Over dit boek

De klimaatalmanak is een unieke samenwerking tussen honderden schrijvers, onderzoekers, denkers en illustratoren uit de hele wereld. Ze beschrijven wat we weten over klimaatverandering: de oorzaken, de gevolgen en wat we eraan kunnen doen.

In artikelen, cartoons, tabellen en grafieken lees je wat er gebeurt op meer dan driehonderd gebieden, zoals voeding, het weer, biodiversiteit, de landbouw, de economie en onze gezondheid.

De klimaatalmanak is de ultieme bron van feiten over klimaatverandering en het begin van een wereldwijde beweging om klimaatverandering aan te pakken.

Wat je leest in dit boek komt niet van oliemaatschappijen, marketeers, activisten of politici. Dit boek beschrijft gewoon wat er echt gebeurt, op dit moment. Onze planeet zit in de problemen en we moeten het samen oplossen. Klimaatverandering is geen ik-probleem, het is een wij-probleem.

Blijven we praten, of komen we in actie? Het is nog niet te laat.

De klimaatalmanak is het tastbare resultaat van een nieuwe internationale beweging, het Carbon Almanac Network. In de almanak lees je een voorwoord van initiatiefnemer en samensteller Seth Godin.

Inhoud

Voorwoord Seth Godin

Voorwoord Michel Porro

INTRODUCTIE
WAT IS CO2 , WAAROM IS HET BELANGRIJK EN WAAROM ZOU IK ER IETS OM GEVEN?

Verandering is onvermijdelijk

De tirannie van het gemak

Koolstof en de wet van de remmende voorsprong

De tovenaar, de profeet en de struisvogel

Niet alleen de ijsbeer dreigt uit te sterven

Wel of niet meedoen?

Speltheorie

KLIMAATVERANDERING VOOR BEGINNERS
WAAR GAAT AL DAT GEPRAAT OVER CO2 OVER?

Wat is klimaatverandering?

Het broeikaseffect

Waarom al dat gepraat over koolstof?

Weer versus het klimaat

Onzichtbare koolstofuitstoot

Hoeveel is een metrische ton?

Snelle feiten en definities

Klimaatverandering voor je ogen

Wat betekent klimaatneutraal?

Tien mythes over klimaatverandering

Twintig waarheden over klimaatverandering

De verspreiding van innovaties

Acties voor het klimaat van groot tot klein

DIT IS DE WAARHEID
DE WETENSCHAP ACHTER DE KLIMAATVERANDERING

Wat is koolstof?

Natuurlijke bronnen van kooldioxide in de atmosfeer

Over hoeveel koolstof hebben we het?

Wat is de koolstofkringloop?

Evenwicht in de koolstofcyclus van de aarde

Jean Senebiers koolstofontdekking

De geschiedenis van kooldioxide op aarde

Temperatuursverandering op aarde

Wat zijn CO2-equivalenten

Het verband tussen bevolkingsgroei en emissies

De geschiedenis van de systematische meting van CO2

Wat is een ecosysteem?

Planetaire grenzen van de natuurlijke wereld

Hoe werkt het broeikaseffect?

Waarom zijn de cijfers over broeikasgasemissies zo verwarrend?

Onze keuzes kunnen een dodelijk effect hebben

De terugkoppeling van de koolstofkringloop

CO2-uitstoot per land

Wereldwijde uitstoot van broeikasgassen per sector

De rol van landbouw en vleesproductie

Stedelijke warmte-eilanden

De levenscyclus van plastic

De echte kosten van plastic

Koolstofongelijkheid, klimaatverandering en klasse

De planeet bestraten

CO2-uitstoot door wereldwijde scheepvaart

Het domino-effect in actie: ureum

Effecten van op koolstof gebaseerde kookbrandstof

Verontreinigende stoffen met een korte levensduur

Rooksignalen: een wereldwijde waarschuwing uit Australië

Informatica en koolstof

Hergebruik van papier

De buitenlucht verwarmen met terrasverwarmers

SCENARIO'S
WAT GEBEURT ER ALS WE IN ACTIE KOMEN (OF NIET)?

De vijf scenario’s van het IPCC

Inzicht in de vijf toekomstscenario’s

Klimaatgebeurtenissen die zich om de tien, vijftig, honderd en duizend jaar voordoen

Verschuivingen in de stromingen van de Atlantische Oceaan

Wie is de pineut?

Verzuring van de oceanen

GEVOLGEN
HET KLIMAAT BEÏNVLOEDT ALLES OM ONS HEEN

Bedreigingen voor kustgemeenschappen

De gevolgen van de bevolkingsgroei

Menselijke migratie van onherbergzame grond

De gevolgen van klimaatverandering voor inheemse volkeren

Ras, rechtvaardigheid en klimaat

Ontheemde menselijke gemeenschappen

2020: coronalockdown en klimaat

Voedselproductie en -beschikbaarheid

Plagen en ziekten in de landbouw

Voedselonzekerheid

Bodem- en landverarming

Bodemerosie

Vermindering van de opbrengsten van belangrijke gewassen

Sterke toename voedselprijzen

De economie van temperatuurstijging

De effecten van CO2 op gewassen

Overstroming

Verontreinigd water en puin door overstromingen

Waterstress

Stofstormen

Hete droogtes

Woestijnvorming

Verlies van wetlands en moerassen

Extreme neerslag

Bosbranden

Wat is biodiversiteit?

Biodiversiteitsverlies en klimaatverandering

Effect op bossen

Ozon op grondniveau

Verhoogde ozon remt fotosynthese

Effect op veengebieden

Koolstof en de oceanen

Verbleking en verlies van koraalriffen

Erosie van de kustlijn

De impact van dooiend permafrost

Het krimpen van gletsjers

Sneeuwval en smeltend Noordpoolijs

Hittegolven op zee

Orkanen, tyfoons en cyclonen

Gevolgen van bosbranden op langere termijn: de effecten van rook

Diarree door besmet voedsel en slechte waterkwaliteit

De impact van het wereldwijde toerisme

De kosten van de zeespiegelstijging

Effect van koolstofuitvoer en -invoer

Gevolgen van commerciële ruimtevaart

Klimaatangst

OPLOSSINGEN
DE WERELD CREËREN DIE WE WILLEN

De Drawdown-ranglijst

Greenwashing en het recyclingtheater

Bioplastic

Fast fashion en koolstof

CO2-dividend, CO2-heffing en CO2-boetes

Openbaar vervoer

Woordzoeker

De opkomst van de e-bike

Elektrische auto’s

Hoe rotondes de uitstoot van CO2 verlagen

Energie-efficiënte auto’s

De veranderende kosten van energie

Terugverdientijd van hernieuwbare energie

Windenergie

Zonne-energie

Hoeveel ruimte is er nodig om de VS van elektriciteit te voorzien?

Ontwikkelingen in zonne-energie

Waterkracht

Energieopwekking uit oceaangetijden

Kernenergie door splitsing

Kernenergie door fusie

Geothermische energie

Waterstof voor energieopslag

Energie uit biomassa en afval

Koolstofneutrale brandstoffen: ammoniak

Koolstofneutrale brandstoffen: waterstof

Veranderende arbeidsmarkt door fossiele brandstoffen

De uitdagingen van kritieke mineraalbehoeften voor schone energie

Verrassende feiten over vlees

Voedselverlies en -verspilling

Gebruik van landbouw als koolstofput

Ontwikkeling van plantaardige alternatieven

Druppelirrigatie

Is de grootte van een boerenbedrijf van belang?

Chocolade en klimaat

Over melk en zijn alternatieven

Eetbare insecten

Een echt groene achtertuin

Composteren

Bossen ondersteunen voedselzekerheid

Koolstof in een potje

Voetafdrukken en etikettering

Groen staal

Koolstofarm beton

Vermindering van ‘embodied’ koolstof in bouwmaterialen

Bouwmaterialen die koolstof vastleggen

Energieneutrale huizen

Kruisgelamineerd hout

Wol en hennep: bondgenoten in de bouw

Groene bouwcertificaten

Wat is koolstofcompensatie?

Direct air capture

Op natuurlijke wijze koolstof opslaan

Bossen aanplanten

De grenzen van herbebossing

Blauwe koolstof

De bodem gebruiken voor koolstofopslag

Herstel van de bodemgezondheid

Geo-engineering

Geo-engineering met zwaveldioxide

WIENS TAAK IS HET?
DE ROL VAN DE OVERHEID, HET BEDRIJFSLEVEN EN INDIVIDUEN BIJ HET CREËREN VAN VERANDERING

De doorbraakagenda van Glasgow

Inheemse jongeren eisen actie

Wat doen steden?

Scholen kiezen voor schone energie

Rechtszaken over klimaatverandering

Het positieve effect van duurzaamheid op beleggersrendement

Klimaatgeschillen onder leiding van jongeren

Het prijskaartje van CO2-uitstoot

De rol van financiering

Raamwerken voor ESG-rapportage

Wereldwijde bedrijven zetten zich in voor klimaatneutraal beleid

Het maakt verschil waar je bankiert

De twintig grootste producenten van fossiele brandstoffen

Tien media die online klimaatontkenning promoten

Subsidies voor olie

Cloud seeding

Rijkdom en broeikasgassen

Je individuele CO2-voetafdruk en collectieve actie

Praten over klimaatverandering

Sint Kateri-habitats

Topdonoren in klimaatfilantropie 2020-2021

DE WEG WIJZEN
MENSEN EN ORGANISATIES DIE ONS NAAR EEN BETERE TOEKOMST LEIDEN.

Dertig vooraanstaande klimaatwetenschappers

Landen die het voortouw nemen bij maatregelen tegen klimaatverandering

Initiatief voor herbebossing in Afrika

Leiders voor klimaatbeleid

Jeugdactivisten wereldwijd

Ngo’s die wereldwijd klimaatverandering aanpakken

Leiders van burgerprogramma’s die milieukwesties aanpakken

Topuniversiteiten ter wereld voor milieu-, klimaat- en ecologiestudies

Invloedrijke kunstenaars en klimaat

Beginselen voor verantwoord beleggen

Een zakelijke race naar duurzaamheid

Patagonia’s missie

Rangschikking van de groenste bedrijven

BRONNEN
DOE MEE!

Klimaat- en natuurorganisaties in Nederland

Media

Woordenlijst

Verantwoording

Medewerkers

Het is nog niet te laat

Dingen die je vandaag kunt doen

Seth Godin

De klimaatalmanak

Het is nog niet te laat

Oorspronkelijke titel: The Carbon Almanac

Portfolio | Penguin Random House, VS, 1e druk © 2022

Digitale editie juni 2022

Uitgeverij Haystack

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

Auteurs: Seth Godin, Michel Porro e.a.

Redactionele begeleiding: Geerhard Bolte

Corrector: Carolien van der Ven

Opmaak: Debbie Brok en Jessica Wieberdink | Focus Boekontwerp

E-book: Debbie Brok | Focus Boekontwerp

Meer informatie over de totstandkoming lees je in de Verantwoording.

ISBN 9789461265357

NUR 400

BISAC SCI092000

Thema RNPG

© 2022 Uitgeverij Haystack

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voorwoord

Seth Godin

Dit boek gaat over energie.

De afgelopen honderd jaar hebben we vrijwel gratis energie uit de grond gehaald in de vorm van goedkope brandstof. Deze hebben we gebruikt om de wereld om ons heen op te bouwen. We hebben verbazingwekkende dingen gecreëerd, maar ook veel verspild, vervuild en er een puinhoop van gemaakt.

Dit is gelukkig ook een boek over een ander soort energie: de energie van hoop en verbinding. Het vermogen dat mensen hebben om problemen op te lossen en dingen beter te maken.

Maar we zullen ons moeten haasten. We kunnen geen moment verliezen met ruziën over de omvang van ons probleem of treuren over hoe het vroeger was. In plaats daarvan kunnen we ons beter richten op hoop en verbinding. Hoop die voortkomt uit het besef dat het nog niet te laat is om een verschil te maken. Er ontstaat een bijna onbeperkte kracht door gezamenlijke actie. Verbonden zijn we veel effectiever dan ieder van ons afzonderlijk.

Deze almanak is gemaakt door meer dan driehonderd vrijwilligers. De meesten van ons hadden elkaar nog nooit ontmoet voordat ze besloten om samen in actie te komen. In meer dan veertig landen, van Benin tot Nederland, van Australië tot Brazilië, werkten we vanwege de tijdzones letterlijk 24/7 aan dit boek.

En als dit boek je genoeg inspireert om een exemplaar met een vriend te delen, dan is het al de moeite waard geweest. En als je vriend het op zijn of haar beurt weer deelt met tien anderen, dan maakt dat een enorm verschil. En als jouw tien mensen gaan samenwerken met weer tien andere groepen, dan zal er systemische en culturele verandering ontstaan. Dan zal het een succes zijn.

We leven in een tijdperk van gemak, snelheid en soundbites. Niets hiervan zal ons helpen om een betere toekomst te krijgen. Maar we hebben niettemin de kans om ons te richten op de dingen die ertoe doen, stijlvol en met gevoel voor urgentie.

Als we het niet nu doen, wanneer dan wel? Bedankt dat je het voortouw wilt nemen.

Seth Godin

Voorwoord

Michel Porro

Al sinds mijn studietijd maak ik mij zorgen over het klimaat. Maar ik leed ook aan het kaboutersyndroom: ik dacht jarenlang dat mijn inbreng weinig uit zou maken. Ik deed mijn best, maar ik voelde me overdonderd door de omvang van het klimaatprobleem.

In oktober 2021 vroeg marketingexpert en bestsellerauteur Seth Godin of ik mee wilde schrijven aan een boek over klimaatverandering. Een almanak over de oorzaken en feiten rond klimaatverandering en vooral wat er nog aan te doen is. Wat een kans! Daar hoefde ik niet over na te denken.

Voor ik het wist, was ik aan de slag met ruim driehonderd andere schrijvers, ontwerpers, onderzoekers en factcheckers uit meer dan veertig landen. Deze wereldwijde samenwerking heeft mij nieuwe hoop gegeven voor de toekomst. Honderden mensen stelden hun vaardigheden en tijd gratis beschikbaar voor een doel dat groter is dan zijzelf, en ik besefte dat dit ook de manier is waarop we het klimaatprobleem moeten oplossen: samen.

De vonk sloeg over op het moedige team van Uitgeverij Haystack. Zij omarmden onze missie en De klimaatalmanak was geboren. Werken met Haystack is een feest. Elk teamlid maakt het werk van de ander beter. We werden daarbij al vlug gesteund door een groeiende groep organisaties en bedrijven die als Founding Partners en Vrienden ook geloofden in de missie van Seth: feiten, verbinding en actie.

Alle auteurs van deze almanak zijn vrijwilligers, ook Seth. Alle royalty’s worden gebruikt om de almanak gratis te doneren aan scholen, bibliotheken en andere organisaties. Ik nodig je uit om je kennis uit De klimaatalmanak actief te delen met vrienden, familie en collega’s. Zo vergroot je de kans dat kinderen en jonge mensen van nu straks net zo comfortabel en veilig kunnen leven als wij. Het is nog niet te laat.

Michel Porro, co-auteur

Michel Porro is als de Nederlandse co-auteur en rechterhand van Seth Godin intensief betrokken bij De klimaatalmanak en het internationale Carbon Almanac Network. Wil je hem helpen of uitnodigen voor een presentatie? Neem dan contact met hem op via michel@michelporro.com.

INTRODUCTIE

WAT IS CO2 , WAAROM IS HET BELANGRIJK EN WAAROM ZOU IK ER IETS OM GEVEN?

De vier boodschappers van de Apocalyps

De toename van kooldioxide en andere broeikasgassen in de atmosfeer bedreigt onze beschaving. In deze almanak lees je de nuchtere feiten, voorzien van diagrammen, grafieken en statistieken die onze netelige situatie uitleggen en bevestigen.

Eind 2021 bedroeg de wereldwijde concentratie kooldioxide in de atmosfeer meer dan 415 ppm (deeltjes CO2 per miljoen luchtdeeltjes). Dit is een stijging van meer dan 25 procent in slechts vijftig jaar. Deze toename komt door menselijke activiteit. Door de toename van CO2 en andere gassen blijft de warmte van de zon in de atmosfeer hangen, en warmt de aarde steeds verder op. Om het tij te keren en het klimaat waar we allemaal van afhankelijk zijn leefbaar te houden, moet het gehalte aan broeikasgassen in het komende decennium drastisch dalen.

Vier factoren zijn verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van de kooldioxide en andere broeikasgassen die door de mens worden uitgestoten. Dat zijn steenkool, verbranding, koeien en beton. Samen zijn deze vier factoren de oorzaak van naar schatting zeventig procent van ons probleem van klimaatverandering. En het zijn meteen ook de belangrijkste aangrijpingspunten voor het terugdringen van de wereldwijde uitstoot van koolstof en het bereiken van de doelen die we samen hebben afgesproken.

De vier factoren zijn het gevolg van menselijke keuzes, en voor alle vier zijn er alternatieven. Het loslaten van oud gedrag is nooit gemakkelijk, maar de richting waarin we moeten gaan, is helder.

Steenkool

Honderden jaren lang was het produceren van warmte de belangrijkste functie van steenkool. Warmte in huis, voor elektriciteit en voor de industrie. De industriële revolutie werd mogelijk gemaakt door steenkool omdat Engeland er veel van had. Steenkool vereiste weinig technologie en was gemakkelijk te verbranden. Met steenkool aangedreven stoomschepen en treinen verplaatsten goederen over de hele wereld.

Eeuwen later zijn bepaalde landen nog steeds volledig afhankelijk van steenkool om huizen en voedsel te verwarmen of om dat indirect te doen via met steenkool opgewekte elektriciteit in energiecentrales.

Alle steenkool op aarde werd gevormd door de ontbinding van oeroude planten en dieren die honderden miljoenen jaren geleden begraven raakten. Door dit langzame ontbindingsproces worden moleculen van koolstof en koolwaterstoffen samengeperst en veranderen ze in steenkool, ver onder het aardoppervlak.

Zolang steenkool onder de grond blijft, is de koolstof ingesloten en kan deze veilig worden genegeerd. Bij de winning van de steenkool door mijnbouw en door de verbranding ervan komt de koolstof echter vrij en wordt deze als kooldioxide uitgestoten in de atmosfeer.

We verbranden nog steeds steenkool. Dat zorgde in 2021 voor een uitstoot van 14,8 gigaton CO2. Dit is een kwart van de totale wereldwijde menselijke uitstoot van alle broeikasgassen. Steenkool is daarmee de grootste afzonderlijke bron.

Voor het eerst zijn er nu tal van goedkope, betrouwbare en minder vervuilende alternatieven voor steenkool. We moeten die gaan omarmen.

"Als we nu het lef hebben om ons te concentreren op de grote dingen, dan is de weg die voor ons ligt veel gemakkelijker en voorspelbaarder."

Verbranding

Verbranding vindt plaats als we fossiele brandstoffen aansteken of verwarmen om zo de opgeslagen energie op te wekken en vrij te maken. Er wordt warmte geproduceerd, maar er komt ook opgeslagen koolstof vrij.

Auto’s worden aangedreven door verbranding, net als gasgestookte energiecentrales en de barbecue in de tuin (en ja, steenkool verbrandt ook, maar het is zo'n wezenlijk deel van het probleem dat we het behandelen als een aparte categorie).

In De klimaatalmanak lees je hoe we verbranding kunnen verminderen en vervangen door slimmere en verstandigere energiebronnen.

Koeien

Vergeleken met een kolencentrale lijkt een koe onschuldig. Maar koeien produceren methaan, een belangrijk broeikasgas. Hoewel er elk jaar wereldwijd veel meer kooldioxide dan methaan vrijkomt (zeventig keer zoveel), is methaan over twintig jaar gerekend liefst 84 keer slechter voor het milieu. De rundvlees- en melkvee-industrie is daarmee een primaire bron van uitstoot van broeikasgas wereldwijd.

Koeien produceren methaan via hun spijsverteringproces en door mest. Alleen al door het 'boeren' stoot elke koe jaarlijks honderd kilogram methaan uit. Op aarde leven naar schatting 1,4 miljard koeien. In de ontwikkelingslanden neemt de vleesconsumptie toe. Verwacht wordt dat de rundvleesconsumptie in Azië in slechts 25 jaar zal verdrievoudigen.

Naast de methaanuitstoot van koeien heeft de impact van het grazen van vee invloed op de klimaatverandering, doordat het vermogen van bodem en grond om gezond voedsel, gewassen, zoet water, brandhout te produceren daalt, en door de vermindering van de biodiversiteit. Alleen al de Verenigde Staten heeft 95 miljoen koeien en hun weidegronden nemen bijna de helft van het land in beslag. In het kleine Nederland worden in 2021 volgens het CBS 3,7 miljoen runderen gehouden, waarvan 1,6 miljoen melkkoeien.

Het terugdringen van methaan is een snelle en krachtige manier om ons klimaat te beïnvloeden.

Beton

Beton is overal. Het bestaat al eeuwen en is sterk, veelzijdig en goedkoop. Het wordt gebruikt voor luchthavens, gebouwen, bruggen, dammen en wegen. Na water is beton het meest gebruikte product ter wereld.

Mensen zijn vaak verbaasd als ze ontdekken dat dit ene product verantwoordelijk is voor 8 procent van alle wereldwijde kooldioxide-emissies. In de afgelopen veertig jaar is de productie van beton per hoofd van de bevolking verdrievoudigd. Dit heeft grote gevolgen.

Om beton te maken worden zand en grind toegevoegd aan cement en vermengd met water. Vervolgens wordt het in vormen gegoten waarna het droogt en verhardt. Dit proces veroorzaakt geen noemenswaardige emissies. De koolstofuitstoot gebeurt tijdens het maken van cement. Hiervoor wordt een zeer oude en inefficiënte technologie gebruikt. Maar nu zijn er nieuwe methodes beschikbaar die veel minder CO2 uitstoten.

China produceert meer cement dan enig ander land. In de afgelopen drie jaar heeft China meer gebruikt dan de Verenigde Staten in de hele twintigste eeuw. India komt op de tweede plaats, gevolgd door de landen van de EU.

Deze vier factoren, kolen, verbranding, koeien en beton, zijn verantwoordelijk voor een enorm percentage van onze uitdaging. En voor al deze factoren is een systemische verandering nodig - een verandering die mogelijk is als we maar in actie komen. Het probleem zien, is de eerste uitdaging. Het woord verspreiden om mensen tot actie te bewegen is de volgende.

003

Verandering is onvermijdelijk

Niet alles kan eeuwig blijven stijgen. Al meer dan honderd jaar hakken, verbranden, bewerken en vernielen we onze weg naar de toekomst.

En nu is er geen ontkomen meer aan de pijnlijke waarheid. Ieder van ons wordt zich er langzaam maar zeker van bewust dat verandering onvermijdelijk is, of je dat nu leuk vindt of niet.

Maar dit kan een verandering ten goede zijn. Deze kan banen scheppen, carrières verbeteren en ons de kans geven ons te concentreren op wat we over het hoofd hebben gezien. We kunnen opnieuw nadenken over hoe we onze dagen doorbrengen, hoe we met elkaar omgaan en hoe we een betere wereld kunnen creëren.

Het is nog niet te laat. Dit is ons moment om te beslissen wat we ermee doen.

009

De tirannie van het gemak

Gemak is de meest onderschatte en minst begrepen kracht in onze huidige wereld. Als drijvende kracht achter menselijke beslissingen biedt het misschien niet de natuurlijke opwinding van Freuds onbewuste seksuele verlangens of de wiskundige sierlijkheid van de economische impulsen. Gemak is saai. Maar saai is niet hetzelfde als triviaal.

In de ontwikkelde landen van de eenentwintigste eeuw is gemak - dat wil zeggen: efficiënte en eenvoudige manieren om persoonlijke taken uit te voeren - misschien wel de grootste kracht die ons individuele leven en onze economie vormgeeft. Dit geldt met name in Amerika, waar men zich ondanks alle lofzangen op vrijheid en individualiteit soms afvraagt of gemak eigenlijk wel de hoogste waarde is.

"Gemak bepaalt alles."

Zoals Evan Williams, medeoprichter van Twitter, onlangs zei: ‘Gemak bepaalt alles.’ Gemak lijkt onze beslissingen voor ons te nemen, en onze echte voorkeuren te overstemmen (ik zet mijn koffie liever zelf, maar instantkoffie van Starbucks is zo gemakkelijk dat ik bijna nooit doe wat ik ‘liever’ doe). Gemak is beter, het gemakkelijkste is het beste.

Gemak heeft het vermogen andere opties onvoorstelbaar te maken. Als je eenmaal een wasmachine hebt gebruikt, lijkt het irrationeel om je kleren met de hand te wassen, ook al is het misschien goedkoper. Als je eenmaal hebt ervaren hoe het is om tv-programma’s te streamen, lijkt het onzinnig en zelfs een beetje onwaardig om te wachten tot een programma op een bepaald tijdstip wordt uitgezonden. Weerstand bieden aan gemak - geen mobiele" telefoon bezitten, geen Google gebruiken - vergt een specifieke toewijding die vaak voor excentriciteit, zo niet fanatisme wordt aangezien.

Hoe groot de invloed van gemak bij individuele beslissingen ook is, de grotere macht van het gemak zou wel eens kunnen voortvloeien uit beslissingen die gemeenschappelijk worden genomen; gemak doet veel om de moderne economie te structureren. Vooral in tech-industrieën is de strijd om gemak de strijd om de dominantie van de bedrijfstak.

Amerikanen zeggen dat ze prijs stellen op concurrentie, een overvloed aan keuzes, de kleine man. Maar onze hang naar gemak leidt tot meer gemak door een combinatie van schaalvoordelen en de macht der gewoonte. Hoe makkelijker het is om een webshop als Amazon te gebruiken, hoe machtiger Amazon wordt - en dus hoe makkelijker het wordt om Amazon te gebruiken. Gemak en monopolie lijken natuurlijke bedgenoten te zijn.

Gezien de groei van gemak - als ideaal, als waarde, als een manier van leven - is het de moeite waard ons af te vragen wat onze fixatie erop doet met ons en met ons land. Ik suggereer niet dat gemak negatief is. Dingen gemakkelijker maken is niet slecht. Integendeel, het opent vaak mogelijkheden die ooit te zwaar leken om te overwegen, en het maakt het leven meestal minder zwaar, vooral voor degenen die het meest kwetsbaar zijn voor de beslommeringen van het leven.

Maar we vergissen ons als we aannemen dat gemak altijd goed is, want het heeft een complexe relatie met andere idealen die ons dierbaar zijn. Hoewel gemak wordt gezien en gepromoot als een instrument van bevrijding, heeft het ook een schaduwzijde. Met zijn belofte van vlotte, moeiteloze efficiëntie dreigt het de strijd en de uitdagingen weg te vagen die het leven zin geven. Gemaakt om ons te bevrijden kan het een beperking worden van wat we bereid zijn te doen, en zo kan het ons op een subtiele manier tot slaaf maken.

Het zou niet goed zijn om ongemak als algemene regel te omarmen. Maar als we alles laten bepalen door gemak, geven we te veel toe.

Gemak zoals we dat nu kennen, is een product van eind negentiende en begin twintigste eeuw, toen arbeidsbesparende apparaten voor thuis werden uitgevonden en op de markt werden gebracht. Mijlpalen zijn onder meer de uitvinding van de eerste kant-en-klare levensmiddelen, zoals varkensvlees en bonen in blik en havermout, de eerste elektrische wasmachines, schoonmaakmiddelen zoals schuurpoeder, en andere wonderen zoals de elektrische stofzuiger, instant cakemix en de magnetron.

Gemak was de huishoudelijke versie van een ander laatnegentiende-eeuws idee: industriële efficiëntie en het bijbehorende ‘wetenschappelijk management’. Het vertegenwoordigde de aanpassing van de sfeer van de fabriek aan het huiselijke leven.

Hoe alledaags het nu ook lijkt, gemak, de grote bevrijder van de mensheid van arbeid, was een utopisch ideaal. Door tijd te besparen en sleur te elimineren zou het de mogelijkheid van vrije tijd scheppen. En met vrije tijd zou de mogelijkheid ontstaan om tijd te besteden aan leren, hobby’s of wat dan ook dat echt belangrijk voor ons zou kunnen zijn. Gemak zou de mogelijkheid van zelfontwikkeling, iets wat vroeger alleen voor de aristocratie was weggelegd, beschikbaar maken voor de algemene bevolking. Op deze manier zou gemak ook de grote gelijkmaker zijn.

Dit idee - gemak als bevrijding - kan vergiftigend zijn. Het wordt het best verbeeld in de sciencefictionachtige en futuristische fantasieën van het midden van de twintigste eeuw. Uit serieuze tijdschriften als Popular Mechanics en uit maffe amusementsprogramma’s als The Jetsons leerden we dat het leven in de toekomst perfect gerieflijk zou zijn. Voedsel zou met een druk op de knop worden bereid. Bewegende trottoirs zouden een einde maken aan de ergernis van het lopen. Kleren zouden zichzelf reinigen of zichzelf misschien vernietigen na een dag dragen. Het einde van de strijd om het bestaan zou eindelijk kunnen worden overwogen.

De droom van gemak is gebaseerd op de nachtmerrie van fysieke arbeid. Maar is fysiek werk altijd een nachtmerrie? Willen we echt in alles geëmancipeerd zijn? Misschien uit onze menselijkheid zich soms in ongemakkelijke handelingen en tijdrovende bezigheden. Misschien zijn er daarom bij elke vooruitgang van gemak altijd mensen geweest die zich ertegen verzetten.

Zij verzetten zich uit koppigheid, maar ook omdat ze een bedreiging zagen en zien voor hun gevoel van wie ze zijn, voor hun gevoel van controle over dingen die voor hen van belang zijn.

Aan het eind van de jaren zestig begon de eerste revolutie op het gebied van gemak te sputteren. Het vooruitzicht van totaal gemak leek niet langer het belangrijkste streven van de maatschappij. Gemak betekende conformiteit. De tegencultuur ging over de behoefte van mensen om zich uit te drukken, om hun individuele potentieel te benutten, om in harmonie met de natuur te leven in plaats van voortdurend te proberen haar ongemakken te overwinnen. Gitaar spelen was niet gemakkelijk. Evenmin als het verbouwen van je eigen groenten of het repareren van je eigen motorfiets. Maar zulke dingen werden desondanks als waardevol beschouwd - of liever als gevolg daarvan. Mensen waren weer op zoek naar individualiteit.

"Misschien komt onze menselijkheid soms tot uiting in ongemakkelijke handelingen en tijdrovende bezigheden. Misschien zijn er daarom bij elke vooruitgang van gemak altijd mensen geweest die zich ertegen verzetten."

Misschien was het dan ook onvermijdelijk dat de tweede golf van gemakstechnologieën - de periode waarin wij nu leven - dit ideaal zou overnemen. Het zou individualiteit vergemakkelijken.

Je zou het begin van deze periode kunnen bepalen met de komst van de Sony-walkman in 1979. Met de walkman zien we een subtiele maar fundamentele verschuiving in de ideologie van het gemak. Terwijl de eerste gemaksrevolutie beloofde het leven en werken gemakkelijker voor je te maken, beloofde de tweede het gemakkelijker te maken om jezelf te zijn. De nieuwe technologieën waren katalysatoren van zelfbewustzijn. Ze gaven efficiëntie aan zelfexpressie.

Denk eens aan de man van begin jaren tachtig, die met zijn walkman en oortelefoon door de straat slentert. Hij is opgesloten in de akoestische omgeving van zijn keuze. Hij geniet, in het openbaar, van het soort zelfexpressie dat hij vroeger alleen thuis kon ervaren. Een nieuwe technologie maakt het voor hem gemakkelijker om te laten zien wie hij is, al was het maar voor zichzelf. Hij paradeert de wereld rond, de ster van zijn eigen film.

Deze visie is zo aanlokkelijk dat ze ons bestaan is gaan beheersen. De krachtigste en belangrijkste technologieën die de afgelopen decennia zijn ontwikkeld, leveren gemak ten dienste van personalisatie en individualiteit. Denk aan de videorecorder, de afspeellijst, de Facebookpagina, het Instagramaccount. Dit soort gemak gaat niet langer over het besparen van fysieke arbeid - velen van ons doen toch al niet veel fysiek werk. Het gaat om het minimaliseren van de mentale middelen, de mentale inspanning, die nodig is om te kiezen tussen de opties die onszelf uitdrukken. Gemak is één muisklik, onestopshopping, de naadloze ervaring van plug-and-play. Het ideaal is persoonlijke voorkeur zonder inspanning.

"Terwijl de eerste gemaksrevolutie beloofde het leven en werken gemakkelijker voor je te maken, beloofde de tweede het gemakkelijker te maken om jezelf te zijn."

We zijn bereid een meerprijs te betalen voor gemak, natuurlijk - meer dan we vaak denken te willen betalen. Aan het eind van de jaren negentig maakten technologieën voor muziekdistributie zoals Napster het bijvoorbeeld mogelijk om online gratis muziek te krijgen, en veel mensen maakten van die mogelijkheid gebruik. Maar hoewel het nog steeds gemakkelijk is om gratis muziek te krijgen, doet niemand het eigenlijk meer. Waarom niet? Omdat de introductie van de iTunes Store in 2003 het kopen van muziek nog gemakkelijker maakte dan het illegaal downloaden ervan. Gemak won het van gratis.

Terwijl taak na taak gemakkelijker wordt, oefent de groeiende verwachting van gemak druk uit op al het andere om gemakkelijk te zijn - of het achter te laten. We worden verwend door onmiddellijkheid en raken geïrriteerd door taken die op het oude niveau van inspanning en tijd blijven. Wanneer je de rij kunt overslaan en concertkaartjes op je telefoon kunt kopen, is wachten in de rij om te stemmen bij een verkiezing irritant. Dit geldt vooral voor degenen die nog nooit in de rij hebben gestaan (wat het lage percentage jongeren dat gaat stemmen kan helpen verklaren).

Iedereen, of bijna iedereen, zit op een medium als Facebook: het is de handigste manier om je vrienden en familie te volgen, die in theorie het unieke van jou en je leven zouden moeten vertegenwoordigen. Toch lijkt Facebook ons allemaal hetzelfde te maken. Het formaat en de conventies ontdoen ons van alle behalve de meest oppervlakkige uitingen van individualiteit, zoals welke specifieke foto van een strand of bergketen we kiezen als achtergrondafbeelding.

Ik wil niet ontkennen dat het gemakkelijker maken van dingen ons op belangrijke manieren van dienst kan zijn doordat het ons veel keuzemogelijkheden geeft (restaurants, taxidiensten en opensource-encyclopedieën), die we vroeger maar weinig of niet hadden. Maar mens-zijn gaat slechts gedeeltelijk over het hebben en maken van keuzes. Het gaat er ook om hoe we omgaan met situaties die ons worden opgedrongen, over uitdagingen en het volbrengen van moeilijke taken - de worstelingen die ons maken tot wie we zijn. Wat gebeurt er met de menselijke ervaring wanneer zoveel hindernissen en belemmeringen en vereisten en voorbereidingen zijn weggenomen?

De huidige cultus van gemak gaat voorbij aan het feit dat moeilijkheden een wezenlijk kenmerk zijn van de menselijke ervaring. Gemakzucht is alleen maar een bestemming en geen reis.

"Maar mens-zijn gaat slechts gedeeltelijk over het hebben en maken van keuzes. Het gaat er ook om hoe we omgaan met situaties die ons worden opgedrongen, over uitdagingen en het volbrengen van moeilijke taken - de worstelingen die ons maken tot wie we zijn."

Maar een berg beklimmen is iets anders dan de tram naar de top nemen, ook al kom je uiteindelijk op dezelfde plaats uit. Wij zijn mensen aan het worden die zich hoofdzakelijk of uitsluitend om resultaten bekommeren. We lopen het risico dat onze meeste levenservaringen een reeks van trolleyritjes worden.

Gemak moet iets dienen wat groter is dan zichzelf, want anders leidt het alleen maar tot meer gemak. In haar klassieker The Feminine Mystique uit 1963 keek Betty Friedan naar wat huishoudtechnologieën voor vrouwen hadden betekend en concludeerde dat ze alleen maar meer eisen hadden gecreëerd. ‘Zelfs met alle nieuwe arbeidsbesparende apparaten,’ schreef ze, ‘besteedt de moderne Amerikaanse huisvrouw waarschijnlijk meer tijd aan huishoudelijk werk dan haar grootmoeder.’ Wanneer dingen gemakkelijker worden, kunnen we proberen onze tijd te vullen met meer ‘gemakkelijke’ taken. Op een gegeven moment wordt de beslissende strijd van het leven de tirannie van kleine klusjes en onbeduidende beslissingen.

"Gemak is alleen maar bestemming en geen reis."

Een onwelkome consequentie van het leven in een wereld waarin alles ‘gemakkelijk’ is, is dat de enige vaardigheid die telt het vermogen tot multitasken is. In het uiterste geval doen we eigenlijk niets; we regelen alleen wat gedaan zal worden, en dat is een smalle basis voor een leven.

We moeten bewust het ongemakkelijke omarmen - niet altijd, maar vaker. Individualiteit zit tegenwoordig in het maken van ten minste enkele ongemakkelijke keuzes. Je hoeft niet je eigen boter te karnen of op je eigen vlees te jagen, maar als je iemand wilt zijn, kun je niet toestaan dat gemak de waarde is die boven alle andere waarden uitstijgt. Strijd is niet altijd een probleem. Soms is strijd een oplossing. Het kan de oplossing zijn voor de vraag wie je bent.

Het omarmen van ongemakken klinkt misschien vreemd, maar we doen het al zonder er als zodanig bij stil te staan. Om het probleem te maskeren geven we andere namen aan onze ongemakkelijke keuzes: we noemen ze hobby’s, bijbanen, roepingen, passies. Dit zijn de niet-instrumentele activiteiten die ons helpen definiëren. Ze belonen ons met karakter omdat ze een ontmoeting inhouden met zinvolle weerstand - met de wetten van de natuur, met de grenzen van ons eigen lichaam - zoals bij het houtsnijden, het repareren van een kapot apparaat, het schrijven van code, het timen van golven op een surfplank of het ontdekken van het punt waarop je benen en longen tijdens zich het hardlopen tegen je beginnen te verzetten.

Dergelijke activiteiten kosten tijd, maar ze geven ons ook tijd terug. Ze stellen ons bloot aan het risico van frustratie en mislukking, maar ze kunnen ons ook iets leren over de wereld en onze plaats daarin.

Laten we dus nadenken over de tirannie van het gemak, vaker proberen weerstand te bieden aan de bedwelmende kracht ervan, en zien wat er gebeurt. We mogen nooit vergeten hoe leuk het is om iets langzaams en moeilijks te doen, hoe bevredigend het is om niet te doen wat het gemakkelijkst is. De constellatie van ongemakkelijke keuzes kan het enige zijn dat tussen ons en een leven van totale, efficiënte conformiteit staat.

008

"Vergeet nooit de vreugde om iets langzaams en moeilijks te doen, de voldoening om niet te doen wat het gemakkelijkst is. De constellatie van lastige keuzes kan het enige zijn dat tussen ons en een leven van totale, efficiënte conformiteit staat."
Tim Wu, 2018

Koolstof en de wet van de remmende voorsprong

De huidige wereldeconomie leunt zwaar op het gebruik van fossiele brandstoffen. De goedkope en gemakkelijke energie die zij produceren, de investeringen en de verwachting van stabiliteit maken fossiele brandstoffen tot de basis van de productiviteit van de wereld.

Klimaatverandering biedt een sterke stimulans om de technologieën die we gebruiken om te schakelen naar klimaatvriendelijkere technologieën. Toch zijn regeringen over de hele wereld er niet in geslaagd een beleid te voeren dat een snelle omschakeling mogelijk maakt. Een van de redenen daarvoor is de zogenaamde carbon lock-in.

Sinds tweehonderd jaar is de wereld geïndustrialiseerd. De stoommachine heeft het vervoer mogelijk gemaakt, wat tot wereldhandel heeft geleid, wat de vraag heeft doen toenemen, wat de behoefte aan verzekeringen, beleggingsmarkten en nog veel meer heeft doen ontstaan.

Mensen zijn voor hun levensonderhoud afhankelijk van elke laag van de economie. Net als een piramide met een zeer groot fundament is koolstof uit fossiele brandstoffen het fundament van het inkomen van de meeste mensen geworden.

In de vorige eeuw is de wereldbevolking met miljarden mensen gegroeid. Voor de meeste van deze mensen zijn nieuwe banen uitgevonden. Technologie heeft het mogelijk gemaakt hen te voeden. Die banen en dat voedsel zijn gebaseerd op een economie die koolstof heeft gebruikt zonder rekening te houden met de reële kosten daarvan.

Naarmate een samenleving zich ontwikkelt, ontstaan nieuwe behoeften. In de afgelopen eeuw hebben de menselijke behoeften zich ontwikkeld van een zekere voedselvoorziening tot de mogelijkheid om te reizen, een gestage energievoorziening, en - recentelijk - toegang tot het internet.

Er zijn concurrerende technologieën ontstaan om ook aan deze groeiende behoeften te voldoen. In een vrijemarkteconomie hebben de bedrijven die deze technologieën aanbieden er belang bij een dominant marktaandeel te verwerven. Dominante technologieën creëren op hun beurt nieuwe industrieën. Zo begint een cyclus van lock-in:

•Alternatieve technologieën worden genegeerd omdat systeemnormen en investeringsrendementen het moeilijk maken om ze in het bestaande systeem op te nemen.

•Gespecialiseerde bedrijven ontstaan om subsystemen van de technologie te onderzoeken en kleine onderdelen van het systeem te optimaliseren.

•Het aantal bestaande spelers dat iets te verliezen heeft, is veel groter dan het aantal vernieuwers dat denkt dat zij baat zullen hebben bij verandering.

•Gespecialiseerd onderwijs ontstaat om deskundigen te leveren die het gevestigde systeem in de toekomst kunnen besturen.

•Gespecialiseerde kennis wordt opgebouwd om de productiviteit te verbeteren en interoperabiliteit mogelijk te maken.

•Om de technologie te reguleren ontstaan instellingen, die vervolgens worden bestuurd of sterk worden beïnvloed door leden van de dominante economische en sociale klassen, die afhankelijk zijn van de status quo.

Dit proces, waarbij nieuwe producten en technologieën zich snel kunnen ontwikkelen, maar waarbij het gebruik beperkt blijft omdat oude producten en technologieën voor veel mensen te veel voordelen hebben, wordt de wet van de remmende voorsprong genoemd. In energietermen heet dit het fenomeen van carbon lock-in.

Dominante technologieën zijn sterk afhankelijk van het systeem waarin zij zijn ingebouwd. Ze zorgen voor een netwerkeffect en worden waardevoller naarmate het aantal mensen dat ze gebruikt toeneemt. Een auto is alleen waardevol als er een weg is om op te rijden. Een elektrische auto is waardeloos als er geen infrastructuur is om hem op te laden.

De incrementele kosten voor nieuwe mensen om de technologie te gebruiken dalen nadat de initiële ondersteunende infrastructuur is gebouwd. Bestaande infrastructuur maakt technologieën betaalbaarder, wat leidt tot meer gebruikers. Meer gebruikers creëren een behoefte aan nog meer infrastructuur. Hoe meer de technologie wordt gebruikt, hoe meer mensen gehecht raken aan de waarde en de voordelen die ze biedt. Zo gaat de cyclus door.

Zo komen we terecht in een wereld die wordt gevoed door koolstof, die wordt geconfronteerd met een existentiële bedreiging in de vorm van klimaatverandering, maar die ogenschijnlijk niet in staat is de onderliggende systemen te veranderen. Er zijn duurzame technologieën, maar die moeten de eerste horde van acceptatie en infrastructuur overwinnen om de noodzakelijke verandering teweeg te brengen.

006

De tovenaar, de profeet en de struisvogel

Norman Borlaug won in 1970 de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn werk waarbij hij met technologische innovaties de groene revolutie in de landbouw teweegbracht die naar schatting een miljard mensen van de hongerdood heeft gered. Hij maakte hiermee een einde aan voorspellingen dat de groei van de wereldbevolking automatisch tot hongersnood zou leiden.

Ongeveer in dezelfde tijd toonde William Vogt aan dat de bevolkingsgroei van invloed is op onze wereld en hij gaf daarmee de aanzet tot de ecologische beweging. Hij drong erop aan om ‘de kolonisatie van de planeet’ te beperken, anders zou de mensheid een zekere ondergang tegemoet kunnen zien.

"Laten we beginnen met dezelfde realiteit."

Charles C. Mann, die over beiden schreef, noemde Borlaug de tovenaar die gelooft dat technologie ons kan verzekeren van een gezondere, veerkrachtigere planeet. Vogt betitelde hij als de profeet die waarschuwt dat groei onvermijdelijk onheil zal brengen. In veel opzichten vertegenwoordigen deze tegengestelde visies de twee manieren waarop mensen naar de uitdagingen kijken die klimaatverandering met zich meebrengt.

Sommigen beweren dat alleen technologische innovatie en menselijke vooruitgang hoop bieden. Zij pleiten voor meer: meer energiecentrales, meer mensen, meer technologie. Anderen pleiten voor minder. Zij streven naar een drastische vermindering van het gebruik van natuurlijke hulpbronnen door de mens.

Maar er is ook nog een derde categorie: de struisvogel. Wanneer die wordt geconfronteerd met onzekerheid en angst, steekt hij als natuurlijke reactie zijn kop in het zand. De struisvogel zegt dat het klimaat misschien helemaal niet verandert. Of als dat wel zo is, dat menselijke activiteit niet de oorzaak is. Sommigen beweren zelfs dat klimaatverandering goed kan uitpakken.

Na lezing van deze almanak kun je twee standpunten innemen en soms beide op dezelfde middag: óf dat van de tovenaar óf dat van de profeet. Maar na lezing kun je de wereld niet meer zien door de ogen van de struisvogel.

002

Niet alleen de ijsbeer dreigt uit te sterven

Die schattige ijsberen zijn een mascotte geworden voor wat klimaatverandering betekent. Maar geven ze niet de verkeerde indruk, namelijk dat klimaatverandering niet bij ons, maar elders plaatsvindt? Klimaatverandering strekt veel verder dan het lot van de aaibare ijsbeer.

Klimaatverandering is hier en nu en treft uiteindelijk ieder levend wezen op aarde. Ongeveer een miljoen soorten komen in de gevarenzone, duizenden hebben nu al moeite zich aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering.

367

Op deze lijst ontbreken nog de duizenden soorten micro-organismen, slakken, insecten en andere dieren die groot gevaar lopen.

Wel of niet meedoen?

Een snelle online zoektocht toont aan dat e-mail een belangrijke oorzaak is van het ontstaan van broeikasgassen, de oorzaak van klimaatverandering. Voor e-mailgebruik is nu eenmaal veel computercapaciteit nodig, en dat vergt energie. Online beschrijven tientallen artikelen en rapporten (die overigens alle gebaseerd lijken op een verouderde schatting uit 2010) dat het terugdringen van e-mail een groot positief effect op het klimaat zou hebben.

Het is verleidelijk te geloven dat minder e-mail een gemakkelijk antwoord is, omdat het een vrij pijnloze manier lijkt om actie te ondernemen: maak minder gebruik van iets wat je toch al te veel doet en iedereen wint. De discussie over e-mail laat zien dat we elke dag met dit soort keuzes worden geconfronteerd: moeten we bij voorbaat opgeven in het besef dat onze acties slechts een druppel op de gloeiende plaat zijn? Of moeten we in actie komen en proberen een verschil te maken?

Elke dag worden wereldwijd driehonderd miljard e-mails verzonden. Het is onwaarschijnlijk dat iemand het merkt als u stopt met e-mail. Maar wat als u e-mail gebruikt om duizend mensen te organiseren om een offshore-windmolenpark goedgekeurd te krijgen? Die ene actie zou een kolencentrale overbodig maken. Die ene gecoördineerde activiteit om het systeem te veranderen zou, volgens een schatting, zes miljoen ton broeikasgassen per jaar wegnemen.

Als we losgekoppeld zijn van internet, e-mail en sociale media, kan ieder van ons afzonderlijk weinig bereiken. Het maakt niets uit als we ons afmelden. Maar als we als gemeenschap samenkomen om systemen te veranderen, hebben we veel meer invloed.

001

"Wij zijn de eerste generatie die het effect van de klimaatverandering voelt en de laatste generatie die er iets aan kan doen."

Barack Obama

Speltheorie

Speltheorie bestudeert hoe mensen of organisaties met elkaar omgaan in een situatie met beperkte middelen, gewenste resultaten en een eindige hoeveelheid tijd. Dit is precies de uitdaging van het klimaatprobleem. Welke regels zouden landen moeten hanteren om ‘het spel zo te spelen’ dat het leidt tot een wereldwijde vermindering van de uitstoot? Hoe kun je voorkomen dat welvarende en olierijke landen valsspelen door mee te liften wanneer andere landen hun uitstoot verminderen?

Dit dilemma is een variant van ‘De Tragedie van de Meent’: als niemand een reden heeft om zich in te houden, zal dan niet iedereen zijn vee laten grazen tot er geen gras meer over is? De speltheorie probeert dit probleem op te lossen. Het probleem met wederkerigheid is dat de landen die het meest vervuilen, de minste behoefte hebben aan wederkerig gedrag van anderen, omdat zij het rijkst zijn.

De aantasting van het klimaat begint wanneer iemand afval dumpt of brandstof verbrandt omdat dat minder kost dan een milieuvriendelijk alternatief. Deze aantasting kan worden voorkomen wanneer alle buren dezelfde stimulansen krijgen. Deze zijn:

•beloning van samenwerking en wederkerigheid;

•de verleiding om mee te liften beperken;

•profiteurs straffen.

Als leden van een groep of verschillende landen samenwerken, kunnen systemen worden opgebouwd die leiden tot wederzijdse beloningen. Wanneer een marktplaats wordt gecreëerd waar onzichtbare normen mensen belonen voor handelen met het oog op de lange termijn, is de kans groter dat mensen en organisaties dat ook zullen doen. Het blijkt dat sociale normen, het in rekening brengen van échte kosten en andere interventies kunnen leiden tot gedragsverandering van organisaties en landen.

De speltheorie verklaart ook waarom sommige landen uitstoten en niet schoonmaken. Zij hebben de voordelen van goedkope brandstof, terwijl anderen daarvoor betalen met een veranderend klimaat en vervuiling.

Sociale normen veranderen al gedurende langere tijd de manier waarop organisaties zich gedragen. De keuzes van consumenten en onze reacties op gedrag van producenten kunnen de regels herschrijven waar de industrieën zich dan aan houden. In combinatie met vergoedingen en beloningen voor reductie van koolstofuitstoot en -afvang kan dit leiden tot een ‘spel’ dat de spelers winnen door de troep op te ruimen die het vorige spel heeft gecreëerd.

004

KLIMAATVERANDERING VOOR BEGINNERS

WAAR GAAT AL DAT GEPRAAT OVER CO2 OVER?

Wat is klimaatverandering?

Het klimaat van de aarde heeft geschommeld van de hete jura-periode tot de koude ijstijd. Sinds de industriële revolutie bijna 140 jaar geleden is de temperatuur op aarde sterk gestegen. Wetenschappers zijn het erover eens dat de verbranding van steenkool, olie en gas door de mens daarvan de belangrijkste oorzaak is. Ontbossing en intensieve landbouw volgen.

Fossiele brandstoffen

Steenkool, (aard)olie en aardgas worden als fossiele brandstoffen beschouwd, omdat zij net als fossielen diep in de aarde zijn gevormd uit de overblijfselen van planten, dieren en andere levende wezens van lang geleden. Steenkool en aardgas worden verbrand in grote elektriciteitscentrales om elektriciteit op te wekken, aardolie is het hoofdbestanddeel van benzine.

Het broeikaseffect

Bij de verbranding van kolen, olie of aardgas komt koolstof, vrij dat zich met zuurstof vermengt tot kooldioxide. Kooldioxide en andere gassen zoals methaan en waterdamp veroorzaken het broeikaseffect. Ze fungeren als het denkbeeldige dak van een glazen broeikas en laten zonlicht door zonder dat de warmte uit de kas kan ontsnappen.

Tot voor kort kon een deel van de warmte van de zon gemakkelijk ontsnappen aan de atmosfeer, waardoor de temperatuur op aarde constant bleef. Nu is de aarde door de opeenhoping van broeikasgassen als een deken geïsoleerd, waardoor de temperaturen plotseling stijgen.

De gevolgen van 1ºC

Mensen stoten koolstof uit door telefoons op te laden, koekjes te bakken en naar de winkel te rijden. Als gevolg daarvan is de aarde ongeveer 1ºC warmer geworden, omdat we fossiele brandstoffen verbranden voor onze dagelijkse activiteiten. 1ºC lijkt misschien niet veel, maar net als bij koorts is het genoeg om de aarde te destabiliseren en extreem weer te veroorzaken, waaronder:

•orkanen

•sneeuwstormen

•hittegolven

•stortbuien

•harde wind

•droogtes

•overstromingen

•aardverschuivingen

•strengere winters

Aangezien 1ºC een gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging is, verschilt de temperatuurstijging voor bepaalde gebieden vaak aanzienlijk. Zo zijn de gemiddelde temperaturen in het noordpoolgebied met 1,5 tot 2ºC gestegen.

Hoewel een gemiddelde temperatuurstijging van 1 á 2ºC voor de aarde aanzienlijk is, kan het best zijn dat veel mensen daar niets van merken. Maar ze zullen zich misschien wel een week van recordhitte of -regenval herinneren. Zelfs dat mollige eekhoorntje heeft zijn overgewicht te danken aan temperatuurstijging, omdat het dier door gebrek aan sneeuwval over meer voedsel dan normaal kan beschikken.

Tien jaar om te handelen

2020 was het warmste jaar ooit. Wetenschappers melden dat de mensheid ongeveer tien jaar heeft om de koolstofuitstoot drastisch te verminderen voordat de schade onomkeerbaar is.

Klimaatverandering is complex. Er bestaan geen wondermiddelen of gemakkelijke oplossingen. Aan de ene kant lijkt het misschien plausibel om bepaalde betonsoorten te verbieden, maar ontwikkelingslanden zijn afhankelijk van goedkoop beton om betaalbare gebouwen te bouwen. Oplossingen voor klimaatverandering zijn onder meer het omarmen van zonne- en windenergie om een einde te maken aan onze afhankelijkheid van olie en gas en het veranderen van onze eet- en reisgewoonten.

"Sinds de industriële revolutie bijna 140 jaar geleden is de temperatuur op aarde sterk gestegen. Wetenschappers zijn het erover eens dat de verbranding van steenkool, olie en gas door de mens daarvan de belangrijkste oorzaak is. Ontbossing en intensieve landbouw volgen."

Terwijl we werken aan het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, moeten nog steeds gebouwen worden verwarmd, voertuigen rijden en laptops worden opgeladen. Dus individuele inspanningen om klimaatverandering te stoppen zijn waardevol maar beperkt. Maar het aanwijzen van voortrekkers die zich inzetten tegen klimaatverandering wordt beschouwd als een van de effectiefste manieren om de uitstoot op grote schaal te verminderen.

354

"Wij zijn geroepen om de architecten van de toekomst te zijn, niet de slachtoffers. De uitdaging is om de wereld te redden voor honderd procent van de mensheid, met spontane samenwerking en zonder ecologische schade of het benadelen van wie dan ook."

R. Buckminster Fuller

Maak het verschil

Het Imperial College of London heeft negen zaken op een rij gezet die je zelf kunt doen in de strijd tegen klimaatverandering. De eerste is veruit de belangrijkste, de negende is de reden waarom deze almanak verschijnt...

1. Laat je stem horen aan de machthebbers.

2. Eet minder vlees en zuivel.

3. Vlieg minder.

4. Laat de auto thuis.

5. Verminder je energieverbruik (en je energierekening!).

6. Heb respect voor en bescherm het groen.

7. Investeer je geld verantwoord.

8. Koop/verbruik minder spullen en produceer minder afval.

9. Praat over wat je anders doet.

Het broeikaseffect

SNELLE FEITEN OVER HET BROEIKASEFFECT

Omdat CO2 ongeveer tachtig procent van alle broeikasgassen uitmaakt en de grootste bijdrage levert aan de door de mens veroorzaakte klimaatverandering, wordt vaak gedacht dat dit het enige broeikasgas is. Maar er zijn er meer.

De belangrijkste andere broeikasgassen zijn:

• Methaan (CH4)

• Distikstofoxide (N2O)

• Gefluoreerde gassen

• Waterdamp

Het verbranden van fossiele brandstoffen voegt broeikasgas toe aan de atmosfeer, slaat warmte op en veroorzaakt opwarming van de aarde.

Broeikasgassen komen vrij wanneer mensen fossiele brandstoffen verbranden zoals olie, aardgas en steenkool om energie te leveren voor dagelijkse activiteiten. Deze gassen stijgen op in de atmosfeer en schermen de aarde af, waardoor de temperatuur stijgt.

Het is bijna als het dak van een glazen kas. Kooldioxide en andere gassen laten zonlicht door naar de aarde, maar houden de warmte vast. Dit gebeurt omdat het invallende zonlicht door de aarde wordt teruggekaatst als infrarode straling, die niet gemakkelijk terug naar de ruimte kan ontsnappen omdat broeikasgassen aanwezig zijn.

De temperatuurstijging van 1ºC die zich in de vorige eeuw voordeed, lijkt een beetje op een kind met koorts. Een kleine verandering maakt een groot verschil. Deze temperatuurstijging ontregelt de aarde en veroorzaakt zwaar weer zoals orkanen, hevige stortbuien, overstromingen, droogtes en zelfs sneeuwstormen.

753

Waarom al dat gepraat over koolstof?

Steeds als we een stekker in het stopcontact steken, een fabriek iets produceert en producten worden vervoerd, komt CO2 vrij. Koolstof is er altijd geweest, maar het is een probleem geworden door de industrialisatie.

De ontdekking van de overvloed aan steenkool op aarde - die hoofdzakelijk uit koolstof bestaat - wordt beschouwd als een van de belangrijkste zaken die tot de industriële revolutie hebben geleid. Steenkool kon immers worden gebruikt als brandstof voor stoommachines in treinen, schepen en fabrieken.

Naarmate de mens innoveerde, kwam er steeds meer koolstof vrij door de verbranding van kolen, olie en gas om voertuigen te laten rijden, elektriciteit op te wekken en machines te laten draaien.

Het probleem is dat wanneer koolstof zich met zuurstof mengt, er kooldioxide (CO2) wordt gevormd, dat de warmte boven de aarde vasthoudt en de temperatuur doet stijgen.

We voelen nu al de fysieke en politieke gevolgen van de temperatuurveranderingen van de afgelopen eeuw. Onze infrastructuur staat op het punt ineen te storten.

751

Weer versus het klimaat

Weer is niet hetzelfde als klimaat, maar ze zijn wel verwant. Zie ze als neven en nichten. Het weer verwijst naar de dagelijkse atmosferische omstandigheden, zoals een nachtelijke sneeuwstorm of een zonnige namiddag. Klimaat verwijst naar het algemene weer van een regio, zoals de typische omstandigheden die je in februari op Aruba kunt verwachten.

Door de klimaatverandering is het verwachte weer voor een gebied vaak niet meer het weer dat de bewoners ervaren. Vriestemperaturen in Texas en overstromingen in België wijzen erop dat de bewoners niet meer op ‘normaal’ weer kunnen rekenen.

752

Onzichtbare koolstofuitstoot

Kooldioxide (CO2) is kleurloos en onzichtbaar voor het blote oog. Wasgoed dat in de droger droogt, produceert geen zichtbare uitstoot. Maar de droger werkt op stroom die in verafgelegen energiecentrales wordt opgewekt. En bij de productie van die stroom worden fossiele brandstoffen verbrand waarbij CO2 vrijkomt.

Tips voor minder uitstoot

Gebruik een waslijn.

Wasdrogers verbruiken de meeste stroom van alle elektrische apparaten in een huishouden en stoten dus ook de meeste koolstof uit.

Vul een fles met kraanwater.

Waterflessen worden vervoerd door vrachtwagens die koolstof uitstoten, plastic flessen worden gemaakt van fossiele brandstoffen die koolstof uitstoten. Bovendien wordt slechts negen procent van het plastic gerecycled.

Doe de lichten/verwarming/tv/airco uit.

Het verbranden van kolen of olie genereert de stroom voor ruwweg zeventig procent van alles wat is aangesloten op het stopcontact.

Eet lokale producten.

Lokale goederen leggen kortere afstanden af en hebben minder koolstof uitstotende vrachtwagens of vliegtuigen nodig om de winkels te bereiken.

Doe een trui aan.

De verwarming in je huis brandt vrijwel altijd op stookolie en aardgas, fossiele brandstoffen die bij verbranding koolstof uitstoten.

Breng je eigen boodschappentassen mee.

Plastic wordt gemaakt van koolstof uitstotende fossiele brandstoffen. Plastic wegwerptasjes worden zelden gerecycled, het duurt honderden jaren voordat ze zijn afgebroken, en op stortplaatsen lekken giftige stoffen naar de bodem wanneer ze ontbinden.

Gebruik koud water voor de was. Douche korter. Zet de watertemperatuur van de boiler op 60ºC.

Bij de brandstof die nodig is om water te verwarmen komt koolstof vrij; om water warm te houden is voortdurend koolstof uitstotende energie nodig.

Probeer videoconferenties in plaats van vliegreizen.

Eén enkele vliegreis van Londen naar San Francisco stoot twee keer zoveel koolstof uit als een auto waarmee een gezin een jaar lang heeft gereden.

Rijd in een elektrische auto.

In tegenstelling tot een benzineauto stoot een elektrisch voertuig geen uitlaatgassen uit. Maar als de elektriciteitscentrale fossiele brandstoffen verbrandt om de elektriciteit op te wekken die wordt gebruikt voor het opladen van de auto, wordt er nog steeds koolstofvervuiling gecreëerd (hoewel veel minder dan bij benzinevoertuigen). Naarmate meer energiebedrijven overschakelen op zonne- en windenergie, neemt de uitstoot om auto’s te laden af, of verdwijnt deze zelfs helemaal.

750

Hoeveel is een metrische ton?

Het is moeilijk voor te stellen dat een onzichtbaar gas gewicht heeft, laat staan dat het een ton weegt. Een metrische ton is de eenheid van massa die wetenschappers gebruiken om het gewicht van kooldioxide te meten. Eén metrische ton = 1.000 kilo en is ongeveer gelijk aan het gewicht van 440 bakstenen of een grote witte haai.

Verbeelding van koolstofemissies

Een metrische ton kooldioxide neemt ongeveer evenveel ruimte in als een kubus waarvan de zijden tien meter lang zijn, de lengte van een telefoonpaal.

In New York City wordt elke seconde bijna twee ton koolstof uitgestoten, vooral door gebouwen die fossiele brandstoffen verbranden om elektriciteit op te wekken. Dat is ongeveer 150.000 ton koolstof per dag.

In de Verenigde Staten en Canada stoot elke burger gemiddeld iets meer dan veertien ton koolstof uit per jaar (het gewicht van ongeveer 6.300 bakstenen). Een Nederlander stoot gemiddeld 11,5 ton uit, het gemiddelde in de EU is 8,4. Om ons doel van nul uitstoot in 2050 te bereiken moet de koolstofuitstoot in de atmosfeer eindigen op ongeveer één ton per jaar.