Jan Leyers

De schaduw van het kruis

Een reisverslag

Uitgeverij Van Halewyck

© 2002 - Jan Leyers & Uitgeverij Van Halewyck

Diestsesteenweg 71a - 3010 Leuven

www.vanhalewyck.be

Vormgeving: Herman Houbrechts

Zetwerk: Griffo, Gent

Uitlevering: Centraal Depot bij Centraal Boekhuis, Culemborg

NUR 508

ISBN 978 94 6131 118 4

INHOUD

1. De Wil van God
Bouillon, Duitsland & Oostenrijk

1.
DE WIL VAN GOD

Hotel La Ferronnière, Bouillon, 8 april 2001, km 0

Laat u niets wijsmaken. De eerste uren van een kruistocht zit je vast te vriezen aan een ijzeren tuinstoel, met een koud geworden koffie voor je neus en in je hoofd de twijfel of je op een zondagmorgen als deze niet beter zoals iedereen in je bed was blijven liggen.

Ik had een mooi uitzicht, dat wel. Aan de overkant van de vallei was de nevel opgetrokken en zag ik de contouren van de beroemde burcht opdoemen. ‘Het oudste overblijfsel van de feodaliteit in België’ stond in de folder die ik op mijn nachttafeltje had gevonden. De burcht ligt op een schiereiland, bijna helemaal omsloten door de Semois. Alsof de rivier het kasteel eerst van alle kanten wil bewonderen, voor ze haar weg door de Ardennen voortzet.

Links van mij draaide cameraman Stijn Van der Veken zijn lens scherp. Hij had vier bierkratten onder de poten van de tafel laten schuiven en knikte nu met één dichtgeknepen oog goedkeurend in de zoeker.

‘Als de tafel te laag staat dekt de leuning van het terras het kasteel af.’

Of hoe deze reis vooral volgens de wetten van de optica zou verlopen.

We draaiden de openingsscène van de reeks. De kijker zou mij met onuitgeslapen ogen in de verte zien turen en mijn innerlijke stem horen vertellen dat Godfried van Bouillon op een winterdag, vroeg in het jaar 1096, een brief kreeg van de paus. Dat Urbanus II in die brief alle christenen opriep om mee te doen aan een kruistocht tegen de ongelovige moslims.

‘En nu naar beneden kijken en even van je koffie drinken!’

De woorden van regisseur Johannes Bucher hingen als wolkjes in de vrieslucht. Hij ritste zijn fleece dicht tot boven zijn kin, wreef zich in de handen en keek bezorgd naar Stijn.

‘Is de perche niet in beeld?’

‘Negatief.’ Stijn is amateur-piloot en drukt zich bij voorkeur uit in vliegtuigtaal.

Het voorwerp van Johannes’ bezorgdheid was de meterslange hengel die door klankman Bart Martens in positie werd gehouden. Aan het uiteinde hing een in grijze vacht verpakte microfoon die het getik van mijn vingers op het toetsenbord van mijn laptop moest registreren. Ik trok het ding tussen de ontbijtresten dichter naar me toe en wachtte op ‘actie!’.

Ik weet nog precies wanneer dit plan mij te binnen schoot. Op een dinsdagmiddag, een kleine twee jaar geleden. Ik zat onderuitgezakt in een designzetel ten kantore van productiehuis TV De Wereld en had de directeur in voorzichtige bewoordingen duidelijk gemaakt dat ik graag een reisprogramma zou presenteren en dat ik ‘Robinson Crusoe meets Big Brother op een Noors booreiland’ een geweldig idee vond, maar dat ik allergisch was voor kokmeeuwen en zonder enig gezelschap om me aan vast te klampen ongetwijfeld al op de eerste dag ongeneeslijk zeeziek zou worden.

Hij had zijn rode wijn neergezet en begrijpend geglimlacht.

‘Geen probleem. Wat wil je dan wel?’

Een dodelijke vraag voor iemand die gewend is te doen wat hem overkomt. Ik keek uit het raam naar de grijze lucht boven Leuven, trok een gezicht alsof ik diep nadacht en hoorde mezelf zeggen: ‘Ik wil de eerste kruistocht overdoen op een motor. Ik wil op een motor van Bouillon naar Jeruzalem rijden.’

De directeur dronk zijn glas in één slok leeg, ging met een hand door zijn haar en stond op om een nieuwe fles te halen. In het deurgat draaide hij zijn hoofd.

‘Kan dat in elf afleveringen, denk je?’

Toen ik negen was nam mijn vader me mee naar een donkere winkel in Antwerpen, waar we vijf bundels in cellofaan verpakte prenten kochten uit de reeks ’s Lands Glorie van Artis Historia. Ik was het hele weekend zoet met het inplakken van de plaatjes in de bijgeleverde albums met groene stoffen omslag. Uren heb ik zitten wegdromen bij Keltische krijgsmannen en vadsige koningen, bij Boudewijn met de Bijl en bij Karel Martel, die je tussen afgehakte Moorse ledematen vervaarlijk aankeek.

Op prent 69 sprak paus Urbanus II met gespreide armen vanaf een houten staketsel een groep aandachtige middeleeuwers toe. In het onderschrift las ik dat ‘de paus alle christelijke ridders ten strijde riep om het graf van Christus te bevrijden’, omdat ‘de mohammedaanse Turken de pelgrims mishandelden die de Heilige Plaatsen bezochten.’ Een behoorlijk afgezwakte versie van zijn sermoen. Volgens tijdgenoten vertelde Urbanus dat christenen werden verkracht, gemarteld en verminkt. Dat ze door Turkse boogschutters aan palen werden gebonden om als doelwit te dienen bij hun schietoefeningen.

Al op de volgende prent werd de oproep met ‘vrome geestdrift’ beantwoord. Ridders te paard en voetvolk stapten eensgezind op. ‘Godfried van Bouillon,’ zo stond er verder, ‘werd in Baisy-Thy, in Brabant, geboren en sprak beide landstalen. Hij nam de leiding van de eerste kruistocht.’ Dat is niet juist. De paus had een Franse bisschop, Adhemar van Monteil, als leider aangeduid. Wel zou Godfried zich onderweg meer en meer in de kijker werken. Hoe dichter de kruisvaarders bij hun doel kwamen, des te belangrijker werd zijn rol. Na de verovering van Jeruzalem werd hem en niemand anders de kroon van de Heilige Stad aangeboden.

De intrigerendste prent was die waarop de tocht van de kruisvaarders door de woestijn van Klein-Azië was afgebeeld. Op de voorgrond kneep een rosse ridder zijn ogen dicht tegen de zon. Hij droeg een maliënkolder en zijn speer hing losjes in zijn hand, als ging ze hem elk moment ontglippen. Achter hem lag een ridder met zijn gezicht in het zand. Een andere ridder boog zich over zijn kameraad. Ik kon de hitte van de woestijn voelen, de blaren op mijn voeten, het zand prikte in mijn ogen. Nooit heb ik een ander beeld gezien dat zo goed de eindeloosheid van de tocht en de wanhoop van de deelnemers weergaf.

Het was die prent die mij in het kantoor van TV De Wereld plots voor de geest kwam. Ik rook een avontuur waarvan de belofte zich meer dan dertig jaar geleden in mijn fantasie had genesteld.

Naar Jeruzalem dus. Per motor. Het silhouet van een ridder te paard is identiek aan dat van een motorrijder. Je zit rechtop in het zadel, met gestrekte armen en gebogen benen Er zijn de helm, de beschermende kledij die als een harnas om je lichaam zit en het schildvormige windscherm. En vooral: je zit niet opgesloten, je hebt een lijfelijk contact met je omgeving, je ziet het landschap niet alleen maar je ruikt het ook. En niet alleen het landschap. De geur van de halfvergane geit tussen Sofia en Plovdiv hing tien kilometer voorbij de plek waar ze was doodgereden nog altijd achter mijn vizier.

Je zou het ze niet nageven als je ze op zondag met opgetrokken kraag de kerk ziet uitschuifelen, maar het kruisvaren zit de Bouillonezen in het bloed. Abbé Simon, de deken van Bouillon, trok in 1986 met de halve parochie naar Jeruzalem. Onder hen Bernard Doffagne, voorzitter van de plaatselijke middenstand. Jean-Paul Gourmet, een bijdehante vijftiger, maakte de reis veertig jaar geleden per trein. En dan had je madame Clymans. Zelf had ze de Levant nooit gezien, maar een ver familielid was ooit te voet naar het Heilig Land getrokken. Daar herinnerde ze zich nog wel een en ander over, had ze me aan de telefoon verteld.

Omdat ik goeie raad voor onderweg wel kon gebruiken, zocht ik het kranige kwartet na de mis op in Le Baratin, een taverne op het kerkplein. Uit de enige tapkraan stroomde Godefroid, een plaatselijk bier van hoge gisting.

‘Een neef van mijn maman,’ begon madame Clymans, ‘heeft in 1960 de reis te voet gemaakt. Acht paar schoenen heeft hij daarbij versleten!’

De onbewogen reactie van de anderen verraadde dat ze het verhaal niet voor de eerste keer hoorden.

‘François Bourgeois heette hij. Ik heb hem nog het trouwkostuum van mijn man meegegeven, want de sukkelaar had niks deftigs om aan te trekken. Hij was archeoloog. Vlak voor de oorlog van 1940 heeft hij zijn vrouw met twee dochters laten zitten. Toen is hij naar het Vreemdelingenlegioen gegaan.’

Madame Clymans nam een slok van haar koffie. ‘Hij heeft geen simpel leven gehad.’

Ze zocht de blik van abbé Simon, als verwachtte ze van hem een bevestiging van haar oordeel. Maar de deken was verzonken in zijn eigen rêverieën. Madame Clymans wendde zich weer tot mij.

‘In de Balkan moest hij zich in een camionette verstoppen om de grens over te geraken!’

‘Waarom wilde hij per se te voet naar Jeruzalem?’

Ze trok de lippen samen en haalde langzaam haar schouders op.

‘Om alles weer goed te maken, geloof ik. Il cherchait à réparer sa vie.’

Dat was ook in de Middeleeuwen het motief van veel Jeruzalemgangers. De broer van de Engelse koning Harold ging in 1052 naar de Heilige Stad als penitentie voor zijn vele wandaden, waaronder de moord op een neef. De Noorse koning vertrok nadat hij zijn broer had vermoord. Ook gewone misdadigers werden door de overheid aangezet een bedevaart te ondernemen, en dat was nog niet zo slecht bekeken. Je was voor minstens een jaar van de crimineel af, de reis was zo zwaar dat het echt wel een straf was en men ging ervan uit dat de boosdoener – zo hij de tocht al overleefde – als een gelouterd mens zou terugkeren.

Het heeft een tijd geduurd voor de bedevaartindustrie echt op gang kwam. In de eerste eeuwen na Jezus’ dood was een tocht naar Jeruzalem ronduit onaantrekkelijk. De stad was één grote ruïne en christenen werden door de Romeinen als staatsvijanden vervolgd. Maar aan het begin van de vierde eeuw kwam daar verandering in. Met het Edict van Milaan verleende keizer Constantijn in 313 de christenen vrijheid van godsdienst. Minstens even belangrijk waren de vondsten van Helena, de moeder van Constantijn. Zij was naar Palestina gereisd om zich daar met succes op de gewijde archeologie te storten. Helena wist de precieze plek van de kruisiging te vinden en groef daar het Heilig Kruis en een paar spijkers op. Ze vond ook het Avondmaalmes en de Heilige Rok, het linnen kleed dat Jezus op zijn laatste dagen zou hebben gedragen. Constantijn bouwde op de vindplaats de eerste Heilig-Grafkerk, en van toen af stroomden pelgrims uit het Westen massaal toe. Bij het begin van de vijfde eeuw stonden in en rond Jeruzalem al meer dan tweehonderd kerken en gasthuizen waar pelgrims terecht konden.

‘Ik heb Jeruzalem twee keer bezocht,’ vertelde Bernard Doffagne. ‘De eerste keer, in 1985, zag ik dat het graf van Godfried in de Heilig-Grafkerk was verdwenen. Het jaar daarop heb ik een steen van dertig kilo uit het kasteel van Bouillon meegenomen. Meneer de deken hier had hem gezegend. In Jeruzalem kreeg ik de toelating hem in de Heilig-Grafkerk in te metselen, als blijvende herinnering aan Godfried.’

Hier zat een man die dingen voor mekaar kreeg.

Jean-Paul Gourmet, die als student de reis per trein had gemaakt, waarschuwde me dat niet iedereen even enthousiast op mijn kruistocht zou reageren.

‘Ze hadden toen geen frigoboxen, weet je,’ zei hij. ‘Ze moesten onderweg maar bijeen zien te plunderen wat ze nodig hadden.’ Met de rug van zijn hand veegde hij het schuim van een Godefroid van zijn mond. ‘Voor de plaatselijke bevolking waren de kruisvaarders een bende rovers die zonder scrupules iedereen die hen in weg stond neermaaiden. En dat zijn die mensen nog altijd niet vergeten. Als ik jou was zou ik discreet zijn over het doel van mijn tocht.’

Abbé Simon legde een hand op mijn arm. ‘Wat mij altijd heeft beziggehouden, is de vraag wat er na het vertrek van de kruisridders gebeurde met de achtergelaten vrouwen en kinderen.’

Daar had ik nooit bij stilgestaan.

‘Ik heb eens gelezen dat de kruisvaarders bij hun terugkomst soms voor grote verrassingen stonden,’ ging hij verder. ‘De vrouwen hadden in hun afwezigheid alles in handen genomen en wisten zich uitstekend te redden. Een soort culturele revolutie had zich voltrokken. Het verbaast me niks. Ik heb hetzelfde gezien toen de krijgsgevangenen terugkeerden uit Duitsland.’

Madame Clymans knikte bevestigend.

‘Weet je wie dit is?’ vroeg de deken plots, en hij duwde een foto onder mijn neus. Er stond een rond schilderij op. Het deed middeleeuws aan, maar onderaan las ik J. Colruyt, 1939. Het stelde een moederfiguur voor die aan de Heilige Maagd deed denken. Ze had een aureool, twee lange vlechten en droeg een lang wit gewaad. Een ukje op haar schoot graaide naar een crucifix in haar rechterhand. Aan haar voeten keken twee jongens van een jaar of zes naar haar op. De ene had een woudhoorn omgehangen, de andere hield een klein houten speelgoedpaard vast. Net voor ik een gok wilde wagen gaf de deken zelf het antwoord.

‘Ida d’Ardenne,’ zuchtte hij. ‘Een formidabele vrouw!’

Ida d’Ardenne en haar drie zonen. De jongste op haar schoot was in dat geval Boudewijn, de andere twee Godfried en Eustachius. Alle drie waren ze op kruistocht vertrokken. Alleen Eustachius keerde terug.

‘Ze heeft aan verschillende kloosters in Vlaanderen grote schenkingen gedaan,’ zei de pastoor, ‘met de opdracht voor haar zonen te bidden. Een heilige vrouw!’

Ik wilde hem de foto teruggeven.

‘Je mag ze houden,’ zei hij en duwde mijn hand weg.

De paus had zijn oproep gelanceerd met de leuze ‘Deus le volt!’, ‘God wil het!’, maar had er voor de zekerheid toch een paar aantrekkelijke voorwaarden aan gekoppeld. Iedereen die meeging kreeg een algemene aflaat, een opschorting van schulden en tijdens zijn afwezigheid zouden zijn bezittingen onder directe bescherming van de Kerk komen.

In 1096 was Godfried midden de dertig. Groot, blond, knap en vrijgezel. Tijdgenoten beschrijven hem als een man met een enorme fysieke kracht en een middelmatig verstand. Zijn job bestond erin het hertogdom Lotharingen zakelijk te beheren voor Hendrik IV, de Duitse keizer, en daar had hij niet echt het talent voor. Dat hij de bui van een nakend ontslag zag hangen, heeft zijn beslissing om mee te gaan zeker beïnvloed.

Je had in die tijd verschillende routes. Veel pelgrims trokken over de Alpen naar Italië, staken in Bari of Brindisi de Adriatische Zee over en reisden door Griekenland naar Constantinopel. Godfried nam de route over land, langs de oude Romeinse heirbaan naar het oosten. Een spoor dat mij via Luxemburg, Duitsland, Oostenrijk, Hongarije, Kroatië, Servië, Bulgarije, Turkije, Syrië, Libanon en Israël naar Jeruzalem zou leiden.

Ik drukte de kilometerteller op nul, klapte mijn vizier naar beneden en keek opzij. De bagage en het opnamemateriaal waren ingeladen. Bart gooide de achterdeuren van de minibus dicht, wreef zijn handen warm en kroop achter het stuur. Naast hem was producer Kim Devry aan haar eerste gevecht met een opengeplooide kaart begonnen. Johannes en Stijn zaten achterin. Ik stak een duim in de lucht, wachtte op die van Bart en gaf gas. Voorbij het kasteel draaide ik rechtsaf, wierp nog een laatste blik op het witte standbeeld van Godfried en reed de stenen brug op.

Toen Godfried hier de Semois overstak, wist hij niet dat hij Bouillon nooit zou terugzien.

Trier, km 135

Het miezerde in Trier. Een gestage, naargeestige druilregen. Ik reed de Romeinse Moezelbrug over en draaide langs de ruïnes van de Thermen de ringweg op. In de Middeleeuwen was Trier een vaste halte op de pelgrimsroute naar het oosten. De bedevaartgangers gingen er kijken naar de kostbare relikwieën waar de stad prat op ging. Ook Godfried is er zeker afgestapt om een blik te werpen op de Spijker van het Heilig Kruis en de Heilige Rok, giften van keizerin Helena, die nog een tijd in Trier heeft gewoond.

Een eind verder langs de ringweg lag de trots van Trier: de Porta Nigra. De volledig bewaarde Romeinse stadspoort is een imposant bouwsel. Veertig meter breed, dertig meter hoog. Ze werd gebouwd met grote blokken blanke kalksteen uit het nabijgelegen Kylldal, maar raakte al in de oudheid door rook en roet vervuild. Vandaar de naam Porta Nigra, Zwarte Poort. Het is de enig overgebleven poort van de oude Romeinse stad die bijna driehonderd hectaren besloeg en waar 50.000 mensen woonden.

In restaurant Zum Christoffel zat Arend P. van Dalen al te wachten. Arend was Nederlander, had 32 jaar voor Shell-Duitsland gewerkt en was na zijn pensionering in Trier komen wonen. Hij was bezeten door de geschiedenis van de stad en kende er elke oude steen bij zijn voornaam. We kregen een tafel op de eerste verdieping, met een prachtig uitzicht op het grimmige monument.

‘Jouw Godfried van Bouillon (hij sprak het uit als ‘Boeljon’) heeft de Porta Nigra nooit gezien.’

Hij keek me over de rand van zijn grote brillenglazen uitdagend aan.

‘Hoe weet u dat zo zeker? Hij is hier toch voorbijgereden?’

‘Omdat de poort er in die tijd in zekere zin niet meer stond. Zullen we wat bestellen?’

Arend schoof zijn bril met zijn wijsvinger weer naar boven en wenkte een ober.

Ik keek door het raam. Ze stond er nu wel degelijk, massief en ongenaakbaar. Arend genoot van mijn verwarring.

‘Eerst moet ik je vertellen over Simeon.’

Bij een Bauernsalat luisterde ik naar het onwaarschijnlijkste verhaal dat ik in lange tijd had gehoord, het levensverhaal van Simeon van Trier.

‘Simeon werd rond 950 op Sicilië geboren uit een Griekse vader en een Calabriaanse moeder. Toen hij zeven was, verhuisde hij met zijn ouders naar Constantinopel, waar hij zich ontpopte tot een ware bolleboos. Vijf talen sprak hij! Latijn, Grieks, Syrisch, Egyptisch en Arabisch. Als jongeman raakte hij geïntrigeerd door de verhalen die de pelgrims uit Jeruzalem meebrachten, en uit nieuwsgierigheid trok hij zelf naar de Heilige Stad. Daar kwam hij de eerste jaren aan de kost als gids.’

De stem van Arend P. van Dalen had iets van een sirene. Ze klom heel hoog, viel dan abrupt naar beneden en deed onderweg alle tonen van de ladder aan.

‘Na een tijd voelde hij de roep van God en nam hij zich voor kluizenaar te worden, maar elke keer gooide de duivel roet in het eten.’

‘De duivel?’

‘Precies wat ik je zeg. Simeon probeerde het eerst aan de oever van de Jordaan, als knechtje van een heremiet die daar in een toren woonde. Maar vanuit zijn cel kon hij de kamelenmeisjes zien die hun dieren kwamen drenken en zijn gedachten van zijn kluizenaarschap afhielden.’

De duivel is een kamelenmeisje. Ik schreef het neer op een bierviltje. Een goeie songtitel verzin je niet, die herken je.

‘Hij woonde een tijd in een klooster in Bethlehem, maar daar kon hij ook niet aarden. Daarom verhuisde hij naar de Sinaï om het helemaal alleen te proberen, eerst in een grot bij de Rode Zee, daarna op de top van een berg.’

Ik werd alsmaar benieuwder hoe Simeon in het druilerige Trier was terechtgekomen. Hij leek zich steeds verder van deze contreien te verwijderen. Tot Arend vertelde hoe de kluizenaar, na een mysterieuze missie naar Normandië, hier in de oudste stad van Duitsland belandde, waar hij aartsbisschop Poppo von Babenberg leerde kennen. Poppo wilde op bedevaart naar het Heilig Land en engageerde Simeon als gids. Samen trokken ze richting Jeruzalem. Maar in plaats van daarna zijn stek in de Sinaï weer op te zoeken, keerde Simeon met Poppo naar Trier terug. Ditmaal voorgoed.

We hadden het restaurant verlaten en wandelden over de met romaanse bogen afgezette binnenplaats van het Simeonklooster, aan de andere kant van de Porta Nigra.

‘Toen hij weer in Trier was, had Simeon een vreemde droom. Hij droomde dat hij zich moest laten opsluiten tussen een hoop stenen. En die stenen, dat konden volgens hem alleen maar de stenen van de Porta Nigra zijn!’

Arend wees theatraal naar het donkere, dreigende gevaarte dat voor ons opdoemde.

‘Een oude droom ging voor hem in vervulling. Zijn meest drastische poging om zich van de wereld af te zonderen en zich aan God te wijden. Op Andreasdag, 30 november, van het jaar 1030 gebeurde het. De hele stad deed hem in processie uitgeleide, de aartsbisschop en de geestelijken voorop. Er werd gebeden en gezongen. Iedereen kwam afscheid nemen, als bij een begrafenis!’

Ik was blij dat we uit de regen het portaal van de Porta inliepen. Arends bril was beslagen en zijn lichte zomerjekker doorweekt.

‘Simeon stapte zijn kerker binnen, draaide zich om en zag hoe achter hem de deur werd dichtgemetseld.’

Kim Devry had voor twee fakkels gezorgd, die we in het pikdonker van de kerker broodnodig zouden hebben, maar de dingen aan de praat krijgen bleek niet zo simpel. Na tien minuten vruchteloos gestuntel stelde Bart Martens voor het eens te proberen. Bart is een klankman van weinig woorden, die brute fysieke kracht aan superieur technisch doorzicht paart. Het type dat met een postzegel een flesje bier open krijgt. Na twintig seconden was de klus geklaard.

Met elk een brandende toorts in de hand klommen Arend en ik langs een ijzeren wenteltrap naar de eerste verdieping van de westelijke toren. Over een gaanderij liepen we naar de oostelijke vleugel, langs zuilen met halfreliëfs van heiligen, en gingen daar weer naar beneden.

De kerker van Simeon was een kale, gewelfde ruimte van twaalf meter bij acht. Kil, donker en stil. Dat een mens zich in dit hol voorgoed zou laten inmetselen, ging mijn verstand te boven, maar je kon natuurlijk nooit in andermans hoofd kijken. In 1030 was Simeon rond de tachtig. Misschien had hij gezegd wat hij te zeggen had, en gezien wat hij van deze wereld wilde zien.

Arend wees naar een kleine vensteropening, boven in een hoek.

‘Door dat raam liet Simeon elke dag een mandje zakken waar de mensen van Trier eten en drinken in legden.’

Arend sprak met warmte en sympathie over Simeon, als had hij het over een oude vriend.

‘De enige visite die hij hier kreeg was wederom van de duivel. De mensen hoorden Simeon ’s nachts in zijn kerker in het Grieks schreeuwen en tieren tegen visioenen van brullende leeuwen en krijsende roofvogels, tegen de vreselijke demonen die Satan op hem afstuurde!’

Zoals de schaduwen over zijn oplichtende gezicht dansten, had Arend zelf iets van een nachtvogel.

‘Door dat vreemde gedrag kregen de mensen argwaan. Voor sommigen was hij een kwade tovenaar, verantwoordelijk voor alle onheil dat hen overkwam. Ooit bekogelden de mensen de Porta Nigra met stenen, omdat ze hem de schuld gaven van een overstroming van de Moezel.’

Je zou hier maar in je eentje in het donker zitten ijlen van ellende en dan nog eens de hele gemeente op je dak krijgen.

‘Maar meestal zagen ze hem toch als een halve heilige en kwamen ze onder zijn venster om zijn gunsten bidden. Uit die tijd stammen ook zijn eerste mirakels. Een blinde vrouw kon weer zien nadat ze een stuk vis dat Simeon had aangeraakt, over haar ogen had gewreven. Een knaap met waterzucht genas, toen hij van de beker dronk die in het mandje naar beneden kwam.’

‘Op een dag kwam het mandje niet meer naar beneden. De deuropening werd opengebroken en men vond Simeon dood. Op 1 juni 1035 was dat. Ze hebben hem in de oostelijke toren begraven. Na zijn dood gingen de mirakels gewoon door. Twee stomme jongens hervonden bij het graf van Simeon hun spraak. Blinden konden weer zien, kreupelen weer lopen.’

Terug in Zum Christoffel, ontdooide ik mijn handen aan een thee citroen. Het gezicht van Arend gloeide. We kwamen bij de pointe van zijn verhaal.

