Over dit boek

Leiders van maatschappelijke organisaties hebben een cruciale positie in de samenleving. Zij kunnen hun organisatie maken of breken. In dit boek lees je hoe helende leiders een brug kunnen vormen naar rechtvaardige en gelijkwaardige vormen van samenwerking met impact voor heel de samenleving.

Marieke van Voorn verheldert met een met een mix van scherpzinnigheid, diepgang en warmte wat de oorsprong is van overregulering, polarisatie en integriteitsvraagstukken. Op inspirerende wijze legt ze de vinger op de zere plekken en reikt ze je zeven helende interventies aan.

De auteur ging in gesprek met ruim 40 prominente bestuurders en gedreven pioniers die hun organisatie of sector (re)vitaliseren en in beweging krijgen. Aan de hand van het veerkrachtmodel uit haar eerste boek ‘Heel de organisatie’ beschrijft ze hoe leiders met een holistische benadering en heelkundig ingrijpen de broodnodige vernieuwing kunnen verwezenlijken. ‘Heel de samenleving’ is, mede door de betrokkenheid van deze vooruitstrevende leiders, meer dan een boek. Het biedt ook een visie op de toekomst die verbindt en perspectief geeft.

Marieke van Voorn is opgeleid tot organisatiesocioloog en systemisch veranderkundige. Ze begeleidt veranderprocessen in maatschappelijke organisaties met leiders die de ambitie hebben om de energie, veerkracht en lenigheid van hun organisatie en sector te bevorderen.

Inhoud

AANBEVELINGEN

VOOR HELENDE LEIDERS

VOORWOORD

HEEL DE SAMENLEVING

0 | HET UNIEKE EN KLEURRIJKE DNA VAN HELEND LEIDERSCHAP

1 | MENSELIJKHEID ALS BASIS VOOR HEEL DE SAMENLEVING

2 | EIGENWAARDE ALS BASIS VOOR SCHEPPINGSKRACHT

3 | VERANTWOORDELIJKHEID NEMEN MAAKT WEERBAAR EN WILSKRACHTIG

4 | MOED EN VEERKRACHT ALS BASIS VOOR EEN ROBUUSTE SAMENLEVING

5 | ZEGGENSCHAP ALS BASIS VOOR HET BENUTTEN VAN COLLECTIEF POTENTIEEL

6 | SYSTEMISCHE INTELLIGENTIE ALS BASIS VOOR VERBEELDINGSKRACHT

7 | TRANSFORMATIEKRACHT DOOR TOEWIJDING AAN EEN GROTER GEHEEL

TOEKOMSTBESCHOUWINGEN

DANKWOORD

GEOMETRISCHE PATRONEN

SACRED SIGNS

OVER DE AUTEUR

BRONNEN

Marieke van Voorn

Heel de organisatie

Zeven interventies voor vitaal bestuur in de zorg

Digitale editie op basis van de eerste druk november 2023

Uitgeverij Haystack

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

Auteur: Marieke van Voorn

Redacteur: Susan van Ass

Corrector: Josien Schuitemaker

Foto auteur: Martin Hogeboom

Schilderij cover: Eduard Linders©

Sacred Signs: Asteran & Ayana

Vormgeving en opmaak: Jessica Wieberdink

E-book: Debbie Brok

ISBN 9789461265807

NUR 800

BISAC BUS000000, BUS085000

Thema KJU

© 2023 Marieke van Voorn

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

AANBEVELINGEN

Schrijven over een quasi onontgonnen terrein is niet evident. Het is aftasten, woorden zoeken voor fenomenen waar nog geen woorden voor zijn, risico lopen als auteur. Toch slaagt Marieke erin om het pad verder te effenen voor mensen die echt aan de slag willen gaan met organisaties. Rekening houdende met de maatschappelijke uitdagingen die er zijn en waar sommige ‘leiders’ hun ogen van afwenden. Wat bemoedigend is aan het boek van Marieke is dat ze op zoek ging naar leiders – die ze terecht helende leiders heeft gedoopt – die dit pad al bewandelen. Daardoor smelten belemmerende argumenten als “te idealistisch, naïef, zal toch niet lukken, ...” als sneeuw voor de zon. En misschien zit daar wel de grootste voldoening voor een auteur die durft pionieren. Bedankt voor je moed, Marieke. Bedankt om de spots te zetten op mensen die op het terrein het verschil maken en daar de nodige concepten en beschouwingen aan toe te voegen. Philippe Bailleur, ervaren gids voor organisatievernieuwing en auteur

Marieke heb ik leren kennen als een vrouw met een missie. En wat voor missie? Haar hart ligt bij het helen van de pijn van mensen in organisaties en in onze samenleving. In haar nieuwe hoopvolle boek brengt zij vele inspirerende leiders in beeld. Ze laat zien waar de pijn in de samenleving en de bestaande structuren zit, maar ook waar de uitwegen en verlossingen te vinden zijn binnen de complexiteit waarin we gevangen zijn geraakt. Een boek dat je niet in een keer uitleest, maar waarbij je thema voor thema de wijze woorden op je kunt laten inwerken én je kunt bezinnen over hoe je zelf wilt en kunt bijdragen aan een mooiere samenleving. Hilde Bolt, oprichter Body Oriented Learning Academy en auteur

Dit boek ademt menskracht. En dat is hard nodig in een samenleving die haar ware opgave lijkt te zijn kwijtgeraakt. In samenspel met vele, aansprekende voorbeelden, biedt Marieke een handreiking voor het aanboren van de helende kracht in jezelf, die nodig is om in de wereld om je heen het verschil te maken. Om de systemen waarin we zijn vastgedraaid te doorbreken, ruimte te vinden voor fundamentele vernieuwing en het ongewisse pad van transitie te betreden. Heel de samenleving leest daarmee als een aanmoediging. Als een oproep om je niet te laten afschrikken door de taaiheid van de vraagstukken, de starheid van de systemen of obstakels in jezelf, maar om onverschrokken op weg te gaan en te koersen op de wijsheid van je hart. Judith Botman, organisatieadviseur, trainer en coach, oprichter van The Courage Initiative

Waar je ook gaat, je neemt jezelf mee wordt helder in dit boek. Zeker wanneer je als leider te maken krijgt met complexe vraagstukken in ingewikkelde organisaties. Voor het beseffen van de samenhang en wisselwerking tussen jezelf en andere betrokken mensen, biedt dit boek een diepere laag van bewustzijn. Marieke nodigt je uit om met je voeten op de grond, met een wijd open blik, complexe vraagstukken met collectieve intelligentie samen te begrijpen, aan te gaan en te veranderen. Dit is een zeer waardevol, reflectief boek dat een leidraad biedt en een inspiratiebron is voor leiders die andere vormen van organisaties en gemeenschappen willen co-creëren! Maurik Dippel, CEO en mede-oprichter van CircleLytics Dialogue

Dit boek geeft inzicht in de essentie van leiderschap in brede context en hoe deze essentie vele lijnen heeft met de essentie van leven. Marieke weet op inspirerende en heldere wijze grote thema’s van leiderschap en leven te beschrijven en neemt je mee langs de wegen van moed, wijsheid en liefde, maar ook langs de wegen van schaamte, schuld en trauma. De persoonlijke interviews met leiders uit verschillende maatschappelijke domeinen geven deze thema’s ook nog eens een gezicht. Bovenal is dit een boek van hoop; leiderschap kan écht het verschil maken en bijdragen aan een meer liefdevolle en compassievolle samenleving. Noblesse oblige. Barbara Doeleman-van Veldhoven, oprichter en directeur BFC Compassionate Care & Mindful Medicine

Dit boek is een cadeau voor de Belgische en Nederlandse samenleving! Het is een bron van inspiratie voor leiders die – ieder op hun eigen plek – een stukje samenleving kunnen herstellen en helen. Wat ik een geruststelling vind, is dat ‘helend leiderschap’ geen rocket-science is, aldus één van de geïnterviewden. Het krijgt z’n beloop via “mensen die van nature een ‘vrolijke brutaliteit’ hebben, mensen die van het leven houden en met lef ‘gewoon beginnen”. Marieke wijst ons in haar boek de weg om via zeven velden van bewustzijn dichter bij de essentie van het leven te komen: de bedoeling in jezelf én in verbinding met het collectief. Echte leiders vertrouwen op de wijsheid van hun hart en hun intuïtie en het leven vanuit verwondering, in relatie tot de mensen met wie je samenleeft. Wie kijkt met zijn hart, kan zich verwonderen over hoe dingen gaan. Niet vanzelfsprekend vinden wat er om je heen gebeurt, maar er meer achter vermoeden. Dat leer je en lees je in dit boek. Willemijn Krol, oprichter en consultant ‘Heel de zorg’

Marieke legt de vinger op de zovele wonden die wij vandaag collectief en wereldwijd aan het beleven zijn – van individu, gezin, familie, community en bedrijf tot de hele maatschappij. Onze samenleving is stevig uit balans, maar haar heerlijk heldere inzichten en ons bewust zijn hiervan, zijn de start van heling. Nu is het aan elk van ons, om stappen te zetten. Immers de wereld mooier maken start met onszelf. Marieke, dit boek gaat veel in beweging zetten, helemaal WOW! Anouk Lagae, CEO Accent Jobs

In dit boek geeft Marieke handvaten voor helend leiderschap in de zorg, opererend vanuit liefde voor mensen en vertrouwen in mensen gecombineerd met lef en verantwoordelijkheidsgevoel voor het grotere geheel. Dat is nodig bij bestuurders en zorgorganisaties om zowel de patiënt als de zorgverlener in hun kracht te laten functioneren. Een citaat uit het boek dat me raakte is:

“Vitaal bestuur voor ‘Heel de samenleving’ komt voort uit bezieling en verantwoordelijkheidsgevoel. Uit liefde voor mensen en het grotere geheel waarin we samen werken en samen leven. Samen leven vraagt van ieder mens liefde, vertrouwen en overgave, maar van bestuurders en innovators vraagt het meer, omdat zij een plek innemen die van ze vraagt om vooruit te zien, hun hoofd boven het maaiveld uit te steken, verbanden te leggen en in te grijpen vóór het grotere geheel.”

Het mooie van dit boek is dat we direct zien hoe de handvaten die Marieke beschrijft in de praktijk gebracht kunnen worden door de interviews met eigentijdse leiders. Het is dus mogelijk nu in dit moment, ook voor zorgverleners om in dit zorglandschap en deze maatschappij een helende leider te zijn. Eva Noorda, Chirurg-oncoloog en arts Integrative Medicine

Diep onder de indruk en geraakt ben ik door het boek ‘Heel de samenleving’. Allereerst door de liefde voor mensen, voor organisaties en voor de samenleving, maar ook door de moed en het lef dat zij heeft om met een mix van scherpte, diepgang en warmte die zaken te benoemen die in het werken met mensen en organisaties van cruciaal belang zijn om te komen tot vitale werknemers, vitale organisaties en daarmee een vitale samenleving. In het boek legt zij op zeer heldere wijze de vinger op de zere plek(ken) en dat is echt bijzonder knap gedaan! Ook de indeling van het boek nodigt zeer uit tot lezen: persoonlijke reflecties en ervaringen van inspirerende bezielde leiders en pioniers in het veld wisselen elkaar af met prachtige quotes, passende theorie en schrijven vanuit de metapositie. Ook het systemisch gedachtegoed is door het boek verweven en doet de werkelijkheid zo recht! Kortom, dit boek is een echte aanrader voor eenieder die gelooft dat alles mogelijk is (en dat is zo!) en zich vanuit zijn of haar eigen rol – hoe groot of hoe klein ook – wil inzetten voor het grotere geheel. Voor een gezonde samenleving die vertrouwen, eigenwaarde, wilskracht, authenticiteit, zelfexpressie en co-creatie voedt. Amanda Verzantvoort-van Bergeijk, GZ-psycholoog en trauma professional

Dit is een boek zoals je nog nooit gelezen hebt. Wees erop voorbereid uitgedaagd te worden om je denken, voelen en zijn op te rekken. Marieke combineert in een directe schrijfstijl ongedachte perspectieven. Haar boek gaat over heelheid, en is een heelheid in zichzelf. Directe praktijkervaringen worden vloeiend afgewisseld met diepe inzichten. Marieke reikt bestuurders aanknopingspunten aan om te werken aan heelheid. Van zichzelf, hun organisaties en uiteindelijk de samenleving waarin en waarvoor ze werken. Hartger Wassink, governance consultant en auteur

As you start to walk on the way, the way appears

-Rumi-

VOOR HELENDE LEIDERS

Alchemisten

Bruggenbouwers

Co-creators

Dwarsdenkers

Gidsen

Helers

Patroondoorbrekers

Pioniers

Verkenners

&

Vitaliserende bestuurders

VOORWOORD

‘Heel de samenleving.’ Drie woorden die voor velerlei interpretaties vatbaar zijn en mijn filosofische ‘ik’ naar boven halen. Heeft de samenleving een aandoening onder de leden? Wie gaat die samenleving helen en beter maken? En wat is ‘de hele samenleving’ eigenlijk? Een titel van slechts drie woorden waar je al behoorlijk je hoofd over kunt breken. Maar Marieke geeft een heel nieuw perspectief. Dit boek geeft je inzicht in wat je kunt doen om deze collectieve aandoeningen in de samenleving te herstellen.

Niet geheel onwillekeurig moest ik denken aan een ander boek met een multi-interpretabele titel: Het geluk van Limburg. Is het cynisch bedoeld? Of mag ik mij echt gelukkig prijzen dat mijn wieg hier heeft gestaan? Het is een boek over het markante mijnverleden van Zuid-Limburg. Over de welvaart die de steenkolen met zich meebrachten voor deze regio. Maar ook over de misschien wel bijna letterlijk zwarte kant ervan. De gezondheidsrisico’s en de sociaaleconomische achterstanden die het ‘zwarte goud’ veroorzaakten en die anno 2023 nog zijn sporen nalaat. Het geeft tegelijkertijd een ietwat melancholisch inkijkje in de aard van de Limburgse samenleving en haar inwoners. Het gevoel van ‘de provincie versus de Randstad en de Haagse politiek’, ‘wij en de rest van de wereld’. Limburgers zijn van nature timide, hebben een nuchtere blik op aardse zaken. Doeners, daadkrachtig en zonder veel woorden. Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg. Het is een diepgewortelde inborst die een gouden potentieel aan mogelijkheden verbergt. Dat is tevens het thema van dit boek. Herstel gaat gepaard met vertrouwen en het aanboren en vrij maken van diep verborgen mogelijkheden.

Wie echter aan Limburg denkt, ziet in eerste instantie groene heuvels, het levendige Vrijthof met gezellige terrasjes, Limburgse vlaai, zoervleisj en ander culinair erfgoed. Het goede en Bourgondische leven in het zuiden. En dat klopt! Ik ben hier geboren, getogen en prijs mij ook echt gelukkig dat ik hier mag wonen en werken. Toch is er ook een ander beeld bij Limburg, een schril contrast met alle aantrekkelijke geneugten. Het joie de vivre is niet overal tastbaar. Kijk maar eens naar de gezondheidsstaatjes van deze regio: meer obesitas en chronische ziekten, een lagere levensverwachting en hogere percentages eenzaamheid en depressie in vergelijking met de rest van het land. De feiten wijzen ook uit dat de eigen gezondheid hier als minder goed wordt ervaren. Tegelijkertijd kent de regio relatief meer vergrijzing, ontgroening en hogere zorgconsumptie. Is dit wellicht de definitie van een ‘zieke’ samenleving? Is dat wat geheeld moet worden? Houdt de Haagse politiek dan geen rekening met het feit dat elke regio telt?!

Deze overpeinzing raakt onmiddellijk ook mijn doktershart. Niet in de laatste plaats omdat ik mij door het woord ‘helen’ letterlijk en persoonlijk voel aangesproken. Daarbij heb ik de eed van Hippocrates afgelegd: “Ik beloof dat ik de geneeskunst zo goed als ik kan zal uitoefenen ten dienste van mijn medemens. Ik zal zorgen voor zieken, gezondheid bevorderen en lijden verlichten. Ik stel het belang van de patiënt voorop en eerbiedig zijn opvattingen. Ik zal aan de patiënt geen schade doen. Ik luister en zal hem goed inlichten. Ik zal geheimhouden wat mij is toevertrouwd... Ik zal de beschikbaarheid en toegankelijkheid van de gezondheidszorg bevorderen…”.

Een eed die verplicht verantwoordelijkheid te nemen. Voor de individuele patiënt, maar ook voor de samenleving: ‘heel de samenleving’. Hoe ingewikkeld dat misschien ook is, want niemand kan dat alleen: ‘it takes a village to raise a child’. De samenleving bestaat uit tal van kleine en grote radertjes die ieder een wezenlijke bijdrage leveren aan het grotere geheel. Of het nu de Nederlandse samenleving is, de Limburgse, die van een buurt of die van de hele wereldbevolking. In dit boek maakt Marieke zichtbaar dat er eigenlijk niet maar één samenleving bestaat. De samenleving begint met jezelf en het besef dat we werken en leven als netwerken binnen netwerken. Ze beïnvloeden elkaar en kunnen ook op een constructieve manier samenwerken aan de maatschappelijke uitdagingen van nu en in de toekomst.

In gesprek met Marieke reflecteerden we onder meer op de uitdagingen in onze regio en hoe wij als universitair medisch centrum onze positie innemen en met duizenden collega’s werken aan de gezonde, vitale samenleving van de toekomst. Ons gesprek en ruim veertig andere gesprekken met bestuurders en pioniers uit de zorg en samenleving integreerde Marieke op originele wijze in ‘Zeven interventies voor vitaal bestuur’.

Met ‘Heel de samenleving’ nodigt ze haar lezers uit om zowel zelf als samen verantwoordelijkheid te nemen voor het creëren van een gezonde en vitale samenleving (op welke schaal dan ook). Ieder op zijn eigen manier, binnen zijn eigen mogelijkheden en ieder in contact binnen onze talrijke netwerken. Uitdagingen in de huidige samenleving zijn alleen oplosbaar als we er samen voor staan en samen voor gaan. We moeten verbinden en elkaar inspireren om een levendige, dynamische omgeving te maken waarin ieder individu kan floreren, creatief kan zijn en oprecht het goede kan doen. ‘Heel de samenleving’ voor ‘heel de samenleving’. Dat doe je niet alleen en dat gaat ook niet vanzelf. Alleen ga je sneller, maar samen kom je verder.

Dr. Helen Mertens

Voorzitter Bestuur Maastricht UMC+

HEEL DE SAMENLEVING

Wanneer je dit boek openslaat voel je misschien een mix van bezorgdheid, aarzeling, nieuwsgierigheid en verlangen naar een zorgzame en liefdevolle samenleving. De ambitie die in de titel verborgen is, is groot en – inderdaad – ook nogal groots. Maar niet onmogelijk, zoals dit boek met verhalen van helende leiders laat zien. Steeds meer mensen worden zich bewust dat de huidige systemen en reflexmatige symptoombestrijding de cohesie binnen de samenleving heeft doen afbrokkelen. Velen staan klaar om het tij te keren.

Ik dit boek ervaar je hoe helende leiders in het maatschappelijke veld een nieuwe basis kunnen leggen voor een gezonde samenleving. Helende leiders voelen dat ze een missie hebben om bewust en actief bij te dragen aan het herstel van verhoudingen en het doorbreken van weeffouten en vastgeroeste patronen en structuren.

When people who are actually creating a system start to see as the source of their problems, they invariably discover a new capacity to cocreate results they truly desire.

- Peter Senge

De huidige woon-, zorg-, onderwijscrises wijzen op het belang om anders te kijken naar de rol van de leiders om een samenleving te creëren waarin er voor ieder een plek, zinvol werk en een zinvol leven mogelijk is. De bestaande verhoudingen en structuren zijn vastgelopen en leiden soms tot polarisatie in zowel de samenleving als binnen de muren van maatschappelijke organisaties. Wil je begrijpen wat er aan de hand is en hoe je een natuurlijke flow kunt creëren, dan is het noodzakelijk om op een andere manier te kijken naar jezelf en naar wat er in de onderstroom van onze samenleving speelt en zich heeft afgespeeld. Helend leiderschap gaat daarom uit van historisch besef en is trauma informed. Het betekent dat helende leiders zich er bewust van zijn dat individuele en collectieve gebeurtenissen – vaak onbedoeld – een traumatiserende impact kunnen hebben op iemands leven, op onderlinge interacties en op het ontstaan van onderstromen en culturen in en tussen organisaties. Trauma overkomt iedereen, zowel in privésituaties als op het werk. Het overkomt je ook als klant van maatschappelijke organisaties. Iedereen heeft ervaringen met de zorgsector en het onderwijs, omdat je geboren wordt en naar school gaat. Mijn eerste ervaringen met de gezondheidszorg kreeg ik, zoals velen, op mijn geboortedag. Ongetwijfeld met de beste bedoelingen en de staat van de wetenschap op dat moment deed men wat men het beste achtte.

In mei 1970 kwam ik – kerngezond – ter wereld in een academisch ziekenhuis, waar ik vervolgens nog ruim een week moest blijven, evenals mijn kerngezonde moeder. Ze had de bevalling zonder mijn vader erbij moeten doen. Ze was echter niet alleen, want naast haar, achter een gordijntje, lag een andere vrouw te bevallen van haar kind. Het protocol schreef voor dat vaders niet welkom waren tijdens de bevalling en daarom stond mijn vader die avond en nacht gespannen op de gang. Hij kan er nog boos over worden als het ter sprake komt.

Meteen na mijn geboorte werden mijn moeder, mijn vader en ik negen dagen gescheiden van elkaar. Zowel mijn moeder als ik werden volledig ‘ingebakerd’, zoals dat destijds ging. Ik lag met zeker vijftien andere baby’s op een zaal en mijn moeder deelde haar kamer met vijf andere kraamvrouwen. Ze kon zich nauwelijks bewegen en vond het verschrikkelijk.

Alle baby’s werden op gezette tijden naar hun moeder gebracht om – volgens planning – gevoed te worden. Vanaf mijn eerste levensdag heb ik me verzet tegen dit protocol, want die voedingsrondes waren niet aan mij besteed. Ik weigerde mee te bewegen in het ritme van het ziekenhuis.

Met terugwerkende kracht kan ik zeggen dat ik – dus – al van zeer jongs af aan sceptisch ben over het functioneren van systemen. Mede door mijn studie organisatiesociologie met afstudeerrichting ‘gezondheidswetenschappen’ ben ik me gaandeweg mijn leven gaan afvragen wat maakt dat vele maatschappelijke organisaties hun hart hebben verloren aan de systeemwereld en voorbijgaan aan de leefwereld van hun klanten, cliënten en patiënten? En… waarom blijven ze doen wat ze doen ook als het een averechts effect heeft op heel de samenleving? Mijn fascinatie voor de werking van organisatiesystemen en de samenleving intensiveerde doordat mijn weerzin – tegen de mijns inziens tegennatuurlijke manier waarop veel organisaties functioneren – werd bevestigd vanaf het moment in 2010 dat ik de systemische benadering ging toepassen. Daarmee leerde ik om irrationele processen in de onderstroom van organisatiesystemen en in de maatschappij te ontrafelen. Ik zag hoe onverwerkte collectieve gebeurtenissen maatschappelijke organisaties en de samenleving verdelen en verlammen.

Mijn aangeboren scepsis over de bestaande organisatiesystemen leidde tot mijn eerste boek ‘Heel de organisatie’ (2022). Mijn fascinatie voor leiderschap, onderlinge verbanden en de samenleving leidde tot dit boek. In het eerste boek schreef ik over mijn eigen ervaringen en ontwikkelde ik – op basis van de repeterende patronen in de onderstromen van organisaties – twee modellen:

•het Energieveldmodel

•het Veerkrachtmodel

Beide modellen geven structuur aan dit tweede boek. De zeven interventies die ik beschrijf komen overeen met de zeven energievelden, waardoor de zeven hoofdstukken gezamenlijk één geheel vormen. Ze hangen samen, sterker nog, ze zijn voorwaardenscheppend voor elkaars kracht en – dus – voor het geheel. Wanneer je deze interventies toepast in je leiderschap, creëer je herstel en heling in je organisatie en indirect voor ‘heel de samenleving’.

De structuur met zeven interventies en vijf terugkeren de elementen vormt als het ware de ruggengraat van dit boek. Ik heb door dit boek heen de ervaringen en wijsheid van tientallen bestuurders van maatschappelijke organisaties en moedige pioniers geïntegreerd. Uit de gesprekken kwam naar voren dat zij weeffouten in de structuur elimineren of ontkrachten en binnen hun eigen organisatie en sector ingesleten patronen doorbreken. Zo herstellen ze verstoorde en verstorende verhoudingen. Ook bouwen ze bruggen tussen de bestaande wereld en één waar meer ruimte is voor menselijkheid en gezonde onderlinge verbindingen. Ook co-creëren zij samen met hun team en andere voorlopers in het veld nieuwe concepten en structuren met hun liefde voor mensen en de samenleving als leidend principe. Het veerkrachtmodel komt terug in het vierde, centrale hoofdstuk over hartsverbondenheid en de moed van helende leiders.

Dit boek schrijf ik voor en over voorlopers, doorbrekers van structuren en patronen, voor bestuurders, pioniers en anderen met een ruim bewustzijn die inzien dat het tijd is om ego-gedreven systemen te transformeren naar ecosystemen waar samen werken en samen leven op basis van natuurlijke processen verloopt.

Ik heb bewust gekozen voor gesprekken met een breed spectrum aan bestuurders en zorginnovators uit Nederland en België. Ze vertegenwoordigen cure-, care-, ggz – en welzijnsorganisaties, en ook financiers als zorgverzekeraars en een bank, de overheid, onderwijsinstellingen, woningbouwcorporaties en de politie. Elk verhaal biedt een uniek en tegelijkertijd universeel perspectief op hun missie, visie en het DNA van hun leiderschap voor een gezonde samenleving. Het inleidende hoofdstuk (0) gaat over helend leiderschap en is mijns inziens een randvoorwaarde voor bewust en verantwoordelijk herstel en heling van maatschappelijke organisaties en de samenleving. Ik leg ze aan je voor aan de hand van drie algemene vragen.

•Wie ben je?

•Hoe word je wie je bent? Ofwel, hoe laat je los wie je niet bent?

•Wat doen helende leiders en waarom is dat essentieel?

Aan deze laatste vraag zijn de zeven hoofdstukken met ‘Zeven interventies voor vitaal bestuur’ gewijd. Wat deze helende leiders doen komt voort uit wie ze zijn. Veel minder vanuit wat ze deden of studeerden. Ook werden persoonlijke leermeesters regelmatig genoemd als inspiratiebron.

Het allergrootste leren is afleren.

- Lao Tse

Mijn intentie met dit boek is dat het nieuwe inzichten biedt, dat het inspireert en bijdraagt aan de collectieve transformatie van een getraumatiseerde en op controle gebaseerde samenleving, naar één die meer en meer gebaseerd is op (zelf)vertrouwen van en (gelijk)waardigheid tussen mensen. Alle mensen, want helend leiderschap is niet alleen weggelegd voor wijze bestuurders en moedige pioniers.

Het is tijd voor een nieuw perspectief – of eigenlijk – voor oude, universele innerlijke wijsheid waarvan veel mensen ontworteld en vervreemd zijn geraakt. Het is daarom niet verwonderlijk dat het niet zo goed gaat met samen leven en samen zorgen voor elkaar in bijvoorbeeld België en Nederland.

Elke maatschappij creëert zijn eigen aandoeningen. Een samenleving die steunt op individualisering en competitiedrift ziet een stijging in mensen die kampen met sociale angst en depressies.

- Paul Verhaeghe

De kranten staan bol van de verhalen over wantrouwen in de politiek, de overheid en de media. De maatschappelijke onrust leidt tot conflicten binnen families, organisaties en in de samenleving. Hoog in de top drie van oorzaken van vastgelopen samenwerkingen staan angst en wantrouwen. Het Integraal Zorgakkoord (2022) schetste recent een verontrustend beeld van de stand van de zorg en over het algemene welzijn en de cohesie in de maatschappij.

De zorg staat toenemend onder druk. Als we niets doen, dreigt de zorg vast te lopen. We moeten daarom aan de slag. De zorgsector, de politiek en de samenleving als geheel; alleen samen kunnen we de zorg toekomstbestendig maken. In alle zorgsectoren zien we nu de spanning tussen vraag en aanbod toenemen: de druk op de eerste lijn is buitengewoon hoog, in de geestelijke gezondheidszorg en de medisch-specialistische zorg bestaan voor meerdere behandelingen lange wachttijden, er zijn tekorten aan zorgprofessionals en door piekbelasting en volle verpleegafdelingen moeten spoedeisende-hulpafdelingen steeds vaker tijdelijk sluiten. Ook gemeenten ervaren grote uitdagingen in het bieden van passende ondersteuning voor kwetsbare mensen. Deze problemen hebben als gevolg dat zorgprofessionals overbelast raken en dat mensen niet altijd (tijdig) de juiste zorg en ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Dat heeft negatieve impact op hun kwaliteit van leven, functioneren en participeren en leidt tot uitval van mensen die essentieel zijn voor het functioneren van onze maatschappij.

Niet alle vraagstukken vragen om een medisch antwoord. Het Nederlandse systeem rondom ondersteuning en zorg kent verschillende stelsels met verschillende vormen van bekostiging en een verschillend wetgevend kader. Dit zorgt voor versnippering van ondersteuning en zorg en leidt soms tot moeizame samenwerking tussen (zorg) aanbieders uit verschillende (zorg) sectoren. Om de maatschappij leefbaar te houden, en mensen waar nodig te ondersteunen bij hun sociale leven, gezondheid, participatie en omgang met hun gezondheid en kwetsbaarheid, is het essentieel dat er een goede verbinding is tussen de medische expertise (artsen), de verpleegkundige expertise (verzorgenden en verpleegkundigen) en de gemeentelijk sociale expertise (onder andere sociaal werkers en medewerkers publieke gezondheidszorg) en dat zij in staat worden gesteld om over de grenzen van weten en deelsystemen (waaronder de zorgverzekeringswet) samen te werken. Bron: Integraal Zorgakkoord (2022)

Ook de pijlers waarop de Vlaamse samenleving steunde, zijn afgebrokkeld en dat hebben de ‘klassieke instituten’ aan zichzelf te danken”, gaf Luc van Gorp, CEO van het CM Gezondheidsfonds, in ons gesprek aan. Kortom: de sense of urgency om het tij te keren is groot. Heilige huisjes brokkelen af. Collectieve angst voor en het verlangen naar verandering gaan samen op. De tijd lijkt rijp om de samenleving op een – fundamenteel – andere manier vorm te geven dan de wijze waarop deze werd gecreëerd.

Dit boek breekt een lans voor het weer gaan vertrouwen op je eigen intuïtie, ofwel je eigen onderscheidingsvermogen waarbij je meer en meer vertrouwt op je eigen waarneming in plaats van op protocollen, extra voorwaarden, controleurs, beveiligers en instituten die de afgelopen decennia in het leven zijn geroepen om burgers, professionals en zorgaanbieders te controleren en beschermen. Dit boek pleit ook voor het opnieuw vertrouwen op de wijsheid van je hart en op het loslaten van de bestaande vormen en structuren. Terug naar de basis van het mens-zijn. Mensen zijn al integrale wezens. We zijn al ‘heel’, maar vaak is ons handelen niet congruent met wie we zijn, omdat ons denken, voelen en lichaamsbewustzijn los van elkaar lijken te opereren. Gesplitst door onverwerkte traumatische gebeurtenissen.

The world as we have created it is a process of our thinking. It cannot be changed without changing our thinking.

- Albert Einstein

Ik nodig jou uit om je te laten verrassen met inzichten die ik verkreeg mede door de vele gesprekken met bestuurders en pioniers en ook door te werken volgens de principes van de systemische benadering.

Integraal kijken met de systemische benadering

De systemische benadering is ontstaan in het werken met familiedynamiek. Andere systemen kennen echter dezelfde dynamieken. Het basisidee van deze werk – en kijkwijze is dat organisaties, gemeenschappen en samenlevingen gezien kunnen worden als sociale systemen met complexe netwerken. De onderlinge afhankelijkheden met informele en formele relaties en patronen zijn met elkaar verweven. Vaak zijn deze verweven verhoudingen met elkaar verstrikt geraakt, omdat niet langer wordt voldaan aan de drie basisprincipes die sociale systemen gezond maken en houden:

•Recht op een plek: ieder die binnen een samenleving geboren wordt heeft evenredig veel recht op een plek. Ook collectieve migratie-afspraken geven dat recht.

•Natuurlijke ordening: elke plek in een samenlevingsvorm heeft een rangorde en staat in een gelijkwaardige verhouding tot elkaar

•Wederkerigheid: hetgeen je geeft aan en neemt van anderen, staat evenredig met elkaar in verhouding.

Wanneer deze basisprincipes in een samenleving verstoord raken, dan ontstaat er een ongezonde dynamiek, waarbij men iets voor een ander gaat dragen, zoals verantwoordelijkheid, geheimen of diepgewortelde verborgen emoties. De systemische benadering is een manier van kijken, waarbij zowel zichtbare als onzichtbare informatiebronnen worden aangeboord. Het leidt tot snel inzicht en geeft (h)erkenning, heling en oplossingsrichtingen, omdat collectieve angst, verdriet en woede getransformeerd of losgelaten kunnen worden. Systemisch werk draagt bij aan het verminderen van hulpeloosheid en aan de toename van ervaren autonomie en zelfwerkzaamheid in organisaties, concluderen Salome Scholtens et. al. (2021, 2023).

Met deze systemische benadering ontrafel ik al jaren onderstromen en haarvaten binnen maatschappelijke organisaties die leidden tot inzicht in universele verbanden tussen historische, hedendaagse en potentiële toekomstige ontwikkelingen. Patroonmatig handelen heeft een voorspellende waarde. Je ziet van verre aankomen wat er gaat gebeuren met inzicht in jouw eigen en collectieve patronen, zoals je in dit boek zult lezen. Veel patronen die dit boek onthult, werden extra concreet doordat de verhalen van leiders en mijn eigen ervaringen onderstreept werden met onderzoeksjournalistieke artikelen en enkele wetenschappelijke onderzoeken.

One does not become enlightened by imagining figures of light, but by making the darkness conscious.

- Carl Jung

Naast het lezen van dit boek nodig ik je ook nadrukkelijk uit om zelf op onderzoek uit te gaan als je interesse hebt in het onderscheiden van je eigen patronen en die je om je heen ziet of lijfelijk voelt. Herkennen en erkennen ervan maakt het een stuk gemakkelijker om ze te doorbreken. De thema’s die ik belicht hebben een intens en veelomvattend karakter, want alles hangt met elkaar samen. En dit is nog maar het topje van de ijsberg; er valt nog veel meer over te ontrafelen en ontdekken.

Per hoofdstuk behandel ik één van de systemische interventies die bestuurders kunnen toepassen wanneer ze organisatie willen herstellen en bijdragen aan ‘heel de samenleving’. Ik sta stil bij het thema met daarin steeds het tegennatuurlijke patroon, de onderliggende collectieve traumarespons, een verklarend theoretisch kader, de mogelijkheden voor transformatie en ik sluit af met de transitie van de ene interventie naar de volgende. Het boek sluit ik af met toekomstbeschouwingen.

Vitaal bestuur is… houden van mensen voor het grotere geheel

Voorafgaand aan de zeven hoofdstukken neem ik je vast mee in het gesprek met één van de ruim veertig leiders. Melanie Maatman is directeur-bestuurder van een woningbouwcorporatie. In ons gesprek kwamen heel organisch alle zeven interventies naar voren. Haar verhaal geeft weer met welke tegennatuurlijke patronen en collectieve traumaresponses ze in het begin werd geconfronteerd en hoe ze deze met zowel de medewerkers als met de klanten van haar organisatie (huurders) in een natuurlijke flow bracht. Vitaal bestuur opent het gouden potentieel van mensen, organisaties en de samenleving. Inderdaad, de gouden letters op de kaft zijn er met een reden. Liefde is de sleutel naar een gezonde samenleving en een gouden toekomst.

We spreken af bij haar thuis in Overijssel en kijken uit over prachtige groene weilanden die ontwaken uit hun winterslaap. Ons gesprek gaat over morele dilemma’s, het bekrachtigen van medewerkers en bewoners en over het vernieuwingsproces van een oude woonwijk tot een eigentijdse. Ze leidde de vernieuwing van deze woningbouwcorporatie als een transformatie – en co-creatieproces, samen met bestaande huurders en de medewerkers van de organisatie die ze leidt. “Het leiden van een maatschappelijke organisatie verlangt dat je van mensen houdt,” start Melanie Maatman ons gesprek, “omdat het soms een ingewikkelde puzzel is om mensen met verschillende achtergronden en uitgangspunten te verenigen”. En ze eindigt het gesprek met de conclusie: “Iedere betrokkene heeft een mindset-shift doorgemaakt, inclusief ikzelf.” Hoe ging dat proces?

“Ik wil altijd het waarom begrijpen, zodat ik een brug kan leggen tussen meerdere kanten van een vraagstuk. Wanneer mensen worden aangesproken op hun eigen mens-zijn, kunnen ze zich beter verplaatsen in de ander.” Melanie haalt Friedrich Nietzsche’s quote aan ‘Wie een waarom heeft waarvoor hij kan leven, kan bijna elke hoe verdragen’.

In het gesprek wordt al snel helder dat Melanie een bezielde leider is, die met doorleefde wijsheid spreekt. Ze werd leidinggevende rond haar dertigste en stelde zich meteen de vraag ‘Wat geeft mij het recht om de baas te spelen over een ander?’ Het antwoord dat ze zichzelf gaf, was: ”Bij mij begint de veiligheid en ruimte om jezelf te zijn”, verklaart Melanie. Ik word er stil van.

In de vier jaar dat Melanie leidinggeeft aan deze organisatie is er veel veranderd. “De erfenis van mijn voorganger bleek een uitdaging bij de start van mijn aanstelling. Er bestond een projectplan dat financieel onhaalbaar bleek, ook na de versobering ervan door een interim bestuurder die ik opvolgde. Enkele maanden na mijn aanstelling heb ik de stekker uit het plan getrokken, omdat ik inzag dat ‘doormodderen’ niet leidde tot een uitvoerbaar woningbouwproject. Ik wilde helemaal opnieuw beginnen op mijn manier en wist dat ik de zaak daarmee op scherp zette, en dat mijn eindverantwoordelijke positie kwetsbaar werd.” Het stop zetten van de bestaande – too good to be true-plannen, leidde zelfs tot persoonlijke bedreigingen én tot onwenselijke media-aandacht. “Op een gegeven moment stond een tv-ploeg voor de deur om verhaal te halen.” Dit was geen leuke tijd, maar Melanie wist dat dit de enige manier was om er voor te zorgen dat de beoogde vernieuwing van de woonwijk wel te realiseren zou zijn.

“Ook veel mensen uit mijn eigen organisatie waren destijds boos op me, omdat ze al zoveel tijd hadden gestoken in de bestaande plannen, die ik van tafel veegde.” Op voorhand werd ze niet vertrouwd en toch startte ze met vertrouwen geven en zelf betrouwbaar en congruent zijn.

“We hebben de bestaande huurders betrokken bij het uitkiezen van een nieuwe architect. Daarnaast zorgde ik ervoor dat huurders een gelijkwaardige gesprekpartner konden worden voor onze projectleiders. Steeds met in mijn achterhoofd de vraag ‘Hoe zorg ik ervoor dat wat we doen uit te leggen is’. Zo maakten we het voor iedere betrokkene een begrijpelijk proces in heldere taal met: cursussen voor huurders over grond – en huurprijzen, het vertegenwoordigen van een wijk als bewonerscommissie en ook over ‘omgaan met de pers’. Samen met de voorzitter van deze commissie bereidde ik de huurdersbijeenkomsten voor, zodat we eensgezind waren en eensgezindheid uitstraalden. Tijdens deze bijeenkomsten fungeerden we beiden als gastvrouw voor de aanwezigen. De projectleiders van Mijande moesten eerst wennen aan deze aanvliegroute, omdat de huurders nu evenveel recht van spreken kregen als medewerkers die een bouwkundige opleiding hadden gevolgd. Doordat we het zo deden, kregen we 100 procent medewerking bij de sloop van 133 woningen en de nieuwbouw die daarop volgde.”

Wanneer je aan een woning komt, kom je aan het bestaansrecht van mensen. “Daarom is het cruciaal om niet over mensen te beslissen, maar met hen samen. Natuurlijk ben ik af en toe ook ‘streng’ en zeg ik ‘nee’ omdat iets echt niet kan, maar ik ben altijd op zoek naar mogelijkheden om ongekende creatieve oplossingen voor het geheel naar boven te halen. Daarom nemen we bij vacatures mensen aan die van nature een ‘vrolijke brutaliteit’ hebben, mensen die van het leven houden en met lef ‘gewoon beginnen’.”

Rode draad

Deze woningbouwcorporatie is inmiddels een ontspannen organisatie waar mensen zichzelf kunnen zijn, ook wanneer het thuis niet zo lekker gaat. “Ze krijgen optimaal de ruimte om thuis te werken, krijgen zeggenschap en de mogelijkheid om hun expertise te verdiepen of verbreden. Helend leiderschap is geen rocket science”, geeft Melanie tot slot aan.

Liefde voor mensen is de rode draad in dit verhaal van Melanie Maatman. Haar ervaringen raken elk thema in dit boek voor ‘heel de samenleving’. De bestaansreden voor een samenleving is het respecteren van ieder mens in zijn uniciteit. Maar ook creativiteit, vindingrijkheid, wilskracht, moed, zeggenschap, wijsheid en toewijding aan het groter geheel zijn elementen van het herstel van deze organisatie, die was vastgelopen. Dat helende leiders te maken krijgen met de legacy van hun voorganger is een gegeven. Je ziet ook dat weerstand tegen verandering kan omslaan in weerbaarheid wanneer helende leiders holistisch werken en – soms – heelkundig ingrijpen.

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel