OVER DIT BOEK

Hoe komt het dat mensen de ene tekst geïnteresseerd lezen en bij de andere tekst in slaap sukkelen? Waarom wordt het ene rapport enthousiast gelezen terwijl het andere direct in de onderste la verdwijnt? Waarom sorteert de ene reclameslogan effect en de andere niet? Waarom wordt de ene roman een pareltje genoemd en de andere een aanfluiting?

Het antwoord is stijl: een goede stijl versus een slechte stijl. Stijl is de presentatie van de inhoud. Tekstsoort, tekststructuur, woordkeuze, zinsbouw, spelling en interpunctie bepalen samen de stijl. En daarover gaat dit boek.

Ook jij kunt je stijl verbeteren en aantrekkelijker en overtuigender leren schrijven. Je hoeft je dan alleen maar te houden aan de stijlregels die in dit boek zijn geformuleerd. De regels worden gepresenteerd en toegelicht door Wim Daniëls, de onbetwiste taalkoning van het Nederlands.

Inhoud

OVER DIT BOEK

VERBETER JE SCHRIJFSTIJL

INLEIDING

1 • DE DOELGROEP

2 • DE TEKSTSOORT

Wim Daniëls

VERBETER JE SCHRIJFSTIJL

De stijlgids voor iedereen die aantrekkelijker en overtuigender wil schrijven

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

Auteur: Wim Daniëls

Corrector: Carolien van der Ven

Foto auteur: Heidi Wils Fotografie

Vormgeving: Studio Haystack

Opmaak: Debbie Brok

ISBN: 9789461262622 | NUR 624

© 2017 Wim Daniëls

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

INLEIDING

Wie schrijft die blijft. En wie goed schrijft, maakt een grotere kans om wat langer te blijven dan wie slecht schrijft. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 schreef de politieke partij Lokaal in de Kamer in haar verkiezingsprogramma:

Lokaal in de Kamer wil niet alleen lapmiddelen maar structurele oplossingen voor inwoners die getroffen worden door schade door winning van delfstoffen.

Hiermee zei de partij dat ze toch wel ook lapmiddelen voor de getroffen inwoners wenste. Op zo’n partij ga je natuurlijk niet zo gemakkelijk stemmen.

DENK, een andere politiek partij, schreef in haar verkiezingsprogramma dat ze ‘onze straatnamen, bruggen, tunnels en musea’ wil ‘dekoloniseren’. Toen ik het las, dacht ik: hoe doe je dat in hemelsnaam, bruggen dekoloniseren, en ook tunnels en musea? Bij straatnamen kan ik me iets voorstellen. Je verandert de naam als die verwijst naar een koloniale generaal van het erge soort. Maar bruggen, tunnels en musea? Of bedoelde DENK ook hierbij de namen ervan? Maar dat schreven ze niet, dus ik weet het niet. En waarom wel bruggen en tunnels maar geen viaducten?

In het verkiezingsprogramma van de PvdA stond deze zin:

De bedenktijd voor zedendelicten wordt omgedraaid. In plaats van dat slachtoffers nu moeten aangeven of ze de aangifte doorzetten krijgt een slachtoffer bedenktijd om de aangifte terug te trekken.

Ik had als kiezer heel wat bedenktijd nodig om te snappen wat hier staat. En toen ik eenmaal zover was, waren de verkiezingen al voorbij.

Dan het CDA. Die partij strooide heel vrijelijk wat komma’s uit over de zinnen in haar verkiezingsprogramma:

Gebieden, die met bevolkingskrimp worden geconfronteerd, moeten de kans krijgen om op basis van gelijkwaardigheid bij te dragen aan de ontwikkeling van Nederland en moeten hun potentieel waar kunnen maken. Een beter Nederland zoekt balans tussen de economische speerpuntgebieden en de zones, waar bevolkingskrimp een dagelijkse realiteit is.

Achter ‘gebieden’ hoort geen komma te staan en achter ‘zones’ evenmin. Want het gaat niet zonder meer om gebieden, maar om gebieden die met bevolkingskrimp te maken hebben. En het zijn niet zomaar zones waarvoor Nederland een balans zoekt, maar zones waar bevolkingskrimp een dagelijkse realiteit is. Als die toevoegingen ertoe doen, en dat doen ze hier, dan moet de komma wegblijven. Dat dient een grote landelijke partij te weten. Je kunt toch geen land gaan regeren zonder kennis van de komma?

De PVV had een uiterst kort programma, een half A4’tje. Een van de programmapunten daarop luidde:

Geen geld meer naar ontwikkelingshulp, windmolens, kunst, innovatie, omroep enz.

De opgesomde delen waren zo verschillend van aard, dat je als kiezer werkelijk niet kon weten wat er onder ‘enz.’ moest vallen? Dijken, vaccinaties, karrensporen, fietsbellen, badhanddoeken? Het zou zomaar kunnen.

Het is zeker niet alleen maar kommer en kwel als het om teksten van politieke partijen gaat. Er wordt in politieke kringen juist steeds nadrukkelijker geprobeerd correct en helder te schrijven. En die pogingen hebben vaak een gunstig resultaat. En ook buiten de politiek, in andere geledingen van de maatschappij, zie je in toenemende mate een serieus streven om teksten af te leveren die toegankelijk zijn en geen taalfouten bevatten.

De kritiek die bijna als een automatisme bijvoorbeeld steevast klinkt op het taalgebruik van ambtenaren, is in veel gevallen inmiddels helemaal niet meer terecht. Tal van gemeenten doen er echt van alles aan om helder te communiceren. Amsterdam spreekt in dit verband op de gemeentelijke website ook nadrukkelijk een intentie uit:

De gemeente Amsterdam spreekt duidelijke taal. Een taal die begrepen wordt. Of het nu gaat om een brief, e-mail of telefoongesprek, de Amsterdamse ambtenaar zorgt ervoor dat de boodschap overkomt. Er wordt gekozen voor begrijpelijke woorden en een overzichtelijke opbouw van de tekst, zodat er geen misverstanden, fouten en irritatie ontstaan. Wel zo prettig voor de ontvanger. Of dat nu een Amsterdamse burger, ondernemer, wethouder of een collega-ambtenaar is.

Het lukt lang niet altijd om de beloofde duidelijkheid ook echt te geven, maar de goede wil is er en de schriftelijke resultaten zijn in veel gevallen steeds acceptabeler.

Een boek over stijl, en dat is dit boek, gaat natuurlijk over meer dan alleen foutloos en duidelijk schrijven. Ook aantrekkelijk schrijven hoort er heel nadrukkelijk bij, zoals Lucas de Waard bijvoorbeeld doet in de openingsalinea van zijn roman Kraaien tellen (2017):

De stad is nooit schoon. Terwijl ik ergens vuil opruim, wordt er elders nieuw gemaakt. De stad leeft en wordt vies, daar valt niet tegenop te vegen. Het is een geruststellend idee. Er is altijd nut voor mij. Altijd zin. En het hoeft niet af, omdat het niet af kan.

Dit is een mooi ritmisch geheel, een accordeonstukje, met trekjes en duwtjes, korte en iets langere zinnen, waarmee de roman goed op gang komt. De zin ‘Altijd zin’ is in feite geen zin. Er staat geen onderwerp in en geen werkwoord. Maar in een roman zijn zulke constructies acceptabel als ze de ritmiek van het geheel versterken.

Een ander fraai voorbeeld van aantrekkelijk schrijven komt uit een verslag van Willem Vissers van de voetbalwedstrijd Frankrijk-Nederland, gespeeld op 31 augustus 2017:

Het Nederlands elftal, gekleed in fel oranje doch flets als een verschoten gordijn, bezoedelde op een donderdag in het Stade de France bij Parijs opnieuw zijn reputatie en waardigheid als voetballand.

(de Volkskrant, 1 september 2017)

Stel dat Vissers zo was begonnen:

Het Nederlands elftal speelde slecht in het Stade de France bij Parijs en maakte zijn reputatie en waardigheid als voetbalteam opnieuw niet waar.

De woordkeuze ‘als voetbalteam’ is in tweede versie beter dan de woorden ‘als voetballand’ in de zin van Vissers, want het Nederlands elftal is immers geen voetballand maar een voetbalteam. Maar voor de rest stijgt Vissers’ tekst in stijl ver uit boven die andere zin, onder andere door de prachtige vergelijking: ‘flets als een verschoten gordijn’ en door het gebruik van het woord ‘bezoedelde’, waarmee meteen ook het spel van het Nederlands elftal als morsig wordt getypeerd. De spelers liepen er blijkbaar bij als landlopers ten opzichte van de Franse atleten.

Dit boek gaat dus over stijl, over de wijze waarop je iets kunt opschrijven. Het biedt een groot aantal voorbeelden van hoe je kunt formuleren met een mooi resultaat en hoe je de mist in kunt gaan.

Om je schrijfstijl te verbeteren moet je de volgende punten in acht nemen:

1 De doelgroep: de mensen voor wie je schrijft.

2 De tekstsoort die je kiest, bijvoorbeeld een column, roman of beleidsnota.

3 De woorden die je gebruikt, bijvoorbeeld ‘irrelevant’ in plaats ‘onbelangrijk’.

4 De spelling die je voor je woorden kiest: ‘verkeert in goede staat’ of ‘verkeerd in goede staat’.

5 De zinnen die je met de gekozen woorden maakt, waarbij je kunt denken aan het gebruik van lange of korte zinnen.

6 De leestekens die je in de zinnen plaatst of juist weglaat, bijvoorbeeld (met komma) ‘Ik denk, dat …’ of (zonder komma) ‘Ik denk dat …’.

7 De opbouw van je tekst, zoals een indeling in alinea’s.

8 De vormgeving van je tekst, bijvoorbeeld met onderstrepingen en tussenkopjes.

De eerste twee punten (doelgroep en tekstsoort) zetten de lijnen uit voor de stijl die je kunt of gaat kiezen. De andere punten vórmen je schrijfstijl of zijn je stijl. In de acht hoofdstukken van dit boek werk ik alle punten een voor een uit. Achter in het boek vind je nog een register, waarmee je snel een heel specifieke stijlkwestie kunt opzoeken.

Het beste wat je kunt doen om je schrijfstijl te verbeteren – ik zeg het hier met nadruk – is teksten schrijven en daarop commentaar vragen van iemand die er verstand van heeft en weet wat tekstkwaliteit behelst. Dat commentaar moet je vervolgens verwerken in een herschrijving, waarna de commentaargever nog eens naar je teksten zou moeten kijken om er opnieuw een oordeel over te geven, waarna je je misschien opnieuw aan een herschrijving moet zetten. Daaraan heb je over het algemeen veel meer dan aan het lezen van een boek, ook dit boek, waarin staat hoe het allemaal wel en niet moet. De praktijk is echt de beste leerschool.

Maar dit gezegd hebbende, durf ik toch te stellen dat dit boek ook een goede hulp kan zijn bij het verbeteren van je schrijfstijl; daarvan ben ik overtuigd. Anders had ik het natuurlijk ook niet geschreven.

1 • DE DOELGROEP

Je doelgroep zijn de mensen voor wie je je tekst schrijft. Zijn het collega’s, directieleden, werknemers, lezers van een landelijke krant, lezers van een regionale krant, je vrienden, ambtenaren, wijkbewoners? Je moet je doelgroep altijd goed in kaart brengen voordat je met schrijven begint. Ken je je doelgroep niet, dan loop je als schrijver het gevaar over de hoofden van je lezers heen te schrijven, bijvoorbeeld door te moeilijke woorden te gebruiken en te ingewikkelde zinnen te maken.

Soorten doelgroepen

Doelgroepen kun je indelen in zes categorieën:

1 Vak- of soortgenoten

Je kunt schrijven voor vak- of soortgenoten, mensen die in hetzelfde vakgebied werkzaam zijn als jij, die dezelfde studie volgen of anderszins veel verwantschap met je hebben. Je weet dan dat je vaktaal (jargon) kunt gebruiken of de taal die gangbaar is binnen de groep waarom het gaat. Je doelgroep zou het ook raar vinden als je gangbare vaktermen zou gaan vermijden of uitleggen.

2 Hoogopgeleide leken

Hoogopgeleide leken zijn mensen die gestudeerd hebben maar over het onderwerp in kwestie waarschijnlijk niet veel weten. Ze hebben een ruime woordenschat en zijn gewend aan het lezen van moeilijke teksten. Je hoeft voor deze doelgroep dus niet noodzakelijkerwijs eenvoudige woorden te gebruiken en eenvoudige zinnen te maken. Maar overschat deze doelgroep ook weer niet. Van ‘xenofobie’, ‘interveniëren’ en ‘flagrant’ zullen hoogopgeleide leken de betekenis wel kennen, maar ‘epitheel’, ‘antropomorf’ en ‘saprofyt’ behoren beslist niet tot ieders woordenschat.

Neem ook de volgende zin, die een keer in de Volkskrant stond in een artikel over ontwikkelingen bij uitgeverijen:

Na een management-buy-out werden onder meer de uitgeverijen Atlas, Contact, Augustus en L.J. Veen samengevoegd tot Atlas Contact.

(de Volkskrant, 14 juli 2017)

Het woord ‘management-buy-out’ (ikzelf gebruik de spelling ‘managementbuy-out’) werd in het artikel niet toegelicht. De journaliste die het stuk had geschreven, ging er blijkbaar van uit dat Volkskrant-lezers, die ik schaar onder de hoogopgeleide leken, weten wat een managementbuy-out is. Ik geloof niet dat dat terecht is.

3 Minder hoog opgeleide leken

Minder hoog opgeleide leken zijn mensen die geen universitaire studie of hbo-studie achter de rug hebben en over het onderwerp dat je aankaart ook weinig weten. Ze hebben niet zo’n uitgebreide woordenschat en zijn vaak niet in staat door te dringen tot de kern van lastige teksten. Je moet in teksten die je voor minder hoog opgeleide leken schrijft geen moeilijke woorden gebruiken en geen ingewikkelde zinsconstructies maken.

4 Laaggeletterden

Nederland telt naar verluidt anderhalf miljoen laaggeletterden. Dat zijn mensen die wel kunnen lezen en schrijven, maar daarmee toch behoorlijk wat moeite hebben. Velen van hen werken in een beroep waarin schrijven en lezen niet zo belangrijk is. Maar ze krijgen toch geregeld te maken met allerlei teksten waarop ze moeten reageren, zoals belastingformulieren, verzekeringspapieren en medicijninformatie. Sommige teksten kun je in onze maatschappij nu eenmaal niet ontwijken.

Schrijven voor deze doelgroep betekent echt heel eenvoudig formuleren (woordkeuze en zinsbouw) en kiezen voor een bijzonder doorzichtige opbouw. Maar zelfs als je dat doet, zal dat nog vaak onvoldoende zijn om duidelijk te maken wat je boodschap is. In veel gevallen is het effectiever om de boodschap mondeling over te brengen. Maar ja, dan staat het niet zwart op wit, wat juridisch niet altijd even handig is. En soms is het aantal mensen dat bereikt moet worden zo groot, dat het onmogelijk is om iedereen mondeling mee te delen wat er aan de hand is.

5 Van alles wat

Het kan ook zijn dat je als schrijver te maken krijgt met een doelgroep waarin allerlei soorten mensen zitten: vakgenoten, soortgenoten, hoogopgeleide leken, minder hoog opgeleide leken en laaggeletterden. Denk aan kiesgerechtigde burgers voor wie je een verkiezingsprogramma moet schrijven of aan lezers van een regionale krant.

Je moet bij het schrijven voor deze groep rekening houden met de grote verschillen in leesvaardigheidsniveau. Je mag in ieder geval niemand buitensluiten. Dat bekent dat je ervoor moet kiezen geen moeilijke woorden te gebruiken en geen ingewikkelde zinnen te maken. En de opbouw van je tekst moet uiterst helder zijn. Tegelijkertijd moet je uitnodigend genoeg blijven voor de mensen die ook moeilijkere teksten aankunnen. Dat is een flinke uitdaging. Maar het is niet per definitie een kansloze missie, want het is echt niet zo dat hoogopgeleide mensen het vervelend vinden om een toegankelijke tekst te lezen. Het grootste probleem zal eerder zijn om ook de laaggeletterden te bereiken.

6 Kinderen

Als kinderen de doelgroep zijn waarvoor je gaat schrijven, moet je uitvoerig stilstaan bij de leeftijdsfases die bij kinderen onderscheiden worden. Uitgeverijen die zich richten op kinderen, hebben niet voor niets hun boeken ingedeeld in leeftijdscategorieën, met een grove indeling in boeken voor 0- tot 6-jarigen (dat zijn uiteraard hoofdzakelijk voorleesboeken), 6- tot 10-jarigen, 10- tot 12-jarigen en 13+. Onder deze grove indeling ligt nog een fijnmazigere indeling, gebaseerd op de ontwikkelingsfasen die onderscheiden worden in de psychologie. Daarvan kennisnemen kan geen kwaad als je voor kinderen wilt gaan schrijven.

Tegelijkertijd moet je je door een straffe indeling in leeftijdsgroepen ook niet in een keurslijf laten duwen. Schrijven is ook ontsnappen aan het gangbare, zowel qua inhoud als qua stijl.

Leid je doelgroep van het bekende naar het nieuwe

Weten voor wie je schrijft, is ook van belang als het gaat om de inhoud van je tekst. Een tekst is meestal pas echt zinvol als lezers er allereerst iets in herkennen en er vervolgens iets nieuws in tegenkomen.