‘En nou zal ik je tonen waarom Godfried van Bouillon de Porta Nigra nooit heeft gezien!’

Hij diepte een grote map op, die met zwarte linten was dichtgeknoopt.

‘Als eerbetoon aan zijn gids en vriend liet bisschop Poppo rond het graf twee kerken bouwen, boven elkaar. Dit was het resultaat.’

Hij klapte de map open, en schoof een antiek ogende prent onder mijn neus.

Ik zag een kerkgebouw dat niets met de Porta Nigra te maken had. De oorspronkelijke dubbele doorgang zat verborgen achter een brede trap die aan de buitenkant loodrecht tegen de poort was aangebouwd en naar de eerste verdieping leidde. Bovenop de tweede verdieping was een derde gebouwd, met een zadeldak, en uit de platte westelijke vleugel rees een spits kerktorentje, compleet met kruis en haan. Naast de bijgebouwde buitentrap stond een losstaande kapel, die een groot stuk van de oostelijke vleugel aan het gezicht onttrok. Het was alsof je iemand met de paintbox op een ingescande foto had losgelaten. Volgens het onderschrift was het een reproductie van een kopergravure uit 1660.

Arend legde zijn vinger op de rij boogvensters.

‘De onderste kerk lag op wat nu de eerste verdieping is. Daarboven lag de kloosterkerk.’

‘Ongelooflijk. Maar waarom twee kerken boven elkaar?’

‘Dat had Poppo slim bekeken. Er was gewoon te veel belangstelling. Je moet weten, naast de Porta was intussen ook een klooster gebouwd, de Simeonstift. De onderste kerk was voor de pelgrims, de bovenste voor de monniken.’

Ik begreep nu ook waar de halfreliëfs in de gaanderij vandaan kwamen. Ze sierden toen de benedenverdieping van de onderste kerk.

‘Wanneer is de Porta in haar oorspronkelijke staat hersteld?’

‘Begin jaren 1800. Op bevel van Napoleon. Die had het niet zo begrepen op kerken, zeker niet als ze een Romeinse poort afdekten. De Porta Nigra heeft bijna acht eeuwen in een beschermende cocon gezeten, maar nu kunnen we haar weer in haar volle glorie bewonderen!’

Zijn blik dwaalde af naar buiten. Het begon te schemeren.

‘De andere stadspoorten zijn in de loop van de jaren allemaal afgebroken en als bouwmateriaal gerecycleerd,’ zei Arend. ‘Dat de Porta Nigra er nog staat, dankt ze aan Simeon.’

Hij draaide zich weer naar me toe.

‘Er zijn veel mirakels aan Simeon toegeschreven, maar de redding van de Porta Nigra is zijn allergrootste!’

Worms, km 308

Om halfelf ’s avonds stapte ik verkleumd en uitgehongerd af in het al vast slapende Worms. De hotelbar serveerde alleen nog goulashsoep en varkensbiefstuk op toast. Ik huldig een zachte vorm van vegetarisme en bestelde toast zonder dier. Dat was buiten de stipte Wormse waard gerekend. Toast zonder varkensbiefstuk war leider nicht te verkrijgen. Na snel overleg plaatsten we een bestelling waar iedereen zich in kon vinden. Ik at een goulashsoep met twee stukken toast, Bart Martens twee varkensbiefstukken, doorgespoeld met een Stiefel plaatselijke pils.

Ik kroop in bed met het eerste boek van Runcimans driedelige A History of the Crusades. Sir Steven Runciman was bij leven al een monument en het werk, dat in 1954 verscheen, is nog altijd een standaard in de kruistochtliteratuur. Het zou de hele reis lang mijn leidraad en toeverlaat zijn. Ik sloeg het open en herlas Runcimans relaas over het bloedige spoor dat de kruisvaarders door Worms hadden getrokken.

Godfried was niet de eerste kruisvaarder. Pieter de Kluizenaar, een haveloze monnik uit Amiens die op een ezel heel Noord-Frankrijk en de Ardennen had rondgetoerd om mensen voor de kruistocht warm te maken, was eind april al uit Keulen afgereisd. De meeste van zijn twintigduizend volgelingen waren ongetrainde enthousiastelingen van het platteland, zodat zijn project later als de Boerenkruistocht de geschiedenis inging.

Begin mei stapte nog een andere, kleinere groep op onder leiding van Emich von Leisingen. De roofridder uit het Rijnland had ondanks zijn kwalijke reputatie een flink aantal Franse en Duitse edelen rond zich verzameld. Op 18 mei wreef Emich zich voor de poorten van Worms in de handen, klaar om zich op te warmen voor het grote werk in Jeruzalem. Lang hoefde hij niet te wachten.

Al in de vroegste Middeleeuwen hadden joden uit Frankrijk en Italië zich in het Rijnland gevestigd. Keulen, Mainz en Worms kenden aan het eind van de elfde eeuw bloeiende joodse gemeenschappen. Die van Worms was zo talrijk dat de stad ook wel Klein Jeruzalem werd genoemd. Vrijwel onmiddellijk na de komst van Emich en zijn legertje circuleerde een gerucht dat de joden een christen hadden verdronken en met het water de bronnen van de stad hadden vergiftigd. Opgehitst sloten de inwoners van Worms zich aan bij de bende van Emich toen die het joodse kwartier binnentrok en een bloedbad aanrichtte. Honderden joden vluchtten in paniek naar het paleis van de bisschop, die zijn deuren voor hen had opengesteld, maar de achtervolgers forceerden zich een weg naar binnen en moordden hen tot de laatste man uit. De slachtoffers werden begraven op de oudste nog bestaande joodse begraafplaats in Europa, het Heilige Zand, zo genoemd omdat er zand uit Israël zou zijn uitgestrooid.

Ik knipte het licht uit. We waren drie dagen onderweg en mijn geloof in de goede bedoelingen van de kruisvaarders had al een flinke deuk gekregen. Als andersdenkende middeleeuwer kon je alleen maar hopen dat ze je huis stilletjes voorbijreden.

De man op wie we om halftien ’s ochtends stonden te wachten, liep over het pad tussen de graven op ons toe. Hij droeg een bruine regenjas en hield een versleten schooltas onder de arm geklemd. Even dacht ik dat ik hem verkeerd verstond, maar hij stelde zich wel degelijk voor als doctor doctor Otto Böcher, afgestudeerd in de theologie en de kunstgeschiedenis. Of hij zich met drie diploma’s doctor doctor doctor Otto Böcher zou noemen, durfde ik hem niet te vragen.

Dr. Böcher was zelf geen jood, maar had Hebreeuws gestudeerd en was gespecialiseerd in de joodse geschiedenis en cultuur. Ik vroeg hem waarom de inwoners van Worms zo gretig aan de slachting hadden deelgenomen.

‘De joden waren niet populair. Ze hadden de financiën in handen, omdat christenen zich daar in de Middeleeuwen niet mee bezig mochten houden. Het aanrekenen van intresten was door de Kerk verboden. Veel mensen hadden schulden bij de joden, en schulden kan je ook kwijtspelen door de schuldenaar uit de weg te ruimen.’

Hij glimlachte geheimzinnig, waardoor zijn uitspraak iets van een tip kreeg.

‘Maar de kruisvaarders hadden hier toch geen schulden?’

‘De kruisvaarders wilden op de eerste plaats de heilige plaatsen van het christendom bevrijden, maar onderweg vroegen ze zich af wat daar de zin van was zolang er nog joden, vijanden van Christus, in het Avondland leefden. Het is een spijtige zaak, maar de kruistochten hebben de basis gelegd voor een traditie van antisemitisme in het Westen. Voordien werden joden ook gemolesteerd, maar dat waren geïsoleerde gevallen, zonder ideologische motivatie. Pas vanaf de kruistochten kregen ze definitief de reputatie de ‘moordenaars van Christus’ te zijn. Toch was het antisemitisme van de Middeleeuwen geen racisme zoals dat van het Derde Rijk. Het was een puur religieuze kwestie. Wanneer een jood zich bekeerde, was alles vergeven en kon hij bij wijze van spreken paus worden. Alleen stierven de meeste joden nog liever dan dat ze zich lieten dopen.’

Het Heilige Zand maakte een verwaarloosde indruk. Het gras tussen de graven stond hoog en de opstaande zerken waren scheefgezakt en deels verzonken. De meeste waren met een groene mossige aanslag bedekt. Dr. Böcher raadde mijn gedachten.

‘Een jood mag een graf niet onderhouden. Het idee is om de gelijkheid van alle mensen in de ogen van God te benadrukken. Je zal hier nooit bloemen of hekjes rond de graven zien.’

Ook de ovale geëmailleerde portretten die je vanaf zoveel vooroorlogse Vlaamse zerken aanstaren, ontbraken hier. Portretten van mannen met gekrulde snorren die Eduard heetten, of Gustaaf, en er zestig uitzagen toen ze op hun dertigste stierven.

Een middeleeuwse rabbijn en zijn leerling lagen naast elkaar begraven. Op de zerken hadden mensen tientallen kiezels en keien achtergelaten. Er staken doorweekte stukjes papier onderuit.

‘Die steentjes zijn een blijk van respect. Je vindt ze vooral op de graven van mensen die hoog in aanzien stonden. De steentjes gaan waarschijnlijk terug op het gebruik van woestijnvolkeren om graven met stenen te bedekken om ze tegen roofdieren te beschermen. In de briefjes bidden mensen om voorspoed en geluk, vaak ook om vruchtbaarheid. Veel joden veroordelen dit gebruik als een verderfelijke invloed uit het christendom, maar zelfs in de Klaagmuur van Jeruzalem vind je zulke briefjes. Zo zie je maar.’

We waren de enige bezoekers op het Heilige Zand.

‘Joden komen niet graag op een kerkhof,’ glimlachte dr. Böcher. ‘Ze beschouwen dat als onrein, iets waardoor ze bezoedeld worden. Wanneer ze het toch doen, wassen ze na afloop hun handen bij de uitgang. Een Cohen, een priester, mag hier zelfs helemaal niet komen. Die moet zijn reinheid bewaren voor de dag dat de Messias komt.’

We liepen een kleine helling af .

‘Dit is het Rabbijnendal,’ zei hij. ‘Het oudste stuk van de begraafplaats.’

Hier bevonden zich de graven van twaalf leidende figuren van de joodse gemeente die door Emich en zijn meute waren vermoord. Dr. Böcher wees mij een verweerde grafsteen aan.

‘Kijk, dat is de enige die begraven is zoals het eigenlijk hoort, met het hoofd naar het oosten, naar Jeruzalem. Alle andere graven liggen naar het zuiden gericht. Misschien wel uit heimwee,’ zei hij plots zachter, ‘omdat ze eigenlijk ginder vandaan kwamen.’

‘Hoe heeft het kerkhof de nazi’s overleefd?’

‘Dat is dankzij Friedrich Illert, de toenmalige stadsarchivaris. Die had begin jaren dertig een gezelschap van politici en functionarissen op het kerkhof rondgeleid. Na afloop vroeg een van hen of er ook literatuur en foto’s over het kerkhof beschikbaar waren. “Natuurlijk,” zei Illert, “wat is uw adres?” “Stuurt u het maar naar Reichsführer SS Heinrich Himmler in Berlijn,” was het antwoord.’

‘Toen kregen we het Derde Rijk en wilden de nazi’s van Worms het kerkhof opruimen om de Stationsstraat door te trekken. Geen probleem, zei Illert, op voorwaarde dat hij de schriftelijke toelating van Reichsführer Himmler mocht zien. En dat bleek voldoende. Niemand wilde zich in Berlijn bij Himmler ongeliefd maken en niemand heeft het aangedurfd hem daarmee lastig te vallen.’

Dr. Böcher genoot van de ironie van de hele geschiedenis.

‘Hij heeft het zelf nooit geweten, maar in Worms heeft Himmler als een beschermheilige over het jodenkerkhof gewaakt!’

De Judengasse was een smal kasseistraatje in het hart van de oude joodse wijk. De huizen waren in zandkleurige tinten bezet en hadden grote vensterluiken. Het ronde verbodsteken was het enige wat je herinnerde aan de 21ste eeuw.

Dr. Böcher vertelde dat de synagoge van Worms niet werd gespaard en op 10 november 1938, tijdens de beruchte Kristalnacht, door de nazi’s in brand werd gestoken.

‘Ik was toen vijf jaar, en de Kristalnacht is mijn allereerste herinnering. Ik zie nog zo voor me hoe de piano van onze joodse buren door het venster naar buiten werd gegooid.’

Otto Böcher ging later kunstgeschiedenis studeren en begon in 1956 aan een doctoraalscriptie over de oude synagoge. Toen onder impuls van Friedrich Illert een mogelijke wederopbouw ter sprake kwam, was Böcher de geknipte man om de werken te superviseren.

‘Ik had een hele verzameling tekeningen, prenten en beschrijvingen voor mijn scriptie bijeengezocht, en was elke dag op de werf te vinden. Je mag rustig zeggen dat ik de architect van de “nieuwe oude synagoge” ben.’

Maar op de plechtige heropening, in december 1961, werd hij niet uitgenodigd.

‘De rabbi, een Hongaar, was een chagrijn. Hij probeerde me tijdens de bouwwerken voortdurend allerlei fouten en vergissingen aan te wrijven, tot op het belachelijke af. Zo verzette hij zich tegen het gebruik van vensterkruisen, dat vond hij een kwalijke christelijke invloed!’

‘Waarom die tegenwerking, u diende uiteindelijk toch zijn zaak?’

Dr. Böcher haalde zijn schouders op.

‘Jaloezie, denk ik. Hij vond dat een goj, een niet-jood, zich met die dingen niet had te bemoeien. Hij zag niet in dat joden en christenen veel gemeen hebben. Weet u, ik geloof dat het nooit tot die verschrikkelijke misdaden zou gekomen zijn, als het jodendom in christelijke kringen beter bekend zou zijn geweest. Maar als je je als gemeenschap volledig afsluit, wek je de agressie op van degene die buiten aan de deur moet blijven staan.’

Nog voor die woorden volledig tot me doordrongen, draaiden we een hoek om en zagen we voor ons de synagoge. Moederziel alleen stond daar ook een kleine, gedrongen figuur. Hij had een zwarte baard en droeg een te grote pet. De riem van zijn draagtas trok zijn jasje bij de schouder naar beneden.

‘Dat moet rabbi Gassel zijn,’ riep dr. Böcher enthousiast. ‘Hij komt hier elke week uit Mainz godsdienstles geven.’

De rabbi was enigszins uit zijn lood geslagen toen hij door onze volledige ploeg werd overvallen en een knipmessende dr. Böcher hem in het Hebreeuws aansprak.

‘Rabenoe oemoretoe!’ zei dr. Böcher, en tot mij, terwijl hij de hand van de rabbi schudde: ‘Dat betekent “hooggeëerde rabbijn”.’

‘Danke schön, danke schön!’ Rabbi Gassel keek ons beduusd aan.

‘We komen een kijkje nemen in de synagoge,’ stelde ik hem gerust in mijn beste Duits. ‘Herr Böcher is de architect van de nieuwe synagoge.’

‘Ze werd ingewijd op de eerste Chanoeka van het jaar 5722,’ viel dr. Böcher me bij.

Het gezicht van de rabbi klaarde op.

‘Wunderbar! Wunderbar! U kent zelfs de joodse datum!’

De twee begonnen elkaar met wetenswaardigheden te bestoken. Rabbi Gassel wist dat de orthodoxe synagoge in de loop van de negentiende eeuw liberaal geworden was.

‘Om precies te zijn in 1841!’ glom dr. Böcher.

‘Toen heeft men het orgel geïnstalleerd,’ zei de rabbi.

‘Nee, dat was later, dat was in 1861.’ Er was meer nodig om dr. Böcher van zijn stuk te brengen.

Rabbi Gassel zocht in zijn geheugen. ‘Voor degenen die orthodox wilden blijven, heeft men de levitische synagoge…’

‘Dat was in 1871,’ onderbrak dr. Böcher hem. ‘Voor de immigranten uit het oosten.’

Plots kwam een rood aangelopen man met opgeheven hand het beeld binnengewandeld.

‘Hallo, Corgan, hallo!’ zei hij en met een vriendelijke knik gaf hij iedereen een hand.

‘Dit is meneer Corgan,’ zei rabbi Gassel. ‘Hij is bestuurslid van de joodse gemeente.’

Dr. Böcher glimlachte breeduit en draaide zich naar de camera.

‘Corgan betekent Cohen,’ zei hij en wees naar de nieuwkomer. ‘Deze man is een priester en mag dus niet op het kerkhof komen.’

Dr. Böcher zei het als een biologieleraar die in het bos uitleg geeft bij een zeldzame boomsoort.

Corgan had zich intussen met opgeheven vinger tot rabbi Gassel gericht. Ik ving alleen de flarden ‘neunzig Juden’ en ‘viel Gleis Wein’ op.

‘Aha!’ vervolgde dr. Böcher. ‘De heer Corgan spreekt Jiddisch Duits. Maar ik versta het allemaal!’ en hij lachte triomfantelijk.

Ondertussen waren de kinderen gearriveerd. Drie jongens tussen zes en twaalf zaten elkaar op het plein voor de synagoge joelend achterna. Een klein meisje met blonde krullen keek bedremmeld toe. De leerlingen van rabbi Gassel kwamen uit gezinnen die een paar jaar geleden uit voormalige sovjetrepublieken naar Worms waren geïmmigreerd.

‘Sjalom.’ Een opgeschoten jongen met slimme donkere ogen in een door acne geteisterd gezicht kwam erbij staan. Meneer Corgan duwde ons bemoedigend naar elkaar toe. De jongen heette Pavel Zolotarev en kwam uit Moldavië.

‘Pavel sehr gute Schachspieler!’ zei Corgan. Pavel knikte verlegen. Hij was jeugdkampioen schaken van de deelstaat Rheinland-Pfalz. Jammer genoeg was er in Worms geen leraar te vinden die hem nog iets kon bijbrengen. Daarvoor zou hij naar Mainz moeten, maar dat was een eind weg en de leraar daar vroeg vijftig mark per les.

‘In Moldavië was de schaakles gratis,’ zei hij. ‘In Duitsland moet je voor alles betalen.’

Ik vroeg hem naar zijn favoriete opening.

‘Met wit open ik met mijn paard op F3,’ zei hij gretig. ‘Met zwart gebruik ik de Franse verdediging.’

Rabbi Gassel gaf godsdienstles in de Rashi-kapel, die tegen de zijkant van de synagoge was aangebouwd. De kapel was genoemd naar de legendarische middeleeuwse rabbi Salomo ben Isaak, bijgenaamd Rashi, die rond 1090 een tijd lang in Worms studeerde, maar de rest van zijn leven in Troyes woonde, de hoofdstad van de Champagne.

‘Er circuleert over Rashi een legende die u zeker zal interesseren,’ vertelde dr. Böcher. ‘Voor zijn vertrek naar het Heilig Land zou Godfried van Bouillon Rashi hebben opgezocht in Troyes, dat maar een goeie honderd kilometer van de grens met Lotharingen lag. Godfried vroeg hem of zijn missie een succes zou worden. Rashi antwoordde dat hij in eerste instantie zou triomferen, maar dat zijn troepen vervolgens verslagen zouden worden en dat hij uiteindelijk met slechts drie paarden naar huis zou terugkeren. Godfried zou daarop razend geworden zijn en hebben gezworen dat hij de joodse gemeenschap zou uitroeien als hij met meer paarden zou terugkeren. Een paar jaar later keerde Godfried terug met vier paarden. Maar op het moment dat hij door de stadspoort van Troyes reed, viel een grote loszittende steen naar beneden, recht op het hoofd van een van de paarden. Het dier was op slag dood en de profetie van Rashi kwam alsnog uit.’

‘Maar Godfried is toch nooit teruggekeerd uit Jeruzalem?’

‘Dat niet alleen. Dat een machtig man als Godfried, die in zeven haasten een leger bij mekaar zocht om een christelijke missie te ondernemen, een joodse rabbi om raad zou gaan vragen, is onwaarschijnlijk. Bovendien staan alle andere beschrijvingen die tijdgenoten van zijn karakter geven, volledig haaks op het portret van de betweterige bruut uit de legende.’

‘Er bestaat een plausibeler uitleg voor hun ontmoeting. Door zijn studie van de duizenden antieke teksten die hij bezat, wist Rashi zonder twijfel veel meer af van het Heilig Land dan zijn christelijke tijdgenoten. Het is heel aannemelijk dat Godfried de joden van Troyes bescherming aanbood in ruil voor kennis over Jeruzalem en zijn omgeving. Dat zou meteen verklaren waarom de geschriften van Rashi bewaard zijn gebleven, terwijl alle andere joodse archieven uit die tijd vernietigd zijn.’

Godfried van Bouillon de redder van het joodse middeleeuwse denken en Himmler de redder van een joods kerkhof: deze reis beloofde er een van verrassingen te worden.

Binnen zat rabbi Gassel aan het hoofd van een lange tafel en deelde meneer Corgan de boeken uit aan de kinderen. De rabbi vertelde over wat men in de week voor Pesach, het joodse paasfeest, wel en niet mocht eten. Alleen Pavel kon zijn aandacht erbij houden, de andere kinderen probeerden achter hun opgestoken boek hun geeuwen te onderdrukken. Pas aan het eind, toen er werd gezongen, kwam er leven in de zaak.

‘Met deze kinderen moet ik echt van nul af beginnen,’ zuchtte de rabbi na afloop. ‘Je merkt dat ze van hun ouders bitter weinig hebben meegekregen, maar wat wil je, in de Sovjet-Unie werd zo’n militant atheïsme gepredikt. Je kon er zelfs niet zonder risico naar de synagoge gaan.’

Meneer Corgan hielp Bart ondertussen met het oprollen van zijn kabels.

‘En wat ze thuis zien, is zo belangrijk! Het judaïsme is een religie van de daad, het is meer dan alleen maar een geloofsbelijdenis. Wanneer een christen van een ander mens wil weten of hij ook christen is, vraagt hij: “Geloof je in God?” Joden stellen die vraag nooit. Het geloof in God spreekt bij ons vanzelf. Als een jood wil weten of een andere jood religieus is, zal hij vragen: “Eet je kosjer en houd je de sabbat?” Alleen maar zeggen “Ik geloof”, dat is niet genoeg, dat zijn maar woorden. Het alledaagse tot heilige verheffen, het heilige in de alledaagsheid zoeken, dat is de opgave van het jodendom.’

Buiten bedankte ik de rabbi en bood hem een pint aan. Hij lachte verlegen en legde me uit dat hij in de week voor Pesach geen bier mocht drinken. Hij trok zijn pet nog eens recht en liep een beetje krom de straat uit, op weg naar zijn trein naar Mainz.

Eichstätt, km 592

In de loop van de ochtend brak voor het eerst de zon door en veranderde ik van vizier. Het nieuwe, zonnewerende exemplaar was van ver pikzwart en bezorgde mij volgens Stijn de allure van een mysterieuze Zwarte Ridder. Kim vond het praktisch dat het zo goed reflecteerde, en begon vijftien centimeter voor mijn gezicht haar lippen te stiften.

Via Heilbronn reden we tegen de middag Beieren binnen. Het contrast met het industriële landschap van de deelstaat Baden-Württemberg was groot. Hier kwamen we door uitgeveegde dorpjes, langs saffraangele kerktorens met uivormige koepels en huizen met klaterend rode pannendaken. Het was een graad of achttien en heerlijk rijden over de glooiende, egale asfaltwegen. Stijn ging een paar kilometer met de camera achterop.

‘Seven-zero steady, go!’ Cockpitjargon voor ‘Houd zeventig aan’.

Rond halftwee doorkruisten we Pappenheim. Dat de inwoners van dat schilderachtige stadje in een uitdrukking werden vereeuwigd, danken ze aan toneelschrijver Friedrich Schiller. In De dood van Wallenstein, een stuk uit 1800, krijgt baron Albrecht von Wallenstein, een veldheer ten tijde van de Dertigjarige Oorlog, veel kritiek te verduren. Alleen graaf Gottfried Heinrich zu Pappenheim, aanvoerder van een gevreesd regiment cavaleristen, blijft hem trouw. Wanneer hij dat verneemt, roept Wallenstein opgelucht uit: ‘Zo ken ik mijn Pappenheimers!’

Vanaf Pappenheim volgden we het grillige parcours van de Altmühl, de traagst stromende waterloop van Duitsland. De weg kronkelt er langs de steile, met sparren begroeide wanden van het Altmühldal, dat met tientallen bekoorlijke kasteeltjes is opgesmukt. Even na tweeën zagen we Eichstätt liggen.

Geen enkele kruisvaarder zou thuis zijn vertrokken zonder de bijstand in te roepen van Sint-Christoffel of Sint-Joris, de patroonheiligen van respectievelijk reizigers en ridders. Het leven van de middeleeuwer was doordrenkt van het geloof in de bovennatuurlijke krachten van heiligen. Voor elke vorm van ziekte of tegenslag kon hij op een gespecialiseerde heilige een beroep doen. Bij hoofdpijn riep je Pancratius aan, bij huidziekten de apostel Bartholomeus en bij verdrinkingsgevaar probeerde je Hyacinthus van Polen aan de lijn te krijgen. Het is moeilijk om je vandaag in die wereld in te leven, maar als het al ergens zou moeten lukken, dan wel in Eichstätt, de meest katholieke stad van Beieren.

Zou het kunnen dat de ontstaansgeschiedenis van een stad haar latere karakter bepaalt? New York werd gesticht door Hollandse commerçanten. Rome door Romulus en Remus, twee broers die op afbeeldingen gretig naar een wolventepel happen, bevangen door wellust en dweperige moederliefde. Eichstätt werd gesticht door een bisschop. De man heette Willibald, was in Engeland geboren en als jongeman op bedevaart naar Jeruzalem vertrokken. Erg gehaast was hij niet, hij zou tien jaar onderweg zijn. Het verhaal van zijn avontuurlijke omzwervingen staat beschreven in het Hodoporicon, het allereerste reisverslag van een Engelsman.

In 740 kwam Willibald naar Duitsland om zijn oom, de heilige Bonifacius, te helpen bij het verspreiden van de christelijke leer in dat toen nog grotendeels ongekerstende deel van Europa. Willibald werd prompt tot bisschop gewijd en kreeg de streek van Eichstätt toegewezen. Een jaar later kreeg hij hulp van zijn jongere broer Winibald, en in 748 van zijn zus Walburga. Na hun dood zouden de drie leden van hetzelfde gezin heilig worden verklaard. Een record dat nog steeds staat.

Ik stond op de top van een heuvel en genoot van een adembenemend panorama. Een grasveld vol bottende bomen liep steil naar beneden. De zon scheen, maar door de regen van de voorbije dagen waren het gras en de lucht nog vochtig en baadde alles in transparante waterverfkleuren. Het dal werd beheerst door de torens van de tientallen kerken en kloosters van Eichstätt. Het gebeier van een klokje drong nog net tot hierboven door. Ik zag de contouren van de Kapucijnerkerk, waar een replica op ware grootte van het Heilig Graf stond, compleet met een pop die Jezus voorstelt. Een adellijke inwoner van Eichstätt, die met de tweede kruistocht was meegetrokken, had het graf na zijn thuiskomst gebouwd. Elk jaar, op paaszondag, wordt de pop plechtig tevoorschijn gehaald om de verrijzenis symbolisch na te spelen.

Achter mij stond een merkwaardig huis. Het was wit en rose geschilderd en ging naadloos over in een grote kapel. Aan de zijgevel hing een levensgroot crucifix. Hier woonden Elisabeth en Wieland Graf. Hun woonkamer was ingericht als een sacristie. Overal lagen, hingen en stonden bijbels, religieuze encyclopedieën, kandelaars, portretten van de Maagd Maria, paternosters, houten beeldjes en stenen engeltjes. De deuren van een hangkastje stonden open en waren versierd als die van een tabernakel.

‘De Kerk staat hier nog altijd centraal in het leven van de mensen,’ zei mevrouw Graf terwijl ze me een glas appelsap voorzette. Ze was een eind in de vijftig en had de glimlach van iemand die van de hele wereld houdt. ‘We houden nog grote processies, en ons jaar is helemaal afgestemd op de kerkelijke feestdagen.’

Echtgenoot Wieland, die de kost verdiende met het maken van heiligenbeelden, was tijdens ons gesprek druk bezig met het verfijnen van de neus van een dertig centimeter hoge Sint-Winibald.

Elisabeth Graf was opgegroeid in Zwitserland, in een streng protestants milieu. Haar ouders schrokken zich een aap toen ze op een dag vertelde dat ze een katholieke Duitser had leren kennen, maar Elisabeth zette door. Ze trouwde met Wieland en kreeg twee zonen.

‘Ik was gereformeerd maar voelde mij hoe langer hoe meer tot het katholicisme aangetrokken. Het deed me pijn dat ik op belangrijke momenten, zoals de communie, aan de kant moest blijven staan. Om mijn geloof ten volle met mijn gezin te kunnen beleven, ben ik katholiek geworden.’

Vijftien jaar geleden had Elisabeth haar Eerste Communie gedaan, op een zaterdagochtend in een klein dorpje in de buurt van Eichstätt. Haar man en twee kinderen waren erbij.

‘Ik heb er nog geen seconde spijt van gehad. Ik heb het gevoel dat ik heb teruggevonden wat de protestanten overboord hebben gegooid.’

‘Wat dan?’

Ze dacht na.

‘Moeilijk te omschrijven. Een… een zekere diepte, een rijkdom. De protestanten spreken alleen de geest aan, de katholieken ook het gevoel. In het protestantisme gaat het alleen om het woord. In het katholicisme krijg je er ook beelden bij, en beelden roepen gevoelens op.’

Nu de kinderen het huis uit waren, vulde Elisabeth haar dagen met vrijwilligerswerk binnen het decanaat, organiseerde ze lekendiensten in de huiskapel en gaf ze rondleidingen door de stad.

Voor de jongens van Disney die de bouw van een Baroqueworld zouden overwegen, één tip: kopieer Eichstätt en zet er Walts handtekening onder. Het centrum van Eichstätt is een festijn van trapgevels, fonteinen, balkonnetjes en stemmige pleintjes, alles in de soezige tinten van gebakglazuur. Het was of een set-designer hier elke ochtend zijn ronde maakte en elk storend element onmiddellijk liet verwijderen. Geen bank, geen luifel, geen vuilnisbak viel uit de toon.

Elisabeth nam me mee naar haar favoriete plek: de kerk van het Walburgaklooster. Binnen kreeg je zere ogen van het overdadige bladgoud waarmee altaar, zuilen en beelden waren bedekt. In de witgekalkte gewelven waren ovale fresco’s uitgespaard. Achter het altaar hing een reusachtig schilderij waarop Maria door een schare engelen ten hemel werd opgenomen.

‘De barok was een reactie op de Dertigjarige Oorlog tussen katholieken en protestanten,’ zei Elisabeth. ‘Die oorlog had alles verwoest. Iedereen dacht dat het met het katholicisme afgelopen was, maar met de pracht van de barok wilde de Kerk de mensen opnieuw hoop geven. Ze wilde laten zien dat het katholicisme zich niet gewonnen gaf.’

Onmerkbaar was een gezang ingezet, zachte vrouwenstemmen die van heel ver leken te komen.

‘Dat zijn de nonnen,’ fluisterde Elisabeth. ‘Het zijn slotzusters. Zij mogen niemand uit de buitenwereld zien en niemand mag hen zien. Ze zijn nog met zestig in het klooster. Elke dag komen ze een half uur zingen op het oksaal.’

Ik keek omhoog. Het oksaal was met een wand van mat glas van het schip afgesloten. De frêle, angelieke stemmen leken recht uit de hemel te komen.

Vanaf het oksaal liep een gaanderij naar het voorste deel van de kerk. De leuning was van koperen vlechtwerk en zo goed als ondoorzichtig.

‘Dat is om de zusters aan het gezicht te onttrekken als ze weer naar het klooster lopen. Kom, ik zal je de crypte laten zien.’

De achterwand van de onderaardse kapel was bedekt met schilderijen van Walburga. Walburga die zat te bidden. Walburga die een mirakel verrichtte. Walburga die de Maagd aan zich zag verschijnen. In een vitrinekast lagen miniatuurbenen, -voeten en -armen in was en plastic. Giften van gelovigen wier lichaamsdelen een plotse en onverklaarbare genezing hadden gekend. Ik zag broches, oorbellen en een hoop onbestemde prullaria. Er hingen ook ingelijste dankwoorden. Sommige waren heel sober, zwarte letters op rood fluweel:

De heilige Walburga

heeft geholpen

1883

Andere oogden gesofistikeerder. Naast een hakenkruis stond in gotische letters te lezen:

In nood en gevaar

was Sint-Walburga

voor deze jonge strijder

de beste beschermster!

Een jonge luitenant

1940

‘Ik hoor de muziek er al bij!’ fluisterde Johannes in mijn oor.

‘Voor we afscheid nemen, heb ik nog een cadeau voor u,’ zei Elisabeth en haalde een klein gestoffeerd doosje te voorschijn. We zaten op een bank voor de kerk. In het doosje zat een flesje met daarin een doorzichtige vloeistof.

‘Dit is olie van de heilige Walburga,’ legde ze uit. ‘Draag dit bij u. Wanneer u in nood bent, bidt u de heilige Walburga om hulp.’

‘En waar is het goed voor?’

‘Oogkwalen, ziekte en ongevallen.’

Precies wat ik in een bovennatuurlijke polis wilde opgenomen zien.

‘Dat is het grote verschil tussen katholieken en protestanten,’ zei Elisabeth. ‘De protestanten nemen de directe weg naar God, de katholieken een omweg, langs een heilige. Het geeft je een goed gevoel wanneer je je kan richten tot een tussenpersoon met een menselijk gezicht. Het is niet zo dat de heilige het echte werk doet: je vraagt de heilige om voorspraak, je bidt tot de heilige Walburga en je vraagt haar bij God een goed woordje te doen. De lieve God zelf heeft al zoveel rond zijn hoofd.’

‘En heeft u daar zelf al de goede gevolgen van ondervonden?’

Elisabeth draaide haar hoofd en keek naar de barokke gevels op het plein.

‘Als ik echt eerlijk ben,’ zei ze, ‘moet ik zeggen dat ik nog altijd de directe weg naar God neem.’

‘U bent nog altijd een stiekeme protestant?’

‘Een beetje wel,’ zei ze blozend en keek me weer aan. ‘Een beetje wel.’

Het was niet al pilaren en altaren in Eichstätt. In de hotelbar kregen we een tip van een eenzame drinker die ons vertelde dat er in de stad nog kerels met echt kruisvaardersbloed te vinden waren. Op zijn aanwijzigingen reden we ’s anderendaags de Eichstättse bossen in. Op een open plek stuitten we op de leden van de Reservisten Kameradschaft Eichstätt, veertien geüniformeerde veteranen die ver van de bewoonde wereld hun conditie en hun schietkunst op peil kwamen houden. Het was of ik een aflevering van Daar komen de schutters binnenstapte.

Hun chef was een veertiger met een frambooskleurige baret, een camouflagepak en een Saddam Hoessein-snor. Hij heette Egon Wörle en leidde mij langs een haag keurig opgestelde soldaten.

‘Heinz Pietke, Oberstleutnant.’

‘Rainer Hausherr, Hauptgefreiter.’

‘Klaus Stirner, Oberstleutnant.’

‘Tobias Krampe, Obergefreiter.’

Op mijn onderlip bijtend liep ik de rij af. Stuk voor stuk waren deze knapen te oud en te dik om hun natie nog van nut te zijn, maar de ernst en de toewijding die van hun gezicht afstraalden, waren aandoenlijk.

Terwijl de rest zich klaarmaakte bij de schietbaan, praatte ik met de man die zich als Heinz Pietke voorgesteld had. Hij hield zijn handen achter zijn kaarsrechte rug en droeg als enige een donkerblauw uniform. Aan de schietoefeningen deed hij niet meer mee, daar was hij op zijn 84ste te oud voor. Maar hij zou de sfeer voor geen geld willen missen.

‘In 1936 ben ik soldaat geworden. Transportpiloot. Overal heb ik gezeten, tot in Kreta!’

De huid van zijn gezicht zag er goudbruin en gelooid uit. Hij deed me denken aan die voorhistorische man die ze in het ijs hebben gevonden.

‘Piloot, dat was de top, het allerhoogste wat je je kon indenken! Ach, we hebben nog lang in de eindoverwinning geloofd, de Endsieg zoals we dat zo mooi noemden, maar ik heb me nooit een verwijt hoeven te maken.’

‘Voelde u zich na de oorlog niet bedrogen?’

‘Natuurlijk! We zeiden tegen onszelf: die hoge pieten kunnen ons toch niet zo lelijk belogen hebben! Maar ja, het leven gaat verder. In 1956 ben ik bij de Bundeswehr begonnen.’

Naast de schietbaan schoven de mannen aan bij een tafeltje, waar Egon Wörle in een schrift ieders naam en rang noteerde. Een korporaaltje met kromme benen superviseerde de oefening. Hij gaf de kogels aan en schreeuwde de commando’s: ‘Einladen. Fertighalten. Einziehen. Feuerfrei!’

Na elke beurt wandelde hij met de schutter naar de schietschijf, telde de punten en plakte de gaatjes met witte stickertjes weer dicht.

‘Dat is Rainer, onze beste schutter,’ wees Egon Wörle.

Rainer richtte een Magnum 357 op de roos. Hij had kille ogen en rossig piekhaar dat onder zijn kaki pet uitstak. De knal van zijn wapen was verschrikkelijk, zelfs doorheen de beschermende hoofdtelefoon die ik had opgezet. Ik vroeg Egon of hij rekening hield met de mogelijkheid dat het ooit nog eens tot een echt conflict zou komen.

‘We hopen er natuurlijk niet op,’ zei hij, ‘maar je mag ook niet blind zijn. Kijk maar naar wat er in Joegoslavië is gebeurd.’

‘En waar komt het gevaar vandaag vandaan, denk je?’

Hij aarzelde geen moment.

‘Het Midden-Oosten. Zonder twijfel. Als je ziet wat daar broeit en borrelt. Ik hou mijn hart vast als het potje daar zou overkoken.’

‘En zijn jullie er klaar voor?’

‘Fysiek zijn we natuurlijk niet meer de oude, maar in het hoofd is nog alles in orde,’ en hij tikte met een wijsvinger tegen de rand van zijn baret.

Na de schietoefeningen droegen vier reservisten een paar turnbanken uit een houten loods en zetten ze tussen een aantal vaste hindernissen neer. Een voor een namen de mannen een aanloop, werkten zich over een twee meter hoge hindernis, doken onder een turnbank door en renden naar het volgende obstakel.

Toen we van de open plek terug het bos inliepen, zag ik nog net hoe Egon van de eerste hindernis tuimelde, naar zijn baret graaide en met turnbank en al anderhalve meter verder rolde.

‘Laten we hopen dat ze in het Midden-Oosten niet meekijken wanneer dit wordt uitgezonden,’ zei Stijn met een stalen gezicht.

Regensburg, km 680

De temperatuur had ’s nachts een forse duik genomen en het was bijtend koud toen ik de stenen brug over de Donau opreed. Aan de overkant lagen de kleurige gevels van het oude Regensburg, in de Middeleeuwen de grootste stad in het zuiden van Duitsland. Karel de Grote, van wie Godfried van Bouillon volgens de legende van moederskant afstamde, woonde hier twee jaar en gebruikte Regensburg als uitvalsbasis voor zijn veldtochten naar het Oosten.

Voor Godfried hield de bewoonde wereld bij Regensburg op. Oostenrijk, Hongarije en de Balkan waren in die tijd dunbevolkte, onherbergzame gebieden en de eerstvolgende stad van betekenis was Constantinopel. Regensburg was dan ook de geschikte plek om uitgebreid proviand in te slaan en de andere groepen pelgrims uit Lotharingen, Luxemburg en het Rijnland op te wachten, alvorens gezamenlijk verder te trekken. Er stroomde zoveel volk toe dat Regensburg onmogelijk iedereen te slapen kon leggen. Vandaar dat het deftige volk, onder wie uiteraard Godfried, een warm bed kreeg in de stad, terwijl de rest zijn tent moest opslaan buiten de muren.

Na Godfried zouden in de loop van het najaar nog drie legers uit West-Europa vertrekken, elk met hun eigen route. Bisschop Adhemar van Monteil, door de paus aangeduid als officiële leider van de kruistocht, trok in oktober met graaf Raymond van Toulouse de Alpen over, om via Noord-Italië over te steken naar de Dalmatische kust, in het huidige Kroatië. Vandaar ging de reis verder door Griekenland. Hertog Robert van Normandië en de graven Stephen van Blois en Robert van Vlaanderen vertrokken uit Rouen, staken de Alpen over en reisden via Rome naar Brindisi, waar ze de boot namen en in Epirus, in het huidige Albanië, aan land gingen. Bohemund van Tarente vertrok uit Noord-Italië en maakte vanuit Bari de oversteek naar Epirus. De vier groepen zouden in Constantinopel versmelten tot één groot leger.

Over de precieze sterkte van de troepen lopen de schattingen sterk uiteen. Volgens kroniekschrijver Albert van Aken was het kruisleger 600.000 man sterk, maar dat was een middeleeuwse manier om te zeggen dat het er heel veel waren. Steven Runciman schatte het leger van Godfried op duizend ridders te paard en zesduizend man voetvolk. Het totale leger dat in Constantinopel aankwam zou 4500 ridders en dertigduizend man voetvolk hebben geteld.

Naar het aantal mensen dat meereisde maar niet meevocht, kunnen we alleen maar raden. Boudewijn van Boulogne nam vrouw en kinderen mee. Bohemund een van zijn zusters. Die adellijke vrouwen hadden op hun beurt gezelschapsdames en dienstmeisjes bij zich. Er gingen geestelijken mee, avonturiers, boeren die huisraad en koters op een kar hadden geladen, criminelen die de algemene amnestie in hun achterhoofd hadden, kaartlegsters en hoeren.

We kunnen ons vandaag moeilijk voorstellen hoe zo’n volksverhuizing er moet hebben uitgezien. Tenminste, dat dacht ik tot ik op camping Danubia arriveerde. Camping Danubia prees zichzelf op het stadsplan aan als ‘een oase van groen op een boogscheut van het centrum’, maar bleek een met schrale struiken begroeid grasveld middenin een Regensburgse betonwijk. Auto’s reden in een lange rij het terrein op, de meeste met een caravan aan de haak. Al een flink aantal mensen had zijn tent of caravan opgesteld, en het was een eindeloos dringen, manoeuvreren en claxonneren op de smalle wegen langs de kampeerplaatsen.

Er werd geschreeuwd en gelachen. Ik zag kinderen ruziën om een bal, verdwalen, huilen om een ijsje. Ik dacht aan wat ik bij een negentiende- eeuwse historicus had gelezen. Dat de kinderen van de pelgrims al vanaf het derde dorp dat ze in de verte zagen, uitriepen: ‘Zijn we al in Jeruzalem, mama?’

Een man met een grijze walrussnor sleepte een kartonnen doos met drank en conserven uit zijn kofferbak naar de tent. Vrouwlief plooide een klaptafeltje open en zette voor de tentopening twee plastic plantenbakken neer. Op camping Danubia zou ik de nacht doorbrengen. Ik liet mij mijn plaats aanwijzen, stelde mijn tent op en wandelde naar het centrum.

De grootste stad in Zuid-Duitsland is Regensburg al lang niet meer. Vandaag is het een van die tientallen van welstand blakende Duitse provincieplaatsen waar warm ingeduffelde dagjesmensen zich onder de grijze lucht lopen te vergapen aan de overdadige, fel oplichtende etalages.

Het begon zowaar te sneeuwen. Ik was op weg naar Claudia Meindl, experte middeleeuwse geneeskunde. Vechtend tegen een opkomende verkoudheid, was ik benieuwd welke middelen in Godfrieds zadeltas zouden hebben kunnen zitten. Ze ontving mij in een witgekalkte kamer in een oude stadstoren. Op een tafel stonden tientallen flesjes, stolpen en fiolen.

‘In de Middeleeuwen dacht men dat kokhalzen een goeie methode was om de slijmen uit je lichaam te krijgen,’ zei Claudia Meindl en trok de stop van een buikfles waarin een dikke, donkerbruine vloeistof zat. Ik boog mij voorover, maar trok mijn neus onmiddellijk weer terug.

‘Wat is dat in godsnaam?’

‘Slakkensap,’ zei ze met een uitgestreken gezicht. ‘Geplette slakken.’

‘En daar moest je aan ruiken?’

‘Dat moest je opdrinken.’

Right.

‘Bij zware hoest moest je ze eten. Je legde de slakken in suiker tot al het slijm er was uitgetrokken, en plette ze dan tot een brij.’

Tot in de twaalfde eeuw hielden alleen kloosterlingen zich bezig met het bereiden van medicijnen. Geleidelijk aan namen particulieren de handel over. In 1259 had Regensburg zijn eerste stadsapotheker. In 1397 werd wettelijk vastgelegd aan welke voorwaarden een apotheker moest voldoen en wat hij precies mocht verkopen.

‘Je had natuurlijk ook veel kwakzalvers. Het woord komt van “kwikzilver”, dat om zijn genezende werking vaak werd gebruikt. Maar omdat echt kwikzilver duur was, kreeg je dikwijls een ersatz aangesmeerd. Door een kwakzalver.’

Je kon in de Middeleeuwen maar beter gezond zijn. Claudia Meindl vertelde over staarstekers, die een priem in je oog duwden om je van cataract te verlossen. Over bloedzuigers, die de giftige stoffen uit je lichaam moesten zuigen en leeggeknepen werden om ze sneller weer te kunnen gebruiken. Giftige stoffen waren voor de middeleeuwer een ware obsessie. Om ervan verlost te raken slikte hij purgeermiddelen die pas als effectief werden beschouwd als ze je twintig keer per dag naar het huisje deden lopen.

Af en toe kende de zieke middeleeuwer ook een blije dag.

‘In die tijd was er van “verslaving” nog geen sprake. Daarom werden veel verdovende middelen in medicijnen verwerkt. In de vroege Middeleeuwen waren dat vooral paddestoelen, maar vanaf de twaalfde eeuw ook opium en hennep, nieuwigheden die de kruisvaarders uit het Oosten meebrachten. Al gauw werden de “oosterse vreugdepillen” populair. Er zaten kruiden in, een derde van een gram opium en een halve gram hasjiesj.’

‘En waar waren die pillen goed voor?’

‘Ze hielpen tegen depressies en bevorderden de potentie.’

Het kwam me voor dat de helft van die prescriptie ruimschoots volstond om hetzelfde effect te sorteren.

‘Een pil maakte je door broodkruim met speeksel te vermengen. Daar werden dan de ingrediënten ingedraaid.’

‘Wat deed een mens als hij tandpijn had?’

‘Dan had je weinig keus. Je kon om de pijn te stillen op kruidnagel kauwen, of je liet de tand trekken door een heelmeester, die het grovere chirurgische werk voor zijn rekening nam. Een heelmeester opereerde meestal in een tent op het marktplein. De patiënt werd door een paar assistenten in bedwang gehouden, vaak zelfs vastgebonden en kreeg alcohol toegediend voor zijn tand eruit werd gehaald. Voor de ingang van de tent speelde iemand poppenkast om het gehuil van de ongelukkige in de stoel te overstemmen.’

Het was al laat toen ik weer op de camping kwam en vier meter van mijn tent de nachtmerrie van elke kampeerder zag staan: een groepje drinkende, moppen tappende Duitsers die geen aanstalten maakten om te gaan slapen. Ik schudde de sneeuw uit mijn haar, trok mijn motorvest en laarzen uit en kroop met kleren aan in mijn slaapzak. Ik was doodmoe. Het gelach en het gebral kwamen van steeds verder en ik gleed al gauw in een diepe slaap, waarin ik het bezoek kreeg van een dronken tandarts met een bebloed slagersschort en een grijze walrussnor.

Ik ontbeet in de cafetaria van camping Danubia met de Duitse versie van een appelflap. Buiten stond mijn motor te blinken, helemaal opgetuigd. De sneeuw was gesmolten en de lucht zag er een stuk helderder uit dan gisteren. Om negen uur reed de minibus bij de slagboom voor. Van hieruit zouden we, net als Godfried, meer dan duizend kilometer lang de Donau volgen.

Mauthausen, km 920

In 1096 bestond Oostenrijk nog niet. Het gebied maakte in die tijd deel uit van het machtige Heilige Roomse Rijk, dat zich uitstrekte van de Hollandse kust tot Hongarije. In de twintigste eeuw heeft nog iemand van zo’n groot rijk gedroomd. Een Oostenrijker, die zich meer dan eens liet ontvallen dat Linz zijn favoriete stad was. Hij had er de gelukkigste jaren van zijn jeugd doorgebracht en was ook van plan er zijn oude dag te slijten. Wellicht daarom dat hij uitgerekend daar de Anschluss uitriep, de annexatie van Oostenrijk bij Duitsland. Vanaf het bescheiden balkonnetje van het stadhuis, waar vandaag de toeristische dienst zit, schreeuwde Adolf Hitler op 13 maart 1938 de inwoners van Linz toe dat ze voortaan Duitsers waren.

Er waren Linz wel eerder grote rampen overkomen. De barokke, kronkelige Pestzuil op de Hauptplatz werd in 1723 opgetrokken na een decennium waarin de stad een oorlog, een verwoestende brand en een pestepidemie over zich heen had gekregen.

Van de kruisvaarders had Hitler een hartgrondige jodenhaat geërfd. Net als zij dacht hij God daarmee een plezier te doen. In Mein Kampf schreef hij: ‘Ik ben ervan overtuigd dat ik Gods vertegenwoordiger ben en dat ik, door de joden te verdrijven, een goddelijke taak uitvoer.’ Niet voor niets stond de leuze ‘Gott mit uns!’, een variant van het oude ‘God wil het!’, op de gesp van elke Wehrmachtsoldaat. Het bleef niet bij woorden. Een paar maanden na de Anschluss begon de bouw van het eerste concentratiekamp op Oostenrijkse bodem. Op nauwelijks twintig kilometer van Linz, in Mauthausen.

Met de naam van dat stadje ben ik al sinds mijn kinderjaren vertrouwd. Een van de langspeelplaten die mijn vader onderin het mahoniehouten tv-meubel bewaarde, was die met de Mauthausen-liederen van Theodorakis, in de Nederlandse versie van Liesbeth List. Weemoedige Griekse melodieën, die mij toen niet aan kampgruwel deden denken, maar aan het treuren om een verloren lief. Verder had ik op het basketbalplein het verhaal gehoord van Kaffee en Koeken, twee broers die samen naar Mauthausen waren afgevoerd. Niemand van ons die wist wat zich daar precies had afgespeeld, maar de naam had iets onheilspellends. Alleen Kaffee was na de oorlog teruggekeerd. Elke ochtend van de veertien jaar dat hij nog leefde, wandelde hij naar het station om daar tot ’s avonds op Koeken te wachten.

Nu zag ik de plaatsnaam voor het eerst langs de kant van de weg. Op het uithangbord van de McDonald’s Mauthausen Donaupark.

IJzer en graniet, daar had Mauthausen eeuwenlang zijn welvaart aan te danken. Het ijzer werd uit de Donauschepen gelost en naar alle windstreken vervoerd, tot in Moskou toe. Maut betekent ‘tol’, en dat moest je betalen als je wilde dat de beambten van Mauthausen de zware ketting over de Donau lieten zakken. Met het hoogwaardige graniet uit de nabijgelegen groeve, de Wiener Graben, werden in de achttiende en negentiende eeuw de paleizen en bruggen van Wenen en Boedapest gebouwd.

Vandaag ligt Mauthausen er gedegradeerd bij. Er wordt al lang geen graniet meer gedolven, de tolketting ligt te roesten op de bodem van de Donau, en zelfs het armoedige station is letterlijk op een zijspoor gezet. Er komen nog maar enkele treinen per dag voorbij, en tussen de sporen schiet het gras welig op.

Erich Neumüller woont al zijn hele leven in Mauthausen. In 1944 was hij veertien jaar en ging hij in het nabijgelegen Perg als slotenmaker in de leer. Hij wees mij de plek aan waar hij elke ochtend om zes uur op zijn trein stond te wachten.

‘In de laatste maanden van de oorlog rukten de Russen steeds verder op. De nazi’s ontruimden de kampen in de gebieden die ze dreigden te verliezen. Vanuit Auschwitz werden de gevangenen in de winter van 1944-1945 massaal naar Mauthausen getransporteerd. In de bijtende kou zag je ze daar half bevroren in de open wagons liggen.

‘Hoe kwamen de gevangenen van het station in het kamp?’

‘Te voet. Ze liepen langs ons huis. Ik heb ze elke dag zien voorbijmarcheren. Ook ’s nachts.’

‘Wisten die mensen waar ze naartoe werden gebracht?’

‘Dat konden ze alleen maar vermoeden.’

Er viel een stilte. Erich Neumüller keek ongemakkelijk naar de grond.

We liepen het centrum uit, over een hellende weg die naar het kamp leidde. De buurt lag er verlaten bij, alsof de mensen wisten waarover we praatten en zich schroomvallig op de achtergrond hielden. Eigenlijk liepen we over een kruisweg, alleen waren het geen Romeinen geweest maar SS’ers die de gevangenen naar de plaats van hun executie hadden geleid.

‘Hoe reageerden de inwoners van Mauthausen op de colonnes?’

‘Heel verschillend. Sommigen vloekten binnensmonds. Anderen geloofden wat de SS’ers zeiden, dat het allemaal misdadigers waren. Wat Jörg Haider vandaag op tv nog altijd beweert, dat het niet meer dan een strafkamp was. Kan je dat geloven?’

Er arriveerden bijna dagelijks transporten, met gevangenen uit alle hoeken van Europa.

‘Veel krijgsgevangen Russen. Jonge Spanjaarden ook. Jongens van vijftien, zestien jaar. De zonen van communisten wier ouders door Franco waren afgemaakt. En joden natuurlijk.’

‘Werd daar thuis over gepraat?’

‘Weinig. Mijn vader was een sociaal-democraat en heeft nooit van zijn leven de woorden “Heil Hitler” uitgesproken. Daardoor alleen al was hij verdacht. Hij is ooit nog op de vuist gegaan met de kampcommandant en heeft hem daarbij een glas water in het gezicht gesmeten! Gelukkig is het nooit tot een proces gekomen.’

‘Er waren wel vaker spanningen tussen Mauthausen en de SS’ers. Zelfs de plaatselijke “gewone” nazi’s hadden het moeilijk met de SS. De SS, dat was een staat binnen de staat, die konden zich alles permitteren. Mijn zus was op een keer met haar verloofde naar een feestje geweest op een boerderij in de buurt van het kamp. Toen ze met een aantal vrienden zingend terugwandelden naar het dorp, liepen ze de kamparts, Krebsbach, tegen het lijf. Die ergerde zich aan het kabaal en schoot zonder omhaal de verloofde van mijn zus in de rug. Twee uur later was hij dood. 22 mei 1943 was dat. We hebben ons beklag gedaan in een brief aan Hitler, maar die is nooit verder dan Linz gekomen. Dat hebben we na de oorlog ontdekt.

Het was totaal onzinnig hoe men ons na de oorlog voor de voeten wierp: “Waarom hebben jullie het kamp niet bevrijd?” Wat konden wij in godsnaam tegen zwaargewapende SS’ers uitrichten? Vandaag dragen we daar nog altijd de gevolgen van. Als onze volleybalclub ergens gaat spelen, is het eerste wat ze te horen krijgen: “Ha, de mannen van het kamp!” Aangenaam is dat niet.’

De huizen lagen nu achter ons. Links en rechts strekten zich velden vol boter- en paardenbloemen uit. Neumüller hield halt.

‘We hebben nooit echt geweten wat zich daar afspeelde. Alleen zagen we jarenlang mensen voorbijlopen, zonder dat ze ooit terugkwamen.’

We wandelden voort.

‘Anton kan jullie daar meer over vertellen.’

Eind jaren dertig was de Oostenrijkse steenindustrie in slechte doen. Toen een aantal hooggeplaatste SS-officieren, een paar weken na de Anschluss, de granietgroeve van Mauthausen bezochten en besloten dat het een geschikte locatie voor een concentratiekamp was, waren de eigenaars blij dat ze het terrein van de hand konden doen. Honderd meter van de plek waar de rotswand van de groeve zich steil naar beneden stort, begonnen een paar honderd uit Dachau overgebrachte gevangenen op 8 augustus 1938 aan de bouw van de eerste barakken. In 1939 kwamen daar jonge communisten en socialisten uit Sudetenland bij, zeshonderd Duitse en Oostenrijkse politieke gevangenen, driehonderd zigeuners en een duizendtal ‘gewone’ criminelen. Het jaar daarop arriveerden Nederlandse en Hongaarse joden, politieke gevangenen uit Polen, Tsjechoslovakije en Joegoslavië en een massa Russische krijgsgevangenen. Toen de barakken, de stenen gebouwen en de buitenmuur klaar waren, moest iedereen in de groeve aan de slag.

KZ-Mauthausen was het ‘moederkamp’, van waaruit de 49 Oostenrijkse sub-kampen werden bestuurd. De leiding was in handen van SS’ers, maar vele Duitse en Oostenrijkse veroordeelde criminelen werden als opzichters aangesteld. Op 1 januari 1941 werd KZ-Mauthausen als eerste in het Derde Rijk een kamp van Categorie 1. Een kamp waar niemand levend uitkwam.

De Wiener Graben was een desolate vlakte, ingesloten binnen overwoekerde rotswanden van zo’n veertig meter hoog. Toen ze nog werd gebruikt, werd de groeve overspannen door een kabelbaan. Rechtsboven kon ik het wachthuisje zien waar de kabel vertrok. Een eind naar links liep een groep kleurige stippen langs de afgrond.

‘Scholieren,’ zei Neumüller. ‘Er komen er elke dag, uit de hele wereld. Ah, daar is Anton.’

Anton Weinzierl was een paar jaar ouder dan Erich Neumüller. Hij was een enthousiast verteller, die zijn verhalen in plat Oostenrijks aandikte met weidse gebaren.

‘Mijn ouders hadden geen geld om me naar school te laten gaan,’ vertelde hij. ‘Normaal had ik op het land moeten gaan werken, of stenen moeten kappen, maar na de inval van Hitler kon ik als leerjongen aan de slag. Als reparateur van de machines.’

We beklommen de hoge, onregelmatige treden van een brede trap.

‘Dit noemden we de dodentrap,’ zei Anton. ‘Hier moesten de gevangenen grote blokken graniet op hun schouders naar boven dragen. Wanneer iemand struikelde, sleurde hij de anderen mee in zijn val. Elke keer vielen er doden. De gewonden kregen van de SS’ers een nekschot.’

We maakten plaats voor een paar Italiaanse meisjes, die heupwiegend naar de beneden geparkeerde bus afdaalden.

‘Ze hadden hier allemaal een driehoek,’ zei Anton en legde een vinger op de linkerkant van zijn borst. ‘Aan de kleur kon je zien met wie je te doen had. De criminelen hadden een groene driehoek, de getuigen van Jehova een paarse, de Spanjaarden een blauwe en de homoseksuelen een rose. De joden droegen een gele ster.’

‘Had je contact met de gevangenen?’

‘In principe werden we uit elkaar gehouden, maar het gebeurde natuurlijk wel. Dan vertelden ze waar ze vandaan kwamen en hoe het er boven aan toeging.’ Anton keek naar boven, naar de rand van de afgrond, waar honderd meter verder het kamp stond.

‘Ze kregen nauwelijks iets te eten, volledig onderkomen zagen ze eruit,’ zei hij en drukte met wijdopen mond zijn beide wangen naar binnen. ‘Ik gooide eens mijn klokhuis weg. Met vier, vijf man hebben ze zich daarop gestort! Zelfs om de pitten werd gevochten!’

‘Bent u voor het einde van de oorlog in het kamp geweest?’ vroeg ik aan Neumüller.

Hij schudde zijn hoofd. ‘Nooit verder dan de poort. Ik hielp de bakker op zijn ronde en voor de SS’ers moesten we altijd iets speciaals meebrengen. Melkbrood, en van die lekkere gevlochten gebakjes met cacao.’

Hij kreeg er het water van in de mond.

‘Op een dag,’ vertelde Anton Weinzierl, ‘had een gevangene zich in de vijver onder een paar zakken verstopt.’ Hij wees naar een ondiepe plas tegen de rotswand. ‘Ze hebben hem doodgeschoten en buiten de groeve in een gracht gegooid. Ze wisten dat ik dat had gezien en ik moest me bij de opzichter melden. Er stond ook een jonge Russische gevangene in het bureau. De opzichter legde zijn hand op de schouder van de Rus en zei tegen mij: “Toni, als je hier met iemand één woord over wisselt, mag jij dit pak aantrekken.”’

Boven in het kamp waren we de enige bezoekers. Van de 25 oorspronkelijke barakken stonden er nog drie. Aan de buitenkant zagen ze er identiek uit: grijsgroen geverfde planken, witte vensters en lichtjes afhellende daken. Ik duwde de deur open van Barak 11. In de gids las ik dat hier de Spanjaarden zaten. Een krakende plankenvloer. Een paar stapelbedden achter een tussenschot. Alles in splinterig, donker gevernist hout. De kurkdroge, stoffige geur van een oude schoolklas. Ik moest wennen aan de kleuren. Mijn geestesoog had een concentratiekamp altijd in wit-zwart gezien. In grauw vriesweer ook, maar het was vandaag een mooie lentedag en de stralen van de late namiddagzon schenen bijna horizontaal naar binnen. Mensen hadden hier brieven geschreven. Gecensureerd uiteraard. Elke brief moest de zin ‘Ik stel het wel en verkeer in goede gezondheid’ bevatten. Er werd gemusiceerd. Vanaf 1942 was er een kamporkest waarin twintig muzikanten van het Filharmonisch Orkest van Warschau meespeelden.

‘We speelden op zondagmiddag voor de andere gevangenen en de bewakers,’ vertelde een overlevende na de bevrijding. ‘Ook bij executies moesten we opdraven. Familieleden mochten ons partituren opsturen. Ik herinner me dat we de Egmont-ouverture van Beethoven speelden en stukken uit de Negende. Smetana, Dvorak, Verdi. En Wagner natuurlijk.’

Gevangenen maakten tekeningen en schreven gedichten. Het kampmuseum toonde een schaakspel dat iemand uit restjes hout had gesneden. Zouden ze ook gekaart hebben, vroeg ik me af. En valsgespeeld? Kan het een mens in een concentratiekamp wat schelen of hij wint of verliest?

Ik las verder. In elk bed sliepen twee mensen. In de Russische barakken deelden ze met zijn vijven een bed. ’s Zomers stonden de gevangenen om kwart voor vijf op. Ze werkten van zes uur ’s ochtends tot zeven uur ’s avonds. In de winter werd er gewerkt van zonsopgang tot zonsondergang. In hun ‘vrije tijd’ mochten de gevangenen tussen de barakken wandelen. In Barak 1 werd in de herfst van 1942 een bordeel geopend voor de bewakers.

Door het raam zag ik twee bejaarde Japanse koppels voorbijdrentelen. Alle vier droegen ze een bril en een hoedje. Met onbewogen gezichten kwamen ze kijken hoe hun vroegere bondgenoten het hadden aangepakt.

Ik ging op zoek naar de ploeg, die ergens stills aan het draaien was. Beelden zonder mensen erbij. Kim Devry zat zwijgend op de bovenste van een tiental treden die naar een kelderverdieping leidden. Wat zich daar had afgespeeld, wilden de nazi’s met alle macht voor de wereld verborgen houden. Op 29 april 1945, zes dagen voor het kamp door de Amerikanen werd bevrijd, werden de gascontainer, de leidingen en de ventilator ontmanteld en kwam de kamer erbij te liggen zoals je ze nu kan zien. Bedrieglijk onschuldig. Zonder voorkennis zou je hier nietsvermoedend voorbijlopen. Ik telde een achttal roestige douchekoppen tegen het plafond van een kaal, betegeld lokaal. Een verwaarloosde voetbalkleedkamer. Deze ruimte was een seriemoordenaar met het alledaagse gezicht van een loketbediende.

De gaskamer werd vanaf 1942 gebruikt. De eerste slachtoffers waren Russische krijgsgevangenen. Ernaast kregen mensen de strop of een nekschot. Het ophangen werd uitgevoerd door een andere gevangene, die daar drie sigaretten voor kreeg. Naast de gaskamer lag de Sezierraum, de sectiekamer. Een lege ruimte, op een massief stenen operatietafel na. Ik had lang geleden gelezen over wat hier met mensen gebeurde. Als een concentratiekamp een eindeloos diepe put was, was dit de bodem.

Stijn knikte. Genoeg gefilmd. Toen we door de stenen poort het parkeerterrein opliepen, wees Erich Neumüller naar een leeg bassin.

‘Het zwembad voor de SS’ers.’

Dat was de druppel. Alles kwam me tegelijk voor de geest. Zwemmende SS’ers, schakende gevangenen, een experimenterende nazidokter, iemand die voor drie sigaretten een lotgenoot ophangt terwijl de Negende van Beethoven weerklinkt, het was gewoon too much. Gods poging om een schilderij van Bosch te overtreffen.

Op weg naar het dorp reed ik een boerderij voorbij, waar een jonge vrouw een koe aan een touw naar de stal trok. Het beest stootte een kort geloei uit, en dat geluid bracht me abrupt weer tot het hier en nu. Bomen waren plots weer bomen, en geen zwijgende getuigen. Ik reed weer over een asfaltbaantje, en niet langer over een kruisweg. Ik haalde diep adem en gaf gas.

Melk, km 1030

Achter een bocht dook ze op, als door het hele dorp op de schouders gedragen: de abdij van Melk. De grootste van de wereld. Een oogverblindende barokke weelde in wit en okergeel. De honderden benedictijnerabdijen die Europa aan het einde van de elfde eeuw telde, hadden allemaal een hospies, een gastenverblijf waar je als pelgrim altijd onderdak vond. Ook Godfried heeft in Melk vrijwel zeker de nacht doorgebracht.

In de abdijkerk lagen ook toen al de resten van de heilige Coloman, een onfortuinlijke Ierse monnik die op zijn pelgrimstocht naar Jeruzalem in de buurt van Wenen gearresteerd werd. Omdat hij geen Duits sprak, werd hij als spion gefolterd en opgehangen. Maar er gebeurde iets vreemds. Het lichaam van Coloman bleef onaangeroerd door de aasvogels en vertoonde na anderhalf jaar nog altijd geen tekenen van ontbinding. Bovendien bleek de galg wortel te hebben geschoten en groeiden er jonge takken op. Niet te miskennen tekenen van de hemel. Op bevel van de bisschop bracht men Colomans lichaam naar Melk, waar zijn onderkaak te bewonderen valt, ingewerkt in een prachtige gouden monstrans.

Coloman werd de patroonheilige van de gehangenen en de paarden. In Oostenrijk wordt al jaren niemand meer opgehangen, maar paarden worden op 13 oktober, Colomans feestdag, nog altijd met honderden tegelijk naar de abdij gebracht om er zijn zegen te ontvangen.

In 1297 legde een verwoestende brand de hele abdij in de as. Een ramp die Umberto Eco inspireerde tot het verhaal van De naam van de roos. De jonge held van de roman, Adson van Melk, was hier novice voor hij zich bij zijn leermeester William van Baskerville voegde.

‘Eco is hier maar een keer geweest,’ zei de gids, een bleke jongen in een wit hemd met grote zweetkringen onder zijn oksels.

We stonden in de bibliotheek, tussen vitrinekasten waarin incunabels van onschatbare waarde lagen. De hoge muren van de indrukwekkende ruimte waren met goudbruine ruggen bedekt.

‘We hebben hier honderdduizend boeken,’ ging hij verder. ‘Zo’n 750 wiegendrukken, dat zijn boeken van voor 1500, 1700 werken uit de zestiende eeuw, 4500 uit de zeventiende en 18.000 uit de achttiende eeuw. Verder liggen hier 1800 manuscripten. Het oudste is een geschrift van Beda Venerabilis, een Engelse benedictijn uit de achtste eeuw.’

Ik liet mijn blik over de ruggen dwalen. Achttienduizend boeken uit de achttiende eeuw. Ik heb ooit iemand horen beweren dat je als geleerde in die tijd alles kon weten wat er te weten viel. Dat de onoverzichtelijke groei van gespecialiseerde literatuur iets van deze tijd is. Een mythe dus. Zoals ik als kind dacht dat seks een naoorlogse uitvinding was.

Johannes en Stijn keken vertwijfeld naar de niet aflatende stroom toeristen die door de dubbele deur de zaal inslenterden. In het shot dat zij voor ogen hadden, kwamen geen fotograferende Japanners of kauwende Amerikanen voor. Op momenten als dit was een goeie producer goud waard. Terwijl Bart op aanwijzing van Kim met zijn microfoonhengel de dubbele deur blokkeerde, dreef zij zelf met gespreide armen de verbouwereerde bezoekers als ganzen naar de deur aan de andere kant van de zaal. Stijn had precies de tijd om één panoramashot te draaien, toen bezweek Bart onder de druk van de deur en gutste een nieuwe golf nieuwsgierigen binnen.

‘Ongelooflijk!’ riep de gids uit. ‘Ik werk hier al drie jaar en dit zijn de enige acht seconden geweest dat ik de bibliotheek overdag leeg zag!’

Het was een stuk warmer geworden en een kilometer voor het dorpje Dürnstein maakten we een stop om lichtere kledij aan te trekken. De eerste shorts werden uit de koffers opgediept en Kim begon zich zowaar met zonnecrème in te smeren.

‘Je hebt je malariapil vandaag toch al genomen?’ vroeg Johannes.

Zelf was onze regisseur een natuurmens. Slikte niks, nam alleen ijskoude douches en dronk bij voorkeur van andermans glas.

Aan de overkant van de weg keken een granieten Richard Leeuwenhart en zijn minstreel Blondel op ons neer. De beroemde Engelse koning ‘woonde’ een dik jaar in Dürnstein. Toen hij eind 1192 terugkeerde van de Derde Kruistocht, leed Richard schipbreuk in de Adriatische Zee en besloot de rest van de reis over land af te leggen. Incognito, om aan de aandacht te ontsnappen van Leopold van Oostenrijk, met wie hij het in het Heilig Land lelijk aan de stok had gehad. Maar Richard werd door een spion herkend, overmeesterd en in het geheim overgebracht naar Dürnstein, waar hij in het kasteel werd opgesloten.

De legende wil dat Blondel, de trouwe troubadour van Richard Leeuwenhart, Europa doorkruiste om zijn koning te zoeken. Blondel trok van kasteel naar kasteel en zong overal Richards favoriete ballade. Toen op een dag iemand vanuit een toren met de tweede strofe antwoordde, wist de troubadour dat hij zijn koning had gevonden. Richard kwam uiteindelijk pas vrij nadat zijn onderdanen een astronomisch bedrag aan losgeld hadden betaald, waardoor ze in Engeland met z’n allen een paar jaar zwarte sneeuw zouden zien. Een groot gebaar naar hun koning, die geen woord Engels sprak – hij was een Fransman –, in totaal nog geen vier maanden van zijn regering in Engeland verbleef en – ondanks alle legendes over ‘de goeie koning Richard’ – een rampzalig beleid voerde.

‘Van der Veken, zoek maar een andere klankman, zo wil ik niet met u gezien worden!’ Bart liep ostentatief weer naar de minibus.

‘Wat is hier mis mee?’ Stijn trok verongelijkt de pijpen van zijn bermuda naar buiten.

‘Dat model was in 1986 al uit de mode,’ zei Kim terwijl ze de kaart weer opvouwde.

‘Wacht maar tot in Syrië, smeerlappen!’ mokte Stijn en trapte zijn statief dicht.

Wenen, km 1160

Wenen was in 1096 veel kleiner dan nu, en oneindig veel stiller. Klokgelui was er acht keer verder te horen dan vandaag. Het was een bescheiden handelsplaats, waar zijde en zout van eigenaar wisselden. De houten huizen van toen werden in de loop der jaren op de tonen van een Weens strijkje platgewalst, en onder toezicht van Habsburgse architecten vervangen door witgekalkte woonkazernes en grijze paleizen.

We zaten in de buurt van de Naschmarkt, de kilometerlange markt waar een uitgesproken Balkan feel in de lucht hing. Het volk praatte er sneller, luider en ging er kleuriger gekleed dan in het chique centrum. Ik voelde me niet lekker. Onder mijn zware motorvest stond het zweet op mijn lijf en de heisse Wurst waartoe ik me een uur eerder door Stijn had laten verleiden, was zich in driekwartsmaat een weg door mijn spijsverteringsstelsel aan het banen. Uitkijken naar wat ging volgen, deed ik dan ook niet. We zouden filmen bij de Bestattung Wien, het Weense begrafenisbedrijf. Wenen heeft geen zelfstandige begrafenisondernemers. Alles wat met lijken, begraven en cremeren te maken heeft, is in één stedelijke dienst gecentraliseerd. Omdat een kruistocht zonder dood en verderf geen kruistocht is, was dit een verplichte halte.

Ik manoeuvreerde mijn motor door een poort tussen een stoffige seksshop en een zaak in tweedehandskleding. Op de windstille binnenplaats was het nog warmer dan op straat en ik kon mijn helm niet snel genoeg afzetten. De crew sprong puffend uit de nog rijdende minibus. Het scenario voorzag dat we het hele proces zouden volgen: het uitrijden van de lijkwagens, het ophalen van de lijken in ziekenhuizen en privé-woningen en het overbrengen ervan naar het kerkhof.

Stijn stootte me aan met een kwajongensgrijns en wees naar een openstaande deur aan de overkant van de binnenplaats. In de halfdonkere gang lagen tientallen grijze metalen kisten slordig gestapeld.

‘Zouden die vol of leeg zijn?’

‘Guten Tag, meine Herren!’

We draaiden ons om. Heinz Riedl was de woordvoerder van het Weense begrafenisbedrijf. Hij droeg een gouden horloge, een gouden bril en rook naar uien.

‘Jullie hadden vroeger moeten komen,’ zei hij verwijtend. ‘Onze wagens zijn al lang uitgereden. Om acht uur ’s ochtends zijn ze allemaal weg.’

Terwijl hij sprak, bewoog Herr Riedl zijn handen op en neer zonder zijn gekruiste vingers uit elkaar te halen. Alsof hij met een onzichtbare hamer een spijker in een plank sloeg.

‘De lijken worden naakt vervoerd en sommige zijn zwaar verminkt,’ ging hij verder.

Johannes had nog in Somalië gedraaid en kon wel wat hebben, maar in zijn ogen las ik de twijfel of de Canvas-kijker hier wel klaar voor was.

‘Ik neem aan dat u weet dat u de schriftelijke toelating van de familie nodig heeft om de lijken te filmen?’

Ik wist dat Kim minstens veertig afgestempelde formulieren in haar heuptas had zitten, maar de rimpel tussen haar wenkbrauwen verried dat die papieren er niet tussenzaten. Ze liet zich echter niet uit haar lood slaan.

‘Kunnen we in het atelier filmen waar de lijkkisten worden gemaakt?’

Herr Riedl trok zijn manchet naar boven en keek bedenkelijk op zijn horloge.

‘Ik vrees van niet. Over een half uur sluiten ze daar.’

Het begon me te dagen dat sterven in Wenen een stuk makkelijker was dan er een reportage over draaien.

‘Maar jullie kunnen in het museum filmen. Dat lijkt me wel interessant voor jullie programma!’

Het begrafenismuseum bestond uit twee grote doorlopende kamers met hoge plafonds. Het rook er naar een linnenkast die voor het eerst in dertig jaar wordt opengetrokken. Ik voelde een golf van misselijkheid opkomen en ving slechts flarden op van de toelichtingen die Herr Riedl bij zijn pronkstukken verschafte.

‘Deze kist heeft een opklapbare bodem zodat het lijk in de put valt en de kist gerecupereerd kan worden. Ecologisch zeer verantwoord! Hahaha!’

Hij liep naar een wand waartegen een zwart, met goud geborduurd lijklaken hing. Het stuk textiel had gediend bij de begrafenis van een belangrijk personage uit de tijd van de Dubbelmonarchie, maar zijn naam bleef ergens halverwege de kamer hangen en loste op voor hij mijn oor had bereikt.

Ik leunde tegen een etalagekast, draaide mijn hoofd en keek recht in het dodenmasker van Joseph Haydn.

‘Hier is geen kloten mee aan te vangen,’ beet Johannes me toe, en liep tot bij Herr Riedl om een laatste piste uit te proberen.

‘Zijn er misschien mensen die een speciale begrafenisdienst willen?’ probeerde hij. ‘Iets speciaals dat je in België niet zou zien?’

Herr Riedl haalde zijn schouders op en zette zijn bril recht.

‘Ach, wissen Sie, Wenen is een stad met een traditionele smaak. De mensen zijn niet erg gesteld op vernieuwing. Een begrafenis bestaat hier nog altijd uit een plechtige dienst, ein bisschen reuteuteut op het orgel,’ – bij deze woorden liet hij zijn vingers even over een imaginair klavier fladderen – ‘en hop, weg damit!’ en hij sloeg denkbeeldige aarde van zijn handen.

‘En willen jonge mensen niet eens wat anders, iets originelers?’ wilde Kim weten.

‘Junge Leute sterben selten,’ zei hij en keek alsof hij het liever anders had gehad.