Ten geleide

‘Men zou belangrijke politici en leiders van dit land na hun oppensioenstelling de nodige hulpmiddelen ter beschikking moeten stellen om hun memoires te publiceren. De doorzichtigheid van de besluitvorming zou er (weliswaar a posteriori) veel bij kunnen winnen. Zelfs al wordt het een pleidooi pro domo, dit wordt dan wel gecompenseerd door de geschriften van anderen. Uit het verleden valt immers heel wat te leren voor het heden.’ (1973)

‘Politici die op bepaalde momenten sleutelrollen speelden en tijdens hun carrière het recht opeisten om een aantal beslissingen te nemen zonder dat iemand wist wat ze juist deden, bewijzen de maatschappij een dienst als ze achteraf hun beslissingen verklaren.’ (1995)

Deze uitspraken deed ik vroeger zelf, dus ik was het eigenlijk aan mezelf verplicht om vroeg of laat mijn memoires te publiceren.[1] Omdat ik daar ook rekening mee hield, heb ik vanaf het moment dat ik minister werd eind 1981, geregeld op mijn dictafoon teksten gedicteerd over gebeurtenissen die ik belangrijk achtte – wat natuurlijk subjectief was. Mijn trouwe secretaresse Rosa Debaus tikte deze teksten uit en klasseerde ze, samen met eventuele documenten die erbij hoorden.

Toen zij in 1996 op pensioen ging, gaf ik haar een pc als afscheidscadeau, met de uitdrukkelijke vraag of ze deze taak thuis wou voortzetten. Dat heeft ze trouw en plichtsbewust gedaan tot de dag dat ik de Wetstraat 16 in juli 1999 heb verlaten. Zonder deze notities zouden deze memoires nooit tot stand zijn gekomen.

Het herlezen van die notities was zeer confronterend. Ik werd voortdurend aan zaken herinnerd die ik totaal vergeten was of verdrongen had, zelfs belangrijke dingen. De notities vergemakkelijkten mij zo het werk, maar tegelijk maakten ze het mij ook moeilijker. Ze vormden immers in de eerste plaats een feitenrelaas, een soort van dagboek bijgehouden op cruciale momenten. Memoires moeten echter synthetiseren en het maken van die synthese bleek veel moeilijker voor de periodes waarvoor ik over veel notities beschikte, dan voor deze waarover ik er geen of weinig had.

Ik wou mijn memoires niet publiceren vóór Leo Tindemans (2002)[2] en Wilfried Martens (2006).[3] Daarom was het oorspronkelijke opzet om ze uit te geven ter gelegenheid van mijn zeventigste verjaardag, in 2010. Zo stond het ook bepaald in het contract met de uitgever.

Maar in de periode dat ik gepland had om aan mijn memoires te schrijven, tussen 2006 en 2010, werd ik meer dan mij lief was opgevorderd door mijn partij, onder meer met het oog op verkiezingen. Of ik werd door de koning en/of de eerste minister gevraagd om politieke knopen te helpen ontwarren. In volle financiële crisis werd ik op vraag van toenmalig premier Yves Leterme zelfs voorzitter van Dexia.[4] Deze opdrachten waren bijzonder tijdrovend en verklaren waarom mijn memoires pas twee jaar na de geplande datum verschijnen. Die niet-geplande opdrachten waren echter boeiend: om die reden heb ik er in het vijfde en zesde deel van deze memoires een overzicht van opgenomen.

Om het persoonlijke karakter van mijn memoires te versterken wou ik de basistekst zelf schrijven. Ik was er mij wel van bewust dat die tekst slechts een uitgangspunt zou zijn, waarop nog een heel verwerkingsproces moest volgen om ze publiceer- en leesklaar te maken.

Tijdens het schrijven van de eerste versie markeerde ik vele passages: zaken die aangevuld, nagekeken of opgezocht moesten worden en waarvoor ik op de nodige assistentie kon rekenen. Tine Meyfroodt, licentiate Geschiedenis en sinds 2004 mijn assistente in het Europees Parlement, engageerde zich om te blijven tot mijn memoires klaar waren. Zij heeft woord gehouden en volgehouden. Met haar secuur opzoekingwerk heeft ze een wezenlijke bijdrage aan mijn memoires geleverd.

Ik liet mijn teksten ook nalezen door Hugo De Ridder. Voor het schrijven van zijn boeken, waarnaar ik trouwens regelmatig verwijs, heeft hij een enorm archief over de Belgische politiek opgebouwd. Zijn bemerkingen en aanvullingen waren zeer nuttig.

Ik ben daarnaast mijn vroegere medewerkers dankbaar die bepaalde onderdelen van het boek hebben doorgenomen en daarbij hun bemerkingen hebben gemaakt. Steve Dubois, gedurende vijftien jaar mijn kabinetschef, en Moniek Delvou, meer dan tien jaar mijn woordvoerster, hebben deel III en IV van deze memoires kritisch doorgelicht. Dat deed ook Jan Smets, die het economisch kabinet leidde toen ik eerste minister was, voor de economische hoofdstukken, waarvoor hij het statistische materiaal actualiseerde. Eric Kirsch, mijn kabinetchef toen ik minister van Verkeer was, herlas het deel over de financieringswet, die hij mee ontwierp. Voor de Europese hoofdstukken kon ik een beroep doen op ambassadeur Philippe de Schoutheete, die in mijn eerste jaren als premier permanent vertegenwoordiger bij de Europese Unie was. Van professor Bea Cantillon kreeg ik deskundige commentaar bij het hoofdstuk Sociale Zaken.

Uit ervaringen met mijn vorige boeken wist ik dat mijn eindtekst vervolgens nog hertaald moest worden van het Dehaenees[5] in het Nederlands, met dank aan Lies Van den Berghe en Mark Van Steenkiste, redacteurs bij uitgeverij Van Halewyck. Zij stonden in voor het uitstekende hertaalwerk, met respect voor de stijl en de persoon van de schrijver.

Ik ben uitgever André Van Halewyck erkentelijk dat hij mijn suggesties heeft aanvaard om af te wijken van de gangbare procedures bij het uitgeven van memoires. Zo wordt in het boek een onderscheid gemaakt tussen technische referenties en inhoudelijke voetnoten: de eerste werden klassiek achteraan als bijlage opgenomen, de tweede staan per pagina verwerkt zodat ze makkelijk meegelezen kunnen worden. Een tweede suggestie betrof het opnemen van foto’s en krantenknipsels waaraan ik refereer of die zeer illustratief zijn, maar ook en vooral van politieke karikaturen, want zij vormen een genre dat ik koester en altijd politiek zeer relevant heb gevonden. Ik ben ervan overtuigd dat de aandacht hierdoor niet afgeleid wordt, maar dat ze integendeel de lectuur verrijken.(De digitale versie van het boek is uit praktische overwegingen herwerkt. Het beeldmateriaal werd niet opgenomen, voetnoten zijn achteraan elk hoofdstuk te vinden.)

Zoals de titel het aangeeft, zijn dit gewoon ‘memoires’, zonder meer. Ik heb bewust geen ondertitel willen toevoegen. Ook niet ‘zonder commentaar’, zoals sommigen misschien hadden verwacht. Ik laat elke kwalificatie aan de lezer over.

Over de zin en onzin van memoires zijn de meningen verdeeld. Deze discussie kan echter maar op een zinnige manier gevoerd worden als de eigenheid van het genre aanvaard wordt. Memoires zijn persoonlijke herinneringen en getuigenissen, en zijn dus per definitie subjectief gekleurd. De schrijver is niet alleen getuige, maar ook actor. En de lezer moet weten dat politici altijd geneigd zijn om hun eigen rol centraal te stellen en te overdrijven. Dat geldt ongetwijfeld ook voor deze memoires. Getuigenissen over het verleden zijn vaak ook gekleurd door de tijd, worden geherinterpreteerd in het licht van latere gebeurtenissen en ervaringen. Maar ook wat niet aan bod komt omdat het verdrongen wordt, is leerrijk. Kortom, memoires zijn geen wetenschappelijke geschiedschrijving, maar een persoonlijk belevenisverhaal. Dat is hun grote voordeel, maar tevens ook hun grote nadeel.

Deze memoires overspannen een politieke periode van nagenoeg veertig jaar. In die tijd zijn de wereld en de samenleving grondig veranderd. Met mei ’68 als referentiedatum hebben de ontzuiling, de democratisering van het onderwijs en de informatieverspreiding gezorgd voor de ontvoogding van de burger. De representatieve democratie werd steeds meer een burgerdemocratie. Door de petroleumcrisis en het einde van de Koude Oorlog zijn de verhoudingen in de wereld dan weer totaal gewijzigd. De door het Westen gedomineerde industriële maatschappij is door de globalisering en informatisering met rasse schreden geëvolueerd naar een wereldomvattende informatiemaatschappij. Het industriële Westen is niet langer de as waarrond de wereld draait en heeft zich moeten aanpassen. Ook het Europese Rijnlandmodel kwam onder druk te staan en moest hervormd worden. Daardoor kwamen heel wat zekerheden en verworven rechten op de helling te staan, wat altijd de nodige weerstand oproept.

Deze memoires getuigen van de pragmatische aanpak van de regeringen waarvan ik zeventien jaar lang ononderbroken deel heb uitgemaakt. Voortdurend wogen we af hoever we te ver konden gaan in de hervormingen zonder het nodige maatschappelijke draagvlak te verliezen. We beseften steeds dat daarna nog bijkomende stappen nodig zouden zijn.

Op die veertig jaar heeft de Europese integratie ook een steeds grotere stempel gedrukt op het hervormingsbeleid. De uitbouw van een Europees supranationaal kader stimuleerde de drang naar meer autonomie van de volksgemeenschappen binnen de natiestaten, ook in België. Bij deze institutionele hervormingen was ik zowel op Belgisch als op Europees vlak nauw betrokken. Zij nemen dan ook een ruime plaats in deze memoires.

De twee eerste delen geven een overzicht van wat men mijn min of meer verborgen leven kan noemen. Deel III en IV behandelen mijn ministeriële loopbaan: mijn tien jaar als minister en mijn zeven jaar als premier. Deel V en VI ten slotte gaan over mijn activiteiten nadat ik het Belgische federale toneel had verlaten. In het slothoofdstuk waag ik een poging om uit te leggen waarom ik in het nawoord van het boek Er is leven na de 16 de stelling poneerde dat ik een politieker van een andere eeuw ben. Of misschien beter: waarom politiek vandaag anders is en andere vaardigheden vergt dan in de veertig jaar dat ik actief was.

Jean-Luc Dehaene

Maart 2012

_

[1] De uitspraak uit 1973 schreef ik in een boekbespreking voor De Gids op Maatschappelijk Gebied, december 1973, nr. 12, p. 999. De uitspraak uit 1995 komt uit een interview met Kris Hoflack: Kris Hoflack, De achterkant van de premier. Gesprekken met zeven regeringsleiders, Van Halewyck, Leuven, 1995, p. 135. Hugo De Ridder viste beide teksten op in zijn boek Jean-Luc Dehaene. Met commentaar, Lannoo, Tielt, 1996, p. 11.

[2] Leo Tindemans, De memoires. Gedreven door een overtuiging, Lannoo, 2002.

[3] Wilfried Martens, De memoires. Luctor et emergo, Lannoo, 2006.

[4] Zie hoofdstuk 25.

[5] Wijlen Luc Neuckermans, in de jaren tachtig en negentig Wetstraatjournalist bij De Standaard, bedacht deze naam voor mijn niet altijd orthodox taalgebruik.

Deel I: De aanloop (1940-1971)

In mijn ‘verborgen leven’ dat aan mijn publieke optreden voorafging, was ik rebels, een non-conformist, contrair (maar niet gevaarlijk). Ik tastte de marges af, maar ging er nooit over – al dreigde ik er wel mee. Ik zette me af tegen het burgerlijke conformisme van de Franstalige Brugse bourgeoisie. Kortom, ik was geen gemakkelijke en kon dus wel enige omkadering gebruiken. Het internaat was voor mij daarom een ware zegen, evenals mijn verblijf in Namen als voorbereiding op Leuven.

Een vast levensdoel, laat staan een zeker beroep heb ik nooit voor ogen gehad. Zelfs tegen het einde van mijn universiteitsjaren waren deze dingen nog niet duidelijk voor mij. Gelukkig stonden er langs mijn prille levensweg op cruciale momenten (bege)leiders die mij uitdagingen en kansen gaven om de samenleving te exploreren en zelfs om ermee te experimenteren. Het was niet voor niets mei 1968. Die begeleiders hebben mij ervoor behoed dat ik in mijn enthousiasme en voortvarendheid tegen de muur liep.

Ik had in mijn sturm-und-drangjaren zo veel te danken aan mentors als Fernand Nédée, Willy D’Havé en Wilfried Martens. De weg die ik na mijn universiteit bewandelde, was achteraf gezien een ideale vorming en training voor mijn latere politieke engagement. De scouts, de CVP-Jongeren en de arbeidersbeweging hebben mij daar meer dan de universiteit voor gevormd.

Rebel without a cause (1940-1963)

Ik ben geboren op 7 augustus 1940. Tijdens de oorlog dus, maar uit zaad van vóór de oorlog. Plaats van het gebeuren was het Franse Montpellier. Ik ben er na mijn geboorte nauwelijks enkele maanden gebleven en ben er ook nooit meer teruggekeerd. Vóór ons huwelijk is Celie er wel eens op ‘bedevaart’ geweest. En Geert Hoste ging in een van zijn uitzendingen op zoek naar mijn roots in Montpellier: zo heb ik mijn geboortehuis in elk geval wel op tv gezien.

Waarom Montpellier? Mijn vader was zijn legereenheid in haar aftocht naar Zuid-Frankrijk gevolgd: hij was in het begin van de oorlog ‘gemobiliseerd’. Mijn moeder, die hoogzwanger was, vergezelde hem. Naar verluidt ben ik geboren in een herenhuis dat was omgebouwd tot een noodmoederhuis. Volgens mijn moeder ging het er daar nogal wanordelijk en primitief aan toe. In latere jaren, als ik weer eens lastig was of haar voor de zoveelste keer op de zenuwen werkte, troostte ik haar maar met de gedachte dat ze in alle wanorde zeker de verkeerde baby meegekregen had...

Ik werd geboren als eerste kind van Albert Dehaene en Andrée Verstraete. Ze zouden later nog zes kinderen krijgen en er zo voor zorgen dat ik opgroeide in een kroostrijk gezin met vijf jongens en twee meisjes: Jean-Luc (1940), Ides (1941), Bernard (1945), Boudewijn (1947), Trees (1948), Marie Anne (1952), Vincent (1956).

Mijn broer Ides en ik waren oorlogskinderen. Daarna volgde een ‘kloof’ van drie jaar. Mijn jongste broer Vincent werd geboren toen ik reeds zestien was. Zoals zo vaak waren Ides en ik een soort van ‘opvoedingsproefkonijnen’. De oudsten worden meestal korter gehouden dan de volgende kinderen. De oudsten voeden als het ware hun ouders op, en daar profiteren de jongeren van: zij worden veel vroeger losgelaten.

Mijn vader was arts. Hij was een neuropsychiater, net als zijn eigen vader, en een van de pioniers van de moderne psychiatrie. Zijn opvattingen zouden me later als minister van Sociale Zaken nog inspireren. Mijn moeder was huisvrouw. Mijn beide grootvaders – wij noemden ze allebei ‘bon papa’ – waren dokters. Zij waren in de familie de eerste generatie met een universitair diploma. Allebei stamden ze af van een familie van middenstanders: in mijn vaders familie ging het om kleermakers, in mijn moeders familie om kolenhandelaars.

Ook grootvader Jean De Haene was dus neuropsychiater. Hij stierf toen ik nauwelijks vijf jaar oud was en ik heb daardoor weinig herinneringen aan hem. Die heb ik des te meer aan grootvader Louis Verstraete, die als vrouwenarts in de voor- en naoorlogse jaren de begeleiding van een groot deel van de geboorten in Brugge voor zijn rekening nam. Hij was een joviale rondborstige man, met een groot gevoel voor humor. Hij hield van kunst en antiek. In zijn jonge jaren schilderde hij zelf landschappen en portretten.

De broer van mijn moeder, Marc Verstraete, was ook dokter en Leuvense professor, specialist in bloedstolling. Alle andere broers van mijn ouders – ze hadden er elk twee – waren priesters.[1] Het gevolg? Alle gesprekken in onze familie begonnen met een ziekte en eindigden met de dood. Om ervoor te zorgen dat dit niet ook in de volgende generatie het geval zou zijn, sprak ik met mijn broers en zusters af dat we allemaal een verschillende richting zouden inslaan. En zo geschiedde.

De Brugse roots van de familie Dehaene zijn diepgeworteld. De oudste sporen dateren van het midden van de zeventiende eeuw:[2] in de parochieregisters van de Onze-Lieve-Vrouwparochie ligt de huwelijksakte van Ferdinand De Haene[3] met Joanna De Proust uit 1646. De man ligt begraven in diezelfde Onze-Lieve-Vrouwkerk: zijn grafplaat met het wapenschild van de familie bevindt zich achteraan in de kerk, tegen een van de pilaren.

Onze familie behoorde tot de bourgeoisie van Brugge en, zoals toen vaak het geval was in Vlaamse steden, deze was hoofdzakelijk Franstalig. De huiskrant was ‘de Libre’, zoals La Libre Belgique genoemd werd. Het beste bewijs dat mijn ouders er geen anti-Vlaamse houding op nahielden, is dat zij er aanvankelijk voor kozen om me in het Nederlands op te voeden. Ik zou daardoor in mijn prille jeugdjaren een naar het Hollands overhellend Nederlands gesproken hebben.

Mijn grootouders spraken Frans, zeker grootmoeder Verstraete – haar meisjesnaam was Jeanne Coppin – die afkomstig was uit Mesen, dat kleine stadje op de taalgrens in de Westhoek. Het feit dat wij Nederlands spraken, bemoeilijkte natuurlijk de communicatie. Omdat ook de meesten van onze vrienden en kennissen tot de Franstalige bourgeoisie behoorden, schakelden we bij ons thuis geleidelijk over naar het Frans als voertaal.

Op school was de taal vanzelfsprekend Nederlands. We spraken dus vlot twee talen, zij het geen van beide perfect. Op school werd op de speelplaats Brugs gesproken, wat ik nog altijd doe op het voetbal. Dat ik geen sterke West-Vlaamse tongval heb, heeft veel te maken met mijn internaatsperiode in Aalst. Maar al sprak ik twee talen, ze schrijven was – mijn medewerkers zullen eraan toevoegen: ‘en is nog steeds’ – een ramp, zowel in het Nederlands als in het Frans. Zelfs bijlessen konden dat niet verhelpen. Voor dictee haalde ik steeds slechte punten, en ook vandaag moet je mij niet inschrijven voor Het Groot Dictee der Nederlandse Taal. Mijn hoogsteigen spreek- en schrijftaal, die door wijlen Luc Neuckermans, de Wetstraatjournalist van De Standaard die ons te vroeg ontvallen is, voor het eerst als ‘Dehaenees’ werd omschreven, vindt ongetwijfeld zijn oorspong in die tweetalige opvoeding.

Later, vooral na de dood van vader, is ons gezin geleidelijk aan verder vervlaamst, met de intrede van De Standaard als mijlpaal. Al bleef mijn moeder het belang van een goede tweetaligheid benadrukken. Met haar kleinkinderen die in het Brugse woonden, converseerde zij om die reden geregeld in het Frans. Na mijn verloving met Celie ondernam ik hetzelfde ‘bekeringwerk’ bij de familie Verbeke. De voertaal daar was overwegend Engels, maar ook zij behoorden tot de Franstalige burgerij. Mijn schoonvader was een verwoed Rotarylid, waar de voertaal Frans was. (Ik vrees dat dit tot vandaag deels het geval is.) Maar ook daar werd ‘de Libre’ na verloop van tijd als huiskrant vervangen door De Standaard.

_

[1] Jean De Haene was als benedictijn verbonden aan de abdij van Zevenkerken, maar was zijn hele leven missionaris in Katanga. Pierre De Haene was diocesaan priester en een van de pioniers van de gezinspastorale. Hij was een tijd verbondsaalmoezenier van het Vlaams Verbond der Katholieke Scouts (VVKS), wat van grote betekenis zou zijn voor mijn loopbaan. Jos Verstraete was diocesaan priester en zeer actief in de Katholieke Studenten Aktie (KSA). Hij was vele jaren werkzaam in het onderwijs en daarna in de pastorale. Hij was onder meer deken in Torhout. Luc Verstraete was missionaris-jezuïet in India.

[2] Pater Georges De Haene reconstrueerde de stamboom. Naar aanleiding van een familiereünie in 1974 werd de stamboom in boekvorm uitgegeven, maar hij werd sindsdien bij mijn weten jammer genoeg niet meer aangevuld. Bij die gelegenheid werden ook wapenschilden in keramiek gemaakt.

[3] Onze familienaam wordt op verschillende manieren geschreven. In de eerste huwelijksakte van Ferdinand was het nog ‘Dane’. In de doopakte van zijn zoon was het ‘Dhane’. In zijn tweede en derde huwelijksakte werden ‘de Haene’ en ‘De Haene’ door elkaar gebruikt. In zijn begrafenisakte ten slotte was het ‘De Hane’. In Brugge is het nu meestal ‘De Haene’. Bij mijn vader werd dat plots ‘Dehaene’, terwijl zijn broer Pierre ‘De Haene’ heette.