Herkenning is belangrijk om bij de tekst betrokken te raken. Als er op geen enkele manier iets in je tekst zit wat voor herkenning zorgt, valt je tekst in het luchtledige. Lezers kunnen er dan niets mee. Ze hebben er geen interesse in, geen betrokkenheid bij.

De introductie van je onderwerp in je tekst moet juist een haakje uitgooien naar de lezers. Ze moeten merken dat er iets aangekaart wordt waarover ze zelf ook wel eens hebben nagedacht, waarmee ze geconfronteerd zijn geweest of wat op de een of andere manier hun eigen belang raakt. Alleen dan vinden ze aansluiting bij het onderwerp en raken ze geïnteresseerd in de tekst.

Maar herkenning alleen is meestal niet voldoende om je tekst waardevol te laten zijn voor je doelgroep. Je moet ook nieuwe ideeën, feiten en verhalen opdissen of een nieuwe stijl introduceren om hen echt te boeien, want anders zeggen ze na het lezen van je tekst: ja, dat wist ik allemaal al. Ze moeten juist beter geïnformeerd worden, zich aangenaam verrast weten, verwonderd raken.

Soms kan dat overigens ook met iets wat in feite toch al wel bekend was bij de doelgroep, maar ver was weggezakt in de herinnering. Wat mensen bijna vergeten waren, wordt dan op een nieuwe manier weer in de verf gezet. Dat kan dan, zoals de uitdrukking luidt, ‘een feest van herkenning ’opleveren. Het bekende is dan door een nieuwe aanpak weer tot leven gewekt.

Je moet je lezers dus bij voorkeur altijd op de een of andere manier via je tekst de weg laten bewandelen van iets bekends naar iets nieuws of via iets nieuws naar iets bekends. Maar dat kan alleen als je je doelgroep goed kent. Je moet weten wat voor de mensen in je doelgroep bekend is en wat nieuw voor hen zal zijn. Weet je dat niet, dan ben je als schrijver stuurloos.

2 • DE TEKSTSOORT

Een tekst is nooit zomaar een tekst, maar altijd een soort tekst, bijvoorbeeld een brief, een achtergrondartikel of een roman. Er zijn veel verschillende tekstsoorten.

Non-fictie en fictie

Allereerst is er de grove indeling van teksten in non-fictie en fictie. Bij non-fictie gaat het om teksten waarin niets verzonnen is. Het zijn min of meer zakelijke teksten, zoals een krantenartikel, een beleidsnota, een wedstrijdverslag, een uitnodiging, een recept, een rechtbankvonnis, een biografie, een tekst op een overlijdensprentje of een reisgids.

Bij fictie is er juist wel altijd sprake van iets wat verzonnen is of alles kan verzonnen zijn. Denk aan een sprookje en een sciencefictionverhaal.

Een roman geldt ook als fictie. Uitgevers zetten de aanduiding ‘roman’ ook vaak op het omslag van een boek als dat boek daadwerkelijk een roman is. Dat doen ze onder andere om er maar geen misverstand over te laten bestaan. Het is een soort bescherming van de auteurs van romans. Die doen natuurlijk vaak hun uiterste best om een zo geloofwaardig mogelijk boek te schrijven. Ze liegen een waarheid bij elkaar. Maar het is geen waarheid waarop ze afgerekend willen worden. Als het boek bijvoorbeeld in de ik-vorm is geschreven, willen ze (meestal) niet dat lezers denken dat de ik-figuur en de auteur één en dezelfde persoon zijn. Vandaar dat uitgevers het vaak nog eens duidelijk op het omslag zetten: roman. Dat is ook handig voor boekhandelaren. Die weten dan waar ze aan toe zijn en in welke kast het boek moet komen te staan.

Maar uitgevers maken in dit opzicht ook weleens een minder gelukkige keuze. Op het veelgeprezen boek De stamhouder (uit 2014) van Alexander Münninghoff liet de uitgever in grote letters op het omslag ‘Een familiekroniek’ zetten. Het woordenboek Van Dale omschrijft een ‘kroniek’ als een ‘boek met gedenkwaardige gebeurtenissen, chronologisch gerangschikt, maar zonder onderlinge samenhang’. Nou, aan die definitie voldoet het zeer samenhangende boek van Alexander Münninghoff niet. Je kunt zeggen: ja, maar misschien is de definitie in Van Dale wel fout. Maar dan nog. Bij een kroniek denken lezers aan non-fictie. En bij een familiekroniek dus aan gebeurtenissen binnen een familie die waargebeurd zijn. In De stamhouder is veel waargebeurd, maar lang niet alles, zo heeft de auteur in diverse interviews verteld. Hij had zelf ook liever gezien dat de uitgever ‘roman’ op het omslag had laten zetten. Nu won hij met zijn boek de Libris Geschiedenis Prijs en niet de Libris Literatuur Prijs. Daarmee liep Münninghoff 30.000 euro mis. Het boek was overigens wel een geweldige bestseller. En de uitgever zal misschien zeggen dat het etiketje ‘een familiekroniek’ daaraan heeft bijgedragen.

Literaire non-fictie

Er is ook nog een tussenvorm tussen fictie en non-fictie, de zogenoemde literaire non-fictie. Dan gaat het om een waargebeurd verhaal dat opgeschreven is alsof het een roman is. Het boek Napoleon; de schaduw van de revolutie (uit 2014) van Bart Van Loo is er een voorbeeld van:

12 juni 1793. Onder de maan glijdt een klein schip vol vluchtelingen. De sirocco voert een hete, droge lucht aan vanuit de Sahara. Terwijl Napoleone de beelden van de plundering en brandstichting van het familiehuis en de paniekerige vlucht over de stoffige wegen probeert te verdrijven, wordt Corsica een steeds kleiner punt aan de horizon. Hij beseft dat armoede hun deel zal zijn en dat hij de oorzaak is van alle onheil.

(De naam Napoleone in dit citaat is geen tikfout; Napoleone was de eigenlijke naam van Napoleon.)

Ook het genre van de column behoort min of meer tot de literaire non-fictie. Over de column bestaan veel misverstanden. Nogal wat mensen die zeggen columns te schrijven, schrijven in werkelijkheid commentaarstukken, waarin het commentaar centraal staat, de mening van de schrijver.

Een commentaar(stuk) is een zakelijke tekst. Een column is juist meer literair. In columns hoort het niet allereerst te gaan om wat columnisten ergens van vinden, maar om de stijl waarin ze hun columns schrijven. Columns zijn stijloefeningen waarbij iets uit de werkelijkheid, meestal iets actueels, de aanleiding is, maar wat de columnist daarvan vindt, is ondergeschikt aan de poging het sprankelend op te schrijven. Commentaarstukken zijn log, columns zijn lichtvoetig.

Vaste tekstsoortregels bij non-fictie

Voor sommige van de tekstsoorten uit de categorie non-fictie gelden vaste regels. Dat zijn regels waar je als schrijver moeilijk onderuit kunt omdat ze de tekstsoort zo nadrukkelijk typeren. Ze horen er onverbiddelijk bij. Je moet je eraan houden. Zo is het in een brief gebruikelijk en wenselijk om te beginnen met een aanhef (Geachte …, Beste …) en af te sluiten met een groet (Hoogachtend, Met vriendelijke groet). Het nieuwsbericht is ook een voorbeeld van een tekstsoort met vaste regels. Ik ga er hier ter illustratie iets dieper op in.

Nieuwsbericht

Een nieuwsbericht is een korte en objectieve mededeling van een actueel nieuwsfeit. De vaste tekstsoortregels voor het schrijven van een nieuwsbericht zijn de volgende:

1 • In de eerste zin moet het belangrijkste nieuws zitten. Dat nieuws is de eerste W van de zes W’s die je als schrijver bij een nieuwsbericht moet nalopen: Wat (is er aan de hand)?

2 • Vaak moet de eerste W (Wat is er aan de hand?) in dezelfde (eerste) zin of in de tweede zin gekoppeld worden aan de tweede W: Wie is erbij betrokken? Een voorbeeld:

Mensen in de leeftijdsgroep van 45 tot 65 jaar maken steeds vaker gebruik van sociale media.

Hier zie je het Wat en Wie in één zin verenigd. Maar een bericht over hetzelfde onderwerp zou ook zo kunnen beginnen:

Er wordt steeds vaker gebruikgemaakt van sociale media. Vooral bij mensen in de leeftijdsgroep van 45 tot 65 jaar is een grote stijging te zien.

Hier zit het Wie voor een belangrijk deel in de tweede zin. Zit het Wie al (samen met het Wat) in de eerste zin, dan is het gebruikelijk dat de schrijver het Wat in de tweede zin verder uitwerkt. Stel dat een nieuwsbericht begint met deze zin:

Vier op de tien jongeren ervaren psychische klachten.

In deze zin zijn Wie en Wat direct aan elkaar gekoppeld. Een uitwerking van het Wat kan dan in de volgende zin staan:

Zij slapen slecht, hebben angsten en piekeren vaak.

3 • In totaal kunnen er zes W’s uitgewerkt worden in een nieuwsbericht. Naast Wat en Wie zijn dat:

• Waar (speelt het zich af)?

• Wanneer (is het gebeurd)?

• Waarom (is het gebeurd)?

• Wijze (hoe is het gebeurd)?

Maar het is niet altijd zo dat alle zes de W’s aan bod (moeten) komen in een nieuwsbericht. Zie dit korte bericht:

Vier op de tien jongeren ervaren psychische klachten. Zij slapen slecht, hebben angsten en piekeren vaak. Het gaat om jongeren in Nederland die in de jaren 2014-2017 gemonitord zijn.

Hier zie je dat naast het Wat en Wie ook het Waar (Nederland) en Wanneer (2014-2017) aan bod komen. Maar de twee andere W’s (Waarom en Wijze) blijven buiten beschouwing.

4 • Het kan in een nieuwsbericht belangrijk zijn de bron te noemen van het gepresenteerde nieuwsfeit. Gegevens moeten immers ergens vandaan komen en de lezers hebben er recht op te weten wat de bron is. Zo’n bron kan staan in een zin als ‘Dat blijkt uit cijfers van …’, waarbij je dan ook moet aangeven van welke datum die cijfers zijn.

5 • Een eigen mening hoort niet thuis in een nieuwsbericht. Die eigen mening mag er ook niet stiekem insluipen via woordjes als ‘inderdaad’ en ‘natuurlijk’, waarin vaak een oordeel van de schrijver ligt.

Vrije tekstsoortregels bij non-fictie

Naast de vaste regels voor non-fictietekstsoorten zijn er de vrije regels. Die vrije regels maak je zelf of ze zijn bedacht en gangbaar in de organisatie waar je werkt of studeert. Bij een nieuwsbericht zijn er in feite geen vrije regels; deze tekstsoort kent alleen de genoemde vaste regels. Maar voor bijvoorbeeld een beleidsnota zijn er wel vrije regels.

Ik gaf eens een cursus schriftelijke taalvaardigheid op het ministerie van Sociale Zaken, waar het toen gebruikelijk was om lange beleidsnota’s te schrijven, met liefst nog een paar bijlagen erbij. Op een dag kwam er een wisseling van de wacht in de persoon van een nieuwe minister. Die gaf direct aan dat beleidsnota’s onder zijn bewind bij voorkeur kort moesten zijn, twee of drie pagina’s, zonder bijlagen.

Bij hetzelfde ministerie werd eens bedacht om in brieven aan burgers die ergens over geklaagd hadden de klacht van de burger in de eerste alinea van de antwoordbrief samen te vatten en daarna pas tot het antwoord over te gaan. Dat bleek voor deze organisatie goed te werken. Burgers waren over de antwoordbrieven waarin hun klacht eerst werd samengevat veel tevredener dan over de brieven die ze voorheen ontvingen. Dat kwam omdat ze zich door die samenvatting van hun klacht beter begrepen voelden.

Deze twee praktijkvoorbeelden maken duidelijk dat een persoon, organisatie of bedrijf een eigen invulling kan geven aan een tekstsoort. Bij een nieuwsbericht gaat dat dus minder gemakkelijk of helemaal niet, maar bij een beleidsnota en een brief kan het (deels) wel en bij veel andere zakelijke tekstsoorten ook.

Vaste en vrije tekstsoortkenmerken bepalen mede de stijl van een tekst. Stijl is immers hoe een tekst eruit komt te zien. De gekozen tekstsoort levert daaraan een bijdrage.

Waar vind je de tekstsoortkenmerken van non-fictie?

Veel vaste tekstsoortkenmerken van non-fictie staan opgesomd in boeken en artikelen. Je hebt bijvoorbeeld boeken over tekstsoorten die in de journalistiek gebruikelijk zijn, zoals het interview en het achtergrondartikel. Er zijn boeken over het schrijven van persberichten en websiteteksten. Je hebt boeken en artikelen over het schrijven van voorlichtingsfolders, enzovoort.

Als je ergens gaat studeren of komt te werken waar een bepaalde tekstsoort veel voorkomt, is het verstandig om enkele boeken en artikelen over die tekstsoort door te nemen. Dan weet je in ieder geval wat de vaste kenmerken van de betreffende tekstsoort zijn. Vervolgens moet je dan nog wel achterhalen of men er ook nog vrije tekstsoortregels op nahoudt.

Niet zelden is er in organisaties onenigheid over de toepassing van tekstsoortregels. Moet je bijvoorbeeld in een persbericht dat je als theaterbureau over een toneelvoorstelling verspreidt, schrijven hoe goed de voorstelling is waarvoor je publiciteit zoekt? Of moet je dat juist niet doen en je beperken tot het geven van informatie over de inhoud en de aankleding? Moet je in een brief waarin je als gemeente een vervelende boodschap voor de burgers hebt meteen die vervelende boodschap geven of moet je eerst een buffer inbouwen? Over dat soort dingen moet je het met elkaar eens zien te worden. Het is belangrijk om in een organisatie in goed overleg tot de beste invulling van een tekstsoort te komen.

Elke organisatie waar teksten worden geschreven – en dat zijn bijna alle organisaties – zou een vaste redactiegroep moeten hebben. Daarin moeten dan mensen zitten met schrijfervaring en schrijfambitie. Ze moeten met enige regelmaat met elkaar en eventueel met deskundigen van buitenaf spreken over de tekstsoorten die binnen de organisatie veel gebruikt worden en over de invulling ervan. Sommige organisaties hebben zo’n redactiegroep. Het komt zelfs voor dat zo’n groep een eigen stijlgids maakt, met daarin ook de vaste en vrije kenmerken van de tekstsoorten die binnen de organisatie gangbaar zijn. Als nieuwkomer kun je daar veel aan hebben.

Fictiesoorten

Bij fictie gaat het om tekstsoorten waarvan de inhoud geheel of gedeeltelijk verzonnen is. Poëzie, het korte verhaal, de novelle, het sciencefictionverhaal: het zijn allemaal voorbeelden van fictie.

Het prachtige boek Duizend vaders (uit 2017) van Nhung Dam is als roman ook een voorbeeld van fictie. Het boek begint als volgt:

Vanaf het moment dat mijn vader verdween lag er een jaar lang sneeuw in Beiahêm. De aanhoudende kou vormde een laagje ijs rondom het hart van de mensen, het was flinterdun en fragiel, als het kwetsbaarste kristalglas, en de mensen waren bang dat als ze moesten niezen hun hart uit elkaar zou spatten.

Deze passage zal voor de meeste lezers direct duidelijk maken dat het hier om fictie gaat. Hoe koud het ergens ook is, er zal zich nooit een laagje ijs om het hart van een levende persoon vormen. Je kunt zeggen: ja, maar de schrijfster bedoelt dat hier niet letterlijk maar figuurlijk. Maar als dat zo zou zijn, zou er natuurlijk nooit staan dat de mensen bang waren om te niezen omdat hun hart anders uit elkaar zou kunnen spatten. Overigens staat op het omslag van Duizend vaders ook nog expliciet vermeld dat het om een roman gaat. Nu is de grote kracht van Duizend vaders dat – hoezeer je als lezer ook weet dat er een verzonnen, onwaarschijnlijke wereld beschreven wordt – je wel in die wereld gaat geloven. En dat is te danken aan de vaardigheid van de schrijfster.

Zo duidelijk fictief als Duizend vaders is lang niet elke roman. In Wees onzichtbaar (ook uit 2017), een roman van Murat Isik, zit heel veel wat echt gebeurd is, zo heeft Isik in interviews laten weten. In de volgende passage uit zijn boek schijnt zelfs helemaal niets te zitten wat verzonnen is:

We woonden naast een lifthal die de galerij in tweeën deelde, wat betekende dat een groot deel van onze buren langs ons huis liepen wanneer ze naar beneden gingen. Binnen de kortste keren wist ik wie er in de ons omringende appartementen woonde.

Toch is het boek van Isik wel een echte roman. Het staat in dit geval eveneens op het omslag. En er zitten – zo heeft de auteur in interviews verteld – ook volop fictieve elementen in. Bovendien heeft hij het boek opgebouwd volgens romanprincipes, met onder andere een verhaallijn en een soort ontknoping.

Zoals er over tekstsoorten die de non-fictie bestrijken veel boeken zijn verschenen, zo zijn er ook veel boeken verschenen over fictiegenres, zoals de roman en het korte verhaal, en waar die dan aan zouden moeten voldoen. Je kunt ze lezen, maar je kunt het misschien beter laten. De tekstsoorten die onder fictie vallen, zijn veel vrijere tekstsoorten dan die van non-fictie. Ze moeten dat ook zijn, omdat in fictie originaliteit gewenst is. En die krijg je niet als je alles in een mal giet. Bij fictie gaat het er deels juist om dat je je lezers verrast met een nieuwe invulling van een bekende tekstsoort.

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel