DE WEG NAAR
MEKKA

EEN ONTDEKKINGSREIS
DOOR DE MOSLIMWERELD

_________________________________

JAN LEYERS

UITGEVERIJ VAN HALEWYCK

© 2007 – Jan Leyers & Uitgeverij Van Halewyck

Diestsesteenweg 71a – 3010 Leuven

www.vanhalewyck.be

Cover: Filip Coopman

Kaarten: Geert Verscheure

Foto’s binnenwerk: Johannes Bucher & Lies De Pauw

NUR 508

ISBN 978 94 6131 119 1

Voor mijn vader

INHOUD

1 DROMEN VAN AL-ANDALUS

Córdoba, 28 april 2006

Een schrijver in Tanger

Chefchaouen, alt. 622m

De trots van Casablanca

De fundamentaliste van Salé

Eenzame moeders

Het jaloerse hart van Fez

DE ROUTE NAAR MEKKA

1
DROMEN VAN AL-ANDALUS

Córdoba, 28 april 2006

‘Het Kruis heeft ons gered! Dat mogen we nooit vergeten!’ riep een forse non van onder haar gevleugelde kap.

Haar kleinere collega knikte enthousiast. ‘Ik vind het prachtig!’

Ze keken verzaligd naar een metershoog, met bloemen bedekt kruis. Een jongen in bloot bovenlijf reikte vanaf zijn ladder naar het uiteinde van de dwarsbalk en prikte er een laatste anjer in. Beneden ruimden twee meisjes de dozen op waarin de duizenden bloemen hadden gezeten die het kruis nu bloedrood kleurden.

Een man die achter een geïmproviseerde toog een tapkraan aansloot, vertelde dat in Córdoba ieder jaar tientallen bloemenkruisen werden opgetrokken om het begin van de lente te vieren.

‘En om de overwinning van het christendom op de islam te gedenken,’ voegde zijn kompaan eraan toe. ‘Om duidelijk te maken dat Spanje weer een katholiek land is.’

‘Dat is waar,’ zei de eerste. ‘Om het verschil in de verf te zetten, serveerde men er vroeger zelfs wijn en varkensvlees bij.’

Vanavond zouden de feestvierders het moeten stellen met gesponsorde Spaanse pils. Onder een tentzeil stonden de vaten zes hoog gestapeld.

‘Toen ik nog een meisje was, werd in mijn dorp net zo’n kruis door de straten gedragen,’ mijmerde de kleinste non. ‘Vandaar ging het naar de omliggende velden, die door de pastoor werden gewijd.’

Ik liet de zusters in hun rêverieën en wandelde door de Almodóvar-poort de binnenstad in.

Wanneer je vandaag door de achterafstraatjes dwaalt, waar magere katten een plek in de schaduw zoeken en gearmde besjes langs verweerde gevels sloffen, kan je nauwelijks geloven dat Córdoba ooit de hoofdstad was van het legendarische Al-Andalus, een machtig islamitisch rijk waar vandaag zoveel moslims met weemoed aan terugdenken.

Duizend jaar geleden, toen de rest van het middeleeuwse Europa nog lag te dommelen onder een deken van onwetendheid en barbarij, was Córdoba een centrum van geleerdheid en beschaving. De stad telde vijftienhonderd moskeeën en negenhonderd badhuizen. Córdoba was de eerste Europese stad waar papier werd geproduceerd en opende al in de tiende eeuw een universiteit, lang voor Oxford en Parijs.

Het pronkstuk van het Moorse Córdoba was de indrukwekkende moskee, de Mezquita, die zelfs in Bagdad of Damascus haar gelijke niet kende. Roswitha von Gandersheim, een tiende-eeuwse Saksische dichteres, noemde Córdoba ‘het juweel van de wereld’.

Vanaf de elfde eeuw ging het bergafwaarts met Al-Andalus. In 1236 heroverden de christenen Córdoba en bouwden de Mezquita om tot een kathedraal. De minaret werd verpakt in een klokkentoren, het gros van de talrijke buitendeuren werd dichtgemetseld en binnen ging een leger katholieke ambachtslui aan de slag.

Om het verschil te proeven tussen de katholieke en de islamitische kijk op de inrichting van een gebedshuis, is er geen betere plek dan de Mezquita van Córdoba. Al wat hier schittert en blinkt, al wat jubelt en luidkeels zijn verrukking uitschreeuwt, is katholiek. De zilveren altaren, de polychrome heiligenbeelden, de gloedvolle schilderijen, de vergulde tabernakels, de kandelaars en crucifixen, de schrijnen en monstransen: het wil allemaal behagen en vecht onvermoeibaar om je aandacht.

Tussen dat barokke geweld staan achthonderd Moorse zuilen. Sober en onbewogen. Bewonderende blikken die op hun welvingen verwijlen, laten hen steenkoud. Op zich zou geen enkele boom van dit marmeren woud je hoofd doen draaien; alleen door hun stille getal maken de zuilen indruk. Ik droomde weg naar de tijd van Al-Andalus, en zag de vloer van de Mezquita bedekt met tapijten waarop een zee van zwijgende moslims zich op de knieën liet zakken.

‘Psst!’ Regisseur Johannes Bucher wenkte mij vanuit de centrale beuk, waar een mis zou beginnen.

Toeristen mochten filmen in de Mezquita, professionele opnames maken was verboden. Het dozijn stroeve suppoosten zag er niet uit of ze van plan waren iets door de vingers te zien. We hadden daarom cameraman Gery Hoebanx en geluidsman Kristof Lebrun naar het koffiehuis om de hoek gestuurd. Johannes draaide met een kleine camera en zette zijn onschuldigste toeristengezicht op.

Ergens hoog begon het orgel te spelen. Acht bejaarde priesters liepen vanuit de sacristie met gevouwen handen naar het hoofdaltaar. De misgangers stonden op.

Een zwaarlijvige suppoost kwam met driftige pasjes onze richting uit.

‘You are no tourists, I can see!’ siste hij, en trok de camera van Johannes naar beneden.

‘Geeft niks, ik heb wat we nodig hebben,’ zei die en liep me voor naar de uitgang, terwijl hij de suppoost sussend toeknikte.

In 1492 was het Moorse sprookje uit. Na een eeuwenlange heroveringstocht kwam ook Granada, het laatste islamitische bolwerk op Spaanse bodem, weer in christelijke handen. Met de intocht van de katholieke koningen Ferdinand en Isabella in Granada was de reconquista voltooid. Al-Andalus was geschiedenis.

De triomf van het kruis was verpletterend. Alle moslims werden onder dwang bekeerd of het land uitgezet. Eeuwenlang was Spanje een exclusief katholiek land. Tot de dood van generaal Franco in 1975 was het voor Spanjaarden zelfs verboden een andere godsdienst te belijden.

Die tijd is voorbij.

In het stadspark van Córdoba waren werken aan de gang. Een bobcat manœuvreerde langs het hoge hek dat rond een witgekalkt gebouwtje was gezet. Door het traliewerk las ik de koperen plaat naast de deur: ‘Mezquita Almorabito’. Het moskeetje dateerde van de jaren dertig en was door uitgerekend generaal Franco gebouwd, ten behoeve van de Marokkaanse troepen die hij had uitgenodigd om in de burgeroorlog mee de goddeloze republikeinen te bevechten.

Ik trok mijn schoenen uit en liep achter een opgeschoten jongeman naar binnen. Een smalle trap leidde naar een balkon. Vandaar zag ik dat de gebedsruimte beneden met een zeil in twee stukken was opgedeeld. Vooraan zat een groep mannen te luisteren naar de imam, die afwisselend Arabisch en Spaans sprak. Achter het zeil volgden acht gesluierde vrouwen de preek zonder dat ze de imam konden zien. Van het Arabisch verstond ik geen woord, maar in het Spaans pleitte de imam voor broederschap en begrip tussen alle volkeren, godsdiensten en rassen.

Abdullah was voorzitter van de Asociación de musulmanes en Córdoba. Hij had een volle baard en vriendelijke ogen. Buiten, na afloop van het gebed, werd hij door alle andere mannen omzwermd en hartelijk begroet. Abdullah was duidelijk populairder dan de imam, die er in de drukte een beetje verloren bij liep. De vrouwen kwamen door een aparte deur naar buiten en hielden zich afzijdig.

‘Laten we over een halfuur afspreken in mijn restaurant,’ riep Abdullah me toe, terwijl een bebrilde bejaarde aanstalten maakte om hem te kussen.

De krappe keuken van Comedor Arabe Andalussi bood nauwelijks plaats voor ons allemaal. Gery had alle moeite van de wereld om zijn camera verder dan dertig centimeter van mijn gezicht af te houden, terwijl achter hem Johannes tegen een vat alcoholvrij bier werd aangeduwd.

Op het aanrecht lagen de koppen van twee schapen die Abdullah die ochtend had geslacht. Hij knoopte een bebloed schort om en haakte een kapmes van de muur.

‘Dit is de enige plek in Córdoba waar je halal vlees, ritueel geslacht vlees vindt,’ legde hij uit. ‘Vandaar dat ik alle moslims van de stad over de vloer krijg.’

Abdullah was 53 jaar geleden in Sevilla geboren als Joaquin Martin Fernandez.

‘Op mijn vijftiende liep ik van huis weg,’ vertelde hij en begon met secure hand te hakken en te snijden. ‘Het liep meteen fout. Ik kwam terecht in een straatbende.’

Er waren weinig plaatsen die Abdullah in zijn avontuurlijke leven niet had gezien, en nog minder bezigheden waar hij zich niet aan had gewaagd. In Sevilla had hij drugs gedeald en een naturistische hippiekolonie geleid. Hij had op de Seychellen een bar uitgebaat, in de Afrikaanse jungle wapens verhandeld en voor een bankroof een jaar in de gevangenis van Barcelona gezeten.

‘Tot ik op een dag een zwaar ongeluk kreeg met mijn motor,’ zei hij, en hij liet het plat van zijn mes met een scherpe klap op een schouderstuk terechtkomen. ‘Ik had achtendertig breuken en lag zes maanden in coma. Toen ik weer bijkwam, heb ik een belofte gedaan: Heer, als ik ooit herstel, zal ik Uw weg zoeken. Kijk, dit zijn de koteletten.’ Hij legde ze apart.

Toen een vriend hem een koran cadeau deed, ging voor Abdullah een nieuwe wereld open.

‘Ik heb altijd van de revolutionaire boodschap van Jezus gehouden,’ zei hij, ‘maar heb nooit geloofd dat hij de zoon van God was. De boodschap van de Koran sprak me veel meer aan.’

Abdullah legde uit dat wie kiest voor de islam, ook een nieuwe naam aanneemt.

‘“Abdullah” betekent “dienaar van God”. Allah houdt van die naam. Voluit heet ik nu Abdullah Ibrahim Abu Mohammed Al-Qurtubi Al-Isbili Al-Andalusi.’

De nieuwe bekeerling was de gelukkige echtgenoot van twee vrouwen en de trotse vader van vijftien kinderen. De oudste twee hielpen hem in de zaak.

Toen Abdullah klaar was in de keuken, gingen we buiten aan een tafeltje zitten. Zijn oudste dochter, een bedeesd meisje met een olijfgroene hoofddoek, zette twee glazen muntthee voor ons neer.

Ik was benieuwd naar het leven met twee vrouwen.

‘Bij christenen bestaat polygamie net zo goed,’ zei Abdullah, ‘alleen doen ze het stiekem. Elke heer van stand in Córdoba heeft een maîtresse. Wij moslims komen er tenminste voor uit.’

Ik nam een flinke slok.

‘Je moet je vrouwen rechtvaardig behandelen,’ ging hij verder. ‘Dat heeft de Profeet gezegd. En ook dat er drie momenten zijn waarop je mag liegen: om twee vrienden te verzoenen, tegen je vijand in oorlogstijd en tegen je vrouw in bed.’

‘En mag zij ook liegen tegen jou?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Er zijn mannenzaken en er zijn vrouwenzaken, met die van de vrouwen bemoei ik me niet.’

Later op de middag ontmoette ik de eerste inwoner van Córdoba die zich na de dood van generaal Franco tot de islam had bekeerd. Dr. Escudero was een jaar of zestig, klein en tenger. Zijn ouders hadden hem Francesco gedoopt, maar sinds hij moslim was, heette hij Mansur.

‘“Mansur” betekent “hij aan wie Allah de overwinning schenkt”,’ zei hij.

‘En voelt u zich ook zo?’

‘Inch’ Allah. Als God het wil.’ Hij glimlachte schuchter.

We staken een plein over en liepen langs een met gele anjers overdekt kruis. Twee meisjes staken als finishing touch lange stengels tussen de bloemen.

‘Wanneer heeft u zich tot de islam bekeerd?’

‘Zesentwintig jaar geleden,’ zei dr. Escudero. ‘Maar wij houden niet van het woord “bekeren”. We geloven dat ieder mens als moslim wordt geboren.’

Ik keek verrast op. ‘Ben ik dan ook een moslim?’

‘Zeer zeker. Misschien beseft u het niet, maar ook u bent een moslim die de wil van Allah vervult.’

Ik was nog niet half bekomen van dat nieuws, of dr. Escudero kwam met een nog grotere verrassing.

‘Jezus was ook een moslim.’

‘Jezus was een moslim?!’

Hij genoot van mijn verbazing. ‘Adam en Abraham, Mozes en Jezus, alle profeten waren moslims. Ze leefden allemaal in een staat van onderwerping aan Allah. Dat is trouwens wat “islam” betekent: “onderwerping”.’

Mansur Escudero klonk rustig en zelfzeker, als legde hij de weg naar het station uit.

‘De islam is de vervolmaking van de voorafgaande monotheïstische godsdiensten. Jezus heeft zelf de komst van een laatste profeet voorspeld. Dat was Mohammed.’

We vonden een terras in de schaduw van de Mezquita. Bij de poort zat een zigeunerin met schelle stem te bedelen. De schaarse toeristen liepen haar straal voorbij.

Dr. Escudero vertelde dat het de eenvoud van het geloof was die hem voor de islam had gewonnen.

‘Allah is één,’ zei hij, ‘en niet drievoudig zoals de God van de christenen. Bovendien staat er niemand tussen Allah en jezelf en zijn er geen overbodige rituelen.’

Opgevoed door de jezuïeten en afgestudeerd als psychiater was Mansur Escudero uitstekend geplaatst om een en ander te vergelijken.

‘Hoe reageerde uw omgeving toen u moslim werd?’

‘Mijn ouders hebben jarenlang niet met me willen praten en mijn vrienden verklaarden me gek.’

Het gezicht van dr. Escudero straalde alleen maar gelukzaligheid uit. Er was meer nodig om zijn humeur te bederven.

Hoog in de toren begon een klok te luiden. De zigeunerin keek misnoegd naar boven en deed er het zwijgen toe.

Slechts één ding woog op zijn gemoed, bekende dr. Escudero: dat de moslims van Córdoba niet in de Mezquita mochten bidden.

‘Dit was ooit de grootste moskee van de islamitische wereld, en na die van Mekka, Medina en Jeruzalem de heiligste! Ik mag er als moslim vrij in rondwandelen, maar als ik het waag ook maar één buiging te maken, gooien ze me eruit.’

Vijfentwintig jaar geleden al had dr. Escudero voor het eerst een verzoek bij de kerkelijke hiërarchie ingediend. Vergeefse moeite. De Mezquita was een kathedraal, vond de bisschop van Córdoba, en moslims hadden er niets te zoeken. Escudero was als woordvoerder van de Cordobese moslims in 2004 zelfs tot in het Vaticaan doorgedrongen, maar ook daar was zijn bede in dovemansoren gevallen.

‘“De dag dat een priester in de Aya Sofia in Istanbul de mis mag opdragen, zullen we er nog eens over nadenken,” zeiden ze me.’

‘Dat klinkt redelijk, nee?’

‘Ik vind van niet. De Aya Sofia is al lang geen moskee meer, maar een museum. Los van het feit dat we hier in Spanje zitten en niet in Turkije.’

Toen ik hem vertelde over het doel van mijn reis, zei dr. Escudero dat hij me aan iemand wilde voorstellen. Ik volgde hem naar de juderia, het oude joodse kwartier van Córdoba. Naast de synagoge lag daar de Casa Andaluci, een prachtig vijftiende-eeuws Moors huis.

‘Ik ga even kijken of ze thuis is,’ zei hij en verdween in de portiek. Een halve minuut later kwam hij weer tevoorschijn en gebaarde me te volgen.

We liepen over een met klimplanten overwoekerde patio. Dr. Escudero vertelde dat dit ooit een papierfabriek was en vandaag het huis van de Franse filosoof Roger Garaudy en zijn Palestijnse vrouw Salma Farouki.

‘Roger heeft net een hersenbloeding gehad en herstelt in Frankrijk,’ zei hij terwijl we een nauwe stenen trap opliepen.

Dat was jammer. Roger Garaudy was een van Frankrijks meest spraakmakende naoorlogse filosofen. Als achtereenvolgens ex-protestant, ex-communist en ex-katholiek was Garaudy begin jaren tachtig moslim geworden. In 1998 was hij in Frankrijk veroordeeld voor een boek dat racistisch en antisemitisch zou zijn. Het Zwitserse Nord Sud-instituut gaf hem voor hetzelfde werk de Kaddhafi Prijs voor de Rechten van de Mens.

De vrouw die ons op het dakterras opwachtte, bewoog zich in haar diepblauwe gewaad met een keizerlijke allure. Ze monsterde mij met donkere, priemende ogen.

‘Ik heb net thee laten zetten,’ zei ze. ‘Willen jullie ook een kopje?’

Salma Farouki bleek een vurig advocaat van de moslimzaak.

‘De moslims werden door de Spaanse Visigoten met open armen ontvangen,’ vertelde ze. ‘Ze brachten rechtvaardigheid in Al-Andalus. Voordien bezaten enkele rijken al het land en moest de massa wroeten als slaven. De moslims verdeelden het land eerlijk onder de mensen.’

Jammer dat er zo weinig eigentijdse getuigenissen van Visigoten zijn overgeleverd, dacht ik bij mezelf, maar zei niets.

Een Aziatisch uitziend meisje zette een schaal met koekjes op de tafel.

‘Die komen uit Damascus,’ zei Salma Farouki en stopte er een in haar mond.

Salma raakte niet uitgepraat over de zegeningen van de Moorse invasie. Volgens haar ontbrak het ons vandaag aan de wijsheid die in Al-Andalus vanzelfsprekend was.

‘We volgen al te blindelings de grillen van de moderne wetenschap,’ zei ze. ‘Zo zouden we ons niet moeten afvragen hoe we naar de maan moeten vliegen, maar wel waaróm we dat zouden doen.’

In haar woorden hoorde ik naast de wijsheid van Al-Andalus vooral die van de in Frankrijk herstellende Roger Garaudy doorklinken.

Ik vroeg Salma en Mansur of ze een goede raad voor me hadden, aan de vooravond van mijn definitieve vertrek naar Mekka.

‘Vraag je nooit af waar je die avond zal slapen of wat je zal eten,’ zei Salma. Zeg gewoon “bismillah”, “in de naam van Allah”, en alle deuren zullen voor je opengaan. Allah laat je nooit in de steek.’

‘Luister goed naar de oproep tot het gebed,’ voegde Mansur daaraan toe. ‘“Allahu akbar”, “Allah is de grootste”. Het is een uitroep die alles relativeert: elk weten, elk hebben en elk kunnen. Als je dat onthoudt, zal je God vinden nog voor je in Mekka bent.’

Ik voelde me gerustgesteld en uitgedaagd tegelijk.

We namen afscheid en trokken de stad in om in het laatste daglicht nog enkele shots te draaien.

Bij een vijver langs de oude stadswal vonden we het standbeeld van Averroës, de filosofische trots van Córdoba. Gery stelde zijn camera op en wees me langs welke kant ik in beeld moest wandelen.

‘Wat heeft die Averroës eigenlijk gezegd of geschreven?’ daagde Johannes mij uit.

Ik schraapte mijn keel om enkele seconden te winnen.

‘Hij vertaalde de werken van Aristoteles uit het Grieks in het Arabisch en heeft hem zo van de vergetelheid gered,’ schoot me net op tijd uit een langvervlogen cursus te binnen.

‘Godzijdank.’ Gery keek niet op van zijn zoeker. ‘En nu naar boven kijken en rechts het beeld uitlopen.’

In een overvol restaurant bestelden we zwaardvis op zijn Cordobees. Johannes bekeek op het uitklapschermpje van zijn kleine camera de beelden die hij in de Mezquita had gedraaid. ‘Niet slecht,’ moest Gery, die over zijn schouder meekeek, toegeven.

Toen we anderhalf uur later weer buitenkwamen, bleek Córdoba in de ban van een feestelijke roes. Van verschillende kanten klonk muziek. Op straat verdrongen mensen zich in hun mooiste kleren. We lieten ons drijven door de massa en werden een pleintje opgestuwd. Achter een uitgelicht meikruis hing een groot portret van een met doornenkroon getooide Christus. Geroep, gelach, gerinkel. Rond mij dansten de mooiste meisjes van de wereld de sevillana, de Andalusische dans die als geen ander de gulzige Spaanse ziel verklankt. De gesponsorde pils vloeide rijkelijk.

De meisjes gooiden hun hoofd achteruit, staken hun armen in de lucht en plukten denkbeeldige granaatappels. Ze lachten trots, uitdagend, zelfbewust. De jongens draaiden als onwennige veulens om hen heen en leken terug te schrikken van het aura dat bijna tastbaar rond de kronkelende meisjeslichamen hing.

Ik keek ademloos toe. Aan de voet van het kruis voltrok zich een dionysisch schouwspel, een explosie van levensdrift. De muziek ging steeds sneller en luider. Ik voelde me de getuige van een vruchtbaarheidsrite, een heidens tafereel dat me terugvoerde naar een ver vervlogen tijd, lang voor de reconquista, lang voor Al-Andalus, lang voor God of Allah iemands levenswandel bestierden.

Iets na middernacht duwde ik de deur van mijn hotelkamer achter me dicht. Ik knipte het licht aan, gooide mijn reistas op bed en pakte mijn spullen. Voor dag en dauw zouden we uit Córdoba vertrekken.

Met in mijn hoofd de door elkaar dollende beelden van bloemenkruisen en meisjesheupen, van bloederige schapenkoppen en Moorse zuilen, viel ik na lang draaien en woelen in slaap.

Een schrijver in Tanger

Boven de haven van Algeciras stond een wolkenloze hemel. Vanaf de kade kon ik links van mij het smalle strandje zien waar Tariq ibn Ziyad in 711 met zijn leger aan land was gegaan en zonder het te beseffen het conflict tussen de islam en het Westen had aangestoken. De schepen waarmee hij de Straat van Gibraltar was overgestoken, liet Tariq verbranden. ‘We zijn niet gekomen om terug te keren,’ sprak hij zijn verbijsterde manschappen toe. ‘Voor ons ligt de vijand, achter ons de zee. We zullen dit land veroveren of zelf vergaan.’

Het werd het eerste. Binnen het jaar nam Tariq Córdoba en Toledo in en doopte de veroverde gebieden ‘Al-Andalus’ – letterlijk: ‘het land van de Vandalen’. De moslims trokken verder noordwaarts, de Pyreneeën over, en hesen de vlag van de Profeet boven de muren van Bordeaux en Narbonne. Pas in 732 wist Karel Martel, een oom van Karel de Grote, de Moorse opmars bij Poitiers te stuiten.

Aan de overkant van de weidse baai tekende zich het profiel van de rots van Gibraltar af. Ook die plek heeft haar naam aan haar veroveraar te danken: Gibraltar is een verbastering van Djebel-al-Tariq, ‘de berg van Tariq’.

Ik hoorde Marc Hoogsteyns mijn naam roepen. Marc was onze fixer en belast met de praktische problemen onderweg: hij regelde filmtoelatingen, paaide weerbarstige douaniers en vulde de voorraad proviand aan. Marc had als oorlogsverslaggever voor het Britse persagentschap Reuters de halve wereld gezien en was een vat vol sterke verhalen. Ik draaide me om. In zijn linkerhand wapperden vijf tickets voor de ferry naar Tanger.

Er was maar een handvol passagiers aan boord. Op het bovendek, waar een flinke wind blies, probeerde een haveloos uitziende man het zich tussen zes plastic tassen gemakkelijk te maken. Een jong paar, dat elkaars hand de hele tocht niet zou loslaten, vertelde dat ze uit Perpignan kwamen en naar Marrakesh wilden. Hoog boven mijn hoofd maakte een koppel meeuwen met schrille kreten duidelijk dat ook zij klaar waren voor de reis.

Met een diepe zucht van de stoomfluit zette de boot zich in beweging. Terwijl de scheepsschouw een wolk inktzwarte rook uitspuwde, zag ik de rots van Gibraltar langzaam wegschuiven. Er ging een golf van opwinding door me heen. Dit was het echte begin van de reis. Straks zou ik voet aan wal zetten op een continent waar ik de vreemde zou zijn, de onaangepaste.

De stoomfluit zuchtte een tweede keer. Ik zag Johannes, die zijn gezicht met zonnecrème insmeerde, en dacht terug aan de vele avonden die we hadden doorgebracht met plannen en vergaderen, met het uitstippelen van de route en het uitzoeken van geschikte haltes. Aan de redenen ook waarom ik deze reis wilde maken.

Sinds 11 september 2001 was de wereld veranderd. Een allochtoon was niet langer een Turk of een Marokkaan, maar bovenal een moslim. Een hoofddoek was niet langer een stuk stof, maar een statement. Theo van Gogh was vermoord, in Londen en Madrid waren bommen ontploft en een dozijn cartoons van de Profeet had moslims in de hele Arabische wereld bozer gemaakt dan ze ooit op hun eigen dictatoriale regimes waren geweest.

In kranten en praatprogramma’s las en hoorde ik waarheden over de islam verkondigen door zelfverklaarde kenners die nog nooit een voet in een moskee hadden gezet. Een in Antwerpen geboren en getogen imam herdefinieerde het wij-zijgevoel door in de nasleep van de cartoonaffaire te verwijzen naar ‘gevoeligheden waar jullie westerlingen niet kunnen inkomen’.

In de steeds heftiger razende storm van meningen en uitspraken over de kloof tussen het Westen en de islam, over botsende beschavingen en onverzoenbare wereldbeelden, wilde ik zelf uitzoeken hoe diep het water was. Stevenden het Westen en de moslimwereld af op een onafwendbare clash, of maakten we alleen de groeistuipen mee van een snel globaliserende en multiculturele wereld?

Voor de antwoorden wilde ik terug naar de bron. Naar de plek waar Mohammed in het jaar 570 was geboren, waar hij zijn openbaringen kreeg en waar hij een godsdienst stichtte die vandaag door ruim een miljard mensen werd beleden.

Ik wilde naar Mekka.

De stad is voor alle moslims de heiligste plek op aarde en geeft letterlijk richting aan hun geloof: vijf keer per dag bidt een moslim met zijn gezicht naar Mekka. In elke moskee geeft de mihrab, een nis in de muur, de richting van Mekka aan.

Jaarlijks maken twee miljoen moslims uit de hele wereld de hadj, de bedevaart naar Mekka. Het is een religieuze plicht voor elke moslim die er gezond en welvarend genoeg voor is. Na zijn terugkeer wordt de pelgrim de rest van zijn dagen met grote eerbied bejegend en krijgt hij de eretitel ‘hadji’ aan zijn naam toegevoegd.

In tegenstelling tot de bedevaartgangers was ik niet van plan de kortste of makkelijkste weg te nemen. Mekka was mijn doel, maar het zou een lange tocht worden, langs de vele plaatsen waar de geheimen van de islam verborgen lagen: Casablanca en Fez, Algiers, Tripoli en Caïro, het mysterieuze Damascus, Jeruzalem, Istanbul en het kruitvat Teheran.

Al tijdens de korte oversteek van de Straat van Gibraltar bleek dat de relatie tussen het Westen en de islam weinigen onberoerd laat. In de schaduw van de scheepsschouw raakte ik aan de praat met Mustafa, een Marokkaan die vijftien jaar in de Marollen had gewoond maar er nooit zijn draai had gevonden.

‘Het leven is niet evident voor een moslim in Brussel.’ Hij keek me van onder de klep van zijn baseballpet uitdagend aan.

‘Je kan in België toch vrij je godsdienst beleven?’

‘Helemaal niet! De muezzin mag niet oproepen tot het gebed en er mogen geen minaretten worden gebouwd. België behandelt zijn moslims erg slecht.’

Hij stak een sigaret op. ‘Weet je wat ik in België ook zo vreselijk vond? Het eten!’

Nu voelde ik me helemaal op mijn vaderlandse ziel getrapt.

‘Gekke koeien, kippen vol dioxine en het fruit en de groenten hebben er geen smaak. Heb je wel eens een echte tomaat geproefd? In België zal je hem niet vinden.’

Mustafa schoof zijn pet recht. ‘Ik heb in België ook een tijd in de gevangenis gezeten. Geloof me, het is er erger dan in een Marokkaanse gevangenis.’

Ik had in geen van de twee gezeten en moest hem dus wel het voordeel van de twijfel geven. Er was overigens geen terrein waarop België het niet tegen Marokko moest afleggen.

‘Wist je dat in Marokko niemand werkloos is?’

Ik begon me af te vragen welke masochistische motieven Mustafa ooit naar onze regenachtige contreien hadden gedreven. Nu keerde hij in ieder geval terug naar zijn vaderland, en voorgoed.

‘Jullie moeten ons niet, zo simpel is het. Alsof we allemaal een bom onder ons T-shirt hebben zitten. Ik denk dat we niet veraf zijn van de dag dat Europa alle Arabieren eruit schopt.’

Als schapen uit de mist doken aan de horizon de witte huizen van Tanger op.

Na een verbazend vlotte douanecontrole laadden we bagage en materiaal in een gehuurde minibus. Aan het stuur zat Ahmed, een getaande vijftiger wiens glimlach op zijn gezicht gebeiteld leek. Ahmed was twintig jaar lang trucker in Spanje geweest en had daar een woordenschat van zes Spaanse krachttermen aan overgehouden.

Onder de namiddagzon baadde Tanger in het magische licht dat ooit Henri Matisse, Edgar Degas en Eugène Delacroix hierheen had gelokt. Tussen de palmbomen paradeerden gniffelende meisjes en trots voor zich uit kijkende vrouwen in karmijnrode en diepblauwe djellaba’s. Een verkeersagent in een te groot uniform maakte gewichtige gebaren in de richting van druk toeterende auto’s die hem compleet negeerden.

Terwijl Gery zijn leven waagde door met camera en statief naar een vluchtheuvel in het midden van de straat te rennen, werd ik aangeklampt door een jongen met een bundel papieren onder de arm.

‘Bonjour monsieur!’ lachte hij en drukte me een fotokopie in de hand.

‘Curriculum vitae’ stond er bovenaan. Maalainine Benmoussa was in 1981 geboren, had hotelwetenschappen gestudeerd, sprak Arabisch, Spaans en Frans en had ervaring als kelner en souvenirverkoper.

‘Je cherche du travail,’ voegde hij er voor alle duidelijkheid aan toe.

Ik dacht aan wat Mustafa op de boot over de Marokkaanse werkloosheidscijfers had gezegd, beloofde dat ik mijn ogen zou openhouden en wenste hem bonne chance.

Op de promenade stonden vier bronzen kanonnen naar de zee gericht. Ze getuigden van de eeuwen van strijd die om Tanger waren gevoerd. Nadat achtereenvolgens de Romeinen, de Vandalen, de Byzantijnen en de Arabieren hier de plak hadden gezwaaid, kwam de stad vanaf 1471 afwisselend in Portugese, Spaanse en Engelse handen.

Zijn reputatie van hedonistisch paradijs verwierf Tanger in de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw, toen het een taksvrije zone onder internationaal toezicht was en als een magneet werkte op schrijvers, schilders en avonturiers. Ze kwamen af op de zon, de goedkope drank en de kif, de Marokkaanse hasj. De mooie en gewillige Marokkaanse jongens waren voor de liefhebbers een extra stimulans om de Straat van Gibraltar over te steken.

Ook de legendarische beatniks Alan Ginsberg, William Burroughs en Jack Kerouac proefden gretig van de kruidige troeven van Tanger, de stad waar niets verboden leek.

Toen Tanger in 1956 opging in de kersverse onafhankelijke Marokkaanse staat, was het uit met de pret. Tot grote opluchting van de plaatselijke vrome moslims sloot de Marokkaanse overheid de bordelen, drugtenten en homobars.

Toch meende ik in de ogen van de bejaarde klanten van het Gran Café de Paris te lezen dat ze nog wel eens van die vrijgevochten tijden droomden. Het interieur – met groen kunstleer beklede stoelen, donkere lambrisering en bespiegelde pilaren – was dat van een naoorlogs kunstenaarscafé in Saint-Germain-des-Prés.

Aan de andere kant van mijn tafeltje zat Tahar Ben Jelloun, Marokko’s meest succesvolle schrijver. Ben Jelloun had huizen in Parijs, Marrakesh en Tanger en was enkele dagen in de stad. De aanleiding voor onze afspraak was een dun boekje dat ik bij me had: L’islam expliqué aux enfants.

‘Ik heb het geschreven in de nasleep van 11 september,’ zei Ben Jelloun in academisch Frans. ‘Mijn kinderen zagen de beelden op tv en waren ontzet dat moslims zoveel mensen de dood hadden ingejaagd. Ik wilde hen duidelijk maken dat niet alle moslims terroristen zijn. Het aantal vergissingen en stommiteiten dat je sinds 11 september over de islam hoort, is onrustwekkend. Bovendien wakkert een aantal rechtse partijen in Europa een irrationele angst voor de islam aan.’

Ik vertelde Ben Jelloun dat het mijn bedoeling was de vooroordelen te vergeten en de islam in al zijn facetten te leren kennen.

‘Het is een eenvoudige godsdienst,’ zei hij. ‘De islam berust op vijf pijlers. Je moet om te beginnen erkennen dat er één God is en dat Mohammed zijn profeet is. De tweede pijler is het gebed: vijf keer per dag moet je bidden in de richting van Mekka. Dan is er de ramadan, de vastenmaand. Tussen zonsopgang en zonsondergang mag je niet eten, drinken, roken of vrijen. De vierde pijler is de zakat, een soort belasting die de armen ten goede komt.’

De schrijver nam een slok thee.

‘De islam regelt elk aspect van het leven, veel meer dan het christendom of het judaïsme. Hoe je je moet gedragen, hoe je een samenleving moet organiseren, het staat allemaal in de Koran. Niet voor niets zei ayatollah Khomeini in 1978: “De islam is politiek of helemaal niks.”’

‘Gelooft u dat er in de moslimwereld ooit een scheiding komt tussen moskee en staat?’

Ben Jelloun keek bedenkelijk. ‘Het zal langzaam gaan. Heel erg langzaam. Zij die de islam politiek willen misbruiken, schreeuwen vandaag het hardst. Maar er zal een moment komen dat de moslims zeggen: wij willen onze godsdienst in vrede beleven, thuis of in de moskee.’

Ik probeerde mij voor te stellen hoe dat te rijmen viel met het feit dat de islam zich met elk aspect van het leven bemoeide.

‘De laatste pijler ten slotte, de laatste pijler…’ Tahar Ben Jelloun schoof zijn glas opzij, pakte zijn boekje en bladerde naar de bewuste passage. ‘Ja natuurlijk! De hadj! Iedereen die het zich kan veroorloven, moet één keer in zijn leven op bedevaart gaan naar Mekka.’

Ben Jelloun was zelf als jongeman naar de heilige stad getrokken.

‘In 1974 heb ik de bedevaart der armen gemaakt. Een maand lang heb ik nauwelijks gegeten en op de meest oncomfortabele plekken gelogeerd. Ik ben een hoop kilo’s kwijtgeraakt. Maar wat je voelt als je vanaf de Arafat-berg vlakbij Mekka de zon ziet ondergaan, is onbeschrijflijk. Je moet het meegemaakt hebben om de bezieling te begrijpen die alle moslims ter wereld verenigt.’

Ik vertelde hem dat ik ook op weg was naar Mekka.

De schrijver keek bedenkelijk.

‘Je zal vlak voor je bij de heilige plaatsen komt een bord zien: “Verboden voor niet-moslims”. Met overtredingen wordt niet gelachen. Als ze je als niet-moslim betrappen, zijn ze in staat je lelijk toe te takelen.’

‘Wat is de oplossing?’

‘Moslim worden. Vele Europeanen die in Mekka moesten werken, ingenieurs en architecten, hebben het gedaan.’

‘En hoe word je moslim?’

‘Je spreekt in het bijzijn van drie getuigen een paar welomschreven regels uit en je bent het. Moslims kennen geen doop of iets dergelijks, er komen verder geen rituelen bij kijken.’

‘En kan je ook weer moslim-af worden?’

Tahar Ben Jelloun keek me ondeugend aan.

‘Ook daar wordt niet mee gelachen.’

Mijn hotelkamer lag aan de straatkant. Ondanks enkele forse halen kreeg ik mijn schuifraam niet helemaal dicht. Als ik Arabisch had verstaan, had ik alle gesprekken kunnen volgen die die nacht onder mijn venster werden gevoerd.

Ik ging op bed zitten en diepte een dikke turf uit mijn tas: Travels of Ali Bey, het reisverslag van een Spanjaard die begin negentiende eeuw naar Mekka trok. Ik had het thuis in één ruk uitgelezen.

Ali Bey was een mysterieuze figuur. Hij werd in Barcelona geboren als Domingo Badia y Leblich, studeerde in Valencia Arabisch en natuurwetenschappen, en wist de Spaanse overheid te overtuigen hem als spion een reis door de moslimwereld te laten maken. Die was toen nog zo goed als onbekend, wat niet belette dat verschillende Europese mogendheden er hun zinnen op hadden gezet. Waarschijnlijk – maar zoals de meeste feiten uit zijn leven is ook dat in nevelen gehuld – stuurde Ali Bey zijn rapporten ook door naar de Fransen en de Engelsen.

Domingo veranderde zijn naam, liet zich besnijden, hulde zich in djellaba en tulband en stak op 23 juni 1803 met een uitgebreid gevolg en een ton bagage de Straat van Gibraltar over. De douaniers in Tanger vertelde hij dat hij een Abbasidische prins was uit Aleppo in Syrië. Iedereen trapte erin. Ali Bey werd overal met de grootste honneurs ontvangen en raakte zelfs bevriend met de Marokkaanse sultan. Dankzij de dure geschenken die hij met gulle hand uitdeelde, genoot hij overal de grootste gastvrijheid.

Na een verblijf van twee jaar in Marokko trok de nepprins via Tripoli naar Alexandrië en Caïro. In januari 1807 arriveerde hij in Mekka. Ali Bey hield nauwkeurig bij wat hij onderweg zag: hoe mensen gekleed gingen, wat ze aten, hoe ze woonden. Hij was getuige van besnijdenissen en huwelijksfeesten, bezocht badhuizen en Koranscholen, mocht aanschuiven bij de sultan en kreeg slavinnen cadeau. Voor wie zijn belevenissen leest, ontvouwt zich een wereld die eeuwenlang onveranderd was gebleven: de Arabische wereld net voor de komst van de westerse kolonisator.

Ik sloeg het boek open en herlas de eerste bladzijden. ‘Ik heb horen vertellen,’ noteerde Ali Bey na zijn aankomst in Tanger, ‘dat de christenen die vóór mij islamitische landen bezochten, zich veilig voelden door zich als moslims te kleden. Ik geloof echter dat je alleen veilig bent als je je hebt laten besnijden. Het is het eerste waar ze vreemdelingen naar vragen.’

Benieuwd naar wat ik de komende weken uit Ali Bey’s beschrijvingen zou herkennen, legde ik het boek weg en knipte het licht uit.

Onmiddellijk na Mohammeds dood in 632 begon de islam aan een veroveringstocht met een snelheid en een gemak waarvoor niemand ooit een afdoende verklaring heeft gevonden. De eerste opvolger van de Profeet, diens schoonvader Abu Bakr, onderwierp het hele Arabische schiereiland. Omar, de tweede kalief, veroverde Egypte, Syrië en Perzië.

Rond 680 arriveerde generaal Oqba bin Nafi in het huidige Marokko. Het land werd al duizenden jaren bevolkt door Berbers of Imazighen, zoals ze zichzelf noemen. De Berbers die aan de kust woonden, boden geen weerstand en werkten met de Arabieren mee.

Vanuit Tanger trok Oqba de bergen in, om de Berbers die aan hun vrijheid hechtten tot andere gedachten te brengen. Het werd geen theevisite. Oqba bin Nafi stond bekend als een wrede bruut die er niet voor terugdeinsde al wie zich verzette te verminken of als slaaf te laten afvoeren. De generaal was diep overtuigd van de Arabische superioriteit en beschouwde de spectaculaire successen van de islam als een bewijs van Allahs goedkeuring en zegen.

De auteur van een anonieme bijdrage op islamanswers.net, een site die ik voor mijn vertrek had ontdekt, zag het zo: ‘Oqba bin Nafi was iemand die met een hart vol vuur de Waarheid onder alle volkeren van de wereld wilde verspreiden.’ Nog altijd volgens de anonieme bewonderaar verzuchtte Oqba aan het eind van zijn leven: ‘Het enige wat ik diep betreur, is dat ik de islam niet in heel Afrika heb kunnen verspreiden.’

Oqba’s opvolger gooide het over een andere boeg en overtuigde de weerspannige autochtonen van de voordelen van een bondgenootschap. De Berbers begroeven de strijdbijl en bekeerden zich tot de islam. Toch werden ze nooit helemaal gearabiseerd: Berbers bleven hun eigen taal spreken en koesterden een blijvend wantrouwen tegen de Arabische indringers.

Honderd jaar geleden kwam Europa zich met het Marokkaanse huishouden bemoeien. De sultan mocht pro forma op zijn troon blijven zitten, maar moest gedogen dat zijn land een protectoraat werd. De Fransen controleerden voortaan het grootste deel van Marokko. Spanje bezette de noordelijke kuststeden en de Rif, een stug gebergte dat evenwijdig loopt met de Middellandse Zeekust.

De trotse Riffijnse Berbers haalden hun geweren uit de kast en begonnen in 1919 een regelrechte oorlog met de Spanjaarden. Berberleider Abdelkrim El Khattabi riep twee jaar later zelfs de onafhankelijke Republiek van de Rif uit. De republiek kon bogen op een eigen vlag, een onafhankelijkheidsdag en achttienduizend inwoners.

In 1926 was het over. Op 27 mei capituleerde het Riffijnse leger voor een gezamenlijke Franse en Spaanse troepenmacht, aangevoerd door ijzervreters Henri Pétain en Francisco Franco.

We waren het Rifgebergte een paar minuten geleden ingereden. Terwijl Ahmed een versnelling lager schakelde, zag ik rechts dichtbegroeide flanken opduiken. Hier begon het ondoordringbare woud waar verzetsstrijders al sinds de Arabische invasie een ideale schuilplaats vonden. Links strekte een kale akker zich glooiend naar de einder uit.

‘Mag ik jullie erop wijzen dat we op dit moment de zeshonderdmetergrens passeren?’ gaf Gery de groep mee. Hij keek tevreden op van zijn nieuwe horloge, waarvan je ook de luchtdruk, de temperatuur en je hartslag kon aflezen.

‘Zegt het ook of we er nog voor het donker geraken?’ vroeg Johannes, terwijl hij onder zijn stoel vergeefs naar iets eetbaars zocht.

In de om zich heen grijpende schemer passeerden we een armoedig gehucht. Twee mannen, gehuld in djellaba’s met puntige capuchons, keken ons achterdochtig na.

Chefchaouen, alt. 622m

Het was na negenen en de zon was onder toen we in het bergstadje Chefchaouen arriveerden. Stijf als een hark stapte ik uit en trok de rits van mijn cardigan omhoog.

‘Elf graden,’ constateerde Gery met opgetrokken wenkbrauwen.

Marc kieperde een plastic zak vol platgedrukte blikjes in een vuilnisbak.

De eigenaar van een zaak in noten en gedroogd fruit was aan het opkramen en liep met een mand gesuikerde vijgen naar binnen. Een vrouw met een boodschappentas aan de arm keurde de laatste nog uitgestalde dadels.

Ik keek naar Johannes. Er zou vandaag niet meer gefilmd worden. In alle ogen stond hetzelfde te lezen. Eten. Nu.

Aan de overkant van het plein lonkte een klein restaurant.

‘Het zit vol locals,’ zei Marc met zijn neus tegen het raam. ‘Een goed teken.’

De kaart zag er aanlokkelijk uit, maar alcohol was in Casa Hassan niet te krijgen. Onze chauffeur maakte mij in een mengeling van Arabisch, Spaans en gebarentaal duidelijk dat hij al in Chefchaouen was geweest en dat ik hem moest volgen.

We lieten de anderen achter, staken het plein schuin over en sloegen een straatje in. Ahmed wees voor zich uit en mompelde iets waarin ik geen enkele taal meer herkende.

Even verder werd het straatje een steegje. Het ging ook steil omhoog nu, en ik moest uitkijken om niet te struikelen op de onregelmatige plavuizen.

Alleen het flauwe schijnsel van een straatlantaarn brak het donker van de maanloze avond. We haalden een magere man in. Met zijn puntige kap, zijn grauwe djellaba en zijn blote voeten die achteraan half uit zijn slippers staken, zag hij eruit als een strenge Castiliaanse monnik. Een zwijgende, griezelige schim. Ik herinnerde me dat Chefchaouen voor christenen lang verboden terrein was geweest. Tot de Spanjaarden in 1920 de stad innamen, riskeerde je als Europeaan je leven. Charles de Foucauld, een Franse avonturier, verkleedde zich in 1883 als rabbijn en kon zo ongestoord de stad bezoeken. Een Spanjaard die het een paar jaar eerder zonder vermomming had geprobeerd, was door de inwoners ter plekke omgebracht.

Ahmed hield halt bij een onduidelijk etablissement. Boven de deur brandde een groene neon.

Ik keek verbaasd. ‘Here?’

Hij knikte en duwde de deur open.

Een groezelige toog, een ijskast vol frisdrank, rechts een hoek met kussens tegen de muur. Het was er nauwelijks lichter dan buiten. Uit een achterkamer kwam een besnorde man tevoorschijn. Ahmed maakte hem duidelijk wat we wilden, waarop de man weer verdween.

Ik keek om me heen. Qua sfeer hield de tent het midden tussen een gokkantoor en een bordeel. Buiten een zachtjes neuriënde Ahmed en mezelf was er niemand. Ik vroeg me af op welk publiek de eigenaar mikte. Winkelende vrouwen en puntkappen leken me niet het type dat een zaak als deze frequenteerde.

De besnorde kwam weer tevoorschijn en tilde een plastic zak op de toog. Hij bromde iets in het Arabisch, trok een fles rode wijn half uit de zak en stak drie vingers op. Ahmed keek gewichtig en knikte. Er zou niet meer spanning in de lucht hebben gehangen als in de plastic zak een kilo heroïne had gezeten. De prijs was redelijk.

In Casa Hassan hadden de anderen ook voor Ahmed en mij een tajine van kip met abrikozen en amandelen besteld. De wijn bleek heerlijk. Marc hervatte zijn verhaal over een collega die in Laos vier meter voor hem op een landmijn was gelopen, en die hij zwaargewond op zijn rug tot het volgende dorp had gedragen. ‘Zonder dat ik gestopt ben met filmen!’

Een tafeltje verder zat een jongeman alleen te eten. Hij legde zijn vork neer en vroeg in het Frans welke taal wij spraken. Ik begon een omstandige uitleg over Dutch en Deutsch en Vlamingen en Walen. Toen hij vroeg wat we in Chefchaouen deden, vertelde ik hem over het doel van onze reis.

‘That’s good.’ Nu leek hij oprecht geïnteresseerd.

Ik nodigde hem aan onze tafel uit. Rachid was 22, studeerde in Casablanca en had in Chefchaouen zijn broer bezocht. Morgenvroeg vertrok hij weer. Johannes reikte met de fles naar zijn glas, maar Rachid maakte een afwerend gebaar.

‘Wat vindt u ervan dat de islam alcohol verbiedt?’ vroeg hij, als om zich te verontschuldigen.

‘Ik vind dat ieder dat voor zichzelf moet beslissen,’ was Gery me voor.

‘Misschien wel,’ zei Rachid. ‘Maar te veel alcohol is niet gezond en het ene glas leidt naar het andere.’

‘In Europa zijn we erg gesteld op onze vrijheid,’ zei ik. ‘Wij houden niet van religieuze geboden en verboden.’

Ik moest denken aan het huwelijk van mijn nichtje, wier kersverse Algerijnse echtgenoot had geëist dat op het feest in Brussel geen alcohol zou worden geschonken.

Rachid had nog geen trouwplannen. Het was ook niet zo makkelijk iemand te leren kennen. De sluier was volgens hem nodig om de suspens erin te houden. Als je alles onmiddellijk zag, was de spanning weg. Eenmaal getrouwd had de vrouw geen geheimen meer voor haar man, maar was er een andere reden om de sluier te handhaven.

‘Elke man is jaloers en wil toch dat niemand anders van de schoonheid van zijn vrouw kan genieten?’ Rachid trok het gezicht van een schaker die zijn tegenstander met een rake zet in het nauw drijft.

‘Als in België een koppel naar een feest gaat,’ pareerde ik, ‘maakt de vrouw zich mooi. Niet alleen voor haar man en voor zichzelf, maar voor alle aanwezigen op het feest.’

Rachid forceerde een glimlach. Ik zag dat hij ervan overtuigd was dat ik hem iets probeerde wijs te maken.

Als dit al geen clash van beschavingen is, dacht ik bij mezelf, dan toch een moeilijk te passeren grens.

Rachid zocht een gat in mijn verdediging. ‘Je kan toch niet ontkennen dat jullie manier van leven voor grote problemen zorgt? Prostitutie, echtscheidingen, eenoudergezinnen.’

‘Dat betreurt iedereen,’ zei ik. ‘Maar ik denk niet dat een Europeaan de prijs wil betalen die jij wil betalen. Het leven is meer dan kuisheid en schaamte alleen.’

‘Een westerling kan niet in onze denkwereld komen,’ zuchtte Rachid. ‘We hebben een verschillend referentiekader. Jullie hebben de Franse revolutie en de renaissance, wij de Koran.’

Pas in het stralende ochtendlicht gaf Chefchaouen zijn ware charme prijs. De binnenstad was een oogverblindende weelde van blauw en groen. De gevels, de houten deuren en ramen, de gewelven en de ijzeren balkons, alles was in heldere schakeringen van aquamarijn, azuur en turkoois geschilderd. Chefchaouen zag er onwezenlijk uit, als het feeërieke decor van een Arabisch sprookje. Ik had moeite me in te beelden dat mensen hier ook echt woonden. De vrouw in haar deurgat, de oude man op zijn dorpel, de spelende jongetjes bij de fontein: het leken figuranten die op de hun toegewezen plek de uren aftelden tot ze weer naar huis mochten.

Chefchaouen was in 1471 gesticht. Na de val van Granada in 1492 stroomden uit Spanje massa’s joodse en islamitische vluchtelingen toe. De uithangborden van Pension Córdoba en Hotel Andaluz gaven aan dat de inwoners van Chefchaouen hun roots niet hadden vergeten.

Terwijl de anderen sfeershots draaiden, installeerde ik me aan een tafeltje op de Outa El Hammam, het langwerpige centrale plein. Links van mij rezen achter de daken de beboste bergen op waar de stad haar naam aan dankt: ‘Chefchaouen’ is Berbers voor ‘Kijk naar de toppen!’

Aan de overkant sjokte een ezeltje voorbij de robuuste muur van de kashba, waar in 1926 de overmoedige Abdelkrim El Khattabi een tijd gevangen had gezeten.

Op dit uur was het plein vrijwel leeg. Ik ademde diep in en genoot van de stilte. De kelner zette een glas met verse muntbladeren voor me neer, hief zijn kannetje thee hoog in de lucht en liet het glas kunstig en zonder een druppel te morsen vollopen. Ik nam een slok, diepte mijn schrift op en probeerde mijn indrukken van de voorbije dagen te ordenen.

‘Perdona señor!’

Pas toen ik ze voor de derde keer hoorde, realiseerde ik mij dat de woorden voor mij waren bedoeld. Ik keek op. Twee stoelen verder was een man in djellaba komen zitten.

‘Schrijft u iets over onze stad?’ vroeg hij.

Ik antwoordde in mijn beste Spaans dat ik de woorden hoopte te vinden die zijn stad recht aandeden.

‘Al zesenzestig jaar word ik elke ochtend wakker in Chefchaouen,’ glimlachte hij, ‘en elke keer opnieuw sta ik versteld van zijn schoonheid.’

De man heette Hassan en was een gepensioneerd onderwijzer.

Ik vertelde dat mij de uithangborden waren opgevallen met de verwijzingen naar Córdoba en Al-Andalus.

‘Ah, Al-Andalus,’ zei hij zacht, en leek in één klap vijf eeuwen terug in de tijd te worden geslingerd. ‘El paraiso perdido…’

In geen enkele andere taal kon het paradijs zo reddeloos verloren klinken.

‘Al-Andalus was een gouden tijdperk zoals de islam er sindsdien geen meer heeft gekend,’ mijmerde hij voort. ‘Ben je wel eens in de Mezquita van Córdoba geweest?’

Ik knikte.

‘Dan zal je het begrijpen. De droom van Al-Andalus leeft nog altijd in ons hart. Niet alleen in het hart van de moslims overigens, ook in dat van de joden. Die zijn ook allemaal Spanje ontvlucht en werden hier net zo goed met open armen ontvangen. Wist je dat toen de Spanjaarden hier in 1920 arriveerden, ze de joden van Chefchaouen een middeleeuwse variant van het Castiliaans hoorden spreken?’

Ik schreef het meteen op.

‘Ik ken zelf tientallen families in Chefchaouen die hun roots in Al-Andalus hebben: Leisar, Abra, Zamorra, allemaal Spaanse namen.’

‘Dromen de moslims ervan om ooit terug te keren naar Al-Andalus?’

‘Nee. Veroveren willen we het niet meer, we willen alleen de droom blijven koesteren,’ antwoordde hij, maar in zijn ogen meende ik het tegenovergestelde te lezen.

De gehechtheid van de Berbers aan hun pre-Arabische tradities maakte dat de islam in Marokko een heel eigen karakter kreeg. Hoewel in de orthodoxe islam elke vorm van personencultus taboe is, vereren de Marokkanen een eindeloze schare maraboes: legendarische figuren aan wie wonderlijke gaven worden toegeschreven en die sterk aan katholieke heiligen doen denken.

Je hebt maraboes in alle soorten. Sommigen worden vereerd omdat ze rechtstreeks van de Profeet afstammen, zonder verdere noemenswaardige kwaliteiten. Anderen zijn regelrechte charlatans.

In zijn reisverslag beschrijft Ali Bey ene Sidi Ali.

‘De heilige man laat zich op een draagberrie vervoeren,’ vertelt Ali Bey, ‘vermoeid als hij is van het vele bidden voor het heil van het land.’

Het geld dat Sidi Ali vergaarde met aalmoezen, gaf hij uit aan wapens voor zijn lijfwachten.

‘Potentie is een gave van de hemel,’ vervolgt Ali Bey, ‘en heiligen hebben er meer dan hun deel van. Sidi Ali heeft een flink aantal zwarte vrouwen en een hoop kinderen.’

Een andere heilige, Sidi Alarbi, onderhield – naast zijn wettige echtgenotes en zijn gewone concubines – achttien zwarte meisjes.

Sommige maraboes zouden vandaag niet vrij mogen rondlopen.

‘Er is er een,’ vertelt Ali Bey, ‘die zijn komst aankondigt met gekwaak, als van een eend of een gans. Zijn kleren zijn onbeschrijflijk smerig. Bovendien heeft hij de gewoonte in het openbaar over te geven en het resultaat door zijn bewonderaars te laten oplikken.’

Ali Bey had ook een aanhanger van de legendarische sjeik Al Kamel tegen het lijf kunnen lopen. Diens aanhangers doorboorden hun tong en wangen met dolken, aten slangen en schorpioenen op en verslonden zelfs levende geiten en schapen.

Een serener paar mouwen waren de mystieke soefi’s. Zij leidden een ascetisch leven en brachten hun dagen door met gebed, vasten en meditatie. De plek waar een soefi had gewoond of begraven lag, werd zawiya – letterlijk ‘hoek’ – genoemd en was vaak tot lang na zijn dood de verzamelplaats voor de broederschap die hij had gesticht.

De zawiya van de nog levende Ali Raissouni, op een steenworp van de Outa El Hammam, was duidelijk meer dan een simpele hoek. We stonden voor een statig gebouw met drie verdiepingen, waarvan alle vensters getralied waren.

Ik liet de bronzen klopper neerkomen en hoorde de galmende dreun binnen langzaam wegsterven. Eerst was er niets, dan naderden schuifelende voeten en werd de deur moeizaam opengetrokken. Een bejaarde man keek ons door dikke brillenglazen vragend aan. Ik legde hem in hakkelend Engels uit dat we uit België kwamen en dat Ali Raissouni schriftelijk had toegezegd ons te woord te zullen staan. De man leek niets van wat ik zei te verstaan, maar gebaarde ons toch binnen te komen.

We betraden een ruime binnenplaats. Ter hoogte van de eerste verdieping liep een gaanderij. Ergens klaterde water. Johannes overlegde met Gery wat de meest geschikte plek was om het gesprek te draaien. Zo gingen een minuut of vijf voorbij.

‘Buenas tardes.’

Ik draaide me om. Ali Raissouni was een jaar of vijfenzestig en klein van stuk. Zijn reputatie reikte tot ver buiten Chefchaouen: Raissouni stamde uit een soefi-familie, was een vermaard historicus en lid van de Marokkaanse Vereniging van Islamitische Schriftgeleerden.

‘De meeste mensen,’ zo stak hij van wal op de plastic stoel die Johannes hem had aangewezen, ‘zijn alleen belust op winst en macht. Dat anderen honger lijden of van ellende creperen, laat hen koud. Het soefisme daarentegen is gebaseerd op het edele gevoel van iemand die zijn hart openstelt voor de hele mensheid.’

Dit was geen clash of civilizations. Dit kwam recht uit een sermoen zoals ik er in mijn katholieke collegetijd zoveel had gehoord.

Over de schouder van de soefi zag ik intussen een vijftal mannen in djellaba de binnenplaats oplopen. De jongste had een tamboerijn bij zich. Ze keken nieuwsgierig in onze richting, stootten elkaar lacherig aan en liepen een groene deur binnen.

Ali Raissouni liet zich niet afleiden. ‘De soefi ziet overal de hand van Allah in en verliest Allah geen moment uit het oog. Voortdurend voelt hij de aanwezigheid van Allah in zijn hart.’

Hij hief zijn armen ver uit elkaar. ‘Allah is met ons! Hij ziet alles, weet alles en kan alles!’

Op dat moment rinkelde de gsm van Ali Raissouni ergens diep in zijn djellaba.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei hij.

Terwijl de soefi in een druk gesprek in het Arabisch verwikkeld was, kwamen meer mannen toegestroomd. Ze stapten recht op de groene deur af.

Gery duwde een nieuwe tape in zijn camera. Ali Raissouni nam afscheid van zijn gesprekspartner en stopte zijn gsm weg.

‘De cofradias, de broederschappen, zijn gemeenschappen waar de soefi’s eens per week samenkomen om te mediteren en te bidden,’ ging hij verder. ‘Je hebt ze overal: in Marrakesh, in Fez, in Meknez.’

En ook in Chefchaouen. Vanachter de groene deur klonk nu een monotoon, hypnotisch gezang. Ali Raissouni stond op en maakte met een korte knik duidelijk dat ik hem moest volgen.

De leden van de broederschap hadden een witte sjaal om hun hoofd geknoopt en zaten in kleermakerszit op kussens. Ali Raissouni wees mij een plaats en sloot zelf mee aan.

De mannen wiegden traag heen en weer. Ze hadden luide stemmen en produceerden bezwerende keelklanken. Het enige woord dat ik herkende was ‘Allah’, dat ze met steeds wisselende klemtoon en variërende lengte uitspraken.

Aan het uiteinde van de rij gaven drie mannen het ritme aan: de eerste sloeg op een darboeka, een vaasvormige trommel; de tweede op een bendir, een platte trommel met één vel; de derde was de jongeman met de tamboerijn. De rest klapte met zijn handen mee.

De mannen raakten steeds meer van de wereld. Hun ogen stonden wazig en leken te zoeken naar een onbestemd punt, ergens ver buiten de beslotenheid van de kamer.

Plots stonden ze allemaal tegelijk op, terwijl ze doorgingen met zingen. Iedereen gaf elkaar de hand. De oudste van het gezelschap haalde vanachter een kussen een kleine trommel tevoorschijn en nam het ritme van de andere muzikanten over, maar sneller en opzwepender. De broeders begonnen ter plaatse op en neer te springen. Op de eerste tel bogen ze hun bovenlichaam met een abrupte beweging naar voren, op twee rechtten ze hun rug weer. Mijn buurman had mijn hand gegrepen en ik werd in de collectieve beweging meegezogen. Het gezang klonk nu meer staccato en de mannen slaakten er lukraak ophitsende kreten doorheen. Ik kon er nauwelijks nog Arabisch in herkennen. Waar het begin van de sessie nog iets sereens-religieus had, ging er nu een primitief tribaal gevoel van uit. Op kousenvoeten was Afrika de kamer binnengeslopen.

Ik voelde het zweet over mijn rug lopen. Een man met een ringbaard sprong naar het midden van de groep. Hij had een barnstenen halssnoer om, hield zijn handen in de lucht en wentelde als een derwisj om zijn as. Zijn ogen draaiden weg, je zag alleen het wit. De wereld om hem heen leek vergeten. Rond mij raakten ook de andere broeders in trance. De man in het midden ging voor een ander staan, hing hem het snoer om en nam zijn plaats in. Zo wisselden de broeders elkaar af.

Toen was het over. Als op een onmerkbaar teken hield iedereen op met zingen, streek zijn djellaba glad en ging weer zitten. Ergens kwamen thee en koekjes vandaan. Er werd gegrapt en gekeuveld. De atmosfeer in de kamer was aangenaam licht, als de lucht na een zomerstorm. De broeders spraken alleen Arabisch. Ik draaide me om en wilde Ali Raissouni nog wat vragen, maar de soefi was verdwenen.

De trots van Casablanca

‘Als je in het Arabisch “god-ver-dom-me” uitspreekt, zeg je eigenlijk: “snuiten in een fles”.’

Mounhime Ben Ayata moest er zelf om lachen. ‘Voor de mensen hier spreek ik Arabisch met een vreemd accent. Ik zie er ook helemaal niet uit als een typische Marokkaan. De meesten denken dat ik een Europeaan ben en spreken me in het Frans aan. Als ik dan in het Arabisch antwoord, valt hun mond open van verbazing. Ik was al een vreemde Marokkaan in België, nu ben ik een vreemde Marokkaan in Marokko.’

Ik zag Mounhime voor het eerst. Een gezamenlijke kennis had me in België zijn nummer bezorgd. Ik had een vriendelijke stem met een Oost-Vlaams accent aan de lijn gekregen. Als we in Casablanca waren, moest ik zeker bellen. Als hij in de stad was, zou hij graag een dag voor me uittrekken.

We zaten in een taxi die zich met een slakkengang door de chaotische middagspits wrong. Vergeleken bij het gezapige tempo waaraan het leven in Chefchaouen zich afspeelde, was dit een andere wereld. Met zijn vier miljoen inwoners was Casablanca – ‘Casa’, zoals de locals hun stad noemden – veruit de grootste Marokkaanse metropool.

Onze bestemming was de Hassan II-moskee. ‘De enige toeristische attractie die we in Casablanca hebben,’ had Mounhime me verzekerd. Hij was een energieke dertiger met intelligente ogen, in Lokeren geboren en opgegroeid in Dendermonde.

‘Tot mijn zestiende kwamen we elke zomer naar Marokko met vakantie: de hele familie in een stationwagen met vierhonderd kilo bagage op het dak. Daarna ben ik tien jaar niet meer in Marokko geweest.’

Mounhime studeerde in Gent af als ingenieur, ging voor Electrabel werken en prospecteerde in Noord-Afrika om er windenergieprojecten te ontwikkelen. Twee jaar geleden had hij een kantoor in Casablanca gehuurd en was hij voor zichzelf begonnen.

‘Het is een sector met toekomst,’ lachte hij. ‘Wind is het enige waar in Marokko geen gebrek aan is!’

Aan al het overige wel. In een recente, volgens levensstandaard gerangschikte lijst van landen bezette Marokko de 124ste plaats.

‘Kijk, dat is in de Franse tijd gebouwd.’

Mounhime wees naar een gebouw met jugendstilachtige ornamenten. De rolluiken en uitspringende zuilen waren chocoladebruin geschilderd, de vensters hadden ronde bogen. Een elegante mix van art nouveau en Moorse stijl. Ik zei Mounhime dat je haast zou vergeten dat je in Afrika zat.

‘Dat Marokko in Afrika ligt, willen ze hier niet geweten hebben,’ lachte hij. ‘Afrika is voor de Marokkanen waar de zwarten wonen. Ik arriveerde ooit in Tanger en had mijn paspoort vergeten. Ik zei tegen de douanier: “Komaan, dat geeft toch niet.” Waarop hij me toebeet: “Je bent hier niet in Afrika!” Nou, wel dus.’

Waar bij andere mensen een dennenboompje bengelt, had onze chauffeur een koperen plaatje met een Arabische tekst opgehangen.

Mounhime zag me kijken. ‘Koranverzen,’ zei hij.

In zijn achteruitkijkspiegel merkte de chauffeur onze interesse. Hij begon de verzen spontaan op te zeggen en stak zijn wijsvinger vermanend in de lucht.

‘Hij kent de passage vanbuiten,’ knikte Mounhime.

Ik merkte dat Mounhime de verzen binnensmonds meemurmelde. ‘Jij ook blijkbaar?’

‘Ik ken de Koran helemaal uit het hoofd,’ glunderde hij.

‘Het hele boek?’

‘Van voor naar achter en van achter naar voor. Elke zaterdag, terwijl mijn vriendjes gingen voetballen, kreeg ik Koranles in de moskee.’

‘Hoe lang doe je erover om hem uit het hoofd te leren?’

‘Vier jaar. De ene al wat langer dan de andere.’

‘Had je een favoriete passage?’

‘Toen ik jong was, begreep ik de betekenis van de Koran nog niet, dat kwam pas later. Mijn favoriete vers is dat over religieuze verdraagzaamheid: “Laat iedereen zijn eigen godsdienst en bekeer niemand onder dwang.”’ Hij declameerde het vers in het Arabisch. De chauffeur prevelde mee.

Ik was onder de indruk en zei het hen.

‘Trek er vier jaar voor uit en je kan het ook!’ lachte Mounhime.

Mounhime hoefde mij de Hassan II-moskee niet aan te wijzen. Het buitenmaatse gebouw stond heel alleen te pronken bij de Atlantische oceaan, even opzichtig als een aangespoelde potvis. We rekenden af en stapten uit.

Ik rook de zee en hoorde het gedruis van de branding.

‘De grootste moskee van Afrika en na die van Mekka de grootste van de wereld,’ lichtte Mounhime toe.

De uit zandgele natuursteen opgetrokken moskee was op een schiereiland gebouwd en leek op de golven te drijven. De locatie was ingegeven door een vers uit de Koran: ‘Gods troon is op water gebouwd.’

‘De bouw was even omslachtig als die van een piramide,’ vertelde Mounhime. ‘Ze hebben er een sloppenwijk voor met de grond gelijkgemaakt. Daarna is een achthonderd meter lange dijk aangelegd om het materiaal aan te voeren. Toen de werken klaar waren, hebben ze die ook weer afgebroken.’

De moskee had één centrale minaret die tweehonderd meter hoog reikte.

‘In het donker schijnen twee laserstralen in de richting van Mekka,’ wees Mounhime. ‘Ze zijn veertig kilometer ver te zien.’

Hassan II, Marokko’s vorige koning, had al eens een stuwdam laten bouwen, maar vond dat zijn voetafdruk in het zand best wat dieper mocht en bestelde als cadeau voor zijn zestigste verjaardag deze moskee. Ze moest in het uiterste westen van de islamitische wereld een symbool zijn zoals het Vrijheidsbeeld dat was voor de Verenigde Staten.

In de zomer van 1986 gingen vijfduizend arbeiders en ambachtslui onder leiding van een Franse architect aan het werk. De deadline – de koning werd op 9 juli 1989 zestig – werd niet gehaald. Pas in 1993 was de moskee af, maar het resultaat was ongezien. Het gebedshuis beslaat een oppervlakte van tweehonderd bij honderd meter en biedt plaats aan 25.000 gelovigen. De Notre Dame van Parijs past er helemaal in.

‘Hier overvalt je hetzelfde gevoel als in het Pantheon in Rome,’ zei Mounhime. ‘Je wandelt naar binnen en je hebt de indruk dat je in de openlucht komt.’

Zodra de suppoosten Gery’s camera zagen, kwamen ze op geluidloze kousenvoeten onze richting uit. Ik stuurde ze naar Marc, die net een foto nam van een zuil terwijl hij met zijn vrije linkerhand op zijn dij een sigaret rolde.

Voor de afwerking van de moskee was niet op een dirham gekeken. Er hingen vijftig Venetiaanse kroonluchters, die ieder meer dan een ton wogen. De muren waren bedekt met fijn geciseleerde pleisterkalk en mozaïekwerk.

Ook technisch was de moskee een hoogstandje: het zestig meter hoge, cederhouten dak kon in drie minuten volledig openschuiven. In twee minuten was het weer dicht. Het gebouw was beveiligd tegen aardbevingen en onder de marmeren tegels lag vloerverwarming. Midden in de centrale beuk bestond een gedeelte van de vloer uit glazen blokken. Daar doorheen kon je de met kostbare marmer afgewerkte wasruimtes in de kelder zien liggen.

Na een half uur onze ogen te hebben uitgekeken, liepen we naar buiten en gingen op de voorplaats tegen een pilaar aanzitten. Rond ons zaten en lagen moskeegangers te praten, te eten of gewoon uit te rusten.

‘Hoeveel heeft deze grap gekost?’ vroeg ik Mounhime.

‘Dat is een staatsgeheim,’ zei hij. ‘Niemand weet het zeker, maar voorzichtige schattingen gewagen toch algauw van een half miljard euro.’

‘Hoe hebben ze dat in een arm land als Marokko bij elkaar gekregen?’

‘Hassan II had zo zijn eigen manier om fondsen te werven,’ monkelde Mounhime. ‘De Marokkanen werden, laat ik zeggen, “gestimuleerd” om een bijdrage te leveren.’

‘Wat moet ik me daarbij voorstellen?’

‘Iedereen werd onder druk gezet om mee te betalen. Ambtenaren werden verplicht een maand salaris af te staan. Winkeliers moesten een gift doen in verhouding tot hun inkomen, boeren betaalden een heffing om in de soek te mogen verkopen. Er waren maar weinig Marokkanen die eraan ontkwamen.’

‘Heeft jouw familie er ook aan meebetaald?’

‘Op een dag constateerde mijn vader bij het nakijken van zijn rekeninguittreksels dat voor de bouw van de moskee een deel van zijn loon was ingehouden.’

‘Zonder dat ze hem dat hadden gevraagd?’

‘Dat was de gewone gang van zaken.’

Ik vroeg Mounhime of de Marokkanen niet het gevoel hadden dat er met het vele geld nuttiger dingen hadden kunnen gebeuren.

‘Misschien wel, maar geen enkele Marokkaan zal zich in het hoofd halen dit bouwwerk in het openbaar te bekritiseren. Het is Marokko’s heiligste huisje!’

Marc kwam de poort van de moskee uitgewandeld.

‘Hoe is het daar afgelopen?’ vroeg ik.

‘Ze wilden zeshonderd euro omdat we binnen filmden.’

‘Wat heb je gezegd?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Niks. Ik heb me omgedraaid en ben weggegaan.’

‘Less is more!’ lachte Gery.

Om na de peperdure gril van Hassan II ook de andere kant van Casablanca te leren kennen, stelde Mounhime voor naar de markt van Derb Ghalef te rijden. De markt lag aan de rand van de stad en had de reputatie dat je er alles kon krijgen.

Echt overdreven had Mounhime niet. Op de tafels, onder de parasols en in de geïmproviseerde kramen lag een eindeloze reeks artikelen uitgestald: sokken, zonnebrillen, auto-onderdelen, lingerie, luchters, gekopieerde software, horloges, tapijten, computergames en genoeg jeansbroeken, petten en sportschoenen om alle rappers van het Afrikaanse continent de volgende tien jaar van een geschikte outfit te voorzien.

In de nauwe paadjes was het een chaotisch geduw en gedrum. Bovenop een berg hemden schreeuwde een magere verkoper zijn stem schor. Een half dozijn vrouwen stond tussen de kledingstukken naar iets geschikts te graaien.

Ik zag opvallend weinig meisjes met een hoofddoek. Het leek of Marokkaanse vrouwen daar pas vanaf hun dertigste voor kozen.

We hielden halt bij een kraam met cd’s en cassettes. Gery tilde zijn camera op zijn schouder. Ik was benieuwd of ik hier Belgische muziek zou vinden. De verkoper schudde met een spijtig gezicht van nee, maar duwde fluks vier andere cd’s onder mijn neus. ‘This very good!’ Op de fletse gekopieerde hoesjes herkende ik Julio Iglesias en Johnny Halliday.

‘Attends ici!’ zei een knaap die het gesprek had gevolgd.

Een agent in groen uniform en rode baret tikte op Gery’s schouder. Mounhime vroeg de man in het Arabisch wat er van zijn dienst was.

‘Hij wil de filmtoelating zien,’ draaide Mounhime zich weer naar ons.

Marc was iets aan het regelen in de stad en had de bundel toelatingen aan Kristof gegeven. Onze geluidsman zette zijn microfoonhengel tegen de toonbank en viste het bewuste papier uit een zijvak van zijn schoudertas. De agent nam het in het Arabisch gestelde document in ontvangst en hield het voor zijn gezicht. Er was iets onwennigs aan de manier waarop hij dat deed, zoals je aan de manier waarop iemand een sigaret vasthoudt, kan zien dat hij niet gewend is te roken.

‘Hij kan niet lezen, maar laat niet merken dat je het weet,’ fluisterde Mounhime me toe.

Met een knik gaf de agent het papier terug.

Iemand trok aan mijn mouw. De knaap van daarnet duwde me trots een cd onder de neus. ‘Seulement quatre dirhams, monsieur!’

Onder een zwart-witfoto las ik: Jack Brel – Toutcs seschansons. Ik betaalde en stopte de cd weg.

We drongen steeds dieper de doolhof van kramen en paden in. Zaten we net nog tussen het beddengoed en de tweedehandsboeken, dan waren we nu de afdeling transistorradio’s en gsm’s ingestapt. Ergens kwam een zoete kruidige geur vandaan. Alles leek erop te wijzen dat het een ontspannen middag zou worden.

Tot Gery een shot wilde maken van een exotisch uitziende loterijman. Nu was het geen agent, maar een kleerkast in wit hemd en met een holle Frankenstein-blik die de filmtoelating wilde zien. Voor de tweede keer greep Kristof naar het papier.

‘Zeg dat hij zich eerst moet identificeren!’ hield Gery hem tegen.

‘Zeg hem dat maar zelf,’ zei Kristof en gaf het papier aan de man die ruim twee hoofden boven hem uittorende.

Onmiddellijk verzamelde zich een massa nieuwsgierigen rond ons. Ik voelde dat de kleerkast het document niet zonder meer zou teruggeven. Hij was zijn publiek iets verschuldigd.

‘Fotocopy!’ dreunde hij en wees naar zichzelf. ‘FOTOCOPY!’

Toen liep het snel uit de hand. De kleerkast wachtte niet op een antwoord, maar duwde Mounhime opzij en legde zijn enorme rechterhand op Gery’s camera. Die protesteerde luidkeels maar verzette zich niet om schade te voorkomen. Ook de omstanders begonnen zich te roeren. Er werd geduwd en getrokken. Met zijn andere hand pakte de kleerkast de microfoonhengel beet. Kristofs wijsvinger zat gekneld in het strak gespannen snoer. Hij vertrok zijn gezicht van de pijn. Mounhime had iemand aan de lijn en probeerde zich boven het rumoer verstaanbaar te maken. Ik zag Gery’s zonnebril op de grond vallen. De sfeer was nu ronduit grimmig. Een oude man met een stoppelbaard kwam vlak voor de kleerkast staan en spuwde giftige klanken waarin ik alleen ‘Camera! Camera!’ opving.

‘Wat wil hij?’ vroeg ik Mounhime, die het bellen had opgegeven.

‘Hij spoort hem aan de camera kapot te slaan!’

‘Mooi.’

Door mijn hoofd flitsten uiteenlopende scenario’s. Zo meteen zou een massale western style vechtpartij uitbreken waarmee de halve markt zich zou bemoeien en die mij een gebroken arm en drie tanden zou kosten. Of we zouden met z’n allen worden gelyncht en er zou in deze doolhof geen spoor van ons worden teruggevonden.

Even leek de tijd stil te staan. De kleerkast zat gevangen in zijn eigen actie. Loslaten kon hij niet, dat betekende gezichtsverlies. Iedereen hield de adem in. Op dat moment zag ik vanuit mijn ooghoek hoe iemand zich door de menigte tot bij ons wurmde. Ik dankte Allah toen ik de analfabete agent in zijn groene uniform herkende. Zijn rode baret was hij in het gewoel kwijtgeraakt. Niet zonder moeite overtuigde hij de kleerkast camera en hengel los te laten. Mounhime legde uit wat er was gebeurd. De krachtpatser trok zijn hemd recht en keek ons aan met de blik van een bokser die net voor hij de beslissende mokerslag wil toedienen, door de bel wordt afgestopt.

‘De agent vraagt of jullie een klacht willen indienen,’ draaide Mounhime zich naar ons toe.

‘Neenee, laat maar.’

‘Er is niks aan,’ zei Gery en schoof zijn zonnebril weer op zijn voorhoofd. Ook Kristof gebaarde met zijn zere vinger in zijn mond dat het wel meeviel.

Zichtbaar teleurgesteld dat er die middag toch geen bloed zou vloeien, dropen de omstanders af. Mijn hart had intussen zijn normale ritme hervonden. We besloten de markt verder te laten voor wat ze was en zochten de weg naar buiten.

Terug in het centrum wandelden we voorbij de voormalige Casa de España, een van de vijf plekken waar op 16 mei 2003 twaalf zelfmoordterroristen zichzelf hadden opgeblazen. De aanslagen maakten 44 dodelijke slachtoffers en zorgden tot in de verste uithoeken van Marokko voor verslagenheid en verontwaardiging. Mounhime vertelde dat het restaurant na de aanslag was verkocht en binnenkort een Koranschool werd.

‘Dat hebben de terroristen alvast bereikt,’ zei hij schamper.

Vlakbij lag restaurant Relais de Paris, een van de andere doelwitten. We waren de enige klanten.

‘Het is een ramp,’ zuchtte eigenaar Joe Kadoch, die aan onze tafel was komen zitten. Hij tikte met een nerveuze vinger de as van zijn sigaret. ‘De mensen zijn bang, terwijl de kans dat zich hier nog eens iets gelijkaardigs voordoet, statistisch nihil is.’

Joe vertelde dat drie jongens zich voor de ingang van het restaurant hadden opgeblazen.

‘Het Belgisch consulaat ligt aan de overkant van de straat,’ zei hij. ‘Een medewerkster, madame Rossignol, vond ’s ochtends stukjes bot op het toetsenbord van haar computer.’

Iedereen nam aan dat het restaurant als doelwit was uitgekozen omdat de eigenaars joods waren. Onbegrijpelijk volgens Joe, die vertelde dat joden en moslims het in Marokko altijd goed met elkaar hadden kunnen vinden.

‘In mijn jeugd was er geen jood die geen moslimbuur had. Joodse vrouwen zoogden moslimkinderen en omgekeerd!’

Joe zag de toekomst somber in. ‘Il y a un clash, il y a un choc. Il y a deux discours, c’est ça le problème.’

Hij drukte zijn sigaret uit. ‘Ik kan jullie de zwarte linguine aanbevelen.’

Mounhime had nog een laatste verrassing in petto: Rick’s Café Américain, een nauwgezette kopie van het etablissement dat Humphrey Bogart in Casablanca uitbaat. Alles, van de sierlijke neonletters boven de ingang tot de kostuums van de obers, zag eruit als in de beroemde film. Voor de pikante details dempte Mounhime zijn stem. De tent werd gerund door Katie, een Amerikaanse die een tijdlang de maîtresse van de minister van Energie was geweest.

‘Vandaag is hij gouverneur van Casablanca,’ zei Mounhime. ‘Een echte vrouwenzot. Hij heeft aandelen in Rick’s Café. Normaal laten ze alleen the inner circle binnen, koningen en prinsen, maar de laatste tijd slabakken de zaken.’

Ook wij mochten er dus in. Op een scherm werd doorlopend een geluidloze versie van de filmklassieker geprojecteerd. Ik herkende de zwarte entertainer Sam aan de piano en een loensende Peter Lorre aan de toog.

In de echte wereld leidde een ober met een rode fez ons naar een tafeltje. We bestelden cola en pils.

‘Toen zat de wereld nog simpel in elkaar,’ zei Mounhime en hij knikte in de richting van een corpulente Sydney Greenstreet die zich in zwart-wit een weg baande door een dozijn drukdoende Arabieren.

‘De westerlingen bepaalden de gang van zaken, de Arabieren liepen erbij als veredelde figuranten. Je hoort vaak dat de kijk van het Westen op Arabieren en moslims veranderd is sinds 11 september, maar de stereotiepen rond Arabieren bestaan al veel langer. Ik was geschokt toen ik als kleine jongen in Dendermonde Kuifje en het Zwarte Goud las. Elke Arabier is er een messentrekker of een bommenlegger!’

Een slanke dame in een zwarte cocktailjurk bleef bij ons tafeltje staan. Ze had sluwe ogen, stelde zich voor als Katie en vroeg of alles naar wens was. We knikten.

‘I hope you gentlemen enjoy yourselves,’ zei ze met een doorrookte stem en gleed weg.

Mounhime en ik praatten over de tijd voor we deden wat we nu deden. Hij bleek zowaar mee aan de wieg van de AEL te hebben gestaan.

‘Ik heb Abou Jahjah gekend toen hij ’s avonds pinten dronk zoals iedereen,’ herinnerde Mounhime zich. ‘Tot hij ontdekte dat hij de Marokkaanse jongeren via de islam aan zich kon binden en van de ene op de andere dag overtuigd moslim werd.’

De twee hadden samen grootse plannen gesmeed.

‘In de zomer van 2001 zouden Abou Jahjah en ik met een sportvliegtuig over Brussel scheren en er met een AEL-spandoek uitspringen. Codenaam voor het project was “de Walibi-uitstap”. Toen kwam 11 september en hebben we het plan maar opgeborgen.’

Het verhaal werd almaar verrassender. Nadat een oom hem in het strenge wahabisme had ingewijd, was Mounhime als prediker naar Kazachstan en Pakistan getrokken.

‘Je had me moeten zien!’ lachte hij. ‘Ik zag er helemaal echt uit, compleet met lange baard en djellaba.’

Vandaag was Mounhime gladgeschoren en droeg hij een pak. Hij was nog altijd een gelovige moslim, maar vond dat zijn godsdienst in een impasse zat.

‘Het niveau van het onderwijs in de islamitische wereld is lamentabel,’ verzuchtte hij. ‘De evolutietheorie, Freud en alle moderne filosofen zijn taboe. Ergens rond het jaar 1200 is de poort van de wetenschap gesloten, die zouden we weer moeten opengooien. De software heeft een update nodig. We hebben behoefte aan Islam.2!’

‘Hoelang zou het nog duren voor je in Marokko op tv mag zeggen dat Allah niet bestaat?’ daagde ik hem uit.

Het was of Mounhime een stroomstoot kreeg. Hij kromp ineen en vergewiste zich dat niemand mijn vraag had gehoord. ‘Nooit! Ondenkbaar! En als je het vandaag doet, krijg je de doodstraf!’

Ik wenkte een ober en keek naar het scherm. Ingrid Bergman was met het vliegtuig naar een ander leven vertrokken. Humphrey Bogart en kapitein Renault draaiden zich om en liepen naast elkaar de nacht in. Ik zei luidop Bogeys laatste woorden mee: ‘Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship.’

Mounhime keek me ongelovig aan. ‘Ken jij die hele film vanbuiten?’

De fundamentaliste van Salé

De naam deed mijn taxichauffeur verbaasd achteromkijken. Nadia Yassine? Natuurlijk kende hij haar. Waren we echt op weg naar Nadia Yassine? Ik knikte, maar begon zelf te twijfelen. De troosteloze buitenwijk van Salé zag er niet uit of hier de machtigste vrouw van de Marokkaanse politiek woonde. Alleen de reputatie van Salé, die van conservatief en islamistisch bolwerk, maakte aannemelijk dat iemand met de status van Nadia Yassine hier thuis was.

Onder een betrokken hemel wisselden mistroostige flatgebouwen en verwaarloosde plantsoenen elkaar af. Bij een sjofel stadion werden we omzwermd door jongelui die met spandoeken en voetbalsjaals zwaaiden en allerlei onverstaanbaars riepen.

Stapvoets reden we verder. Met de chauffeur keek ik uit naar een gebouw dat we als de gevangenis van Salé hoopten te herkennen. Daar zouden we zoals afgesproken worden opgewacht door iemand die ons naar het appartement van Yassine zou brengen.

Nadia Yassine was de dochter van de beruchte sjeik Abdessalam Yassine, voor velen de Marokkaanse Khomeini. Zijn islamistische organisatie Al Adl Wal Ihsan, Gerechtigheid en Liefdadigheid, was in Marokko buiten de wet gesteld maar werd gedoogd.

Volgens sjeik Yassine was de moslimgemeenschap die de Profeet de laatste tien jaar van zijn leven in Mekka had geleid, de meest volmaakte samenleving die ooit had bestaan. Het Westen was ten dode opgeschreven en de fakkel zou door de islamitische beschaving worden overgenomen. De sjeik zag dit over uiterlijk tien-twintig jaar gebeuren. Aanwijzingen voor die beslissende omwenteling waren in de Koran overvloedig te vinden.

In 1974 riep sjeik Yassine koning Hassan II in een open brief op te kiezen tussen een islamitische maatschappij en politieke chaos. Een dag later zat de sjeik achter de tralies. De vijftienjarige Nadia was er getuige van hoe de politie het huis binnenviel en haar vader meevoerde. Het was het moment waarop ze naar eigen zeggen in de ban raakte van de politieke dimensie van de islam.

Nadia Yassine nam mee de leiding van Gerechtigheid en Liefdadigheid. Haar belangrijkste wapenfeit dateerde van maart 2000, toen ze in Casablanca een grote protestmars leidde tegen de nieuwe familiewet, de moudawana.

De wet had de uitdrukkelijke zegen van de nieuwe koning Mohammed VI en zou polygamie bannen, de huwelijksleeftijd optrekken van veertien naar achttien en vrouwen in geval van scheiding recht geven op de helft van de bezittingen van de echtgenoot. Nadia Yassine liep aan het hoofd van een half miljoen demonstranten, onder wie volledig gesluierde vrouwen die met een koran zwaaiden. Volgens Yassine was de nieuwe wet opgedrongen door het Westen en ging ze lijnrecht in tegen wat de islam voorschreef. ‘Vrouwen worden niet beter beschermd dan door de sharia,’ was haar oordeel.

Sinds kort liep er ook een proces tegen Nadia Yassine. ‘Smaad aan de nationale heilige instellingen’, luidde de aanklacht. In juni 2005 had ze zich in een Marokkaans weekblad uitgesproken tegen de monarchie. ‘De republiek,’ vond Yassine, ‘staat het dichtst bij de islamitische opvatting van de maatschappij.’

We vonden de gevangenis van Salé en reden twee keer het vierkante gebouw rond. Bij een zijingang schoof een lange rij bezoekers aan. Ik deed mijn chauffeur stoppen en stapte uit. Aan de overkant van de straat knutselden twee jongens aan een motorfiets. Niemand zag eruit of hij op een Belgische crew stond te wachten.

Uit het niets dook een bebaarde jongeman op.

‘You look for Nadia Yassine?’

Ik knikte.

‘Come.’

De jongeman stelde zich voor als de schoonzoon van de notoire politica. ‘Ik ben met haar tweede dochter getrouwd,’ preciseerde hij en trok zijn kraag op.

Ik wist dat Nadia Yassine net als ik vier dochters had en dat we in hetzelfde jaar waren geboren. Ik was benieuwd of we nog meer gemeen hadden.

Nadia Yassine woonde twee hoog in een onopvallend flatgebouw.

‘Entrez!’ zei ze met een guitig glimlachje. Ze droeg een hoofddoek en had haar ogen fel opgemaakt.

Het interieur was dat van een Vlaamse doorzonwoning: een blankhouten ronde tafel, een bank met kussens, een computer in de hoek.

Tegen de muur hingen drie abstracte schilderijen.

‘Die heb ik zelf gemaakt,’ zei Nadia toen ze mij vragend zag kijken. ‘Wil iedereen thee?’

Het eerste wat ik van Nadia Yassine wilde weten, was waarom ze zich zo tegen de nieuwe moudawana verzette.

‘De wet stelt dat je achttien moet zijn om te trouwen. Prima, maar de helft van alle Marokkaanse vrouwen woont op het platteland. De armoe is daar zo groot dat een meisje van zestien maar drie keuzes heeft: trouwen, in de stad dienstmeisje worden of zich prostitueren. Dan zie ik ze het liefst trouwen.’

Kon ze zich dan niet vinden in de vooruitstrevende politiek van Mohammed VI?

‘Ik verwijt de Marokkaanse overheid dat ze met de moudawana voor de internationale gemeenschap haar blazoen oppoetst, maar tegelijk vrouwen niet in staat stelt hun vrijheden ook echt af te dwingen. Wat heb je aan het recht op echtscheiding als je economisch volledig van je man afhankelijk bent?’

Nadia praatte steeds gedrevener.

‘Ze hebben de familiewet veranderd, maar strafrechtelijk wordt een vrouw nog altijd als minderwaardig beschouwd. Wij willen teruggrijpen naar de islamitische teksten die veel meer gelijkheid voorstaan.’

‘Naar islamitische teksten teruggrijpen om te oordelen of iets valabel is of niet, komt in het Westen als fundamentalistisch over.’

Ze zette zich schrap. ‘Ecoutez! Onze beschavingen hoeven niet noodzakelijk te botsen, maar alleen als men ons een eigen identiteit gunt. En die identiteit is islamitisch, of je dat nu leuk vindt of niet. Vergeet niet dat je hier op bezoek bent bij een islamistische beweging. Ik ben een islamist!’

Ze lachte luidop om haar eigen woorden.

‘U voelt zich niet beledigd wanneer mensen u een fundamentaliste noemen?’

‘Helemaal niet. Maar ik heb niks te maken met het beeld dat die term in het Westen oproept. De Koran bevat een universele boodschap en ik zie niet in waarom we van houvast zouden moeten veranderen. Naar wie zouden we anders moeten teruggrijpen? Descartes? Darwin? Wij hebben het recht binnen onze eigen cultuur te blijven. De grote principes van de Koran worden trouwens letterlijk hernomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.’

‘Man en vrouw zijn in die Verklaring gelijk, maar niet in de Koran.’

Ze vertrok geen spier. ‘Wie zegt dat?’

‘In de Koran staat dat een man vier vrouwen mag hebben, maar niet dat een vrouw vier mannen mag hebben. Dus zijn ze niet gelijk.’

‘Een vrouw kan zich niet over vier mannen verdelen, dat is tegen de natuur. Vindt u dat normaal, een vrouw met vier mannen?’

‘Nee, maar vindt u een man met vier vrouwen normaal?’

‘Ook niet.’

‘Maar dat laat de Koran wel toe. Het andere niet.’

‘De Koran laat het toe, maar beperkt het tegelijk tot vier. Bovendien heeft een vrouw het recht zo’n huwelijk te weigeren.’

Ik voelde een vraag van vader tot moeder opkomen.

‘Hoe zou u zich voelen als een van uw dochters iemands vierde vrouw zou worden?’

‘Geen sprake van!’ Ze verhief haar stem. ‘De Koran geeft mij het volste recht niet in zo’n situatie te moeten leven.’

‘En als zij het zelf zou willen?’

Ze twijfelde. ‘Dat recht heeft ze.’

‘Dat weet ik, maar hoe zou u zich voelen?

‘Slecht.’ Ze nam een slok water. ‘Maar ik zou haar keuze respecteren. Als ze smoorverliefd is op die man en hem met zestig concubines wil delen, dan is dat haar zaak. Ikzelf zou een polygaam huwelijk nooit accepteren. Dat recht heb ik. Voilà.’

Ze keek om zich heen en haalde diep adem. ‘Dat was heftig! Wil er nog iemand thee?’

De volgende dagen dacht ik geregeld terug aan wat Nadia Yassine me had verteld. Haar verzuchting dat niemand mocht verwachten dat Marokkaanse moslims klakkeloos het westerse discours – seculier wereldbeeld, evolutietheorie – zouden overnemen, klonk meer dan redelijk. Hoe zou iemand geen begrip kunnen opbrengen voor de behoefte je houvast binnen je eigen cultuur te vinden? Alleen leek er maar één houvast te zijn: de Koran. Nadia had zelf de naam van Descartes laten vallen, de zeventiende-eeuwse Franse filosoof die vertrok van de fundamentele twijfel en alle zekerheden ter discussie stelde. Het tijdperk van het autoriteitsdenken, het aannemen van iets omdat iemand het ooit zo had verkondigd, was daarmee voorbij. De Kerk stribbelde nog een eeuw of twee tegen, maar de individuele menselijke geest was bevrijd. Het was wat de moderne tijd tot de moderne tijd maakte: het durven twijfelen aan het bestaan van God en zijn geboden, aan een hiernamaals, aan het geloof dat de zon rond een platte aarde draait, aan de zekerheid dat de mens is geschapen zoals hij er vandaag uitziet.

Nadia leek me geen twijfelaar. Als je wilde weten hoe man en vrouw zich hoorden te gedragen, moest je alleen de Koran opslaan. Hier gaapte een diepe kloof. Dat in de Koran dingen stonden die voor moderne oren heel aannemelijk klonken, veranderde daar weinig aan. Het feit alleen dat je de Koran als enige norm uitkoos, was fundamenteel amodern. Nu bestond er geen natuurwet die een mens gebood modern te zijn, alleen: hoe kreeg je twee zo verschillende perspectieven op mens en wereld verzoend?

Eenzame moeders

Ondanks de nieuwe moudawana bleef het voor Marokkaanse vrouwen riskant om buiten de lijntjes te kleuren. Wie ongetrouwd een kind kreeg bijvoorbeeld, zette heel wat op het spel. De stichting Solidarité Féminine bekommerde zich om het lot van alleenstaande moeders. Ze konden er terecht voor medische begeleiding, kinderopvang en een opleiding.

Ik vond de stichting in een buitenwijk van Casablanca, waar ze een modernistische villa uit de jaren dertig betrok. In de hal hing een tiental vrouwen van uiteenlopende leeftijden rond, drie hadden een baby op de arm. Sommige waren traditioneel gekleed, in djellaba en sjaal, andere in jeans en leren jekker.

Naast een deur links hing een bordje: ‘Centre d’écoute’. Ik liep rechtdoor, tot in een kantoor waar een gezellige chaos heerste. Vrouwen liepen af en aan, praatten door elkaar en probeerden intussen de reden van hun komst rustig te houden.

Achter een overvol bureau zat een rondborstige matrone te telefoneren. Ze knipoogde in mijn richting toen ze me zag en ondertekende tegelijk de brief die een assistente haar onder de neus schoof.

‘Ik ben blij dat jullie er zijn,’ zei ze in vlekkeloos Frans toen ze de hoorn inlegde, ‘maar het is erg druk vandaag. Bovendien hebben we ook nog eens de hygiënische inspectie op bezoek.’

Aïcha Ech-Channa was 64 en bestuurster van Solidarité Féminine.

‘De voorbije twee jaar hebben duizenden vrouwen zich gemeld,’ zuchtte ze, ‘terwijl we maar zestig plaatsen hebben. Kom, ik zal jullie eerst het atelier laten zien.’ Ze hees zich niet zonder moeite recht.

We volgden haar door de keuken, waar vier meisjes deeg tot kleine hoopjes kneedden.

‘De koekjes verkopen we,’ wees Aïcha. ‘We verdienen ook aan ons restaurant.’

Een kalende man in een confectiepak bestudeerde met een diepe frons de inhoud van een ijskast. Naast hem noteerde een jonge vrouw op een clipboard wat hij dicteerde.

We liepen een trap op tot de derde verdieping. In een ruime kamer met een mooi uitzicht over de stad zaten twee meisjes achter een stikmachine. Ze droegen dezelfde rood-wit geblokte schort en sjaal.

‘Hier komen de meisjes tot rust,’ zei Aïcha. ‘Hier kunnen ze alles vergeten.’

Ze liep op het verste meisje af, legde beide handen op haar schouders en zei iets liefs in het Arabisch. Het meisje liet haar hoofd achterover leunen en glimlachte.

‘Dit is Ghislane,’ zei Aïcha en drukte een zoen op de wang van het meisje. ‘Ze is nu vier maanden bij ons. Ze houdt nog altijd van de vader van haar kind, ook al slaat en beledigt hij haar. Het ergste is dat hij haar heeft laten vallen en een ander meisje uit hetzelfde dorp ten huwelijk heeft gevraagd.’

Dat leek mij een onder alle omstandigheden fatale inschattingsfout.

Op haar handen had Ghislane met henna elegante versieringen aangebracht. Ze zei iets in het Arabisch tegen Aïcha.

‘Jullie mogen haar filmen,’ vertaalde de directrice, ‘maar onherkenbaar. Ze is te bang.’

Tussen de stikmachines lag het resultaat van het werk van de meisjes: kleine stoffen zakjes in rose en blauw.

‘Hiermee verdienen ze een centje bij,’ zei Aïcha en betastte er een met keurende blik.

Het andere meisje leek me een jaar of vijf ouder, achteraan in de twintig.

‘Amina komt uit een welgestelde familie van op het platteland,’ zei Aïcha. ‘Nu zit ze hier in de stad te verkommeren, alleen maar omdat ze van haar kind houdt.’

Het was het archetypische verhaal: het meisje had een verloofde die ze vertrouwde. Tot ze zwanger werd en hij met de noorderzon verdween.

‘Haar familie wilde dat ze het kind opgaf en weer naar huis kwam,’ ging de directrice verder. ‘Maar dat kan je van een moeder niet verlangen. Onlangs is haar eigen moeder gestorven. Op de begrafenis gaf haar zus haar daarvan de schuld. Sindsdien zit ze helemaal in de knoop met zichzelf.’

De crèche van de stichting lag in een ander pand, om de hoek. Aïcha was nog niet goed en wel binnen of ze had een baby op de arm en een fles in de hand.

‘Ik ben zelf drie keer grootmoeder,’ lachte ze. ‘Ik weet intussen wel hoe het moet.’

In een hoek gaven twee verpleegsters een paar dreumesen hun fruitpapje.

Aïcha vertelde over het prille begin van Solidarité Féminine.

‘Ik was net zelf bevallen. Het was vijf uur ’s middags en ik zat in het bureau van de sociaal assistente. Een andere moeder gaf er haar baby de borst. De sociaal assistente liet haar een document met een vingerafdruk ondertekenen. Daarmee had ze het kind afgestaan. Op het moment dat de verpleegster het kind vastpakte, trok de moeder haar borst weg van de mond van de baby. De melk spoot op zijn gezichtje. De kreet die ik toen hoorde, achtervolgt me nog altijd.’

Ik vroeg Aïcha naar het portret van koning Mohammed VI tegen de muur.

‘De nieuwe koning heeft veel verbeterd,’ zei ze. ‘Onmiddellijk na zijn aantreden in 1999 werd ik op het paleis uitgenodigd om een redevoering bij te wonen. Kort daarop heeft hij ons een cheque van een half miljoen dirham gestuurd.’

In 2000 kreeg Aïcha zelfs een persoonlijk onderhoud met de koning.

‘Ik moest er om elf uur zijn,’ zei ze trots. ‘Hij is heel stipt, weet u. Toen ik voor hem stond, zei hij: “Ik ken u. Ik weet alles over u. Ik weet wat u doet en wat u schrijft. Ik weet ook wat ze over u vertellen. Deze keer geef ik u geen cheque maar een medaille en mijn zegen.” Die morele steun was op dat moment belangrijker dan geld. We hadden het toen erg te verduren.’

De koning had weet van de problemen die waren begonnen toen Aïcha eerder dat jaar een ophefmakend interview op Al Jazeera had gegeven.

‘Ik zei alles wat je niet mocht zeggen. Dat er problemen zijn en dat we er in de moslimwereld te gemakkelijk de ogen voor sluiten. Mon dieu, ik heb het geweten. Ik kreeg dreigbrieven, tot in de moskeeën werd ik door de fundamentalisten beschimpt. Ik zou vrouwen aanzetten tot prostitutie door ontuchtigen onderdak te bieden. Terwijl wij ze net uit de prostitutie proberen te houden!’

Ze schudde het hoofd. ‘Terwijl de fundamentalisten me veroordeelden, was ik hun verstoten zussen en kinderen aan het verzorgen.’

Aïcha veegde de mond van de baby schoon en gaf hem aan een verpleegster.

‘De conservatieve moralisten hebben volgens mij de Koran niet goed gelezen,’ zei ze. ‘Ik ben geboren in 1941 en opgegroeid in Marrakesh, een traditionele stad. Rijke mensen hadden er slaven en slavinnen. Wanneer een slavin een kind kreeg van de heer des huizes, kreeg ze het statuut van echtgenote en werd het kind door de vader erkend. Zo staat het ook in de Koran: “Noem hen bij de naam van hun vader als je de vader kent.”’

We lunchten in het restaurant van de stichting. Op het menu stond R’fisa: een schotel met kip, pannenkoeken en linzen, die traditioneel de derde dag na de geboorte van een kind wordt gegeten. Als de smaak indicatief was voor de hygiëne in de keuken, hoefde Aïcha zich over de inspectie geen zorgen te maken.

Voor de thee trokken we naar de tuin, een weelderige oase die door een hoge muur van de buitenwereld was afgesloten.

Aan een ronde tafel zat Aïcha als een moederkloek tussen vier van haar meisjes. Een vijfde schonk ons op de mij intussen vertrouwde wijze in. Ze hief de pot hoog in de lucht en liet de thee met een lange straal in de goudgerande glazen lopen.

‘Niet makkelijk,’ lachte Aïcha, ‘maar hij is lekkerder zo. Je krijgt een betere mengeling van de thee.’

Ze keek weer ernstig. ‘Vele meisjes hier zijn slachtoffer van het zogenaamde “religieuze” huwelijk. De man geeft het meisje de hand, leest in het bijzijn van twee getuigen een welbepaald vers uit de Koran voor en verklaart: “Voor God en de Profeet trouw ik met je.” Geen enkele rechtsgeldigheid natuurlijk, maar het meisje trapt erin. Tot de dag dat ze hem vertelt dat ze zwanger is, dan mag ze kiezen tussen een abortus of verstoten worden.’

Ze keek de tafel rond. ‘Voor de wet zijn deze meisjes hoeren en hun kinderen rechteloze bastaards. Ik ken jongens van twintig die geen wettelijke identiteit hebben, die wettelijk niet bestaan!’

Ik vroeg haar of de toestand niet was verbeterd met de nieuwe familiewet.

‘De nieuwe moudawana maakt wel mogelijk dat de biologische vader het kind erkent en het kind tenminste een identiteit krijgt. Maar de meeste vaders willen dat niet en worden er in de praktijk ook nooit toe gedwongen.’

‘Hasna is negentien,’ zei Aïcha en keek naar het meisje rechts van haar. ‘Ze was dienstmeisje bij een rijke familie en is door de heer des huizes verkracht. Ze is naar de rechter gestapt, maar de dader kende de juiste mensen en is vrijuit gegaan. Zo gaat het altijd.’

Hasna legde haar mooie hoofd tegen Aïcha’s schouder en pakte haar arm stevig beet.

‘Ze heeft een woede in zich die af en toe tot uitbarsting komt,’ zei Aïcha. ‘We werken er samen aan en stilaan krijgt ze zichzelf onder controle.’

Ze haalde haar hand door Hasna’s haar. ‘Ze vertrouwt niets of niemand meer. Zelfs haar eigen familie niet. Die heeft haar van de ene op de andere dag laten vallen.’

Een ander meisje zei iets in het Arabisch.

‘Het enige wat ze willen,’ vertaalde Aïcha, ‘is dat hun families het hen zouden vergeven.’

Ik vroeg Aïcha of de meisjes, na al wat hun was overkomen, niet waren gaan twijfelen aan God en zijn goedheid.

‘Helemaal niet. Ik zal je zelfs meer zeggen: de meisjes die verkracht zijn, steken in hun hoofd dat zijzelf een misdaad tegenover God hebben begaan.’ Ze schudde het hoofd. ‘Dat doet me nog het meest pijn.’

Een tenger meisje met sproeten had begrepen wat Aïcha zei en voegde er in het Arabisch iets aan toe. Aïcha werd er niet vrolijker van. ‘Zahra is bang dat haar dochter het haar later niet zal vergeven dat ze geen vader heeft.’

Op dat moment arriveerden enkele verpleegsters met de peuters die hun middagslaapje hadden gedaan. Aïcha’s gezicht klaarde op. Hasna nam haar dochtertje van anderhalf op de arm en begroef haar neus in de krullen van het nog slaapdronken kind. Ook de andere meisjes waren plots alleen maar moeder. Baby’s werden gekust, geknuffeld en doorgegeven. Voor ik het wist, had ik zelf een peuter op de arm, wat tot algemene hilariteit leidde. Alle ellende leek ver weg. Er kwam meer thee. Gery zette zijn bril af, trok een grappig gezicht en bracht daarmee een baby aan het huilen. De meisjes wilden op de foto, met mij en de hele ploeg. We moesten blijven, en als dat niet kon toch zeker terugkomen. Aïcha glimlachte verzaligd. Ik betwijfelde of ze zich de dag dat haar stichting niet langer nodig was, gelukkiger zou voelen.

Het plan was om in de Gare Voyageurs van Casablanca de trein van tien uur ’s ochtends naar Fez te nemen, maar dat was buiten de Marokkaanse zin voor precisie gerekend. De stationschef wees ons op de kleine lettertjes van de filmtoelating, die stipuleerden dat we vandaag ‘vanaf ’s middags’ op de trein mochten filmen. En vanaf ’s middags, dat was vanaf twaalf uur, dat begrepen we toch wel? Hij was onvermurwbaar, dus sleepten we onze bagage met tegenzin weer naar buiten, tot op het terras van de stationsbar.

We bestelden een rondje koffie. Gery hoefde niks, hij was opgestaan met hoofdpijn en voelde zich misselijk. Ik pakte mijn schrift. Boven mijn hoofd rikketikte de motregen op de luifel.

Dik twee uur later reed onze trein onder een nog altijd betrokken hemel het station uit. Ik zag een buitenwijk voorbijglijden, vol treurige huizen waarvan moeilijk uit te maken viel of ze nog niet af dan wel al half vervallen waren. Uit de beenderkleurige muren staken roestige betonijzers en waar ramen hoorden te zitten, gaapten donkere gaten.

We hadden een lange rit voor de boeg, bijna vijf uur voor een afstand van 250 kilometer. Johannes sloeg een nummer open van Tel Quel, een Franstalig Marokkaans weekblad. Kristof ging op zoek naar een toilet. Marc was te moe voor oorlogsverhalen en knapte een uiltje. Gery zat in de hoek ziek te zijn. Ik pakte een broodje kaas uit de proviandtas en haalde Ali Bey boven.

De Spaanse spion reisde te paard, met een gevolg van zeventien knechten, een escorte van vier soldaten en dertig lastdieren. Uit zijn notities klonk angst door voor wat hem in het Marokkaanse binnenland te wachten stond. ‘Ik was,’ zo schrijft hij, ‘uitsluitend aangewezen op mijn eigen gezond verstand en de goede wil van wie over dit gebied heerste.’ Marokko had in 1803 geen enkele geschreven wet.

In de buurt van Meknez brak de zon door het wolkendek en kleurde het landschap alle tinten van groen. We reden langs glooiende velden waar de druiven rijpten die de beste Marokkaanse wijn voortbrachten. Ali Bey bleef er even bij stilstaan. ‘Als je bedenkt,’ noteerde hij, ‘hoeveel mensen in Europa omkomen van de honger bij gebrek aan geschikt akkerland.’

Het jaloerse hart van Fez

Om zeven uur stonden we aan de receptie van het Fez Inn Hotel. Gery kroop meteen onder de wol. We hadden in de lobby afgesproken met Driss Laraichi, volgens ingewijden de grootste kenner van de geschiedenis van Fez. Hij was de man die ons wegwijs zou maken in de stad.

Driss had een getrimd snorretje en sprak het langzame, plechtstatige Frans dat je ook in naoorlogse Jean Cocteau-verfilmingen hoort. Nadat we hadden kennisgemaakt, drapeerde hij zijn djellaba over zijn knieën, rechtte zijn rug en begon zonder aankondiging een paar verzen te declameren.

‘Fez, keizerlijke hoofdstad, door heuvels omringd,’ galmde hij. ‘De herder wordt gelokt door je kudde paleizen en je blinde gevels verbergen de Andalusische schatten van verloren paradijzen.’

Er viel een stilte. Driss keek met zalvende blik het gezelschap rond.

‘Mooi!’ zei ik. ‘Heeft u dat zelf geschreven?’

Hij glimlachte bevestigend. ‘On dit “Voir Venise et mourir”, mais voir Fez, c’est revenir!’

Ik voorvoelde dat uit de mond van Driss de komende dagen niet veel kritische geluiden over Fez te horen zouden zijn.

We bestelden thee en vertelden hem wat we in de stad wilden zien. Hij voorzag geen problemen. Alleen voor het filmen in de universiteit moest hij een paar mensen bellen.

‘Maak jullie geen zorgen,’ zei hij. ‘Voor monsieur Driss gaan in Fez alle deuren open!’

Idriss I, de grondlegger van Marokko’s oudste dynastie, uitte in 789 het voornemen een passende hoofdstad te bouwen, maar stierf nog voor de werken begonnen waren. Het was Idriss II die de plannen van zijn vader ten uitvoer bracht. Net als in Chefchaouen kreeg het aantal inwoners van Fez na de val van Granada een stevige boost: achtduizend families ontvluchtten Spanje om in Fez een nieuw leven te beginnen. Sommige bezaten nog altijd de sleutel van het voorvaderlijke huis in Al-Andalus.

Vandaag was Rabat de Marokkaanse hoofdstad, maar iedereen beschouwde Fez als het religieuze en culturele centrum van het land.

‘De wijsheid,’ mijmerde Driss, ‘is een graankorrel die in Mekka ontkiemde, in Medina tot wasdom kwam, in Caïro werd vermalen en hier in Fez gezeefd.’

We stonden op een hooggelegen punt buiten de stad, waar de pracht van Fez volgens Driss het best tot haar recht kwam.

Het was inderdaad een indrukwekkend gezicht. In het troebele tegenlicht strekte de keizerlijke stad zich als een fata morgana uit over de langgerekte heuvels. Huizen, koepels en minaretten sidderden in de hitte. Alleen de satellietschotels verrieden dat sinds de tijd van Idriss I ruim twaalf eeuwen waren verlopen. Links van mij slofte een ezeldrijver achter zijn bepakte dieren de helling op.

Ook in de smalle straatjes van het oude Fez was sinds de middeleeuwen weinig veranderd. De ezel was nog altijd het enige transportmiddel. We kruisten een waterverkoper met een koperen keteltje op de rug, die zijn waar per beker verkocht.

De bewondering die onze gids voor zijn stad koesterde, leek onbegrensd. In een duistere steeg liep een eenzame peuter op blote voeten huilend zijn snottebel achterna. ‘Kijk,’ wees Driss, ‘hier kunnen kinderen nog gewoon rondlopen zonder dat iemand zich ongerust hoeft te maken!’ En toen we voorbij een stinkende hoop zwerfvuil liepen: ‘Dat komt door de toeristen.’

We sloegen een hoek om en beklommen een paar treden. Driss duwde een monumentale dubbele houten deur open.

‘De Al-Inania-Koranschool!’ zei hij plechtig.

In het midden van de lege binnenplaats sliep een fontein. Langs de vier kanten liep een gaanderij, waarvan de bogen met een eindeloze variatie aan geometrische motieven en arabesken waren versierd.

De Al-Inania fungeerde ook als moskee, en was het enige nog functionerende religieuze gebouw in Fez waar je als niet-moslim in mocht. Driss kende zijn bijzondere ontstaansgeschiedenis.

‘In 1355 trouwde sultan Abu Inan met een danseres. Zijn onderdanen vonden dat ver beneden zijn stand en er werd lelijk over hem geroddeld. Daarop liet de sultan op deze plek, die tot dan een publieke stortplaats was geweest, een Koranschool bouwen. Iedereen, de schriftgeleerden voorop, stond perplex. “Wat vinden jullie ervan?” vroeg de sultan. “Niet te geloven, majesteit, een stortplaats die een Koranschool wordt!” Waarop de sultan: “Als dat kan, kan een danseres toch zeker wel een deftige dame worden?” Haha!’

Een magere man in donkerrode djellaba liep onder de verste gaanderij een deur binnen.

‘De studenten leefden erg sober,’ vertelde Driss. ‘Ze hadden een donker en vochtig kamertje waar ze zelf hun eten bereidden, studeerden en sliepen. Logies, brood en water kregen ze voor niks, maar voor de rest van hun maaltijden en hun boeken moesten ze zelf opdraaien. De meesten gaven daarom bijlessen of werkten als bediende bij een rijke familie.’

Driss haalde zijn hand door het roerloze water van de fontein.

‘Iedereen kon in de Koranschool terecht. Zelfs gewone werkende mensen kwamen hier om iets bij te leren. Zoals de Koran zegt: “We zijn allemaal gelijk, als de tanden van een kam.”’

In Fez was Ali Bey getuige van een les in een Koranschool.

‘Stel je een man in kleermakerszit voor,’ schrijft hij, ‘die angstaanjagende kreten slaakt en op klaaglijke manier zingt. Rond hem zitten vijftien, twintig jongens met een schrijfplank op hun schoot, die door elkaar de leraar nazeggen zonder er een woord van te begrijpen.’

Om een stelling te verdedigen, constateerde Ali Bey, bouwden de leerlingen zelf geen redenering op, maar beriepen ze zich op een autoriteit: een oude meester of een gezaghebbend boek. De Spanjaard probeerde hen ervan te overtuigen hun eigen verstand te gebruiken. ‘Ze keken me verbijsterd aan,’ schrijft hij, ‘maar ze beloofden het te proberen.’

Toen Ali Bey een paar dagen later een kijkje ging nemen, stelde hij vast dat er niets was veranderd: alleen was hijzelf nu de autoriteit geworden en was iets zus of zo ‘omdat Ali Bey het had gezegd’.

Driss leidde ons steeds dieper het oude Fez in. Na een tijd viel me het grote aantal blinde muren op. Dat bleek geen toeval.

‘Fez is gebouwd volgens een uitspraak van de Profeet’, verklaarde mijn gids. ‘“Bouw zo dat je geen inkijk hebt op de binnenplaats van je buur.”’

Achter dat voorschrift ging volgens Driss een grote mensenkennis schuil.

‘Als je verbergt wat je hebt, zal je bij de buren ook geen jaloezie opwekken. Zoals je ziet, zien alle huizen er aan de buitenkant hetzelfde uit.’

Een Arabisch huis is gesluierd, dacht ik bij mezelf. Zijn ware gelaat zie je pas binnenskamers. Ook Ali Bey was de bescheiden leefwijze van de bewoners van Fez opgevallen. Hij weet het niet aan de buren, maar zocht het hogerop. ‘In dit land hoort alles toe aan de sultan,’ schrijft hij. ‘Eeuwen van despotisme hebben de mensen geleerd hun geld veilig weg te stoppen en zich onopvallend te gedragen. Behalve de familieleden van de sultan en de afstammelingen van de Profeet durft niemand hier zijn rijkdom te tonen.’

We hielden stil op een donkere hoek. Van ergens hoog klonk het verwijtende geschreeuw van een vrouw.

Volgens Driss kreeg wie jaloezie uitlokte, te maken met het boze oog.

‘Mensen zijn terecht bang van het boze oog. Het bestaat, ook bij jullie! Mensen die jaloers zijn en je het kwade toewensen, dat is het boze oog.’

Hij keek omhoog en trok een devoot gezicht.

‘God, bescherm ons tegen het ongeluk van het boze oog! Bescherm ons vooral tegen onze vrienden! Met onze vijanden houden we ons zelf wel bezig.’

We kwamen vanzelf terecht in de soek van Fez, een overweldigende orgie van exotische geuren, geluiden en kleuren. Het geschreeuw van de straatventers, het gesis van bakkend vlees, het gekwetter van afdingende vrouwen en het gehamer van de koperslagers vermenigvuldigde en vermengde zich tussen de kale muren en bleef als een gonzende wolk boven onze hoofden hangen.

We passeerden een kraam met stapels heerlijk ruikende platte broden. Op de toonbank ernaast lagen zes nog bloedende schapenkoppen netjes op een rij. Boven het hoofd van de slager hing de grijnzende afgehakte kop van een dromedaris.

Achter elke straathoek lag een nieuw verhaal. Driss wees op een dichtgetimmerde etalage.

‘De winkel van Mohammed!’ sprak hij met een mysterieuze twinkeling in zijn ogen. ‘Hij is al tweehonderd jaar gesloten. De winkelier zag in een droom de Profeet zijn winkel binnenwandelen. De volgende ochtend heeft hij zijn zaak gesloten. Hij wilde niet dat na Mohammed iemand zijn winkel zou betreden. Liever nog bracht hij de rest van zijn dagen in armoe door.’

Voor een geschiedkundige bleek Driss erg populair in Fez. Overal werd hij herkend en aangeklampt. Een notenverkoper bood hem spontaan een handvol geroosterde pistaches aan. Als een goedmoedige pasja nam Driss de complimenten in ontvangst en liet zich gewillig de hand kussen.

Buiten de stadspoort Bab Bou Jeloud stuitten we op een vreemde optocht. Een menigte zingende en klappende mensen omzwermde een paard waarop een glunderende man in djellaba zat. Hij wuifde en lachte iedereen toe. Voor hem op het zadel zat een jongetje van een jaar of acht. Hij droeg een met gouddraad bestikt jasje, hield zijn met henna beschilderde handpalmen in de lucht en keek niet-begrijpend om zich heen. Een dozijn muzikanten met schalmeien, trommels en tamboerijnen maakte een geweldige herrie.

‘Hij wordt morgen besneden,’ riep Driss boven het tumult uit. ‘On va lui couper le zizi!’

In de ogen van het jongetje las ik de wens dat het al overmorgen was.

De vrouwen in het gezelschap slaakten schrille kreten. Een donkere vrouw schokte ritmisch met haar schouders, pakte de rechterknie van het jongetje beet en grijnsde een paar gouden tanden bloot. Er straalde wellust vanaf, als wilde ze zeggen: kijk, dit is vanaf morgen ook een man!

‘Bij mij is het gebeurd toen ik zevenenhalf was!’ lachte Driss. ‘Ik weet nog als de dag van gisteren hoeveel pijn het deed!’

De joodse aanwezigheid in Marokko gaat terug tot lang voor de stichting van Fez. Al in de Romeinse tijd, toen Mohammed nog geboren moest worden, waren joden vanuit het Midden-Oosten over heel Noord-Afrika uitgezworven. Ze leefden er in vrede naast de plaatselijke Berbers. Vele Berbers bekeerden zich zelfs tot het jodendom. Omgekeerd introduceerden de Berbers bij de Marokkaanse joden het geloof in demonen en heiligen.

Toen de Arabieren binnenvielen, verzetten joden en Berbers zich zij aan zij onder aanvoering van de legendarische koningin Kahina. Al naargelang de bron was ze joods of Berbers, een priesteres of een toverkol, pleegde ze zelfmoord door in een put te springen of sneuvelde ze in de strijd. Ze was hoe dan ook geen kat om zonder handschoenen aan te pakken. In haar jonge jaren had ze haar volk al eens bevrijd van een tiran, door in te stemmen met hem te trouwen en hem tijdens de huwelijksnacht koudweg te vermoorden. Maar in de Arabische indringers moest ook zij haar meerderen erkennen.

‘De meeste Berbers bekeerden zich tot de islam, maar de joden bleven joods,’ zei rabbi Abraham Sabbagh. ‘Ze woonden voornamelijk in het Atlasgebergte, tot Idriss II ze begin negende eeuw hier in Fez verwelkomde. Hij wist hun vaardigheden en financiële kennis wel te waarderen.’

We wandelden over de joodse begraafplaats van Fez. Rond ons lag een zee van witte, kalkstenen zerken. Rabbi Sabbagh, een zestiger met een stroeve grijze baard, was een van de honderd joden die vandaag nog in Fez woonden. In 1948 waren dat er nog veertienduizend. Het gros daarvan was naar Frankrijk en Israël geëmigreerd.

Driss legde met een brede glimlach zijn arm om de schouder van de rabbi en trok hem tegen zich aan.

‘Jullie lijken op elkaar,’ zei ik.

‘We zijn dan ook broeders!’ antwoordde Driss.

‘Al sinds Abraham, Isaak en Ismaël,’ voegde de rabbi daar droog aan toe.

Ik vertelde rabbi Sabbagh dat in Europa het Israëlisch-Palestijns conflict een schaduw wierp op de relaties tussen joden en moslims.

‘Hier is daar niks van te merken,’ zei de rabbi.

‘L’islam, c’est la paix et la tolérance!’ zalfde Driss.

‘We kunnen het uitstekend met elkaar vinden,’ ging de rabbi verder. ‘We spreken af met elkaar, drinken samen koffie. In Marokko hebben we nooit problemen gekend.’

Toen Driss zich een moment verwijderde, hoorde ik een ander verhaal.

‘Het is niet altijd even gemakkelijk geweest,’ zuchtte rabbi Sabbagh. ‘Er waren periodes dat het volk bij de dood van een sultan een vrijgeleide kreeg om de mellah, de joodse wijk, te plunderen.’

Dat sloot aan bij wat Ali Bey had gezien. ‘In Marokko,’ had ik in zijn boek gelezen, ‘leven de joden in de meest verschrikkelijke slavernij. Wanneer een jood op straat een moslim van stand kruist, moet hij onmiddellijk plaats ruimen en volledig vooroverbuigen tot de moslim uit het gezicht is verdwenen. In Fez mogen joden alleen blootsvoets in de stad rondlopen. Toen ik twee joden vroeg waarom ze niet naar een ander land uitweken, antwoordden ze dat dat onmogelijk was omdat ze slaven van de sultan waren.’

De rabbi had verschillende van de Hebreeuwse inscripties op de graven eigenhandig uitgehouwen. In het voorbijgaan liet hij zijn vingers over een langvergeten naam glijden. Hij wees zwijgend op een zerk met een Frans opschrift: ‘Hier rust Solica Hatchouel, in 1817 geboren in Tanger. Omdat ze weigerde zich tot de islamitische godsdienst te bekennen, hebben de Arabieren haar in 1834 in Fez vermoord.’

‘Solica kwam uit een vooraanstaande familie en was een adembenemende schoonheid,’ legde de rabbi uit. ‘Ze was zestien toen haar buurman, een moslim, met haar wilde trouwen. Ze weigerde. De man liet twee vrienden voor de plaatselijke kadi valselijk getuigen dat Solica uit vrije wil moslim was geworden en dus niet kon weigeren. Zij ontkende dat. De sultan liet haar naar Fez komen, waar ze haar bekering opnieuw ontkende. Daarop werd ze voor afvalligheid veroordeeld en onthoofd. Door de joden wordt ze sindsdien als een heilige vereerd.’

Driss kwam weer bij ons staan.

‘Ik moet weg,’ zei de rabbi. ‘Ik moet nog een kip slachten. Maar kom vanavond langs bij me thuis. Monsieur Driss weet waar het is.’

We namen de tijd voor een uitgebreide lunch met soep, gemengde sla en pannenkoeken gevuld met kaas en champignons. Gery voelde zich al een stuk beter. Bij de koffie vertelde Marc hoe hij in Cambodja in zijn been was geschoten en daar door een maat op gewezen moest worden. ‘Op zulke momenten let je daar niet op!’

Rabbi Sabbagh woonde in een bescheiden flatgebouw in de nieuwe stad.

‘Het is op het tweede!’ riep hij, terwijl mijn ogen zich aan de aardedonkere hal aanpasten.

De rabbi had een wollen muts opgezet. Op de salontafel stonden olijven, boterkoeken en jam. Een meisje zette een blad met een kannetje muntthee en glaasjes neer.

‘Dat is Fatima,’ zei de rabbi. ‘Ze woont op het derde en helpt me wanneer ik bezoekers heb.’

Op de zwart-wittelevisie liep een Israëlisch showprogramma. Een zanger die als twee druppels op Paul Simon leek, speelde een nostalgisch klinkend liedje op zijn gitaar.

Op de buffetkast stonden foto’s van de zoons van de rabbi. De ene was model, de andere baatte in Eilat aan de Rode Zee een privéstrand uit. De vrouw van Abraham Sabbagh woonde al jaren in Parijs.

‘Venez!’ zei hij en troonde mij met Driss mee naar zijn werkkamer. De muren waren behangen met ingelijste portretten van oude rabbijnen, vergeelde knipsels en occulte tekeningen. Uit een la van zijn schrijftafel diepte hij een dikke enveloppe op. ‘Kijk,’ zei hij. ‘Dit is Fez zoals je het nog niet hebt gezien.’

Hij legde een stapel zwart-witfoto’s op het bureaublad neer.

‘Het interieur van een joods huis in 1921. Kijk eens hoe mooi.’

Zo’n twintig westers geklede mensen zaten op hun paasbest rond een rijkelijk gedekte tafel. Vooraan de mannen, daar achter de vrouwen. Iedereen keek even ernstig. Niemand van dit gezelschap leeft nog, dacht ik stil.

‘Hier, de Place de Commerce in 1941. Je waande je op de Champs Elysées!’

De foto was genomen op een zonnige dag. Een klok gaf twintig over drie aan. Een paar mensen stonden op het punt een bus op te stappen.

‘Dat ken ik,’ zei Driss en nam de foto van hem over.

‘Hoe kan jij dat nu kennen?’ zei de rabbi schamper. ‘Je was niet eens geboren!’

‘Ik herken het,’ verduidelijkte Driss en begon met de rabbi een discussie over wat er in de loop der jaren precies met de klok was gebeurd.

Ik zag foto’s van een oude jood bij de poort waar we de besnijdenisstoet hadden gezien, van een rij gewichtige notabelen in het rabbinaal tribunaal die een Franse officier verwelkomden en van spelende kinderen in een ongeplaveid straatje van de oude mellah.

‘Als ik dat zie, kan ik wel huilen,’ zuchtte de rabbi. Ik ben geboren in 1943, ik heb het allemaal gekend zoals je het hier ziet.’

‘En is dat allemaal verdwenen?’

De rabbi trok een jammerlijk gezicht. ‘Aiaiai, je zegt het. Kijk hier, Maroc Hotel in 1916, je ziet de davidster nog. Die hebben ze nu verwijderd.’

Rabbi Sabbagh hapte naar adem boven de golf van nostalgie waarin hij haast verdronk.

‘Er komen groepen uit Israël, alleen maar om het huis te zien waar ze ooit hebben gewoond. En als het kan er een kop thee te drinken.’

‘Ik moet monsieur Abraham er wel op wijzen,’ kwam Driss tussen, ‘dat niemand ooit werd gedwongen te vertrekken. Alle jo…’

‘Dat weet hij wel, dat heb ik al verteld,’ onderbrak de rabbi hem verstoord. ‘Daar gaat het nu niet om.’

Driss keek met samengeperste lippen de andere kant op.

In de hotelbar bespraken we de dag bij vijf halve liters Flag, de plaatselijke pils. We zaten op schema, waren tevreden met het gedraaide materiaal en hongerig naar meer. Ik bracht het gesprek op Driss en bleek niet de enige die bij onze gids een dubbel gevoel had.

‘Het is een vreemde kerel,’ vond ook Johannes. ‘Hij weet alles over zijn stad, maar wil ons toch vooral netjes binnen de lijntjes houden.’

Ik knikte. Ik lustte de ouderwetse retoriek van onze chauvinistische stadsdichter wel, maar kreeg naarmate de dag vorderde het gevoel dat hij angstvallig alle scherpe randjes wilde afvlakken en als de dood was dat in beeld een negatief woord of onvertogen uitspraak zou vallen.

‘Ik wed dat hij van iemand de opdracht heeft gekregen ons in de gaten te houden,’ zei Gery, die weer helemaal genezen klonk.

Dat ging me wat ver, maar ik was toch benieuwd hoe de volgende dag zou verlopen. Die zouden we doorbrengen tussen studenten van de sharia.

De Karaouine-universiteit opende haar deuren in het jaar 859 en is daarmee volgens het Guinness Book of Records de oudste universiteit van de wereld. Dankzij het niveau waarop theologie, filosofie, geneeskunde, geschiedenis, astronomie en wiskunde er werden onderwezen, had de school algauw een uitstekende reputatie.

Halverwege de tiende eeuw verwelkomde de Karaouine onder haar studenten Gerbert van Auvergne, de latere paus Sylvester II, die de Arabische cijfers en het decimale punt in Europa introduceerde. Maimonides, de grootste joodse middeleeuwse denker, schreef zich als twintigjarige in aan de Karaouine. Maimonides was in 1135 in Córdoba geboren, maar sloeg met zijn familie op de vlucht toen joden er van de regerende Almohaden de keuze kregen tussen bekering en verbanning. Met dat verhaal, dat ik pas hier in Fez hoorde, kreeg de reputatie van Al-Andalus als toonbeeld van tolerantie een flinke deuk.

Beroemde lesgevers aan de Karaouine waren de eveneens in Córdoba geboren Averroës, de veertiende-eeuwse historicus en aardrijkskundige Ibn Khaldun en de ontdekkingsreiziger Ibn Battuta.

In 1803 was de Karaouine niet langer de plek waar je je achttienjarige zoon of dochter naartoe wilde sturen. De situatie waarvan Ali Bey tijdens zijn verblijf in Fez getuige was, was naar academische maatstaven ronduit dramatisch.

‘Voor de studie van geometrie,’ schrijft hij, ‘gebruiken ze Euclides, van wie ze hooguit een dozijn bladzijden hebben gelezen. Hun fysica is die van Aristoteles, scheikunde is onbestaande. Enkel de simpelste wiskundige problemen krijgen ze opgelost. Aardrijkskunde laten ze links liggen. Ze kennen een paar geschiedschrijvers die het over Marokko hebben, de geschiedenis van andere volkeren is hen volkomen vreemd. Anatomie is taboe omwille van hun godsdienstige opvattingen en de scheiding van de seksen.’

In 1975 werd de Karaouine grondig hervormd en werden de verschillende faculteiten over heel Marokko verspreid. Vandaag bleef in Fez alleen de faculteit van de sharia, het islamitische recht, over. Er waren vijfduizend studenten ingeschreven: de toekomstige rechters en advocaten van Marokko. Wie acht jaar lang met vrucht doorliep, mocht zich ‘oelema’ noemen: islamitische rechtsgeleerde.

Het faculteitsgebouw lag op een vlakte buiten de stad en oogde als een fort. Boven de ijzeren poort hing een spandoek met een Arabisch opschrift.

‘“Het Westen heeft een verkeerd beeld van de islam,”’ vertaalde Driss. ‘“Dwing hen het te veranderen.”’

Er stond ook dat de studenten de volgende dinsdag een bijeenkomst planden om daarover te debatteren.

Op het binnenplein liepen de shariastudenten zichtbaar nerveus rond.

‘Ze leggen vandaag examen af,’ zei Driss.

Ik stak mijn hoofd binnen in de aula waar een honderdtal studenten geconcentreerd zat te pennen. Bijna de helft waren meisjes. Wie klaar was, gaf zijn papieren af aan een dame die vooraan achter de katheder zat. Tussen de rijen surveilleerden twee assistenten.

‘Hoeveel tijd krijgen ze?’ vroeg ik op fluistertoon toen een van hen me passeerde.

‘Drie uur,’ antwoordde hij met gedempte stem.

‘En krijgen ze allemaal dezelfde vragen?’

Hij knikte en legde een vinger op zijn lippen.

Weer buiten liep ik tot bij een groepje jongens en vroeg hoe het was gegaan.

Ze lachten verlegen en haalden hun schouders op. ‘Nogal,’ zei er een. ‘Het was best moeilijk,’ zei een ander.

‘Waar ging het over?’

‘De organisatie van de gerechtshoven in Marokko en de burgerlijke procedure.’

‘En is het nu afgelopen voor jullie?’

‘Volgende maand krijgt wie niet geslaagd is een tweede kans.’

‘Dat is om hen hoop te geven,’ zei Driss, die het gesprek aandachtig volgde. ‘Zoals we allemaal weten, is hoop wat een mens in leven houdt. Ik hoop dat ze allemaal slagen en dat hen een mooie toekomst wacht. Inch’ Allah.’

‘Inch’ Allah,’ vielen de studenten hem bij.

‘Wat willen jullie doen als jullie je diploma hebben gehaald?’ vroeg ik.

‘Uitslapen!’ riep er een.

‘Advocaat worden,’ zei een ander. ‘Maar ik zal blij zijn als ik al ergens aan de slag kan.’

‘Wat komt u hier eigenlijk doen?’ vroeg een student met een pet en een fijn brilletje.

‘Ik maak een ontdekkingsreis door de wereld van de islam,’ zei ik naar waarheid.

De jongens murmelden iets wat goedkeurend klonk.

‘Waarom heeft u de faculteit van de sharia uitgekozen?’

‘Als je meer te weten wil komen over de islam,’ zei ik, ‘ben je nieuwsgieriger naar die faculteit dan naar die van de wiskunde of de scheikunde.’

Iedereen knikte.

‘Vooral,’ ging ik voort, ‘omdat er heel wat misverstanden rond bestaan. Bij het horen van het woord “sharia” denken mensen in mijn land aan het afhakken van handen en het stenigen van overspelige vrouwen.’

De student met het brilletje schudde zorgelijk zijn hoofd. ‘Het ligt ingewikkelder dan dat,’ zei hij. ‘De sharia is het geheel van regels die de moslimgemeenschap, de oemma, organiseren. De bronnen zijn uiteraard de Koran, maar ook de soenna, dat zijn de overgeleverde tradities, en de werken van de oelema’s, de islamitische schriftgeleerden.’

In Europa zijn burgerlijk en kerkelijk recht gescheiden,’ zei ik.

‘Hier niet,’ zei hij. ‘Wij kennen geen seculier systeem. De islam behelst alle aspecten van het leven.’

‘Wat doe je met een technisch apparaat als het stuk is?’ vroeg een andere student retorisch. ‘Je gaat ermee naar een specialist. Op dezelfde manier wenden wij ons met onze problemen tot God.’ De jongen wees naar de hemel. ‘Hij heeft ons gemaakt en weet dus wat het beste voor ons is.’

‘De Koran is een grondwet zoals je die in andere landen vindt,’ zei een derde. ‘Als we de islam toepassen zoals de Profeet ons heeft voorgeschreven, zullen we binnenkort grote vooruitgang boeken op wetenschappelijk, sociaal en politiek gebied. Dat staat buiten discussie.’

‘Om op de misverstanden in het Westen terug te komen,’ zei de eerste weer. ‘Je moet een onderscheid maken tussen de islam en het terrorisme.’

Op het woord ‘terrorisme’ reageerde Driss als een jukebox op een muntje. ‘Ik denk dat de studenten het erg mooi verwoord hebben,’ zei hij op zijn meest zalvende toon en snoerde daarmee iedereen de mond. ‘Bravo voor de studenten!’

Ik was te verrast om te reageren.

‘Ik denk dat het tijd is om naar de bibliotheek te gaan,’ zei Driss en trok me weg van het gezelschap. De campus was intussen volgelopen met studenten die met het examen klaar waren, en ook Gery en Johannes waren in gesprek geraakt. Driss keek wanhopig om zich heen en wist niet welke subversieve haard hij eerst moest blussen.

Een jongen trok me aan de mouw en sprak me gepassioneerd toe in het Arabisch.

‘Hij zegt dat we allemaal moeten samenwerken en streven naar vrede en tolerantie,’ vertaalde Driss sussend.

‘Dat is helemaal niet wat hij zegt!’ kwam een ander verontwaardigd tussen.

Driss werd gered door een bode die meldde dat de vicerector in de bibliotheek op ons wachtte.

De bibliothecaris, een graatmagere man met een spitse zwarte baard, had de kap van zijn djellaba over zijn hoofd getrokken. Hij leidde ons binnen langs rijen ijzeren rekken en wees me enkele pronkstukken aan: een vijftiendelige Larousse in het Arabisch en een plank vol korans uit de zeventiende en achttiende eeuw.

‘Zoals u ziet, beschikken we over een uitgebreide collectie,’ zei de vicerector terwijl hij me een hand gaf. ‘Vertalingen van de Koran, commentaren, de Hadith…’

Hij zag me vragend kijken. ‘De Hadith zijn de verzamelde woorden en daden van de Profeet. Maar om geen verwarring te stichten met de Koran, de woorden van God, wilde Mohammed niet dat ze werden opgetekend voor hij de volledige Koran had gedicteerd.’

‘Als u mij permitteert,’ zei Driss tot de vicerector en wendde zich tot mij. ‘Het woord “koran” betekent “voordracht” en is het mirakel van de profeet Mohammed, vrede zij met hem. Het is in een onevenaarbaar Arabisch geschreven en is eigenlijk onvertaalbaar.’

‘Wat je hier ziet staan,’ ging de vicerector verder, en hij wees naar de rekken met religieuze boeken, ‘is de basis van alle wetenschappelijke kennis. De Koran lost al onze problemen op. Het is aan de oelema’s om te achterhalen wat de oplossing is die de Koran voorschrijft.’

‘Hoe los je een hedendaags probleem op waarvan in de Koran geen sprake is?’ wilde ik weten.

De vicerector schudde meewarig zijn hoofd. ‘Dat bestaat niet. De Koran ziet niets over het hoofd. Alles staat in de Koran.’

‘Hoe weet u dat zo zeker?’

‘De Koran zegt het zelf!’

Het was lang geleden dat ik zo’n gave cirkelredenering had gehoord.

‘Staat er dan ook iets in over het klonen?’ dacht ik slim te zijn.

‘Ook daar vinden geleerden in de Koran de oplossing voor,’ zei de vicerector.

De bibliothecaris trok een boek van een schap en sloeg het open. Links stond de foto van een foetus, rechts Arabische verzen.

‘In de Koran staat de hele ontwikkeling van een embryo beschreven!’ zei hij fel.

‘Vanaf de bevruchting tot de geboorte,’ voegde Driss daaraan toe.

‘De Koran heeft het over menswetenschappen, over natuurkunde, over geologie, zelfs een tsunami wordt erin beschreven!’ zei de bibliothecaris. Hij schudde het boek op en neer om zijn woorden kracht bij te zetten.

‘Zodra ze erachter komen hoe de wereld in elkaar zit, vrezen geleerden God nog meer dan de onwetenden,’ verzekerde de vicerector mij.

‘Veel van jullie filosofen hebben zich aan het eind van hun leven tot de islam bekeerd,’ zei Driss.

‘Hier worden de toekomstige advocaten en rechters van Marokko opgeleid,’ was alles wat ik kon denken.

Vreemd genoeg vonden we pas in het laatste restaurant dat we in Marokko bezochten couscous, op de kaart. Gery en Kristof bestelden elk twee porties. Marc maakte zijn dirhams op aan de beste wijn die de ober in huis had.

Met Johannes besprak ik de voorbije week. We hielden aan het land gelijklopende indrukken over: hartelijk en intrigerend, gastvrij en eigenzinnig. Voor de opvatting dat alle wetenschappelijke kennis in de Koran was te vinden, bleek geen van ons beider nuchtere geesten klaar. ‘Onwetendheid over de islam ligt aan de basis van vele problemen,’ had ik voor mijn vertrek vaak gehoord. Alleen: hoe meer ik te weten kwam, hoe groter het probleem leek te worden.