OVER DIT BOEK

Is je gesprekspartner stil omdat de etiquette dit voorschrijft, of is hij gewoon verlegen? Moet je op je strepen staan en een contract afdwingen, of wordt dat als onbeleefd ervaren? Is de uitgebreide lunch een teken van waardering, of van afstand?

In dit soort situaties heb je niets aan traditionele vooroordelen. In dit boek leer je aan de hand van zes unieke cultuurkenmerken beter omgaan met mensen uit andere culturen. De volgende keer weet je of je moet streven naar consensus of moet gaan voor de confrontatie. Of je haast moet maken, of de tijd moet nemen. Talloze voorbeelden van mislukte en succesvolle onderhandelingen laten zien wat werkt, en wat niet.

Jan Vincent Meertens heeft jarenlange ervaring met internationaal onderhandelen als ondernemer, expat en internationaal onderhandelaar. Hij is partner van cultureel instituut Itim Internatinonal, gastdocent bij onder meer Nyenrode Business University en NHTV/Penn State University en werkt als trainer en adviseur voor onder meer de Europese Unie.

Inhoud

OVER DIT BOEK

DO WE HAVE A DEAL?

Voorwoord

Inleiding

Deel I • De gratie van cultuurverschillen

1 • Onze eigen Nederlandse cultuur

Jan Vincent Meertens

DO WE HAVE A DEAL?

Succesvol onderhandelen in andere culturen

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

www.haystack.nl / needle@haystack.nl

Auteur: Jan Vincent Meertens

Redacteur: Bram Gerrits

Corrector: Carolien van der Ven

Vormgeving omslag: Vincent Meertens

Opmaak: Debbie Brok

ISBN: 9789461262240

NUR 806, 800

© 2017 Jan Vincent Meertens / Uitgeverij Haystack

Kijk voor speciale lezersaanbiedingen voor trainingen en apps

op www.janmeertens.com/boek.

De opbrengst van dit boek gaat naar de Stichting Connect2Us.eu

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 Auteurswet 1912, juncto Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht. Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden.

De auteur heeft met de grootste zorg bronnen geciteerd. Veel informatie komt van het kennisdomein van itim international’s Hofstede Centre. Mocht u van mening zijn dat er onverhoopt passages, citaten of illustraties met een onvolledige bronvermeldingen in het boek voorkomen, gelieve contact op te nemen met de uitgever.

Voorwoord

Je kijkt al weken uit naar het moment dat je met een Spaanse collega naar de misschien wel grootse klant in Spanje kunt gaan. Er staat veel op het spel en je hebt de onderhandelingen zorgvuldig voorbereid. Maar vanaf het begin van de bespreking loopt alles anders dan je had voorzien. Of je nu toerist, expat, ambtenaar, ondernemer, hulpverlener, politicus, trainer, militair of student bent, ieder van ons vraagt zich weleens af: word ik nu wel goed begrepen?

De keren dat we van de Ander niets nodig hebben, zijn schaars. Altijd is er wel een kleiner of groter belang. En juist bij onderhandelingen, of die nu in de zakelijke of in de persoonlijke sfeer zijn, willen we dat wat we willen zeggen ook begrepen wordt. Anders bereiken we ons doel niet. Maar er is ook een andere kant: begrijpen wij zelf wat de Ander zegt?

Zo zat mijn gastheer ooit vast in het verkeer en via zijn tweede man werd ik geregeld bijgepraat over zijn voortgang naar het restaurant. Ondertussen werden er kleine glaasjes rijstwijn geschonken, heel gezellig allemaal. Toen de gastheer eindelijk binnenkwam, zei hij niets. Hij ging naast mij zitten en er werden drie glaasjes rijstwijn voor hem neergezet, net zoveel als het gezelschap er inmiddels op had. Die dronk hij alle drie leeg en pas toen draaide hij zich naar mij en begroette mij hartelijk.

Op reis, maar ook in eigen land komen we elke dag de Ander tegen. Soms komt hij van heel ver weg, de andere keer van heel dichtbij. De Ander spreekt een andere taal, heeft een andere huidskleur, is boeddhist, of misschien wel soenniet. Hij of zij geeft een hand, een kus of helemaal niets. In een ver land ben jij welkom, in jouw land is hij of zij welkom. Althans, zo willen we ons allemaal graag voelen. ‘Ieder mens wil gehoord worden, zich thuis voelen op een plek waar je geaccepteerd wordt zoals je bent, perspectief hebben; het zijn wezenlijke menselijke behoeften die wij allemaal met elkaar delen,’ zei Mandela ooit.

Tijdens mijn reizen leerde ik veel over de Ander. Als kind en vader, als werknemer en werkgever, als leverancier en klant, als leerling en leraar. Als vriend van de Ander. En één keer als vijand. Ook voor mij is de omgang met die Ander nog steeds omgeven door een klein en soms groter mysterie. Er is een verborgen werkelijkheid die, eenmaal aan het licht gekomen, verrassend, teleurstellend of juist prachtig kan zijn. Maar ik leerde dat er niet één enkele werkelijkheid bestaat maar dat deze steeds weer lijkt te verschuiven met de context waarin we met de Ander omgaan. Of is het juist onze eigen werkelijkheid die verschuift?

Tijdens mijn opleiding op Nyenrode en Thunderbird heb ik geen formele training in onderhandelen gehad. Het verkopen aan Latijns-Amerikaanse klanten, net na mijn studie, ging met vallen en opstaan. Ik werd me steeds meer bewust van de gunfactor. Het echte werk kwam tijdens mijn gijzeling van acht lange maanden in Colombia toen ik moest onderhandelden over een extra douchebeurt, meer eten en een potlood om mee te tekenen – op de muur, want papier was er nog niet. Maar een onderhandelingsstrategie? Nee, het ging intuïtief en als je moet overleven, komt er een hoge mate van fijngevoeligheid naar boven. Elk woord, elk gebaar kan tegen je werken. Ik heb tijdens die ontvoering wel heel veel geduld leren opbrengen en dat kwam me later, bij onderhandelingen met verschillende overheden, goed van pas. Was ik op jongere leeftijd een betere onderhandelaar geweest als ik een boek als dit had gelezen? ‘De kunst van het onderhandelen’ luidt het cliché. Als het al een kunst is, dan is die grotendeels gebaseerd op ervaring en talent. Of, zoals George J. Mitchell (2015) zegt: ‘Het is zeker geen wetenschap of wiskunde. Het is een kunst, waar je kennis, vaardigheid, oordeelsvermogen en nederigheid voor nodig hebt. Met name nederigheid.’ Een boek als dit had mij waarschijnlijk één belangrijke les geleerd: je kunt je nooit goed genoeg voorbereiden op onderhandelingen, zeker niet als je ze hebt met de Ander.

Dit boek is volledig geschreven vanuit het Nederlandse perspectief. Het doel van het boek is om u, Nederlander, te laten nadenken over cultuurverschillen en over uw eigen culturele voorkeuren. Ik bied een aantal handreikingen om u bewuster voor te bereiden op het maken van afspraken met mensen uit andere culturen. Hoewel deze handreikingen een wetenschappelijke basis hebben, is het boek niet bedoeld als wetenschappelijke bijdrage. Er zijn veel wetenschappelijke boeken geschreven over cultuur en nog meer over onderhandelen. Een aantal daarvan staat in de literatuurlijst. Er is weinig geschreven over intercultureel onderhandelen.

In Do We Have a Deal? beschrijf ik vanuit de praktijk de verschillende cultuurelementen die ons Nederlanders helpen om de Ander beter te begrijpen. Het is een boek dat de lezer op een gemakkelijk toegankelijke wijze inzicht geeft in de verschillen die er zijn tussen de Nederlandse en andere culturen en hoe dat inzicht de kans op succesvolle onderhandelingen verbetert.

Ik put uit het uitgebreide academische werk van met name Geert Hofstede, uit mijn eigen ervaring als expat, ondernemer en internationaal onderhandelaar en uit de vele ervaringen die mensen uit verschillende geledingen van de internationale samenleving met mij deelden. De voorbeelden zijn dan ook waargebeurd en noem ik naam en toenaam. Soms zijn ze op verzoek anoniem en een enkele keer aangepast voor dit boek zodat ik u niet hoef te vermoeien met irrelevante details. Het boek richt zich niet specifiek op het bedrijfsleven of op de overheid. De student die een uitwisselingsprogramma gaat volgen, de hulpverlener die een project in een getroffen gebied gaat leiden, de aankomende expat, de exportmanager, de piloot en de baas van buitenlandse medewerkers: zij en andere reizigers en gastheren kunnen net dat ene inzicht uit dit boek meenemen, waardoor de onderhandeling met de Ander profijtelijker en waardevoller kan zijn. Voor allebei, want we zijn de Ander voor elkaar.

In Nederland zijn we niet zo formeel – doe maar gewoon. We schrijven en spreken ongedwongen, de inhoud is belangrijker dan de vorm. We moeten zelf maar zien hoe we een en ander verwoorden, er zijn niet zo heel veel regels. Het geeft soms ongemakkelijke en zelfs grappige situaties. De Nederlandse taal biedt weinig mogelijkheden om iemand aan te spreken. Het is ‘u’ of ‘jij’. We gaan soms van u naar jij en weer terug. KPN stuurt een mailing en zegt jij. Als jonge babyboomer denk je dan enigszins geïrriteerd: kennen wij elkaar, KPN? De vriendelijke winkeljuffrouw, toch al tegen de dertig, zegt u. Teleurgesteld reken je af, ‘jij’ had best gemogen. Het valt niet mee, met onze beperkte keuzemogelijkheden. Dat hebben de Engelsen beter opgelost. En de Japanners dan: die bieden een hele waaier aan aanspreekvormen. In dit boek neem ik de vrijheid om u te tutoyeren. We zullen een tijdje samen optrekken, ik ben Jan Vincent.

Om de leesbaarheid te vergroten hanteer ik de mannelijke taalvorm. Het maken van die keuze is een universeel probleem. ‘Hij of zij’ gaat op den duur vervelen. In alle talen. Maar het zij gezegd: ‘zij’ is net zo belangrijk als ‘hij’.

En tot slot: ik ontkom er niet aan regelmatig te schrijven dat de Belgen zus doen, of de Amerikanen zo. Dit boek gaat juist níét over stereotyperingen. Maar ik zou de lezer irriteren als ik steeds zou zeggen dat de meeste Belgen zus doen en de meerderheid van de Amerikanen zo doet. Als ik het heb over ‘de Belgen’, dan heb ik het in grote lijnen over de normaalverdeling zoals we die kennen uit de klokcurve; van de grote meerderheid en de kleine minderheden. Er zijn altijd uitzonderingen, en vaak lijkt het alsof we in onze eigen kring alleen maar uitzonderingen kennen. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat de meerderheid toch anders is.

Inleiding

Cultuurverschillen zijn een rode draad in ons leven. Op straat, op school, op het werk en in het nieuws worden we geconfronteerd met deze verschillen. Maar we gaan er meestal niet bewust mee om. Het is onderhuids. Cultuur is als lucht: het is vanzelfsprekend, maar we zien het niet. Nederlanders staan in culturele zin verder af van andere culturen dan de meeste andere volken van elkaar. We lopen sneller tegen cultuurverschillen aan.

Eurocommissaris Frans Timmermans zei in de H.J. Schoo-lezing van 2014: ‘Inzicht in de andere persoon zal begrip voor diens posities opleveren, wat niet hetzelfde is als dat je die posities dan ook tot de jouwe moet maken. Sterker nog, als je niet begrijpt waarom iemand of een land iets zegt of doet, kom je zelden tot een juiste respons.’

Timmermans weet als geen ander hoe posities kunnen schuiven tijdens interculturele onderhandelingen, met name in moeilijke situaties. Hij stond midden in de wervelstorm van de ramp met de MH17 en had te maken met belanghebbenden uit Nederland, Rusland, Oekraïne, Australië en Maleisië. Culturele verschillen worden pas echt zichtbaar als er moeilijkheden ontstaan. Die moeilijkheden ontstaan niet alleen door fundamentele meningsverschillen, zoals bij de Griekse financiële schuld, maar ook door wederzijds onbegrip over culturele waarden. Succesvol onderhandelen begint met een goede voorbereiding op cultuurverschillen. ‘Hoe beter je de achtergronden, drijfveren, omstandigheden en aspiraties van de ander kent, hoe beter je erop in kunt spelen bij het trachten te bereiken van je doel,’ aldus Timmermans. Hoofd- en hartzaken spelen een even grote rol bij interculturele onderhandelingen.

Ik was pas zes jaar oud toen ik met mijn ouders, zus en broers naar Colombia ging – een ervaring die mijn hele leven heeft bepaald. Een Nederlands jochie dat in Bogotá zijn eerste jaren op de Britse school doorbracht. Ik herinner me de schooluniformen en strenge leiding van Mrs. Mason. En ik herinner me dat ik de Engelse taal moest leren onderscheiden van de Spaanse. Met mijn zes jaar had ik al wel wat meegekregen van de Nederlandse waarden en normen, maar de Britten en Colombianen konden nog alle kanten met me op. Onbewust leerde ik navigeren tussen het directe, het omfloerste en het uitbundige, tussen het individuele en gezamenlijke, tussen de geldingsdrang en de bescheidenheid.

Toen we teruggingen naar Nederland, was ik een ‘rare’. Drachten was in meerdere opzichten kil en koud. Bij de sportles speelden we slagbal en ik had in Colombia altijd baseball gespeeld. Daar werd een homerun uitbundig gevierd met oerkreten en high fives. Niet in Drachten. Toen ik met mijn eerste slag de bal ergens ver achter op het plein deed belanden, liep ik juichend en joelend mijn rondje en kon ik bij terugkeer op het honk linea recta naar het klaslokaal verdwijnen. ‘We zijn hier geen indianen!’ zei de meester. Het was mijn eerste cultuurschok. Langzaam maar zeker hervond ik mijn weg in Nederland en die leidde rechtstreeks terug naar het buitenland. Nyenrode Business University was de perfecte springplank en Thunderbird in Arizona gaf me de intellectuele bagage om mijn vleugels verder uit te slaan.

Van jongs af aan was ik gefascineerd door de Ander. Door de jaren heen heb ik vele Anderen ontmoet. In Nederland komen ze uit Turkije, Afghanistan, Amerika, Spanje, China en waar niet vandaan. In het buitenland waren het Colombianen, Amerikanen, Spanjaarden en vele andere nationaliteiten. In mijn familie heb ik emigranten die zich moeiteloos in hun gastland, vaak hun nieuwe thuisland, inschikken. Mij is nooit de vraag gesteld of ik mij Colombiaan, Amerikaan of Sri Lankaan voelde. Natuurlijk niet. Ik paste me waar nodig aan, maar hoefde mezelf nooit te verloochenen, ik kon mezelf blijven en uit de grond van mijn hart zeggen dat ik mij Nederlander voelde. We vierden Sinterklaas, met Zwarte Piet, op de ambassade, aten haring en Goudse kaas. Onze gastheren vonden het prachtig.

Wat betekent het om Nederlander te zijn en ben ik wel Nederlander? Wat is een Nederlander eigenlijk? ‘De’ Nederlander bestaat niet, zei koningin Máxima eens. Ze kreeg heel Nederland over zich heen. Terwijl zij het best eens zou kunnen weten. ‘Kom niet aan ons Nederlanderschap!’ was onze boodschap. Het zou niet in mij opkomen mijn Amerikaanse, Afghaanse, Turkse of Braziliaanse vrienden en collega’s in Nederland te vragen of zij zich Nederlander voelen. Ik zou verbaasd en teleurgesteld zijn als ze ‘ja’ zouden zeggen. Ik was eens te gast in een Afghaans restaurant in Nederland. De eigenaar vertelde dat hij en zijn ouders, broers en zussen die vraag wel moesten beantwoorden bij hun naturalisatie. In tegenstelling tot zijn familieleden, die wat pragmatischer met de situatie omgingen, zei hij: ‘Nee, ik voel mij geen Nederlander. Ik ben een Nederlander, maar voel mij Afghaan. Ik ben trots op Nederland en vind het heerlijk om hier te wonen, maar ik voel mij een Afghaan.’ Hij moest anderhalf jaar langer wachten op zijn Nederlandse paspoort dan de rest van de familie.

En hoe voelt mijn Colombiaanse schoonzus zich in Spanje? Een Spaanse? Natuurlijk niet. Ze is trots dat ze Colombiaanse is, en ze is net zo trots op haar Spaanse paspoort zodat ze haar vak als tandarts kan uitoefenen en op die manier kan bijdragen aan de culturele diversiteit en de ontwikkeling van Spanje. Nederland beleefde een gouden eeuw na een van de grootste immigratiegolven uit onze historie. Zo was bijna de helft van de in die tijd van buitenlandse afkomst (Janssen, 2015). En dacht je dat die immigranten naar hun gevoel werd gevraagd? Ze werden welkom geheten en gezamenlijk stroopten onze voorouders de mouwen op om van de diversiteit een ongekend succes te maken.

Zou jij je Braziliaan voelen als je je in Brazilië zou vestigen? Nee, waarschijnlijk zou je je laven aan de Braziliaanse gastvrijheid en kijken hoe je je met jouw culturele achtergrond nuttig kon maken. Niks integratie, maar samen sterk. De diversiteit omarmen, elkaars cultuur respecteren en het land vooruithelpen.

Soms leek ik native, lokaal, te gaan – een uitdrukking die antropologen gebruiken als ze ertoe neigen zich te identificeren met de mensen die ze onderzoeken. Als de Ander zou ik nooit worden, maar tegelijkertijd trad er een mate van vervreemding van de Nederlandse cultuur op. Een wereldburger zou je zeggen, maar toch ook een ongemakkelijk gevoel: het gevoel van ontheemding. Naarmate ik mij meer verdiepte in cultuur, besefte ik dat het geen vervreemding, maar juist innerlijke verrijking was die me hielp om met meer compassie en genegenheid te kijken naar de eigen en naar andere culturen.

Het ontbreekt ons soms aan nuance als we worden geregeerd door de angst voor het vreemde. ‘Westers’ en ‘oosters’, ‘christelijk’ en ‘islamitisch’, ‘noord’ en ‘zuid’ zijn de etiketten die we op onze eigen cultuur en op die van de Ander plakken. Nog niet zo lang geleden werd er openlijk gesproken over ‘inferieure culturen’. In 1817 publiceerde James Mill The History of British India, een boek dat zeer veel invloed had op Britse politici in die tijd. Mill schreef dat hindoes slechts enkele stappen op weg naar beschaving hadden gezet en daarmee geen haar beter waren dan de Chinezen, Perzen en Arabieren. Helaas horen we tot op de dag van vandaag de echo van Mills woorden in uitspraken zoals het ‘gele gevaar’ en de ‘achterlijke islam’. Het is bipolair denken dat ons gezichtsveld beperkt.

We moeten beseffen dat culturen elkaar aanvullen en versterken. Gebruiken uit onze eigen cultuur zijn vertrouwd, maar niet altijd de beste. Ontvankelijkheid van de onderhandelaar voor andere culturen brengt de mogelijkheid om zijn voordeel te doen met de krachten van elke cultuur. Een sterk zelfbewustzijn en de wetenschap waar je wortels liggen geven je het vermogen je aan te passen aan nieuwe situaties en culturen zonder de eigen identiteit te verliezen (Manfred Kets de Vries, 1998).

Cultuur laat zich niet makkelijk vangen in een definitie. Een Arabisch spreekwoord zegt: ‘We weten niet wie het water heeft uitgevonden, maar het was zeker geen vis.’ De vis zwemt in zijn water en weet niet beter. Pas als hij in warmer, kouder, zouter of zoeter water wordt uitgezet zal hij beseffen: ‘Hé, dit is anders. Dit is niet mijn water!’ De vis beseft dat er andere wateren zijn. ‘Als een vis in het water’ geldt ook voor culturen.

Cultuurverschijnselen worden alleen door een Ander waargenomen, want zonder die Ander zou onze cultuur weliswaar bestaan, maar niet relevant zijn als begrip. Cultuur bestaat bij de gratie van de verschillen met een andere cultuur – verschillen die het gevolg zijn van basiskeuzes die een groep heeft gemaakt om te voorzien in behoeften, interactie en besluitvorming.

Cultuur is een constructie van de complexe realiteit, het is een nuttig hulpmiddel om verschillen tussen samenlevingen te beschrijven. Maar cultuur kan nimmer de volle waarheid beschrijven. De beschrijving van een cultuur is altijd onvolledig. Het is net als de beschrijving van een geur of een smaak: je moet iets ruiken of proeven om het te leren kennen. En zo moet je cultuur beleven om te voelen hoe die is.

Een vissoort leeft in zijn eigen wateren en samen met andere vissoorten vormen ze een habitat. Hieruit zou je kunnen concluderen dat mensen hun cultuur kiezen, dat de cultuur er eerder was dan de mensen die er deel van uitmaken. Het is een stelling die niet zomaar te weerleggen is. Cultureel antropologen hebben veel onderzoek gedaan naar het verband tussen natuur en cultuur. Deze evolutionistische cultuuropvatting of dit sociaal darwinisme kwam met name tot ontwikkelingen in de negentiende eeuw, toen Europeanen vanuit een koloniaal perspectief naar andere, ‘primitieve’ culturen keken. Schwartz (1994) bijvoorbeeld ziet cultuur als een pakket oplossingen die als doel hebben om te voorzien in de biologische behoeften van het individu, het coördineren van sociale interactie en het soepel laten functioneren en overleven van de groep. De oplossingen verschillen per leefgebied omdat de leefomstandigheden anders zijn.

Cultuurverschillen voel je pas echt als aspecten van culturen elkaar uitsluiten, als ze tegenover elkaar staan. Misverstanden in de omgang tussen culturen en tijdens onderhandelingen ontstaan voornamelijk om twee redenen. Ten eerste omdat we, geconfronteerd met cultuurverschillen, vaak vertrouwen op stereotypen. Stereotypen zijn vooroordelen (Spanjaarden stellen altijd alles uit) die leiden tot verkeerde verwachtingen van het gedrag van de tegenpartij en tot potentieel kostbare en onjuiste interpretaties. De wereldberoemde Nederlandse onderzoeker Geert Hofstede (1997) zegt hierover: ‘Stereotypen zijn veelal halve waarheden. Als je er verstandig mee omgaat, gebruik je het deel dat waar is. En mijn onderzoek brengt in kaart welke helft dat is. Als je een autoritaire Belg ontmoet, is het handig als je weet dat Belgen anders worden opgevoed dan wij. Daarmee voorkom je dat je culturele verschillen toeschrijft aan die ene persoon die je ontmoet.’

In plaats van te vertrouwen op stereotypen is het beter ons te richten op culturele dimensies. Het is bekend dat Japanners meer stiltes laten vallen dan Nederlanders. Maar er is binnen elke cultuur een grote variatie. Er zijn Nederlanders die veel gereserveerder zijn dan sommige Japanners. Het zou een vergissing zijn om aan te nemen dat de Japanse onderhandelaar die je nooit hebt ontmoet zich stil zou houden. Maar als blijkt dat dat inderdaad zo is, dan is het beter dat in het licht van de culturele dimensie te zien dan van het stereotype. Bewustwording van je eigen culturele dimensies helpen je anticiperen op hoe jouw tegenpartij anticipeert op jouw onderhandelingsgedrag.

Een tweede reden voor misverstanden is onze natuurlijke neiging om het gedrag van de tegenpartij te beoordelen door onze eigen culturele bril. Door de andere cultuur en die van onszelf te bestuderen kunnen we die bril afzetten. We moeten de hele culturele context betrekken bij onze voorbereiding op onderhandelingen. Of het nou de nationale, de professionele of de organisatiecultuur betreft: allemaal hebben ze invloed op het gedrag bij en uiteindelijk de uitkomst van de onderhandelingen.

Nederlanders kunnen bij interculturele onderhandelingen nog weleens naïef zijn. We zijn doelgericht, willen dat iedereen zijn mening geeft en kunnen daardoor niet alleen te snel stelling nemen, maar die ook delen. Ruslandkenner Jeroen Ketting noemt dat het verschil tussen sjoelen en schaken. De context gaat nog weleens aan ons voorbij en wij gaan uit van het adagium ‘een man een man, een woord een woord’.

Onderhandelen staat voor ‘proberen het met elkaar eens te worden’. Er zijn twee of meer partijen met (gedeeltelijk) strijdige belangen, er is bij een of meer partijen behoefte aan een afspraak en het is nog niet duidelijk wat het resultaat is van de communicatie tussen de betrokken partijen.

Onderhandelingen worden in de literatuur vaak omschreven als processen met verschillende, opeenvolgende fases. In sommige, polychrone culturen lopen die fases door elkaar heen en in andere, monochrone culturen heeft men liever dat de stadia steeds afgerond worden voordat verder wordt gegaan naar het volgende stadium. Het proces begint al ruim voor het moment dat we voor het eerst met elkaar aan tafel gaan. We moeten vaststellen wat de verschillen in standpunten zijn, we verzamelen informatie, besluiten om te gaan onderhandelen en denken na over een agenda. Hoe ver willen we gaan en wat zijn de alternatieven als we niet tot een overeenkomst komen? ZOPA en BATNA zijn goede methodes om ons niet al te ver van ons doel weg te laten leiden. ZOPA is het acroniem voor zone of potential agreement. ZOPA is de vermoedelijke overlap in de bandbreedtes waarin beide partijen willen onderhandelen. Op de Albert Cuyp zal er in het begin van de dag weinig ZOPA zijn: de marktlui hebben nog de hele dag om hun waren te verkopen. Naarmate de dag vordert, wordt de ZOPA breder en wie om een korting vraagt, maakt daar kans op. Op de veemarkt weten de partijen wel tot hoe ver ze willen gaan. Het handjeklap brengt hen tot een overeenkomst. Bij het maken van interculturele afspraken is het allemaal niet zo duidelijk. Het betrekken van een bepaalde derde partij bij een project kan voor de ene partij een meerwaarde zijn en voor de andere een voorwaarde. Een dealbreaker dus. Fisher en Ury (2011) introduceerden in 1981 de term BATNA: the best alternative to a negotiated agreement. Wat is het alternatief als er geen onderhandelingsresultaat bereikt wordt? Een goed doordacht BATNA maakt je sterker bij onderhandelingen. Op de markt kun je wel of geen bloemen meenemen voor € 7,95. Je kunt de koe laten staan en naar de volgende veehandelaar gaan. BATNA gaat in feite om de macht. Wie het sterkste BATNA heeft, heeft in de onderhandelingen de meeste macht. En in sommige culturen wordt de troef van de macht nogal eens op onverwachte wijze uitgespeeld.

Het zijn sterk variërende omstandigheden en uitgangspunten waar we mee te maken krijgen: de context van de onderhandelingen. Onder alle omstandigheden is je goed verplaatsen in de andere partij van groot belang. Een bekende anekdote is die van een partner van een advocatenkantoor die een dossier bij een jonge medewerker legt en hem vraagt de zaak voor te bereiden voor de verdedigende partij. De jonge advocaat werkt er het hele weekend aan en komt met een gedegen stuk terug bij de partner. Die prijst zijn werk en vertelt hem vervolgens dat het kantoor niet de aangeklaagde bijstaat, maar de eisende partij. Nu de jonge advocaat de zaak vanuit het verdedigende kamp heeft geschreven krijgt hij de taak de zaak voor de eisende partij voor te bereiden. Inhoudelijk is de jonge advocaat uitstekend voorbereid.

Dat inleven in de andere partij is bij interculturele onderhandelingen van nog groter belang dan bij onderhandelingen met ‘eigen volk’. En dan zitten we nog niet eens aan tafel. Misschien is die tafel wel niet zo belangrijk, of slechts van symbolische waarde? Moeten de zaken al niet duidelijk zijn voordat we aan de onderhandelingstafel gaan?

De nationale culturen beïnvloeden onderhandelingsprocessen op verschillende aspecten. Daarom is inzicht in de culturele waarden die je bij onderhandelingspartners aan tafel kunt verwachten van belang om tot effectieve onderhandelingen te komen. Soms worden cultuurverschillen enigszins gladgestreken door de beroepscultuur die vanwege een hoge mate van pragmatisme (diplomaten) of procesgerichtheid (biotechnologen) eerder tot elkaar kunnen komen, ongeacht de culturele achtergrond. Soms worden culturele waarden juist uitvergroot, zoals wanneer politici, die sowieso al op basis van zeer uitgesproken meningen op hun positie zijn gekozen, in een internationaal speelveld met elkaar onderhandelen. Bijvoorbeeld tijdens de finale dagen van de Griekse crisis in 2014. Het spel van de Griekse schuld lag toen op tafel en de spelers waren toe aan hun laatste kaarten. Het spel kon zich geen verliezers veroorloven, iedereen moest winnen. Het was voor de toeschouwer een boeiend tafereel. Die was al winnaar. De inzet was hoog, men kende de enige uitkomst en toch moest het spel tot het uiterste gespeeld worden – voor de bühne. In de laatste dagen zagen we de cultuurverschillen grip krijgen op het proces. De Duitse, Griekse en Nederlandse onderhandelaars konden soms maar moeilijk hun afkomst verloochenen. Het uitoefenen van macht, angst voor onzekerheid, pragmatisme in het belang van de consensus, gezichtsverlies: dat zijn maar een paar waarden die in de drie culturen op verschillende wijzen werden beleefd. De tijdsdruk, de vermoeidheid en de schijnwerpers vergrootten de verschillen uit. Maar dat wisten Schäuble, Dijsselbloem en Varoufakis ook wel. Ze zouden er wel uitkomen. Het was ondanks alle ervarenheid en voorbereidingen mooi om te zien hoe de onderhandelaars af en toe, heel even, in hun cultuurpatroon schoten – uit verontwaardiging of gewoon omdat het goed uitkwam.

Ik vergelijk een intercultureel onderhandelingsproces graag met het drinken van thee. Het bereiden, schenken en nuttigen van thee kent tastbare en niet-tastbare elementen. De theesoort, het materiaal van de theepot, het servies, de kwaliteit en temperatuur van het water en de ruimte waarin de thee wordt gedronken zijn allemaal voorbeelden van tastbare elementen. Daarin moeten keuzes worden gemaakt, en die kunnen heel verschillend zijn. De een neemt een mok en beweegt het theezakje van Lipton drie keer op en neer; in leidingwater van de Quooker. De ander kiest voor het zorgvuldig samenstellen van een melange, bijvoorbeeld van pure, oude, Pu-Erhthee met een of twee jasmijnbloempjes die vervolgens wordt getrokken in een Yi Xing-theepotje met mineraalarm water van 95 graden. Dit zijn de stoffelijke elementen van het theedrinken.

De ontastbare elementen gaan over de beleving van het theedrinken. Zo krijg je in Spanje de thee ‘met het zakje in de kop’, vaak nadat hij al een tijd op de kelner heeft staan wachten, dus lauw en bitter. De thee wordt vaak gedachteloos gedronken. De thee smeert de kelen voor het gesprek, dat veel belangrijker is dan de thee zelf. Elders, met name in Azië, kent men juist complexe rituelen rond het drinken van thee, waarbij harmonie, respect, rust en zuiverheid vier essentiële beginselen zijn. In Azië is de stilte misschien wel belangrijker dan het woord.

Uit Argentinië herinner ik me een ritueel bij de beheerder van het natuurreservaat op het schiereiland van Valdes. Wij werden uitgenodigd om binnen te komen in de afgelegen woning op een van de mooiste plekken op aarde. Nog onder de indruk van het spektakel van walvissen en orka’s kon ons kleine gezelschap zich warmen aan de gastvrijheid en aan de metalen kalebas met warme maté, een sterke kruidenthee. Eén kalebas die rondging en waaruit we allemaal via hetzelfde zilveren rietje de maté opzogen. De Argentijnen genoten van de thee en vooral van het gezelschap. Ze spraken met passie en veel gebaren. Voor even waren we vrienden voor het leven.

In Turkije werd ik verwacht bij de viceminister voor een belangrijk bezoek waarop ik me goed had voorbereid. Voor mijn vertrek naar Ankara kocht ik op Schiphol een aantal geschenken. Niet te opzichtig, maar wel fraai genoeg voor de glazen vitrine die ongetwijfeld net buiten het kantoor van mijn gastheer zou staan. De tinnen miniaturen werden met zorg ingepakt door een behulpzame ‘taxfree’-juffrouw. Eenmaal bij de viceminister werden we hartelijk welkom geheten. Het gesprek werd opgeluisterd door de onvermijdelijke zwarte çay in tulpvormige glaasjes, binnengebracht door een theeman. Thee is alom aanwezig in Turkije en wordt gezamenlijk gedronken. De glaasjes werden steeds bijgevuld: een teken dat ons bezoek nog niet ten einde was. Het werd tijd voor het geschenk. Ik overhandigde het pakje aan de viceminister en ik sprak de hoop uit dat we een vruchtbare toekomst zouden hebben. We zaten in hetzelfde schuitje en het tinnen skûtsje stond symbool voor onze samenwerking. De viceminister nam het pakje met beide handen aan en vroeg of hij het mocht uitpakken. Hij haalde het voorwerp langzaam uit het doosje en liet het gezelschap een mooie tinnen molen zien, niet het schuitje waarover ik zojuist had gesproken. Gelukkig had de thee onze vriendschap al bestendigd en konden we allemaal de humor inzien van de gedaanteverwisseling van het souvenir. De theeman schonk nog maar eens bij. Ze zouden me niet snel vergeten en de zaken zijn later voorspoedig verlopen.

Ontastbare elementen zijn misschien ongrijpbaar maar wel bepalend. De gunstige uitkomst van de theeceremonie ligt in de harmonie, het kleurenspel, een smakenpalet – in wat er niet gezegd wordt. En zo is het ook met onderhandelingen: soms is een theezakje voldoende, maar bij interculturele onderhandelingen kun je je beter voorbereiden op een complexe theeceremonie. Succesvolle interculturele onderhandelaars herkennen verschillen in culturele waarden: verschillen tussen het zakje thee en de ceremonie.

In de volgende hoofdstukken kijken we eerst eens in onze eigen culturele spiegel. Als we onszelf beter leren kennen, kunnen we de Ander beter begrijpen en, zeker zo belangrijk, zien we onszelf door de ogen van de Ander. Daarna gaan we op reis, eerst onbevangen en met een open blik. We zien, horen, luisteren, proeven en voelen en staan stil bij de diepere betekenis, als die er is. Vervolgens bespreken we een aantal sociale dilemma’s en de gevolgen voor de diepere culturele waarden – waarden die gedrag en stijl bepalen bij de onderhandelingen.

Deel I • De gratie van cultuurverschillen

Cultuur manifesteert zich op vele manieren: op straat, in de mode, de kunst, de muziek, het eten en zelfs op de wc. Als we goed kijken en luisteren, zien we in symbolen, helden en rituelen aanwijzingen over hoe mensen met elkaar omgaan. Symbolen vinden we terug in woorden, gebaren, haardracht, kleding, statussymbolen, vlaggen enzovoort. Deze vormen de meest oppervlakkige laag van de cultuur. Ze worden gemakkelijk overgenomen en ook weer verstoten uit andere culturen. Helden fungeren als gedragsmodellen en kunnen levend, dood of fictief zijn: van Jeanne d’Arc tot Asterix, van Lincoln tot Batman, van Simon Bolívar tot Shakira en van Michiel de Ruyter tot Cruyff. Elke cultuur kent haar helden. Rituelen bevorderen de cohesie van de groep of het gezag van de leider. Strikt genomen zijn rituelen overbodig om het gewenste doel te bereiken, maar ze zijn in sociale zin essentieel. Samen vormen deze elementen de ‘praktijken’, zichtbaar voor de externe waarnemer zonder dat de onderliggende culturele betekenis duidelijk hoeft te zijn.

De Zwitserse psycholoog Carl Jung zei ooit: ‘Alles wat ons irriteert in een ander, kan ons helpen onszelf beter te begrijpen.’ Hoe ziet iemand van elders ons eigenlijk? Wie zijn wij? In dit deel kijken we eerst naar onszelf door de bril van de Ander en vervolgens kijken we rond bij de Ander. We zullen zien dat cultuur alleen bij de gratie van cultuurverschillen bestaat. Zonder deze verschillen zouden wij niet beseffen dat wij onze eigen cultuur hebben, een andere dan die van de Ander. Wat is ons mentale erfgoed? In welke cultuur zijn wij grootgebracht? Hoe hebben wij zelf de omgang met elkaar geregeld? Welke normen en waarden vormden het decor van onze jeugd? En dat van onze ouders? Welke daarvan komen aan de oppervlakte bij onderhandelingen, op de momenten dat we ons moeten ingraven, ons bedreigd voelen, niet begrepen zijn? En deze vragen gelden ook voor de Ander, die kampt met dezelfde emoties en reflexen. Hoe beter we ons kunnen voorbereiden op cultuurverschillen, hoe beter de onderhandelingen tot een succesvol einde gebracht kunnen worden. En de eerste, grote stap in die voorbereiding is: onszelf en de Ander beter leren kennen.

1 • Onze eigen Nederlandse cultuur

Elke week loop ik over de Albert Cuyp op weg naar de lekkerste koffie in Amsterdam en denk ik aan wat een Colombiaan, die al jaren in Nederland woont, mij ooit vertelde. Ik had het bij zo’n heerlijk kopje koffie met hem over hoe anders Colombianen dan Nederlanders omgingen met elkaar en met de groep. ‘Er is samenhang, zeker, jullie vechten elkaar niet de tent uit. Maar voor een buitenstaander lijkt het een soort stille chaos. Niemand is hier de baas. Als ik met Nederlandse organisaties te maken heb, heb ik het gevoel dat ik over de Albert Cuyp loop. Je ziet de markt, maar die lijkt aan een zijden draad van een ongemakkelijke samenwerking te hangen. Iedereen is zijn eigen baas. Iedereen is gelijk.’ En ja, de Albert Cuyp is een verzameling kraamhouders die donders goed weten wat ze willen en om het hardst hun waren trachten te slijten. Ze staan gebroederlijk naast elkaar, maar: ‘Ik heb mijn toko. Jij de jouwe!’ Toch houdt de eigengereide kraamhouder de markt als geheel goed in de gaten. Hij heeft een sterke behoefte om mee te praten over het beleid van de markt, want voordat je het weet, wordt er over je beslist zonder dat je inbreng hebt gehad. Ik begreep wat mijn Colombiaanse vriend wilde zeggen. Het is hier in Nederland net een markt.

Waar komt die behoefte aan autonomie vandaan? Laten we teruggaan in de tijd. Naar de tijd dat bijvoorbeeld hoogheemraden en bestuursorganen als de Staten-Generaal zijn ontstaan. Historici als J.L. Price en Simon Schama hebben de vorming van de Nederlandse cultuur in de vijftiende, zestiende en gouden eeuw uitvoerig beschreven. Ik put uit hun werk, maar ook uit dat van historici als Herman Pleij en Jan van Oudheusden en dat van cultuurspecialist Huib Wursten.

Zotheid

Onze lage landen zijn al vanaf het begin het domein van vrije boeren die het land drooglegden en cultiveerden. Kooplieden, monniken en wat edellieden hadden belang bij hun succes; er ontstonden allerlei horizontale samenwerkingsverbanden om de gemeenschappelijke belangen in goede banen te leiden. Om het veenmoeras succesvol te exploiteren als bouwland was een decentrale aanpak zonder hiërarchieën en horigheid de meest effectieve. De was het treffendste voorbeeld van de gemeenschappelijke verantwoordelijkheid, waarbij iedereen, zonder aanziens des persoons, moest bijdragen aan bewaking en beheer van de dijken. Het was pompen of verzuipen. Het wassende water is dan ook van alle tijden en ‘participatiemaatschappij’ is een oud begrip: met elkaar, voor elkaar. Rangen en standen stonden al vroeg onder druk en in de late middeleeuwen werd de riddergeest met zachte, veelal spottende hand de polder uit verdreven. In die periode van de renaissance wordt het individu ontdekt en de ‘verlichting’ stimuleerde een kritische, wetenschappelijke en rationele manier van denken. Erasmus publiceerde zijn invloedrijke werken en liet zijn ‘Zotheid’ alle dwaasheden van haar tijd aan de kaak stellen in zijn satirische Lof der Zotheid. En die zotheid mogen we tot op de dag van vandaag aanschouwen als op Prinsjesdag de pronkerige gouden koets van stal wordt gehaald en bewindslieden zich in vol ornaat en met de meest potsierlijke hoofddeksels aan het volk tonen. Het is maar voor één dag, morgen zijn we weer onszelf, dan doen we weer gewoon. De Zotheid van Erasmus hielp indertijd verder blootleggen wat al broedde onder het volk. Stromingen als het humanisme en het gereformeerd protestantisme, onder meer uitgedragen door Calvijn, kregen ruim baan, met vrijheid en individualisme hoog in het vaandel. En solidariteit: ‘Laten zij die overvloed hebben eraan denken dat ze zijn omgeven met doornen, en laten ze goed oppassen dat ze er niet door geprikt worden.’ Juist dat calvinisme heeft een rol gespeeld in het succes van de gouden eeuw. In een interview met het Historisch Nieuwsblad (nr. 8/2000) stelt emeritus-hoogleraar Marijke Spies dat de mensen, vanuit de calvinistische gedachte, werden geacht alles wat ze meer verdienden dan ze verbruikten aan de armen te geven. Dat was dus een morele norm: als je dat deed, was je goed, verdiende je de zaligheid. Maar het enige dat van belang was, was jouw privélijn naar boven, jouw privézaak tussen jou en de Heer. Het aardse, zoals handel en wetenschap, is moreel vrij. Dus daar was ruimte om te handelen. Hier zie je ook weer de toko-mentaliteit: samenwerken uit eigenbelang, wellicht door het calvinisme gerechtvaardigd, zo niet gestimuleerd.

De burger is de baas over zijn eigen geweten en was in Nederland over het algemeen veel mondiger dan elders in Europa. Het onderwijsniveau was hoog en velen konden een beetje lezen, want men moest de Bijbel kunnen lezen. De stedelijke bevolking was politiek heel actief. Er waren pamfletten en debatten. Regenten kregen rekesten om dit of dat te regelen. En het stadsbestuur luisterde meestal. De eenheid school in de ‘gemeenschappen, compagnieën, confrérieën, zowel van commercie als van andere interessen, conversatiën, reciproque possesiën van goederen, gewoonten ende anderzints zodanig aan de anderen gehecht, ja door malkanderen geknoopt ende gevlochten zijn dat het bijnaar onmogelijk is dezelve buiten excessieve violentie van den anderen te scheuren’. Daarbij past een bescheidenheid, welhaast teruggetrokkenheid, die via verschillende gezegdes steeds weer ingepeperd werd: doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg, eerst zien dan geloven en hoogmoed komt voor de val. Koning, keizer en admiraal, verbeelden jullie je maar niets: Popla gebruiken we allemaal.

De zeventiende-eeuwse Republiek der Verenigde Nederlanden ontwikkelde zo al een beleidssysteem dat sterk afweek van de feodale systemen in omringende landen. Stedelijk zelfbestuur was op dat moment een sterke traditie in Holland en in de Nederlanden als geheel. De werkelijke macht lag niet bij het bestuur van de Republiek in Den Haag, maar bij de steden en gewesten. Het was de kracht van de Republiek: de diversiteit en het draagvlak. In de oorlog tegen de Spanjaarden en de strijd tegen het wassende water had de Republiek iedereen nodig, er kon geen onderscheid worden gemaakt: samen optrekken tegen de kwade buitenkant, maar vooral geen bemoeienissen op het eigen erf.

Vluchtelingen uit andere streken waren vrij om hun geloof te belijden en kregen een plaats in de Nederlandse samenleving, waarvan de migratie-identiteit en internationale religieuze verbondenheid emblemen waren (Janssen, 2014). Acceptatie, overleg en waar nodig adaptie in het licht van ongekende mogelijkheden om welvaart te vergaren. De religieuze verscheidenheid in die tijd leidde tot tolerantie naar elkaar, niet zozeer als ideaal, maar als praktische noodzaak. De handel mocht niet verstoord worden. Als je een drankje op de rooftop van het Amsterdamse W-hotel drinkt, kun je in alle rust en van dichtbij de timpaan van het stadhuis bewonderen. De Antwerpse beeldhouwer Artur Queliinus verbeeldde in de zeventiende eeuw de vier toen bekende werelddelen waarmee Amsterdam een handelsnetwerk deelde: Amsterdam als trots middelpunt tussen de deugden gematigdheid en waakzaamheid en de stedenmaagd die de schatten van Azië, Afrika, Europa en Amerika in ontvangst neemt. Men nam alle tijd om handelsrelaties op te bouwen en verwierp het idee dat het ene waardesysteem beter of slechter was dan het andere.

In een religieus verdeelde samenleving ontstond de behoefte om gezamenlijke politieke doelen te vinden. Deze behoefte leidde in de zeventiende eeuw tot een proces van secularisatie. Zo was de weigering van regenten om wetten tegen katholieke en protestante afvalligen te gebruiken een teken van de pragmatische benadering van morele zaken. Revoluties kenden we niet en zelfs de Bataafse revolutie was er meer een in naam dan een werkelijke revolutie zoals die in Frankrijk plaatsvonden. De oude Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was altijd tamelijk ineffectief geweest omdat de gedecentraliseerde structuur de gezamenlijke besluitvorming soms jaren kon vertragen. En het was nodig een nieuw, meer gecentraliseerd staatsbestel te vormen dat op relatief vreedzame wijze werd ingevoerd. Tijdens de eerste Nationale Vergadering van de Bataafsche Republiek in 1796 werd een eind gemaakt aan de geprivilegieerde positie van de calvinistische Kerk en werden alle katholieken, doopsgezinden en andere niet-calvinistische christenen gelijkgesteld. Een halfjaar later gold dat ook voor de joden. Zo konden toenmalige minderheden assimileren in de samenleving, terwijl er wel ruimte bleef voor etnisch-culturele verschillen. Hugo de Groot en William Temple schreven getuigenissen van de oeroude Bataafse hang naar vrijheid, solidariteit en eenvoud (Pleij, 2014).

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel