OVER DIT BOEK

We onderschatten de omvang van de benodigde energietransitie, en overschatten de mogelijkheden van duurzame energie-opties zoals zon en wind. Het is een groene illusie dat we de energietransitie kunnen realiseren op de manier zoals we dat nu doen. Maar we hebben ook een groene kans.

Laten we stoppen met wachten op politici, ondernemers en wetenschappers. Laten we stoppen met het verkopen van de klimaatdoelstellingen aan energiegiganten en grootindustriëlen. De groene kans ligt niet in technologie en infrastructuur, maar in bewustwording en ander gedrag van ons allemaal. Daarmee kunnen we veel meer fossiele brandstoffen en CO2 besparen dan met windmolens, warmtepompen en elektrische auto's.

De groene kans beschrijft wat we wél kunnen doen om onze planeet te redden en is daarmee het indringende vervolg op het succesvolle boek De groene illusie.

Maarten van Andel is directeur Toegepaste Natuurwetenschappen van Fontys Hogescholen. Hij werkte daarvoor als ingenieur en manager in de high-tech-industrie. Voor internationale energie- en duurzaamheidsprojecten heeft hij samengewerkt met wetenschappers en deskundigen van bedrijven, overheden en onderzoeksinstellingen. Van Andel noemt zichzelf klimaatneutraal: hij is even bezorgd over het klimaat als over de maatregelen die het klimaat moeten redden.

Inhoud

Voorwoord

DEEL 1
UIT HET VERLEDEN

1 / Van illusie naar kans

2 / Van zekerheden naar vragen

3 / Van technosalvation naar energie besparen

DEEL 2
IN HET HEDEN

4 / Van onwetendheid naar inzicht

5 / Van praten naar doen

6 / Van anderen naar onszelf

7 / Van energie naar circulariteit

DEEL 3
NAAR DE TOEKOMST

8 / Van 2020 naar 2040

9 / Kijken door de ogen van onze kleinkinderen

10 / Van antropoceen naar symbioceen

Referenties

Fotoverantwoording

Maarten van Andel

DE GROENE KANS

Waarom drastische energiebesparing beter werkt dan groene energieverspilling

Uitgeverij Dialoog

www.uitgeverijdialoog.nl

info@uitgeverijdialoog.nl

Auteur: Maarten van Andel

Redacteur: Susan van Ass

Corrector: Carolien van der Ven

Vormgeving en opmaak: Jessica Wieberdink

ISBN: 9789461264190

NUR: 740

BISAC: SEL039000/TEC031010

© 2020 Maarten van Andel

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voor onze kinderen

IJdelheid der ijdelheden, zegt Prediker, ijdelheid der ijdelheden! Alles is ijdelheid! Welk voordeel heeft de mens van al zijn zwoegen, waarmee hij zich aftobt onder de zon? Het ene geslacht gaat en het andere geslacht komt, maar de aarde blijft altoos staan.

Prediker 1

Voorwoord

Wij mensen moeten serieus gaan minderen met fossiele brandstoffen, maar ik vind dat we dat in Nederland en in de wereld niet goed aanpakken. Ik beschouw het huidige energie- en klimaatbeleid overwegend als een groene illusie.

Tegelijkertijd schuilt in de onmacht en ineffectiviteit van het huidige beleid een groene kans. We kunnen nagaan wat niet werkt, onze stelligste overtuigingen bijstellen, onze trots inslikken, lering trekken en dingen gaan doen die mogelijk wel werken. Hoe beter we weten wat niet werkt, hoe groter de kans wordt dat we dingen zullen ontdekken die wel werken. De enige echte fout die we kunnen maken, is niet leren van dingen die niet blijken te werken en daarmee blijven doorgaan.

Confrontatie en inzichten

Ik heb de vele illusies die ik tegenkom over energie omgedacht naar kansen, voor mezelf en voor iedereen die het weten wil. Dat heeft mij verrassende inzichten opgeleverd en een nieuwe kijk op duurzaamheid en circulariteit verschaft. Het heeft me ook een beter begrip opgeleverd van onze eigen rol, als individuen en als mensheid. Dat kan voor sommigen heel confronterend zijn, maar hopelijk ook heel verhelderend. Daarom heb ik besloten om de confrontatie niet uit de weg te gaan, maar juist te omarmen en mijn ervaringen en mijn visie op te schrijven. Het mooiste wat ik daarmee hoop te kunnen bereiken, is iets toevoegen aan de effectiviteit van ons handelen en de kwaliteit van het publieke debat.

Zekerheden en twijfels

We mogen vertrouwen op goede intenties, creativiteit en intelligentie, van onszelf en van de mensen die het huidige energiebeleid hebben vormgegeven. Niemand wil de aarde, de natuur en de medemens beschadigen. Toch vertonen we als individu en als soort destructief gedrag tegenover mens en milieu. Die schijnbare paradox houdt mij bezig, doet mij wikken en wegen, twijfelen en vragen stellen. Visies en overtuigingen beginnen dan te wankelen, en dat lijkt eerst eng maar blijkt al gauw fascinerend. Het wist mijn eigenwijsheid, gemakzucht en allerlei andere menselijke hebbelijkheden en onhebbelijkheden niet uit, maar het zet er iets naast wat de moeite waard is. Ik hoop dat iedereen die dit boek leest dat ook zal vinden, en nieuwe inzichten en inspiratie opdoet.

Verleden, heden en toekomst

Om tot nieuwe inspiratie en inzichten te komen beschrijf ik in deel 1 het verleden, het oude denken, met de vraag hoe we ons daarvan los kunnen maken. Belangrijke kenmerken van dat oude denken zijn:

•Oordeelsvorming op basis van eigen zekerheden en (politieke) overtuigingen.

•Een afhankelijke en afwachtende houding ten opzichte van politiek en bedrijfsleven.

•Focus op technologie en infrastructuur als oplossing van onze problemen.

Vervolgens beschrijf ik in deel 2 het heden, met daarbij de volgende uitdagingen:

•Hoe kunnen we onze afhankelijke en afwachtende houding omvormen naar meer bewustwording, inzicht, eigen acties en effectieve gedragsverandering?

•Hoe kunnen we effectief investeren in bestaande en bewezen technologie voor energiebesparing (huisisolatie, slimme thermostaat, zuinige auto), en desinvesteren in energieverslinders zoals terrasstralers?

•Hoe kunnen we beseffen dat industrieel en logistiek energieverbruik een gevolg is van ons eigen consumptiegedrag, en dat minder kopen en consumeren dus een belangrijke besparing van energie en CO2 oplevert?

•Hoe kunnen we lange transportketens vermijden, en local-for-local produceren en consumeren (en bij voedingswaren bij voorkeur seizoensgebonden)?

In deel 3 beschrijf ik de toekomst aan de hand van een drietal kansen:

•Kunnen we energie met gezond verstand leren ‘zien’ en het net als voedsel en schoon drinkwater als een kostbaar, schaars goed gaan beschouwen dat je niet wilt verspillen (ook niet als je het gemakkelijk kunt betalen)?

•Kunnen we anders omgaan met huisverwarming, consumptiegedrag en de eigen auto omdat deze waarschijnlijk hoog scoren in het persoonlijke energieverbruik?

•Kunnen we ervoor zorgen dat mensen een top drie van hun eigen energieverbruik opstellen, zich richten op halvering, en daar prioriteit aan geven boven allerlei willekeurige kleine besparinkjes?

Deze tien onderwerpen vertegenwoordigen tien prominente groene kansen, en vormen de basis van dit boek. Ze worden gaandeweg toegelicht, en komen terug in verleden, heden en toekomst.

Ik sta bewust stil bij de vraag hoe wij de toekomst zelf kunnen beïnvloeden, en hoe we kunnen zorgen dat onze kleinkinderen tot de conclusie zullen komen dat we iets goed hebben gedaan met energie, klimaat en natuur. Dat is de belangrijkste groene kans, die we allemaal hebben.

DEEL 1
UIT HET VERLEDEN

1 / Van illusie naar kans

Illusie en kans zijn twee zijden van dezelfde medaille. Als we weten wat de illusie is, wat niet werkt, dan hebben we de sleutel in handen tot dat wat wel werkt.

Politiek, bedrijfsleven, de samenleving, wijzelf hebben een groene illusie gecreëerd. We zijn gaan geloven dat we kunnen leven van de wind. We zijn onszelf gaan wijsmaken dat beleid, infrastructuur en technologie al onze problemen kunnen oplossen, dus ook het klimaatprobleem. Die illusie heeft religieuze proporties aangenomen. Er zijn bijbehorende leerstellingen geformuleerd (‘we moeten in 2050 klimaatneutraal zijn’) en dogma’s vastgesteld (‘biomassa is duurzaam,’ ‘aardgas is slecht’). Deze opzichzelfstaande waarheden lijken te zijn ontkoppeld van de werkelijkheid, en staan zoals het leerstellingen en dogma’s betaamt niet open voor kritiek en discussie.

Wie zondigt, kan zijn ziel reinigen door aflaten te kopen, zoals een cent op een liter benzine of een toeslag op een vliegticket. Daarmee worden dan bomen geplant en verwerf je het predicaat ‘CO2-neutraal’. Wie kritiek heeft, loopt het risico verketterd en geëxcommuniceerd te worden, zelfs als je deugdelijke wetenschappelijke analyses aandraagt. Maar daarmee worden daadwerkelijke zondes verhuld: de zondes van het groenwassen en van de goedgelovigheid. Deze zondes worden in hoofdstuk 4 nader toegelicht.

De nieuwe aflaat

Er zijn tegenwoordig olie- en vliegmaatschappijen waar je tegen extra betaling je volle tank of vliegreis CO2-neutraal zou kunnen maken. Dat riekt naar commerciële volksverlakkerij, en ik heb even gerekend. Bij de verbranding van een liter benzine, diesel of kerosine komt ongeveer 2,5 kilo CO2-vrij. Een auto doet daar tien minuten over, een vliegtuig ruwweg één seconde. Een boom heeft gemiddeld zes weken nodig om 2,5 kilo CO2 op te nemen. Dat schiet dus niet op als je een cent per liter investeert in de aanplant van bomen.

Als olie- en vliegmaatschappijen graag bomen willen planten ten behoeve van het milieu, kunnen ze dat ook zonder die extra cent per liter. Het zou een loffelijk streven zijn, zolang ze ons maar niet wijsmaken dat ons reisgedrag daarmee CO2-neutraal wordt. Als dat werkelijk zo zou zijn, dan zouden we voor een cent extra per liter toch gewoon op fossiele brandstoffen kunnen blijven rijden en vliegen?

De energietransitie is tot een commercieel verdienmodel verworden, waarin overheden en burgers zich miljarden uit de zak laten kloppen. Ter compensatie wordt ons geweten gesust met de illusie dat we door te betalen onze zonden kunnen groenwassen. Maar diep in ons hart weten we wel dat we alleen kunnen verduurzamen als we ons eigen gedrag aanpassen. Dat is alleen zo verschrikkelijk moeilijk.

De dogmatiek wordt verder versterkt door begripsverwarring en oversimplificering. De termen ‘groen’, ‘duurzaam’, ‘hernieuwbaar’ en ‘koolstofarm’ worden door elkaar heen gebruikt. Ze betekenen echter niet hetzelfde, en kunnen zelfs tegengesteld zijn. Onderzoeker en journalist Mirjam Vossen legt dit uit in dagblad Trouw. [1][2] Zo is biomassa in de jaren zeventig ooit als groen bestempeld en later zelfs als hernieuwbaar. Maar het is beslist niet koolstofarm, en ook niet duurzaam in de zin van schoon. Bij het verbranden van biomassa komen veel CO2, stof en stikstofoxide vrij. Omgekeerd werd kernenergie veertig jaar geleden tot niet-duurzaam verklaard, maar het is wel koolstofarm. Zonne- en windenergie zijn ook koolstofarm, maar de duurzaamheid en hernieuwbaarheid ervan zijn op lange termijn onduidelijk. Windmolens en zonnepanelen vergen in tegenstelling tot kerncentrales enorme zee- en landarealen, en ze bevatten zeldzame giftige metalen zoals indium en neodymium. Duitsland verwacht vanaf 2024 jaarlijks 70.000 ton rotorbladen af te danken. Afgedankte zonnepanelen en windmolenafval belanden nu al op vuilstortplaatsen in Afrika. In Amerika worden oude wieken onder de grond gestopt.

Alles heeft voor- en nadelen

Alle energieopties hebben verschillende voor- en nadelen, en een simpele dogmatische grijs-groenindeling doet geen recht aan de realiteit. De Finse onderzoekers Atte Harjanne en Janne Korhonen stellen twee criteria voor op basis waarvan we maatregelen kunnen beoordelen: gaan ze klimaatverandering tegen, en houden ze de lucht schoon? [3][4] Dat zou tot onderstaand schema kunnen leiden. Bedenk daarbij dat CO2 een natuurlijk, niet-giftig gas is dat vrijwel alle planten en dieren uitademen, dat lang voordat de mens bestond in tienvoudige concentratie in de atmosfeer zat, en dat dus niet als luchtvervuiling kan worden aangemerkt.

Een derde criterium op basis waarvan we maatregelen kunnen beoordelen, heb ik beschreven in mijn boek De groene illusie: hoeveel ruimte nemen de maatregelen in beslag? Een vierde criterium is de vraag in hoeverre de verschillende energieopties circulair of juist lineair zijn. In mijn ogen is het huidige energie- en klimaatbeleid grotendeels gebaseerd op de principes van de lineaire economie. Ton van der Wijst en Alexander van der Vooren van de SER-commissie Duurzame Ontwikkeling beschrijven dit in het economievakblad ESB. [5][6] Zo beperkt het huidige beleid zich tot emissiereductie ‘uit de eigen uitlaat en schoorsteen’, en neemt het de emissies elders in de keten niet mee. Trots wordt door autoproducenten en politici gemeld dat een elektrische auto niets uitstoot, maar je hoort ze niet over de emissies van elektriciteitsopwekking. Bovendien leggen windmolens, zonnepanelen en batterijen van elektrische auto’s een groot beslag op zeldzame metalen zoals lithium, kobalt, indium en neodymium. De winning van deze kostbare materialen kost veel energie, de beschikbaarheid ervan is eindig, en de producten waar ze in zitten, worden niet gerecycled.

Het verband tussen energie en circulariteit komt uitgebreid aan bod in hoofdstuk 7.

Illusie

De aantrekkelijkheid van de groene illusie is dat die de oorzaak van CO2-uitstoot en klimaatopwarming buiten onszelf legt, en de oplossing dus ook. Het is een zalige gedachte dat je zelf niks fout doet en niks hoeft aan te passen, laat staan op te offeren. Anderen moeten dingen doen, dingen laten, dingen veranderen. De politiek moet beter beleid maken, het bedrijfsleven moet schoner produceren, de buurvrouw moet minder vliegen en de buurman moet een elektrisch fornuis aanschaffen. Per saldo gebeurt er door deze inertie bij individuen en organisaties te weinig, nemen energieverbruik en CO2-emissie alleen maar toe en constateert het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) elk jaar dat er nu toch echt wat moet gaan gebeuren.

Hoe komen we uit deze vicieuze cirkel? Hoe kunnen we de zo noodzakelijke vermindering van fossiele brandstoffen wel bewerkstelligen? Als we blijven denken en handelen zoals we de afgelopen tientallen jaren hebben gedaan, zal dat niet lukken. Einstein zou het al gezegd hebben: ‘Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg.’ We zullen ons geloof in maakbaarheid en technologie moeten afleggen, de bijbehorende leerstellingen en dogma’s moeten afzweren, en zelf weer gaan nadenken en kritisch naar onszelf kijken. Dat kan moeilijk en zelfs beangstigend zijn, want leerstellingen en dogma’s geven zekerheid. Wikken, wegen en zelfreflecteren daarentegen geven twijfel en onzekerheid. Twijfel is echter de basis van inzicht en wijsheid, en onzekerheid is een krachtige voedingsbodem voor creativiteit en innovatie. Laten we die onplezierige gewaarwordingen dus niet proberen te mijden, maar tegen ons instinct in juist omarmen.

Om onszelf uit de zo aantrekkelijke groene illusie te bevrijden is het van belang om vier symptomen ervan te herkennen en erkennen: een focus op technologie en infrastructuur, een streven naar allesomvattende grootschalige oplossingen, een afhankelijke en afwachtende houding van veel mensen, en een neiging om naar elkaar te wijzen (burgers naar bedrijven, bedrijven naar politici, politici naar elkaar). Als we bereid zijn om deze symptomen bij onszelf te onderzoeken, kunnen we nagaan wat we daarmee kunnen doen. Dan kunnen we de groene illusie omvormen naar een groene kans.

Kans

Misschien twijfel je, maar neem even aan dat het huidige energiebeleid inderdaad een groene illusie is. Geef je over aan de onaangename gedachte dat we met windmolens, zonnepanelen, elektrische auto’s en aardgasloze huizen de klimaatdoelstellingen van Parijs niet kunnen behalen…

Precies: dat schept verwarring en roept al snel de wanhopige vraag op wat dan wél de oplossing is. Het stellen van deze vraag is in mijn ogen cruciaal. Het stellen ervan vind ik zelfs belangrijker dan hem beantwoorden. Het staat niet eens vast dat er een antwoord is, en die gedachte is zo mogelijk nog onaangenamer.

Onze veronderstelling dat er überhaupt een antwoord is op de vraag hoe we het klimaat kunnen redden, komt voort uit ons in de twintigste eeuw opgebouwde geloof in maakbaarheid en technologie. Tegelijkertijd denk ik dat ieder van ons wel een antwoord kan geven op de vraag wat we zelf kunnen doen. En dat is de belangrijkste groene kans, dat is de kern van dit boek. Laten we ons wat minder druk gaan maken om een mogelijke totaaloplossing waarbij we vooral naar elkaar kijken en wijzen, en veel meer bezig zijn met wat we zelf kunnen doen. Dat zal uiteindelijk ook zijn wat het is: meer dan de gezamenlijke inspanning van alle medemensen op aarde kunnen we niet voor elkaar krijgen.

Met de aanname dat het huidige energiebeleid een groene illusie is, worden we gestimuleerd om na te gaan waar die gezamenlijke inspanning zich met name op zou moeten richten. Energie die niet verbruikt wordt, hoeft ook niet te worden geproduceerd. Energie besparen is in alle toekomstscenario’s gunstig, en leidt onmiddellijk tot CO2-reductie. Windmolens en zonnepanelen vergen hoe dan ook veel tijd, geld en ruimte, en hoe minder we ervan nodig hebben, hoe beter het is.

Het goede nieuws is dat we met onze gezamenlijke inspanning enorm veel energie kunnen besparen zonder draconische offers en investeringen. Dat begint bij het aanpakken van onze verspilling van energie, en gaat verder met bewuste keuzes in ons consumptiegedrag. Vijftig procent minder energieverbruik moet haalbaar zijn in de komende tien jaar, en dat geeft meer CO2-reductie dan alle windmolens en zonnepanelen bij elkaar. Sterker nog, het zou ons bij het Nederlandse Klimaatakkoord van 2030 brengen zonder dat we ook maar één windmolen of zonnepark hoeven bij te bouwen.

Productiekloof of consumptiekloof?

De VN voorzien een ‘productiekloof’: de geplande productie van fossiele brandstoffen is hoger dan de klimaatdoelen vereisen. Ik vind dat een vreemde conclusie. Waarom voorzien de VN geen ‘consumptiekloof’: de geplande consumptie van energie is hoger dan de klimaatdoelen vereisen. Als de productie van fossiele brandstoffen zou dalen maar de consumptie van energie niet, zou dat direct grote energietekorten opleveren. Bovendien zet degene die fossiele brandstoffen verbrandt ze om in CO2, niet degene die ze produceert.

De productie van energie acht ik minder een probleem dan onze consumptie ervan. De productie volgt slechts de consumptie. Terrasstralers, open winkeldeuren, grote, snelle auto’s, aardbeien in december, kiwi’s uit Nieuw-Zeeland: het zijn allemaal dingen die we niet nodig hebben, maar die wel ontstellend veel energie verspillen. Bescheiden consumptie en kordate wetgeving kunnen ons van die ouderwetse excessen afhelpen.

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Dialoog of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel