Over dit boek

Dit boek is een eye-opener voor iedereen die zich verantwoordelijk voelt voor betrouwbare en betaalbare ICT in de publieke sector.

Gemeenten zijn toe aan een fundamentele heroriëntatie op de manier waarop zij hun processen met ICT ondersteunen. Ze besteden veel uit aan externe leveranciers en providers. Dat heeft voordelen, maar het leidt ook tot onnodige versnippering van kennis, capaciteit en middelen.

In dit boek beschrijven de auteurs hoe gemeenten hun ICT-inspanningen en de relatie met hun ICT-leveranciers kunnen herinrichten. Geen abstract diplomatiek geformuleerde beschouwing, maar concrete handvatten om het zoekgeraakte evenwicht tussen zelf doen en uitbesteden te herstellen.

Nieuwe taken, aangepaste wet- en regelgeving, maatschappelijke en technologische ontwikkelingen stellen steeds hogere eisen aan de ICT-inspanningen van gemeenten. Dat is een toenemende zorg voor wie ervoor verantwoordelijk is. De groeiende kenniskloof en de afhankelijkheid tussen gemeenten en hun ICT-leveranciers vergroten de kwetsbaarheid en beperken de innovatiesnelheid. Het is tijd voor een reset.

Kees Groeneveld van eSpecialisten en Herman Timmermans van Tasclinx hebben in hun rol als consultant en interim-manager jarenlange ervaring met automatisering bij de overheid, en bij gemeenten in het bijzonder. Ze hebben tientallen gemeenten en decentrale overheden geholpen bij de aanbesteding en implementatie van complexe ICT-projecten.

Inhoud

Voorwoord Arjen Gerritsen

Voorwoord Bauke Keulen

Voorwoord Lotte de Bruijn

Voorwoord Karim Henkes

Waarom dit boek?

Hoe lees je dit boek?

Deel 1
De actuele werkelijkheid

Hoofdstuk 1. Gemeenten

Hoofdstuk 2. De omgeving

Hoofdstuk 3. Informatie- en communicatietechnologie

Hoofdstuk 4. Gemeenten en hun ICT-leveranciers

Hoofdstuk 5. Opdrachtgevers en opdrachtnemers

Hoofdstuk 6. Inkopen en aanbesteden

Hoofdstuk 7. Risicomanagement

Hoofdstuk 8. Veiligheid en privacy

Hoofdstuk 9. Reset de gemeentelijke ICT

Deel 2
Kansen voor verbetering

Hoofdstuk 1. Stapsgewijs naar de cloud

Hoofdstuk 2. ICT-opdrachtgeverschap

Hoofdstuk 3. Leveranciersmanagement in de praktijk

Hoofdstuk 4. Klantgerichtheid en dienstverlening

Hoofdstuk 5. Aanbesteden is maatwerk

Hoofdstuk 6. Performancemanagement

Tot slot

Dankwoord

Over de auteurs

Bronnen

Begrippenlijst

Kees Groeneveld en Herman Timmermans

Reset de gemeentelijke ICT

Op zoek naar een evenwicht tussen zelf doen en uitbesteden

Digitale editie

Uitgeverij Haystack

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

Auteur: Kees Groeneveld en Herman Timmermans

Redacteur: Susan van Ass

Corrector: Carolien van der Ven

Foto omslag: Seher Melikoglu

Vormgeving omslag: Jessica Wieberdink (Focus Boekontwerp)

Opmaak: Focus Boekontwerp

E-book: Debbie Brok (Focus Boekontwerp)

ISBN: 9789461264916

NUR 800

BISAC: BUS070030, COM032000, BUS000000

© 2021 Kees Groeneveld en Herman Timmermans

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voorwoord Arjen Gerritsen

352 Nederlandse gemeenten maken gebruik van dezelfde centrale voorzieningen. Ze behoren aan dezelfde standaarden en basisadministraties te voldoen. Hun ‘catalogus’ bestaat uit dezelfde producten. En hun inwoners stellen in het algemeen dezelfde eisen aan de kwaliteit waarmee de gemeente voor hen aan de slag is. Audits, benchmarks en formele verslaglegging aan toezichthouders bewaken voor het hele land een uniforme, hoogwaardige beschikbaarheid van lokale overheidsdiensten. Maar vraag het een willekeurige gemeentebestuurder en je hoort dat gemeentelijke dienstverlening toch écht iets is dat tot de lokale autonomie wordt gerekend. Gemeenten dingen met verve mee naar prijzen voor de beste dienstverlening, terwijl de marges om onderling op de echte, harde inhoud verschil te maken feitelijk verwaarloosbaar zijn. Vriendelijke, klantgerichte medewerkers, een toegankelijk en opgeruimd gemeentehuis, geschikte openingstijden, een snelle levering van wat aan het digitale loket ‘besteld’ wordt en een interactief gebruik van sociale media, daarin zit het onderscheid. Hetzelfde geldt voor de binnenkant van onze organisaties. De eisen die worden gesteld aan de beleidsmatige en financiële planning- en verantwoordingstechnieken zijn identiek, personeels- en talentmanagement gaan veelal uit van dezelfde principes, functiebeschrijvingen zijn herleidbaar op dezelfde bronnen. Zelfs de rechtsposities van zowel medewerkers als bestuurders zijn hetzelfde en verschillen hooguit getalsmatig door de omvang van de gemeente. En toch: ‘Bij ons is het beter geregeld dan bij de buren!’ Als dat echt zo is, is er iets aan de hand. Bij de buren, maar misschien ook wel in je eigen gemeentehuis.

Allerlei beschouwingen ten spijt: anders dan dat gemeenten het zelf moeten betalen, is er niet zoiets als lokale autonomie als het gaat om gemeentelijke dienstverlening en bedrijfsvoering. Het moet overal even goed zijn! En het is dát besef dat elke gemeentebestuurder klaarwakker moet schudden als het gesprek gaat over digitalisering en ICT als de belangrijkste instrumenten om die goede, betrouwbare dienstverlener te zijn.

In de eerste plaats omdat dat inzicht aanspoort tot samenwerking met andere gemeenten. Niet alleen maar om schaalvoordelen te behalen op de softwaremarkt of om samen inkoopvoorwaarden te ontwerpen waarmee men ICT-leveranciers tegemoet treedt, maar veel meer om samen een visie te ontwikkelen op digitalisering en ICT als slim doordacht hulpmiddel voor de totale gemeentelijke dienstverlening. Niet alleen die van onze eigen gemeente, maar van het complete lokale bestuur. Samenwerking om een gelijkwaardige partner te zijn van bedenkers en verkopers van ICT. En denken we een stap verder dan realiseren we ons dat een doorwrocht en gedeeld ICT-beleid en een zelfbewuste relatie met leveranciers ons in staat stelt ons te legitimeren naar een samenleving die in toenemende mate kritisch is op het functioneren van de overheid. Het vaak niet kunnen bijbenen van de snelheid waarmee de samenleving verandert, maakt het er voor overheden niet gemakkelijker op, laat staan wat privacyschendingen, hacks en dataleaks betekenen voor het vertrouwen in de overheid. We móeten anders gaan kijken naar digitalisering en ICT.

Tegen die achtergrond is de titel van dit boek van Kees Groeneveld en Herman Timmermans treffend. Laat het bij ICT en digitalisering niet langer gaan over dingen zelf willen doen omdat we autonoom denken te zijn. Overbrug afstand tot leveranciers met onderlinge samenwerking en zelfbewustzijn. En doorzie dat het niet meer gaat om techniek maar om publiek vertrouwen waarvoor elke gemeentebestuurder aan de lat staat. Reset de gemeentelijke ICT!

Arjen Gerritsen

burgemeester

gemeente Almelo

Voorwoord Bauke Keulen

De afdeling informatievoorziening van gemeente Amersfoort geeft richting aan de digitale ontwikkelingen van de gemeente. Hoewel deze gemeente de grondlegger van het begrip ‘regiegemeente’ is, geldt dat in mindere mate voor haar ICT-voorzieningen. De afgelopen jaren is een inhaalslag gemaakt en dat gaat de komende jaren nog zo door. Als het nieuwe stadhuis in 2025 wordt betrokken, verwacht men overwegend ‘in de cloud’ te zitten en zal men een flink deel van haar dienstverlening in regie hebben. Bauke Keulen is manager informatiemanagement bij deze gemeente. Hij neemt ons mee in een herkenbare probleemstelling en de mogelijke interventies daarop.

Tachtig procent

Bauke: ‘Tachtig procent van gemeentelijke CIO’s is van mening dat hun organisatie de externe relaties met leveranciers beter moet managen, zo las ik in een onderzoek’. Alleen al voor software is er een keuze uit meer dan tweehonderd leveranciers. Uit de jaarlijkse benchmark – waar de gemeente Amersfoort al enkele jaren aan meedoet – blijkt echter dat gemeenten vinden dat het contract- en leveranciersmanagement onderaan bungelt in volwassenheid van dat proces. Met een sterk versnipperd en complex applicatielandschap is dat natuurlijk vragen om problemen. Door een te laag kwaliteitsniveau van processen benutten we de waarde uit contracten te weinig en lopen we risico’s, onder meer op het gebied van compliance en vernieuwing.

Jaarlijks stijgen de gemeentelijke ICT-kosten per inwoner. Voor 100.000+ gemeenten ligt het gemiddelde rond 90 euro per inwoner. Tien jaar geleden was dat 75 euro. Voor kleinere gemeenten is dat bedrag iets lager, maar op alle fronten is een stijgende lijn te zien. Personele capaciteit neemt toe, softwarekosten stijgen en het beheer wordt in toenemende mate bij leveranciers neergelegd als gevolg van cloud, personele krapte of anderzijds. Daarmee groeit de wederzijdse afhankelijkheid, wellicht zelfs een lotsverbondenheid, tussen gemeente en leverancier.

Kortom, terwijl de kosten voor ICT jaarlijks stijgen en wederzijdse afhankelijkheid toeneemt is het proces van contract- en leveranciersmanagement bij veel gemeenten de zwakke broeder. Als we dit zo blijven doen, dan blijft de ontevredenheid sluimeren, blijven de kosten ongetwijfeld groeien… Ik wil kort ingaan op twee mogelijke interventies.

Processen en sturing

Het proces contract- en leveranciersmanagement is wellicht niet het ei van Columbus maar wel cruciaal om überhaupt meerwaarde te kunnen creëren vanuit bestaande contracten. Toen Amersfoort in 2018 besloot om actief contractmanagement te gaan voeren bleek dat we waarde uit onze contracten lieten liggen. Sommige contracten waren überhaupt niet meer rechtmatig, we betaalden voor diensten die we niet precies konden duiden en de geldende documenten waren gewoonweg niet voorhanden. Niet bij de leverancier en niet bij ons. Een stevige inhaalrace volgde. Met vereende krachten zijn we in control gekomen. Het aanstellen van een regiefunctie, het beter positioneren van de vakafdeling en invoering van instrumenten als GIBIT, een aanbestedingskalender, ingerichte processen zijn de sleutel voor ons succes gebleken.

Wij vinden dat leveranciersmanagement een strategische functie kan zijn, mits deze ook aandacht ofwel regie heeft op de uitvoering van het proces. Onze sturing is daarbij ingericht op het leveren van prestaties en bevat vier dimensies.

•Het interne perspectief: inkoopvolume, onderhoudsbijdrage, vervangingsprojecten, deskundigheid in het inkoopproces

•Indicatoren voor onze top 25 strategische leveranciers: spend analyse, kwaliteitsscore, tevredenheid gebruikers

•Life cycle: overnames, markt- en prijsontwikkelingen, maverick buying

•Purchase to pay: tijdigheid van betalen, relatie inkoop versus betaling, facturen buiten contractvoorwaarden

Samenwerking belangrijker dan ooit

Het belang van samenwerking tussen gemeenten onderling, ICT-leveranciers en andere partijen zoals inwoners en het onderwijs is groter dan die ooit is geweest. Je zou kunnen stellen dat ‘Samen Organiseren’ – zoals dat bestuurlijk is afgesproken – een te beperkte scope heeft wat deelnemers betreft. Hetzelfde geldt mogelijk voor de reikwijdte van de doelen die we hebben afgesproken. Als ‘lokale manager’ merk ik namelijk nog te weinig interesse van ICT-leveranciers in de doelen die wij willen bereiken.

Omdat Amersfoort volop met een aanbestedingskalender werkt staan de nodige vervangingen op stapel. Het zijn de logische momenten om na te denken over cloud, common ground, sourcing en nieuwe vormen van samenwerking. Vrijwel zonder uitzondering worden aangeboden oplossingen als ‘common ground proof’ gelabeld, volgens mij niet zelden bij wijze van marketing. Wat daarvan na de aanbesteding overblijft laat zich vaak wel raden.

De hand in eigen boezem steken is ook nodig. We moeten ons realiseren dat ICT-leveranciers bestaansrecht hebben, mede door de omzet en winsten die worden gemaakt. Dat schept ruimte voor innovatie waarmee zij gemeenten beter kunnen ondersteunen. Zij doen dat best goed! Al eens naar de ons omringende landen gekeken? Daar is de digitale overheid nog weinig succesvol. Wat je in Nederland helaas nog wel ziet, is dat we vanwege de financiële krapte nogal eens de prijswinnaar kiezen in plaats van het meest kwalitatieve en innovatieve aanbod. Ook al biedt de aanbestedingswet hierin wel flexibiliteit, toch hoor ik bij aanbesteding-gesprekken dat deze ook wel eens als belemmerend wordt ervaren.

Samengevat, er is een enorm belang om te samenwerken op doelen. Dit betekent voor mij dat we een beter gesprek moeten voeren over wederzijdse doelen, zonder uurtje-factuurtje… maar met respect voor een verdienmodel wat nodig is om de ICT-markt voor gemeenten de komende jaren stevig te vernieuwen. Zodat de waarde van ICT nog beter wordt benut en de sluimerende ontevredenheid afneemt.

Kees en Herman zijn erin geslaagd om de ICT-problematiek en de oplossingsrichtingen in het gemeentelijk domein helder te schetsen. Het is nu aan ons in het veld om op basis van deze boost nu de stappen te gaan zetten. Ik ga graag samen met andere gemeenten en ICT-leveranciers in gesprek. Doe je mee?

Bauke Keulen

Manager Informatiemanagement

Gemeente Amersfoort

Voorwoord Lotte de Bruijn

De digitalisering van de (gemeentelijke) overheid is en blijft een onderwerp waar veel over te doen is. Hoewel we in de pers vaak alleen over de projecten horen die niet goed gaan, zijn er al heel veel mooie stappen gezet op het gebied van digitalisering bij de overheid. Tegelijkertijd staan we nu nog maar aan het begin van een digitale transformatie die er voor moet zorgen dat burgers en bedrijven, sneller, persoonlijker en beter bediend worden.

De gemeentelijke overheid is een belangrijke markt voor de leveranciers van digitale oplossingen. Een markt ook met specifieke kenmerken, wet- en regelgeving en aanbestedingsregels. Marktpartijen als gemeentes zijn gebaat bij meer kennis over elkaar. Want moeizame aanbestedingen leiden vaak niet tot het gewenste doel. Gebrekkige kennis bij de opdrachtgever zorgt voor een verkeerde uitvraag. Dit zijn allemaal aandachtspunten waar we in een goede relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer op moeten letten.

Dit boek geeft wat mij betreft een goede beschrijving van de gemeentelijke markt en haar leveranciers. Het gaat in op alle aandachtspunten voor goed zakendoen. Ik vind het een aanrader voor alle bestuurders en topambtenaren, niet alleen voor CIO’s van gemeenten. Onderzoek laat namelijk zien dat nog veel te veel bestuurders geen zicht hebben op de impact die digitalisering heeft op de eigen organisatie en het omringende ecosysteem. Zonder een goede kennis van die impact kunnen bestuurders geen goede lange-termijnbeslissingen nemen. Digitalisering is definitief Chefsache geworden en dit boek helpt om inzicht in de materie te krijgen. De schrijvers geven een goede beschrijving van de (technische) ontwikkelingen in de markt, de relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer en ze lopen stap voor stap door het proces dat nodig is om te komen tot succesvolle inzet van digitale oplossingen.

Vanuit NLdigital onderschrijven wij, als vertegenwoordiger van de leveranciers, het belang van goede kennis van de markt en het op een goede manier betrekken van de markt. Overheden en bedrijven spreken vaak net een andere taal en het is belangrijk om elkaar te leren kennen en elkaar te leren begrijpen. Alleen dan kan digitalisering op de juiste manier worden ingezet om overheden efficiënter te laten werken en burgers en bedrijven beter te bedienen.

Lotte de Bruijn

Algemeen Directeur

NLDigital

Voorwoord Karim Henkes

In de ruim 25 jaar dat ik in de markt voor gemeentelijke softwaretoepassingen actief ben geweest, heb ik alle stadia van klant-leverancier relatie wel meegemaakt. Van een niet serieus genomen kleine speler met volstrekt onvoldoende marktaandeel tot de door de doelgroep gepercipieerde monopolist die achterover leunend rijk wordt. En ondanks het feit dat al deze stadia bij tijd en wijle tot een zekere vorm van frustratie aan leverancierszijde hebben geleid, is de liefde voor de doelgroep en de complexiteit van de bijbehorende software bij mij en mijn collega’s altijd de leidraad geweest. Je mag als leverancier heel belangrijke overheidsprocessen automatiseren die er echt toe doen. En je komt overal. Van (de inmiddels niet meer bestaande) gemeente IJsselham tot aan onze hoofdstad. Een mooier vak bestaat er eigenlijk niet.

Software maken is een mensenvak. Maar software verkopen ook. Zonder goede relaties met de gemeentelijke wereld en begrip voor de dagelijkse praktijk daarvan, kom je nergens. Toen in de loop van de jaren negentig de aanbestedingen hun intrede deden en gemeentelijke vakmensen in het management werden vervangen door (al dan niet ingehuurde) mensen zonder echte materiekennis, veranderde er veel in de relatie klant-leverancier. Je doet het echter voor de mensen die met steeds minder middelen een grote druk aan wet- en regelgeving moeten uitvoeren. En die daarbij zoveel mogelijk ontzorgd willen worden en een goede dienstverlening aan burgers en bedrijven willen bieden. De complexiteit van die veranderingen in wet- en regelgeving leidt tot steeds grotere complexiteit in systemen. Daarom is het ook essentieel voor een softwareleverancier om een substantieel marktaandeel te hebben. Zonder dat marktaandeel in een steeds verder krimpende markt ben je uiteindelijk niet in staat om de noodzakelijke continuïteit te bieden die gemeenten verlangen. Prijzen voor gemeentelijke software worden vaak gebaseerd op inwoneraantallen. Maar grote gemeenten en samenwerkingsverbanden bedingen grotere kortingen dan kleine gemeenten en daarmee verdampt er steeds meer geld uit de markt om de noodzakelijke innovaties voor eigen rekening en risico door te voeren.

De markt voor gemeentelijke software is daarmee niet uniek. Vergelijkbare consolidaties van softwareleveranciers treden op in andere nichemarkten van beperkte omvang. In de softwaremarkt voor woningcorporaties zijn nog maar drie leveranciers actief en kunnen we het moment afwachten dat er nog maar twee over zijn. Een zelfde vergelijk gaat op voor de EPD-markt voor ziekenhuizen. In de perceptie van veel gemeenten ontstaat daardoor de monopoliegedachte. En in die denkwijze past het verder “dichttimmeren” van contracten door het zeer stringent toepassen van de GIBIT of andere inkoopvoorwaarden. In een markt waar de vraag groter is dan het aanbod, wordt dan snel de afweging gemaakt om maar helemaal niet meer aan te bieden. Zeker voor die leveranciers die met meer generieke software ook andere marktsegmenten bedienen. Daarmee verschraalt het aanbod en stijgt de frustratie aan zowel vraag- als aanbodzijde.

Samenwerken tussen softwareleveranciers en gemeenten zal alleen beter gaan als alle partijen uit hun loopgraven komen en zich verplaatsen in de positie van de ander. De softwareleverancier moet zich verplaatsen in de bedreiging die de gemeente ervaart; de gemeente zal moeten begrijpen dat softwareleveranciers op een verantwoorde en winstgevende wijze hun oplossingen willen aanbieden. Daarom moeten we ook terug naar de echte mensenbusiness die het ooit was. Daarbij mag de gemeente best flinke eisen stellen, maar hoort een normaal proces van geven en nemen erbij om tot een optimaal resultaat te komen. Star vasthouden aan GIBIT of andere gemeentelijke inkoopregels laat de verhoudingen alleen nog maar verder escaleren. En daar is niemand mee gebaat. Ik beschouw dat dan ook als één van de meest essentiële onderdelen waar de auteurs in dit boek voor pleiten.

Karim Henkes

Oud-CEO van Centric

Waarom dit boek?

Een paar jaar geleden kregen we contact met een aantal wanhopige gemeentesecretarissen en informatiemanagers van enkele tientallen gemeenten. Aanleiding was het optreden van een ICT-leverancier die van de ene op de andere dag zijn onderhoudstarieven met vijftig tot bijna duizend procent verhoogde. Omdat er op korte termijn voor de dienstverlening van de betreffende leverancier geen alternatief was, zaten de gemeenten volledig klem. Dreigen met juridische stappen was een optie, maar daarmee zou de dienstverlening op z’n minst een forse deuk oplopen. Objectief beschouwd niet acceptabel. We werkten allebei voor het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (KING), inmiddels omgedoopt in VNG Realisatie, de uitvoeringsorganisatie van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Uiteindelijk heeft een deel van de gemeenten ingestemd met de wel erg forse prijsverhoging en een kleine minderheid heeft ervoor gekozen om met de betreffende leverancier een compromis te sluiten. Uiteindelijk is de rust weergekeerd, maar tegen een aanzienlijke prijs. Dit voorval was geen uitzondering. Het maakt duidelijk hoe afhankelijk gemeenten zijn van hun ICT-leveranciers.

Een andere ervaring deden we op bij een omvangrijke aanbesteding. Nadat een samenwerkingsverband besloten had om een belangrijk softwareapplicatie aan te besteden, werd een aantal vooraanstaande leveranciers uitgenodigd om een aanbieding te doen. Als betrokken externe adviseurs hebben we samen met de specialisten van het samenwerkingsverband de complete set aanbestedingsdocumenten uitgewerkt. Vlak voor de definitieve vaststelling van de documenten werden we ontboden bij de directeur van de aanbestedende dienst. Hij gaf ons te verstaan dat wat er ook zou gebeuren, het wel duidelijk moest zijn dat de zittende leverancier als winnende aanbieder uit de aanbesteding zou moeten komen. Wisselen van leverancier zou zeer ingrijpende gevolgen hebben en daarvoor had de aanbestedende dienst onvoldoende financiële middelen.

In veel visies en beleidsstukken wordt gerept over innovatie, over effectieve en efficiënte ICT-ondersteuning van processen. Maar de werkelijkheid is ook dat belangen van opdrachtgevers en opdrachtnemers nogal eens uit elkaar lopen, ondanks het feit dat in veel stukken staat dat wordt gestreefd naar partnership. De geschetste voorvallen uit de praktijk laten zien hoezeer gemeenten en hun ICT-leveranciers van elkaar afhankelijk zijn. De betrokkenheid bij ICT is van beide kanten groot en ondanks de soms kritische kanttekeningen die bij de overheid over ICT worden geplaatst, worden er voortdurend uitstekende prestaties geleverd. Als inwoners en ondernemers ondervinden we dat dagelijks.

Onze motivatie om dit boek te schrijven ligt niet zozeer in de uiteindelijke ICT-prestatie. Die kan altijd beter, maar de meeste processen functioneren. Onze aanleiding is vooral de manier waarop die ICT-prestatie tot stand komt, hoe ICT wordt gemanaged, hoe nieuwe ontwikkelingen in processen (tijdig) worden vertaald naar de ontwikkeling van ICT-producten en -diensten bij gemeenten en hoe kennis, capaciteit, tijd en middelen worden besteed. In aantal vormen de gemeenten veruit de grootste groep in het segment ‘decentrale overheid’. Dat zou ook terug moeten komen in de positie die de gemeenten innemen ten opzichte van marktpartijen. Het zou ook moeten terugkomen in de positie die de gemeenten innemen binnen de ICT-ontwikkeling bij de overheid. In beide gevallen valt dat echter tegen. De ruim driehonderdvijftig gemeenten werken op onderdelen wel samen en ze worden soms ook vertegenwoordigd door hun verenigingen, maar het volume komt onvoldoende tot uitdrukking als het gaat om gemaakte afspraken met marktpartijen. Een soortgelijk beeld typeert ook de positie van gemeenten in het ICT-beleid van de overheid. Gemeenten als collectief nemen daar een ondergeschikte positie in, terwijl zij wel een groot deel van de uitvoering van het overheidsbeleid voor hun rekening nemen.

De gemeentelijke autonomie, het leveren van regionaal en lokaal maatwerk: het zijn argumenten die ook worden doorgetrokken als het gaat om ICT-ontwikkeling. Vanuit die constatering hebben we het plan opgevat om een deel van onze kennis en ervaring, deels opgedaan in het gemeentelijke domein, maar deels ook daarbuiten, op te schrijven. Onze ambitie is om daarmee iedereen die bij de gemeentelijke ICT-ontwikkeling betrokken is aan het denken te zetten en op ideeën te brengen om de uiteindelijke bijdrage van ICT aan de gemeentelijke dienstverlening te verbeteren en te versterken. Impliciet geven we met die ambitie ook een signaal aan de leveranciers die actief zijn in het gemeentelijke domein.

Hoewel gemeenten en hun ICT-leveranciers verschillende belangen hebben, is er een ‘lotsverbondenheid’ tussen beide. Ze hebben elkaar nodig. Wij zijn van mening dat dat tot nu toe onvoldoende tot uitdrukking komt in de opstelling die ze ten opzichte van elkaar innemen. Mede door de werking van de aanbestedingsregels komt een echte relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer niet altijd tot ontwikkeling. En dat ondanks het streven naar partnerschap, zoals in veel aanbestedingen en offertes wordt vermeld. Gemeenten als opdrachtgever en leveranciers als opdrachtnemer zouden zich meer moeten verdiepen in elkaars situatie. Veel ICT-producten en -diensten voor de overheid zijn specifiek en zouden via gezamenlijke inspanning gerealiseerd moeten worden in plaats van uitsluitend via een klant-leverancierrelatie. Juist die relatie is een van de aspecten die een echte samenwerking of partnerschap in de weg staat. Verandert dat niet, dan blijft de ene partij de andere domineren en loopt wat ze doen vast.

De relatie tussen gemeentelijke opdrachtgevers en opdrachtnemers, die in dit boek uitgebreid aan de orde komt, is vooral bedrijfseconomisch bepaald. Beide partijen hebben te maken met een vergelijkbare probleemstelling. Als gemeenten geen diensten meer afnemen van ICT-leveranciers, dan gaan de betrokken leveranciers onderuit. Leveren de leveranciers geen ICT-diensten aan gemeenten, dan lopen de gemeenten vast. Elkaars positie erkennen en respecteren, in combinatie met echte samenwerking en afstemming tussen beide actoren, kan bijdragen tot verbetering van ieders situatie.

Het is een illusie te veronderstellen dat de ICT-ontwikkeling in het gemeentelijke domein een opzichzelfstaand fenomeen is. De groeiende invloed van wereldwijd opererende big tech-ondernemingen wordt ook in het gemeentelijk ICT-domein steeds meer merkbaar. Voor gemeenten wordt het steeds complexer om te voldoen aan bestaande wet- en regelgeving, onder andere op privacy- en beveiligingsgebied. Ook voor veel leveranciers betekent dit een steeds grotere afhankelijkheid van een aantal dominante spelers, die steeds meer gaan bepalen wat wel en niet haalbaar is. Wij beschouwen deze ontwikkeling als een mogelijke verschraling van het gemeentelijke IT-landschap.

Om tegen deze ontwikkeling opgewassen te zijn zouden opdrachtgevers bij de overheid en opdrachtnemers in de (Europese) IT-industrie samen nieuwe systemen moeten gaan ontwikkelen en toepassen. Dat begint bij het ter discussie stellen van hoe ze dat nu doen. Gemeenten zijn autonoom en kunnen ieder voor zich afwegen of en zo ja hoe ze hun ICT-landschappen inrichten. Daarbij spelen de beveiligings- en juridische aspecten vaak een belangrijkere rol dan de functionele. En die formele vereisten worden maar heel beperkt technisch vertaald. We werken met aanbestedingsregels die zogenaamd een level playing field1 moeten opleveren. Het resultaat is echter een forse bureaucratie, schier eindeloze procedures, middelmatige resultaten en een groot deel van de IT-bedrijven in het mkb dat afhaakt.

Dit boek bevat niet de oplossing voor al dit soort ‘uitdagingen’, maar het beoogt wel aan te zetten tot nadenken over hoe het ook anders kan. Hoe gemeenten meer moeten gaan samenwerken met hun IT-leveranciers als het gaat over de ICT-technische vertaling van de ontwikkeling van werkprocessen. Hoe leveranciers meer oog en oor moeten hebben voor behoeften van gemeenten om effectiever hun processen met ICT-hulpmiddelen te ondersteunen. Kortom: de gemeentelijke ICT is toe aan een reset.

Kees Groeneveld

Herman Timmermans

1 De term ‘level playing field’ is afkomstig uit de aanbestedingswereld en houdt in dat alle mogelijke leveranciers gelijke kansen moeten krijgen en gelijk moeten worden behandeld.

Hoe lees je dit boek?

Dit boek bestaat uit twee delen. In het eerste deel beschrijven we de belangrijkste aspecten van de ICT-inspanningen van een gemeente vanuit onze ervaringen. We leggen daarbij de vinger op de nodige zere plekken en formuleren waar mogelijk de aandachtspunten die belangrijk zijn voor de toekomstige ontwikkeling van de ICT-inspanningen van een gemeente.

In het eerste deel kijken we in hoofdstuk 1 naar de actuele situatie van gemeenten op ICT-gebied. Dat doen we verder door in te zoomen op de omgeving waarin de gemeenten zich bevinden (hoofdstuk 2). Vervolgens kijken we in hoofdstuk 3 hoe gemeenten in grote lijnen omgaan met informatie- en communicatietechnologie (ICT), waarbij vooral de ICT-leveranciers een cruciale rol (hoofdstuk 4) spelen. In hoofdstuk 5 gaan we nader in op de rollen die gemeenten en leveranciers ten opzichte van elkaar vervullen als opdrachtgever respectievelijk opdrachtnemer van ICT-opdrachten. Daarbij is het verwerven, vervangen en afstoten van ICT-diensten en -systemen, in overheidstermen aangeduid als ‘aanbesteden’, een belangrijk aspect (hoofdstuk 6). ICT-inspanningen van gemeenten zijn deels een antwoord op maar hebben vooral ook te maken met risico’s. Die kunnen zich in allerlei vormen voordoen. Dat behandelen we in hoofdstuk 7. Veiligheid en privacy vormen een steeds belangrijker deel van de gemeentelijke ICT-inspanningen. Daarop gaan we in hoofdstuk 8 in. Aan het eind van dat hoofdstuk maken we de voorlopige balans op met een korte toekomstvisie op hoe gemeenten met ICT zouden moeten omgaan.

In het tweede deel van het boek behandelen we een aantal concrete thema’s die voortborduren op de constateringen die we in het eerste deel hebben gedaan. Daarbij beginnen we in hoofdstuk 1 met het onderwerp cloudcomputing. In hoofdstuk 2 gaan we in op het opdrachtgeverschap van gemeenten. In hoofdstuk 3 behandelen we de praktische kant van leveranciersmanagement. In hoofdstuk 4 geven we een realistische kijk op hoe marketing en klantgerichtheid in gemeenteland gerealiseerd zouden kunnen worden. In hoofdstuk 5 zoomen we nader in op een aantal bijzondere aspecten van het aanbestedingsproces. En we sluiten het tweede deel af met een beschrijving van hoe performancemanagement in de gemeentelijke praktijk vorm zou kunnen krijgen.

Deel 1
De actuele werkelijkheid

Hoofdstuk 1.
Gemeenten

Nederland telt sinds 1 januari 2021 352 gemeenten. Dat aantal loopt in 2022 terug naar 345 en de verwachting is dat deze lijn de komende jaren wordt voortgezet. Ter vergelijking: in 1900 waren er nog 1121 gemeenten. Al vele decennia loopt het aantal gemeenten terug, terwijl het gemiddelde aantal inwoners per gemeente stijgt. Een derde deel van de groei van het aantal inwoners per gemeente komt voor rekening van immigratie en reguliere bevolkingsgroei. Bijna vijf miljoen inwoners wonen in de twintig grootste gemeenten van Nederland. Van dat aantal wonen er 2,3 miljoen in de vier grote steden.

1.1 Inleiding

De gemeente is voor de gemiddelde inwoner de meest tastbare en dichtstbijzijnde overheid. Ambtenaren hebben soms de neiging om verschil te maken tussen de verschillende overheidslagen, maar voor de gemiddelde burger maakt dat niet veel uit: de overheid is één geheel, of die zich nu voordoet als waterschap, provincie, gemeente, agentschap, zelfstandig bestuursorgaan of ministerie.

Wanneer we meer inzoomen op hoe de overheid werkt en vooral hoe gemeenten en gemeentelijke samenwerkingsverbanden werken, dan valt op dat die organisaties uiteindelijk allemaal dezelfde soort dienstverlening moeten realiseren. Een groot deel daarvan wordt bepaald door wet- en regelgeving. Die dienstverlening komt tot stand via gestructureerde processen, die op hun beurt weer worden ondersteund met ICT. Opmerkelijk is dat gemeenten, ondanks gelijke wet- en regelgeving, veel processen op een eigen manier invullen. Dat is zelfs aan de orde bij wat we zouden willen noemen de kernprocessen. Daaronder verstaan we de processen die bepalend zijn voor de realisatie van de opdrachten en doelen van een organisatie. Bij gemeenten gaat dat vooral om burgerzaken, openbare orde en veiligheid, economische zaken, sociale zaken en werkgelegenheid, zorg en welzijn, ruimtelijke ordening en volkshuisvesting, onderwijs, verkeer en vervoer, cultuur, sport en recreatie, en inkomsten.2 Zo hebben we inmiddels tientallen varianten om lokale belastingen te heffen, openbare ruimte te managen en afval in te zamelen, om maar een paar voorbeelden te noemen. Wil je in zo’n situatie gaan digitaliseren, dan is dat per definitie complex. Dat zie je terug in het aantal softwarepakketten of applicaties dat gemeenten gebruiken. Sommige gemeenten hebben meer dan vijftienhonderd verschillende applicaties in gebruik.

1.2 De gemeentelijke ICT-markt

In de gemeentelijke ICT-markt opereren naar schatting tweehonderd reguliere ICT-leveranciers (exclusief dienstverlenende organisaties). Ruwweg kan er onderscheid worden gemaakt in algemene, meer generieke applicaties en gemeentespecifieke applicaties. Tot de eerste groep horen bijvoorbeeld oplossingen voor financiële administratie, humanresourcemanagement, projectmanagement en kantoorautomatisering. In de tweede groep komen we oplossingen tegen die speciaal voor de gemeentemarkt zijn ontwikkeld. Daaronder vallen bijvoorbeeld applicaties voor jeugdzorg, beheer openbare ruimte, burgerzaken, vergunningverlening en handhaving, sociaal domein.

Voor de meer generieke software geldt overigens dat deze vaak moet worden gekoppeld aan gemeentespecifieke applicaties. Denk bijvoorbeeld aan een vergunningenapplicatie die wordt verbonden met een facturatiemodule om de kosten van een vergunningsverleningstraject door te belasten aan de aanvrager. Ook wordt vaak een koppeling gelegd met de financiële administratie om bij een vergunningaanvraag te kunnen checken of er nog verlopen openstaande posten zijn.

De markt voor specifieke gemeentelijke software is vrij gesloten. Omdat de markt zo specifiek is en het aantal potentiële klanten beperkt, is het geen makkelijke opgave voor een leverancier om voldoende rendement te halen. Eerder hebben we al gezien dat het aantal gemeenten gestaag vermindert. Een soortgelijk beeld is te zien aan de leverancierskant. Ook het aantal aanbieders neemt de laatste jaren af, vooral door fusies en overnames. Voor gemeenten betekent dit dat er in sommige domeinen steeds minder te kiezen valt. Voor belangrijke domeinen als burgerzaken zijn bijvoorbeeld slechts drie aanbieders actief in de markt, voor belastingapplicaties vijf. Bij nieuwe ontwikkelingen, bijvoorbeeld nieuwe wet- en regelgeving, zie je vaak ineens nieuwe toetreders. Maar na enige jaren zijn er weer enkele verdwenen door overnames, faillissement of terugtrekking. Deze ontwikkeling heeft ook als risico dat het aanbod verschraalt, de innovatiegraad relatief laag is en aanpassingen vaak lang duren. Niet onbelangrijk is dat naarmate het aantal aanbieders kleiner wordt, de afhankelijkheid van die aanbieders groeit. En dat kan weer een prijsopdrijvend effect hebben.

In de gemeentelijke ICT-markt gaat jaarlijks naar schatting 1,2 miljard euro om. Deze kosten stijgen de komende jaren. Die stijging wordt veroorzaakt door de verdergaande digitalisering, maar ook door nieuwe ontwikkelingen op het gebied van gegevensbeveiliging,3 nieuwe wetgeving op het gebied van privacy, omgevingswetgeving, verdergaande technologische ontwikkelingen en niet in de laatste plaats door de vele varianten van in theorie gestandaardiseerde processen.

1.3 Van on-premise naar cloud

Terwijl gemeenten nu nog een aanzienlijk deel van hun ICT-inspanningen in eigen huis (on-premise) of althans in eigen beheer realiseren, is er een sterke trend naar uitbesteden. Was het tot een aantal jaren geleden gebruikelijk om vooral bepaalde applicaties, webhosting en specifieke verwerkingen uit te besteden, door nieuwe technologische ontwikkelingen worden steeds vaker complete diensten buiten de deur gebracht. On-premise speelt bij veel gemeenten nog een belangrijke rol. Natuurlijk is het handig om alle ICT-inspanningen in eigen huis te hebben. Je kunt zelf het beheer voeren, je hebt beter zicht op wie wel en niet toegang heeft en je kunt specifieke eisen en wensen bij leveranciers afdwingen.

On-premise vraagt aan de gemeentekant om voldoende capaciteit en kennis. Op ICT-gebied is die bij veel gemeenten beperkt. Dat kan voor deze gemeenten reden zijn om de ICT-inspanningen geheel of gedeeltelijk uit te besteden. Maar ook dan geldt dat binnen de gemeente voldoende kennis en enige capaciteit aanwezig moeten blijven om de dialoog met de markt op een verantwoorde manier te kunnen voeren. Te vaak wordt teruggevallen op externe specialisten, die plaatselijk en tijdelijk de gemeente ondersteunen en na afloop van hun klus weer vertrekken. Zo wordt de toch al niet geringe afhankelijkheid van leveranciers verder benadrukt.

Steeds meer gemeenten ontwikkelen cloudbeleid, vaak gedwongen door marktpartijen die steeds vaker bestaande on-premise oplossingen vervangen door clouddiensten. Opvallend is ook nu weer dat veel gemeenten hun eigen weg zoeken. Het ontbreekt aan sturing en afstemming. Mede daardoor neemt de afhankelijkheid van leveranciers verder toe.

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel

2 Een uitvoerigere toelichting van de kernprocessen bij gemeenten is te vinden op prodemos.nl/kennis-en-debat/publicaties/informatie-over-politiek/de-gemeente/wat-doet-de-gemeente/#:~:text=De%20gemeente%20heeft%20veel%20verschillende%20taken%2C%20maar%20ze,Een%20gemeente%20heeft%20taken%20op%20de%20volgende%20gebieden.

3 Gegevensbeveiliging wordt steeds belangrijker. In december 2020 werd bekend dat gemeente Hof van Twente gehackt was, waarbij zelfs hun back-ups onbruikbaar waren geworden. www.nrc.nl/nieuws/2020/12/04/vernietigende-hack-trof-ook-back-ups-van-hof-van-twente-a4022667