OVER DIT BOEK

Steken onder water, sarcastische grapjes en verwijten: we maken allemaal gebruik van giftige communicatie. Doe het liever niet, want het lost geen problemen op en de samenwerking verslechtert alleen maar.

Wil je succesvol samenwerken met andere mensen? Leer dan om de giftige communicatie van jezelf en andere mensen te herkennen. Op welke momenten duiken jouw gifpijlen op? Welke gifpijl schiet jij het gemakkelijkst? Voor welke gifpijl ben jij het gevoeligst? Leer ermee omgaan, probeer het te voorkomen en dien antigif toe als het toch gebeurt.

Als je eenmaal kunt omgaan met giftige communicatie wordt je leven een stuk makkelijker. Minder gedoe tijdens vergaderingen, minder gedoe aan de keukentafel.

Annemarie van der Wel en Sandra Hertogh zijn gespecialiseerd in het verbeteren van samenwerking in teams en organisaties. Ze begeleiden teams en organisaties en verzorgen als (team)coach en trainer workshops en in company-trainingen.

Inhoud

OVER DIT BOEK

GIFTIGE COMMUNICATIE

VOORWOORD • WIE ZET DE EERSTE STAP?

INLEIDING • ACTIE IS REACTIE

1 • DE VIER INGREDIËNTEN VAN GIFTIGE COMMUNICATIE

Annemarie van der Wel en Sandra Hertogh

GIFTIGE COMMUNICATIE

Het voorkomen en oplossen van gedoe op het werk

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

Auteur: Sandra Hertogh en Annemarie van der Wel

Schrijfcoach: Ineke Hogema

Corrector: Carolien van der Ven

Vormgeving omslag: Levin den Boer

Opmaak: Debbie Brok

ISBN: 9789461262196

NUR 800

© 2017 Sandra Hertogh en Annemarie van der Wel / Uitgeverij Haystack

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

VOORWOORD • WIE ZET DE EERSTE STAP?

Giftige communicatie. Wie doet het niet, af en toe een lekker verwijt op iemand afvuren? Je met hand en tand verzetten tegen de aanval van een ander? Of een lekker cynische grap maken omdat het werkelijke gesprek aangaan te spannend is? Niets menselijks is ons vreemd. Eenmaal verstrikt in het web van aanval en verdediging wordt het steeds moeilijker om contact met elkaar te maken. We gaan elkaar steeds stommer vinden, ontlopen de ander en vermijden het gesprek. Giftige communicatie… wat een prachtige term van Sandra Hertogh en Annemarie van der Wel om dit voor iedereen herkenbare gedrag te beschrijven.

We doen tijdens een spannende situatie vaak maar wat graag alsof er niets aan de hand is. We duiken weg in grapjes, hebben excuses voor het niet nakomen van afspraken en zeggen ja maar doen nee. Om de lieve vrede te bewaren halen we diep adem en drinken we nog een bak koffie. In de hoop dat het allemaal wel overwaait… maar ergens weten we ook wel dat dat niet gebeurt. Hoogste tijd voor een detox, maar wie zet de eerste stap en hoe pak je dat aan?

Vanuit mijn werk met groepen, in binnen- en buitenland en in complexe situaties, kan ik zeggen dat werkelijke communicatie alleen kan ontstaan als alle partijen bereid zijn persoonlijk geraakt te worden. Dit betekent geraakt worden door de schoonheid van de ander, door de nieuwe ideeën, door het enthousiasme en de energie. Maar ook dat je je laat raken door de scherpte van een opmerking, door het oordeel van de ander, door een verwijt. Duik hier niet voor weg, maar laat het binnenkomen en doe er iets mee. Als je niet door elkaar geraakt wordt, is er geen contact, geen beweging, geen leven. Scherpe communicatie brengt mensen tot nieuwe inzichten. Giftige communicatie slaat de boel vast.

Sandra en Annemarie laten in hun boek zien hoe giftige communicatie ontstaat, wat het effect is en hoe je het kunt voorkomen. Met praktische tips tonen ze aan dat en hoe ontgiften mogelijk is. Het boek is toegankelijk geschreven en staat boordevol voorbeelden uit hun eigen praktijk.

Dit boek is belangrijk, omdat wij mensen gezonde relaties met elkaar nodig hebben om organisaties, families en de wereld mooier te maken.

Jitske Kramer

Drs. Jitske Kramer (1973) is corporate antropoloog en auteur van onder andere de bestsellers Deep Democracy. De wijsheid van de minderheid en het prijswinnende boek De Corporate Tribe, Managementboek van het Jaar 2016. Jitske reist de wereld rond op zoek naar manieren om tribes te bouwen en onderlinge relaties sterk te maken.

INLEIDING • ACTIE IS REACTIE

Het is al kwart over negen als je nieuwe collega aanklopt – een kwartier te laat op haar eerste werkdag! Terwijl je haar hand schudt, kun je het niet laten om er wat over te zeggen: ‘Nou, jij wilde zeker goed uitgeslapen zijn voordat je aan je eerste werkdag zou beginnen.’ Je collega lijkt te schrikken, maar zegt dan een beetje boos: ‘Nou, ik ben een uur eerder van huis gegaan, maar bij de balie wilden ze me niet doorlaten omdat niemand op jouw afdeling had doorgegeven dat ik vandaag zou komen werken.’

Ai, je hebt weer eens voor je beurt gesproken. Waarom flap je dat soort dingen er nou altijd direct uit? Geloof ons, je bent de enige niet: een ander een veeg uit de pan geven, doen we allemaal. Giftig communiceren hoort bij ons, mensen, we doen het elke dag opnieuw. En dat is ook niet zo gek, want het lucht heerlijk op. Het voelt goed om even op je strepen te staan als je wordt afgesneden op straat, het lucht op om te laten merken dat je je ergert als de kassabediende een fout heeft gemaakt. Maar het is net als met een snack: giftig communiceren geeft maar heel kort voldoening. Niet in de laatste plaats omdat een giftige opmerking bijna altijd een nieuwe giftige reactie oplevert. Het maakt niet uit of je gelijk hebt, ook in de communicatie geldt de derde wet van Newton: actie is reactie.

Je baalt soms van de dingen die je zegt, maar je hebt meer last van de opmerkingen van andere mensen. Er zijn van die dagen dat iedereen wel tegen jou lijkt te zijn. Je buurman vraagt of je de vuilnis nou eindelijk eens voor je eigen huis wilt zetten, de conducteur in de trein vraagt je om op te schieten als je je OV-chipkaart niet kunt vinden, je baas zegt geërgerd dat je rapport niet volledig is en je partner stuurt een bericht met de vraag of je zijn tas soms hebt verstopt. Dan moet je heel diep zuchten – spannen ze soms samen?

We doen het allemaal, dus het is niet erg? Helaas, giftige communicatie laat altijd sporen achter. Het gif dat we verspreiden, zorgt altijd voor pijn, frustratie of verdriet, en het kan lang duren voordat het uit je lichaam (of beter gezegd: je geest) en dat van andere mensen is verdwenen. Als giftige communicatie niet direct wordt aangepakt, bewaren we het, we stapelen het op om een volgende keer te hergebruiken. Zonder erbij na te denken mopper je op je tienerdochter omdat ze de deur niet dichtdoet en je zegt: ‘Jij doet ook nooit de deur dicht!’ Je dochter denkt echter bij zichzelf: ik kan het ook nooit goed doen. Ik doe de deur nóóit dicht, kom áltijd te laat, ik laat mijn eten wéér liggen, ik haal opníéuw een te laag cijfer. Barst maar. Wat een vader of moeder ziet als een kleine opvoedkundige correctie, kan voor een dochter het zoveelste bewijs zijn dat je niet om haar geeft.

Giftig communiceren zou op een egoïstische manier mischien nog niet zo erg zijn als je in je leven alleen te maken zou hebben met vreemden, maar we gaan vooral om met mensen die we kennen en met wie we een afhankelijkheidsrelatie hebben: partners, kinderen, familie, vrienden, collega’s en klanten, allemaal mensen met wie we het liefst een goede relatie hebben. Die relatie raakt echter altijd beschadigd door giftige communicatie. Door gifpijlen te schieten verwijder je van elkaar. Dat is niet gezond voor jou, niet voor de ander en zeker niet voor jullie relatie.

‘Ik bedoelde het niet verkeerd’

Meestal schieten we onze gifpijlen niet expres. Je zegt iets pijnlijks zonder dat je dit van plan was, je beseft vaak niet eens dat je een ander hebt gekwetst. Pas aan de reactie van die ander merk je dat er blijkbaar een gifpijl was, die bij jou vandaan kwam. Je zou kunnen denken dat er dus weinig aan te doen is, maar dat is gelukkig niet het geval. Integendeel, jij kunt er in je eentje juist heel veel aan doen om giftige communicatie te voorkomen en op te lossen, zowel in je eigen communicatie als als in die van anderen.

In dit boek leggen we uit wat je precies kunt doen om alle gesprekken met andere mensen beter te laten verlopen. Je gaat anders reageren op waardoor je de ander minder kwetst en irriteert, en waardoor de ander zich minder gekwetst of geïrriteerd voelt. We hebben het steeds bewust over ‘minder’, want we hebben niet de illusie dat we giftige communicatie helemaal kunnen uitbannen. Maar dat het beter kan, is zeker, want de mensen die onze aanpak omarmen, merken dat het werkt.

We gaan je leren hoe je giftige communicatie kunt herkennen, hoe je het kunt voorkomen en hoe je antigif kunt toedienen als het toch gebeurt. De kunst is om je bewust te zijn van giftige communicatie en op zoek te gaan naar terugkerende patronen. Op welke momenten duiken jouw gifpijlen op? Welke gifpijl schiet jij het gemakkelijkst? Voor welke gifpijl ben jij het gevoeligst? Als je je eigen patronen en die van andere mensen eenmaal kent, wordt het gemakkelijker om er slim mee om te gaan.

En als je kunt omgaan met giftige communicatie, zul je merken dat je leven plotseling een stuk makkelijker wordt. Minder gedoe aan de keukentafel, minder gedoe tijdens vergaderingen, minder gedoe met vrienden of vriendinnen. Geloof ons, dat lucht ontzettend op. Sterker nog, kunnen omgaan met giftige communicatie kan een zakelijke of privérelatie redden.

We hebben onze aanpak gebouwd op de grondvesten van enkele wetenschappelijke grootheden, onder wie de Amerikaanse psycholoog John Gottman. Hij ontdekte dat giftige communicatie de belangrijkste splijtzwam is voor echtparen. Gottman weet zo goed wat (niet) werkt in een relatie dat hij al na vijf minuten luisteren naar een gesprek met 91 procent zekerheid kan voorspellen of het huwelijk stand zal houden of niet.

John Gottman heeft meer dan veertig jaar onderzoek gedaan naar de geheimen van een gelukkige en gezonde relatie en heeft uitgezocht waardoor relaties onder druk komen te staan. Hij onderzoekt echtparen in een laboratoriumsetting. In een speciaal daarvoor ingericht appartement worden ze uitgebreid gefilmd en geobserveerd in hun dagelijkse omgang met elkaar. Hierbij worden bijvoorbeeld ook hun hartritme, ademhaling en bloeddruk gemeten en wordt het bloed van de deelnemers onderzocht op onder meer stresshormonen en immunologische reacties. De echtparen worden vervolgens jarenlang gevolgd waarbij wordt gekeken welke relaties succesvol zijn en welke niet. Dankzij de uitkomsten van dit longitudinale onderzoek kan Gottman de houdbaarheid van een relatie heel goed voorspellen. Anders dan veel huwelijksadviseurs baseert hij zijn conclusies en adviezen dus niet op professioneel fingerspitzengefühl, maar op harde feiten, op wetenschappelijk onderzoek.

Een van de belangrijkste signalen waaruit blijkt dat een relatie onder druk staat, blijkt giftige communicatie te zijn. Zo is bijvoorbeeld kritiek op de persoonlijkheid van de partner een gegarandeerd succesvol recept voor een scheiding. Het is niet prettig voor een collega als je je beklaagt over de rommel die hij maakt, maar je kunt rekenen op langdurige wrijving als je zegt dat hij ‘chaotisch’ is en niets geeft om zijn collega’s.

Gottman leerde dankzij zijn onderzoek ook wat werkt om problemen te voorkomen en op te lossen. Hij ontdekte bijvoorbeeld dat weten wat voor de ander belangrijk is en succesvol escalaties kunnen oplossen (door een grapje te maken of je excuses aan te bieden) kenmerken zijn van goede relaties. Inmiddels weten we dat wat geldt voor huwelijksrelaties onverminderd geldt voor andere relaties, bijvoorbeeld met kinderen en collega’s en voor zakelijke relaties.

Alles wat je moet weten over giftige communicatie en het toedienen van antigif, staat in dit boek. In hoofdstuk 1 vertellen we je over vier ingrediënten van giftige communicatie en het toedienen van antigif. Waaróm we communiceren als mens staat in hoofdstuk 2. Daarna nemen we je in hoofdstuk 3 mee naar de bron van giftige communicatie, en waarom iets voor de een giftig is en voor ander niet, komt aan bod in hoofdstuk 4. Omdat voorkomen is nog altijd beter is dan genezen, beschrijven we in hoofdstuk 5 en 6 de drie basisingrediënten voor gezonde communicatie. Hoe kun je weloverwogen kiezen wat je wel of niet moet zeggen? Want niet alles wat raakt, hoeft gezegd te worden, zoals blijkt in hoofdstuk 7. We nemen je mee naar giftige communicatie in teams in hoofdstuk 8, en tot slot leren we je gouden pijlen schieten in hoofdstuk 9, zodat je met alle ingrediënten uit dit boek een heel praktisch hulpmiddel hebt om gezond en effectief te communiceren.

1 • DE VIER INGREDIËNTEN VAN GIFTIGE COMMUNICATIE

Anna Karenina van de Russische schrijver Lev Tolstoj begint met de beroemdste openingszin die ooit is geschreven: ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ Deze zin is niet alleen een voorbode van het verdriet dat hoofdpersoon Anna zal overkomen, maar vertelt ook een tijdloze waarheid over communicatie: hoewel conflicten vaak op elkaar lijken, zijn er toch verschillen. En het zijn juist deze verschillen die aanknopingspunten bieden voor de oplossingen.

Tijdens onze coachingsgesprekken, trainingen en teamsessies hebben we goed geluisterd naar de verhalen van mensen over hun conflicten, thuis en op het werk. Vaak gaat het over kleine meningsverschillen, bijvoorbeeld over het niet halen van een deadline, wat snel kan worden opgelost. Maar niet zelden gaat het over een hoogoplopend conflict waarbij twee of meer mensen weken, maanden of zelfs jaren lijnrecht tegenover elkaar staan. Hoe kan dit gebeuren? We ontdekten dat alle gevallen, van het kleinste meningsverschil tot het grootste conflict, onder te verdelen zijn in vier categorieën: vier vormen van giftige communicatie, vier soorten gif. Dit boek helpt je bij het bereiden van het antigif. Die vier vormen van giftige communicatie zijn: verwijten, verdedigen, vermijden en verachten. In dit hoofdstuk beschrijven we ze alle vier. Verderop in het boek gaan we dieper in op het voorkomen en oplossen van conflicten, maar in dit hoofdstuk beschrijven we alvast kort hoe je ermee om kunt gaan: je leert het basisprincipe van antigif toedienen – aan jezelf en aan een ander.

Gifpijl 1: verwijten

Je bent lid van een projectgroep. Je collega Janneke kondigt aan dat ze aan wil schuiven bij het komende overleg; ze wil de projectgroep een zetje in de goede richting geven. Janneke en jij kunnen best goed met elkaar overweg, maar dit zie je niet zitten. Je besluit tactvol bespreekbaar te maken dat je het geen goed idee vindt. ‘Moet je horen, Janneke, jouw idee om mee te gaan naar dat overleg is goed bedoeld, maar het is niet handig. Jij zit er altijd gelijk bovenop als je ergens iets van vindt.’ Janneke reageert pissig. Ze zegt: ‘Hoe kom je dáár nou bij? En als ik mee wil, gá ik mee.’

Als je een ander iets verwijt, vind je je eigen normen en waarden – veelal onbewust – beter dan die van de ander. Met je verwijt eis je van de ander dat hij volgens jouw normen en waarden gaat handelen. Je wilt invloed uitoefenen op het gedrag van de ander, maar daarmee ga je in tegen de fundamentele behoefte van de mens om zijn eigen leven te bepalen. Het is de reden waarom slaven zich hebben vrijgevochten, feministen voor hun rechten opkwamen en inmiddels steeds meer mensen zzp’er worden: mensen willen nu eenmaal vrij zijn en niet naar andermans pijpen dansen.

Een ander verwijten maken werkt niet, maar dat wil niet zeggen dat je met lege handen staat. Er is wel degelijk een manier om begrip te krijgen voor je frustratie, waarbij bovendien de kans groot is dat je je zin krijgt. De kunst is om te ontdekken waarom je een verwijt maakt voordat je het uit. Dit is een principe dat bekend is geworden als geweldloze communicatie, ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Marshall Rosenberg.

Rosenberg verhuisde in 1943, op elfjarige leeftijd, naar Detroit, een week voordat daar de rassenrellen plaatsvonden. In een zwarte wijk van die Amerikaanse stad braken in de zomer rellen uit. Het kwam tot heftige gevechten tussen de zwarte bevolking en de politie, waarbij 43 mensen om het leven kwamen, 467 mensen gewond raakten, ruim zevenduizend mensen werden gearresteerd en meer dan tweeduizend gebouwen werden verwoest. Het was voor de jonge Rosenberg een schokkende ervaring en het was volgens hem de belangrijkste inspiratiebron voor zijn onderzoek naar geweldloze communicatie.

Volgens Rosenberg vertelt elke negatieve emotie ons iets over een behoefte die niet wordt vervuld. Als je een conflict wilt voorkomen, moet je onderzoeken welke behoefte schuilgaat achter jouw emotie en jouw verwijt. Geef de ander niet de schuld van jouw irritatie, spreek geen oordeel uit en plaats jezelf niet boven de ander, maar ga eerst bij jezelf te rade.

Antigif: SOS-bericht

Stap 1: STOP

• Als je geraakt wordt of je raakt een ander: STOP! Neem afstand.

Stap 2: ONDERZOEK

• Onderzoek jezelf: Wat raakt? Wat is belangrijk voor jou?

Wat voel je erbij?

• Onderzoek de ander: Wat raakt? Wat is belangrijk? Wat voelt hij?

Stap 3: SAMEN OPLOSSEN

• Vertel elkaar wat je behoefte is zonder elkaar te verwijten

• Bespreek zo open mogelijk wat er toe doet

• Los het samen op

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel