DE

WEG

NAAR HET

AVOND

LAND

EEN REIS VAN ETHIOPIË
NAAR EUROPA

JAN LEYERS

UITGEVERIJ VAN HALEWYCK

© 2011 – Jan Leyers & Uitgeverij Van Halewyck

Diestsesteenweg 71a – 3010 Kessel-Lo

www.vanhalewyck.be

www.janleyers.be

Cover: Elisabeth Claes/Topfloor

Kaarten: Geert Verscheure

Foto’s binnenwerk: Johannes Bucher,

Miguel de Oliveira e Silva & Lies De Pauw

NUR 508

ISBN 978 94 6131 120 7

voor Paul

INHOUD

OVERZICHTSKAART

1  EEN AFRIKAANS BEGIN

Addis Abeba, 2 mei 2009

De kleuren van de keizer

Het zout van de Danakil

De engelen van Lalibela

Dromen van goud

De filosoof van Addis

Het dorp bij het meer

DE ROUTE NAAR HET AVONDLAND

1

EEN AFRIKAANS BEGIN

Addis Abeba, 2 mei 2009

‘Lucy! Lucy!’ klonk het uit twintig enthousiaste kinderkelen.

De juf straalde, zichtbaar trots dat haar leerlingen voor het oog van een buitenlandse camera de naam wisten van het skelet in de vitrinekast naast haar. De jongens en meisjes – ik schatte ze tussen negen en twaalf, allemaal in keurig groen uniform – hielden pen en schrift in de aanslag. De juf streek een weerbarstige lok weg en vervolgde haar uitleg. De enige woorden die ik in haar Amhaars herkende waren American en scientist. Ik gokte dat ze het over Donald Johanson had, de paleoantropoloog die in november 1974 in het oosten van Ethiopië de resten van een tot dan onbekende hominide ontdekte. Na onderzoek bleek de prehistorische mensachtige bij leven ongeveer een meter groot te zijn geweest, vrouwelijk en vegetariër. Ze werd ‘Lucy’ gedoopt omdat de Beatles-song Lucy In The Sky With Diamonds op het moment van de vondst door het kamp schalde.

Over de hoofdjes van de leerlingen heen keek ik mee naar het pronkstuk van het Nationaal Museum van Ethiopië. Of beter: naar een replica van het pronkstuk. De originele, ruim drie miljoen jaar oude botten van Lucy zitten veilig in een luchtdichte kluis en worden alleen voor internationale tentoonstellingen bovengehaald.

Niet alle onderdelen van Lucy’s geraamte zijn door Johanson en zijn team teruggevonden. Van haar schedel resten maar een paar grillige fragmenten, en van de twee benen waarmee ze rechtop liep hebben alleen een verweerd dijbeen, een stukje knie en een paar eindjes scheenbeen het paleolithicum overleefd. Terwijl de klas naar een volgende bezienswaardigheid opschoof, vroeg ik me af wat ik in dr. Johanson het meest bewonderde: het geduld om jarenlang onder de genadeloze Ethiopische zon naar antropologisch goud te blijven graven, of de gave om in een handvol vuilwitte, amorfe brokstukken een voorloper van de mens te herkennen.

Aan de andere kant van de zaal zette een jonge gids voor enkele Chinese bezoekers onze evolutionaire geschiedenis op een rijtje.

‘Het begon tien miljoen jaar geleden bij de lemuur,’ zei de gids, en hij wees achter zich naar een foto van een verschrikt ogend aapje met een lange staart. ‘De lemuur evolueerde tot een baviaan. De staart werd korter, het lichaam en de schedel werden groter. Bavianen veranderden in mensapen, die hadden geen staart meer. Het gezicht werd kleiner en de herseninhoud nam toe. Mensapen evolueerden tot Lucy, en Lucy ontwikkelde zich tot de mens.’

De gids pauzeerde een moment om de boodschap bij zijn toehoorders te laten doordringen.

‘Maar vergeet niet,’ hernam hij monkelend, ‘dat er twee theorieën zijn. De evolutionisten geloven dat de mens uit lagere soorten is ontstaan. Maar er is ook het creationisme. Volgens de creationisten werd de eerste mens, Adam, 7500 jaar geleden door God geschapen.’

De Chinezen gaven geen kik.

‘Waar geloof jij zelf in?’ vroeg ik vanaf de tweede rij.

‘Het creationisme,’ zei de gids zonder aarzelen. ‘Ik ben een creationist.’

Dat leek me kras voor iemand die in een natuurhistorisch museum werkte. ‘Dus jij gelooft niets van wat hier wordt tentoongesteld?’

‘Zo is dat!’ lachte hij gegeneerd, en hij baande zich door de omstanders een weg naar buiten.

Terwijl onze cameraman zijn statief uitklapte om een close-up van Lucy te draaien, liep ik naar de verste muur, waar een opgezette voorouder – half aap, half mens – met pientere kraalogen de zaal instaarde. Een dozijn jongens van een jaar of achttien luisterde naar een man die in het Engels uitleg gaf.

‘De homo sapiens is in Oost-Afrika ontstaan,’ vertelde de man. ‘Van hieruit heeft de mens zich verspreid. Eerst over de rest van Afrika, daarna over de hele wereld.’

‘We zitten op het Hoger Instituut voor Toerisme,’ fluisterde een van de jongens me toe. ‘Hier leren we wat we de mensen later moeten vertellen.’

‘Maar geloof je het zelf?’ vroeg ik.

De jongen glimlachte veelzeggend en draaide zich weer naar zijn leraar.

Het verhaal van de mens begint in Oost-Afrika, daar zijn wetenschappers het over eens. Als je hoog genoeg opklimt in de menselijke stamboom, komt iedereen daar vandaan. Elke Pakistaan, elke Boliviaan, elke Belg. Sommige paleontologen gaan nog verder en beweren op basis van vergelijkend genetisch onderzoek dat we allemaal dezelfde oermoeder delen: een biologische Eva, die 150.000 jaar geleden door de Afrikaanse savanne dwaalde en van wie alle vandaag levende mensen afstammen.

Ik bevond me nu bij de bron. Dit was het land waar we onze staart verloren, waar we rechtop gingen lopen en waar we voor het eerst in een schaterlach schoten. Hier werden we mensen. Van hieruit ook trokken een paar honderd van onze verre voorvaderen op een mooie prehistorische dag de wijde wereld in. Waarom weten we niet. Wilden ze de honger ontvluchten? Werden ze door hun soortgenoten verjaagd? Of was het de zucht naar avontuur die hen dreef, een onbedwingbare nieuwsgierigheid naar wat achter de einder lag? Wat lag te wachten was niet min: de kruistochten en de Kamasutra, tango en opera, de Taj Mahal, Guernica en Hiroshima. Al het moois, slims en wreeds dat de mens sindsdien heeft verzonnen en gepleegd.

Ik weet wat mij heeft doen vertrekken.

Eeuwenlang waande Europa zich superieur aan de rest van de wereld. In het Avondland hadden de menselijke beschaving en cultuur hun summum bereikt, zo vonden we. Even overtuigd waren we dat het de rest van de wereld beter zou vergaan als iedereen ons stichtende voorbeeld zou volgen en onze verlichte waarden zou omhelzen.

Maar dat zelfvertrouwen wankelt vandaag. De westerse idealen – economische en politieke vrijheid, individuele zelfbeschikking, geloof in de suprematie van de rede en de zegeningen van de wetenschap – zijn niet langer vanzelfsprekend. Voor velen leiden ze zelfs rechtstreeks tot de problemen waar het Westen een patent op lijkt te hebben: verzuring, doorgeslagen materialisme en consumentisme, depressie en vereenzaming. Nergens plegen meer jongeren zelfmoord, nergens zitten meer ouderen aan de antidepressiva. De morele leidersrol van het Avondland lijkt uitgespeeld.

Ik vroeg me af hoe mensen daar elders in de wereld over denken. Kunnen de westerse waarden hen nog bekoren? Geloven zij nog in onze beloften van voorspoed en vooruitgang? Om de vraag op zijn simpelst te stellen: hoe populair zijn we nog?

De zoektocht naar een antwoord wilde ik beginnen op de plek waar het menselijke avontuur begon, in Ethiopië, om vandaar in het spoor van onze verre voorouders naar het Europese Avondland te reizen: via Soedan en Egypte naar Israël en Turkije, door de Kaukasus naar Rusland en Oekraïne, via Polen en Duitsland naar mijn eindbestemming België. De lange tocht zou me door woestijnen en miljoenensteden voeren, door arme en rijke landen, door democratieën en dictaturen. Ik zou kennismaken met culturen die hun wortels in de oudheid hebben en ideologieën die nauwelijks een eeuw geleden werden bedacht.

Mijn doel was te achterhalen hoe mensen langs die route naar hun verre neven uit Europa kijken, waar ze het Westen om benijden en welke westerse verworvenheden ze liever aan zich voorbij zien gaan. Al even benieuwd was ik naar wat wijzelf op onze weg naar het Avondland achterlieten.

Dit was de eerste dag van die reis.

Buiten moesten mijn ogen wennen aan het felle zonlicht. Ik volgde de anderen naar de jeeps, die bij de toegangspoort in de schaduw stonden. Het voelde goed om weer onderweg te zijn met de ploeg waarmee ik ook naar Mekka was gereisd. Cameraman Gery Hoebanx had last van zijn linkerknie – het gevolg van een lelijke val tijdens een recente skivakantie – en hinkte een beetje, maar daar zouden we naar zijn zeggen tijdens de uitzending achteraf niets van merken. Geluidsman Miguel de Oliveira e Silva en regisseur Johannes Bucher discussieerden over de betrouwbaarheid van de koolstof 14-dateringsmethode. Producer en duivel-doet-al Caroline Geerts was de enige nieuwkomer in het team. Caroline stond op het punt moeder te worden, maar het was haar levensgezellin die het biologische luik voor haar rekening nam. Caroline had zich voorgenomen de komende maanden niet aan haar telefoonrekening te denken.

We waren de avond voordien geland in Addis (de Ethiopiërs korten de naam van hun hoofdstad af, en je voelt je op slag een ancien als je die gewoonte overneemt) en waren meteen doorgereden naar het Ghion Hotel, een afgeleefd complex dat door een weelderig park werd omringd en zichzelf als The Garden Palace of Africa afficheerde.

Overstaffed, was mijn eerste indruk van de plek. Voor elke functie leek een veelvoud van de benodigde mensen te zijn aangenomen: achter de balie liepen vier receptionisten elkaar in de weg, in de smalle gang naar het toilet waren drie meisjes met zwabbers en dweilen in de weer, en met de horde in bordeaux uniform gestoken kruiers kon je een voetbalploeg samenstellen.

‘Doet me aan het Oostblok denken,’ zei Johannes. ‘Daar wisten ze ook hoe ze iedereen aan de slag moesten houden.’

In de bar maakten we kennis met Daniel Tesfaye, die in Ethiopië voor ons zou tolken. Daniel was dertig en goedlachs, oogde veel te zwaar voor zijn leeftijd en hield niet van stiltes tussen zinnen. ‘Ik heb connecties in de hoogste kringen! Ik heb nog voor een team van de BBC gewerkt! Ik kan in acht talen een grap vertellen!’ schalde hij, en even waren we bang dat hij zijn dreigement zou uitvoeren.

Nooit eerder kwam ik op kortere tijd meer over iemand te weten. Daniels vader was legerkolonel geweest (‘He was executed by the Derg regime!’), hijzelf vocht tegen overgewicht (‘I just lost seventeen kilos!’), en tot zijn spijt was hij nog nooit buiten Ethiopië geweest (‘But I know I could be a big star in Europe!’).

Daniel liet ons trots zijn kaartje zien, waarop naast zijn naam het hoofd van een Mursi-vrouw stond afgebeeld, en leerde ons hoe je elkaar op z’n Ethiopisch begroet: tijdens de handdruk duw je je rechterschouder tegen die van de ander aan en plooi je je gezicht in een samenzweerderige grijns.

We bestelden Ethiopische pils en vertelden Daniel waar we de komende weken heen wilden en wie we hoopten te ontmoeten. Onze tolk knikte en lachte. Caroline schoof hem een pen toe. ‘Je wil misschien iets opschrijven?’

‘I’ve got it all here,’ zei Daniel, en wees naar zijn gladgeschoren hoofd.

Toen onze glazen leeg waren, wenkte ik een dienster, die een andere dienster riep, die weer een ander meisje naar onze tafel stuurde. ‘Yes?’ vroeg het meisje. ‘We’d like to pay,’ zei ik. ‘I will send someone,’ glimlachte ze.

De kleuren van de keizer

Ethiopië is een oud land met een jonge hoofdstad: 125 jaar geleden was de plek waar Addis Abeba ligt nog een lege vlakte. Ook het concept van een permanente hoofdstad is recent. Tot diep in de negentiende eeuw hadden de Ethiopische keizers geen vaste verblijfplaats. Verkenners rapporteerden in welke streek het meest was geoogst en waar het vee er het gezondst uitzag. Daar sloeg het hof zijn tenten op. Wanneer de voorraad graan en koeien was opgebruikt, trok de hele stoet weer verder.

Rond 1880 arriveerde Menelik II op Mount Entoto, een 3200 meter hoge berg ten noorden van het huidige Addis Abeba. Menelik vond de plek strategisch uitstekend gelegen, besloot er te blijven en bouwde er een paleis en een kerk. Maar op Mount Entoto waaide ’s winters een gure wind, en brandhout en water waren er schaars. Meneliks vrouw, die graag met vriendinnen ging baden in een warmwaterbron op het achthonderd meter lager gelegen plateau, overtuigde haar gemaal daar te gaan wonen. Met het vorstenpaar verhuisde de hele hofhouding naar de nieuwe nederzetting, die ‘Addis Abeba’ (‘nieuwe bloem’) werd gedoopt. Voortaan werd het land van hieruit geregeerd.

Addis Abeba telt vandaag vier miljoen inwoners, maar nergens maakt de stad een hectische indruk. Ethiopiërs schreeuwen niet, althans niet in het openbaar, en op straat bewegen ze zich waardig en beheerst, alsof ze allemaal een butleropleiding hebben gevolgd. Volgens sommigen weerspiegelt die houding van de Ethiopiërs hun trots op het feit dat Ethiopië – als enige Afrikaanse land – nooit werd gekoloniseerd.

We reden voorbij de streng bewaakte Amerikaanse ambassade, waar Entoto Street begint te stijgen. Aan weerskanten van de weg leunden bonte kramen en morsige winkeltjes tegen elkaar aan. Twee zwaarbeladen ezeltjes sjokten zonder begeleider door het verkeer en leken perfect te weten waar ze naartoe wilden.

Ik zat achterin naast Daniel. Gery zat voorin en wreef de voorruit schoon om rijshots te draaien. Een vrouw met een parasol op de schouder stak met lome pas en de ongenaakbare blik van een edeldame de straat over.

Even verder hielden de huizen op en slingerde de weg zich langs dichte eucalyptusbossen naar boven. Ook die bossen zijn relatief recent. Om het tekort aan hout op te vangen liet keizer Menelik rond zijn nieuwe hoofdstad uit Australië geïmporteerde eucalyptusbomen planten. Die groeien snel en vergen geen onderhoud. Tot het eind van de jaren zestig was negentig procent van de gebouwen in Addis Abeba uit eucalyptushout opgetrokken.

Keizer Menelik was gefascineerd door de moderniteit en wilde zo veel mogelijk westerse vindingen in zijn land introduceren. Hij richtte de posterijen op, legde de spoorlijn naar buurland Djibouti aan en liet Ethiopië kennismaken met telefoon, waterleiding en elektriciteit. Achter de introductie van dat laatste werd ongetwijfeld spoed gezet toen Menelik na de levering van drie in de VS bestelde elektrische stoelen ontdekte dat die dingen zonder stroom niet werken. Tot het elektriciteitsnet klaar was, gebruikte de keizer een van de stoelen als troon.

Op weg naar de top van Mount Entoto kruisten we tientallen vrouwen die op hun rug een bovenmaatse takkenbos torsten. Kromgebogen en met verwrongen gezicht snelden ze met kleine pasjes naar beneden.

‘Ze sprokkelen het hout boven op de berg en verkopen het in de stad,’ legde Daniel uit.

‘Minstens vijftig, misschien wel zestig kilo,’ schatte Gery het gewicht van de takkenbossen, die een meter of vier lang en bijna een meter dik waren. De vrouwen zagen eruit alsof ze ieder moment onder hun last konden bezwijken.

‘De meeste van die vrouwen zijn afkomstig uit de hooglanden,’ stelde Daniel ons gerust. ‘Ze zijn de hellingen gewend.’

Ik draaide me naar hem toe. ‘Zouden ze zoiets toch niet beter aan mannen overlaten?’

Hij keek me aan of ik een grap maakte. ‘Dat is vrouwenwerk!’

Halverwege de berg stapten we uit om een panoramashot van Addis te draaien. Ik voelde dat we tegen de drieduizend meter aanzaten. De lucht was ijl, de contrasten leken scherper.

‘Mooi parcours,’ fluisterde Miguel, terwijl hij zijn microfoonhengel de lucht instak. Onze geluidsman had zijn hardloopschoenen in zijn bagage gestopt en was van plan ze de komende maanden zo vaak mogelijk te gebruiken.

Op de top van Mount Entoto werd de gewijde stilte rond de Heilige Mariakerk alleen door het iele geklingel van een windbel gebroken. De zon was achter de wolken verdwenen en het werd plots een stuk killer. Een in het wit gehulde vrouw liet zich voor de poort van de kerk door de knieën zakken, boog voorover en bleef roerloos liggen.

Ik stak het plein over en liep tot bij Meneliks paleis. Dat bleek een groot woord voor het bescheiden pand dat achter de kerk opdook. Met zijn strodak en ruwe houten deur oogde het bouwsel meer als een uit de kluiten gewassen schuur dan als het onderkomen van een keizer. Ik ging naar binnen. Witgekalkte muren, een plankenhouten vloer. Veel imperiaal vertoon kon ik me bij deze plek niet voorstellen.

In een aparte ruimte lagen Meneliks buitenlandse geschenken uitgestald: een accordeon dat hij van de Duitsers kreeg, een Belgisch geweer – ‘Belgique’ is de gangbare benaming voor een geweer in Ethiopië, daar mogen we trots op zijn – en een spiegel die koningin Victoria van Engeland hem toezond. Dat Menelik zich door de paaiende cadeaus niet liet misleiden en goed wist wat er aan het eind van de negentiende eeuw op zijn continent gaande was, blijkt uit een brief die hij aan koningin Victoria schreef. ‘Ik ben niet van plan om lijdzaam toe te kijken,’ waarschuwde Menelik de Engelse Queen, ‘terwijl vreemde mogendheden Afrika onder elkaar verdelen.’

Menelik hield woord. In 1896 hakte hij bij Adwa, een stadje in het noorden van Ethiopië, een Italiaans invasieleger in de pan. De Italianen, die eerder Eritrea en Somalië hadden ingelijfd en hun koloniale zinnen op het Ethiopische keizerrijk hadden gezet, verloren zevenduizend man en verlieten roemloos het toneel. Het was een van de weinige keren in de geschiedenis dat een Afrikaans leger een Europese militaire macht versloeg. Volgens de Amerikaanse historicus Paul B. Henze, als diplomaat gepokt en gemazeld in Oost-Afrika, luidde de Italiaanse nederlaag bij Adwa het einde in van Europa’s leidende rol in de wereldpolitiek.

Meneliks opvolger, Ras Tafari Makkonen, wist Ethiopiës aura van onoverwinnelijkheid nog beter te verzilveren dan zijn voorganger. Tafari Makkonen (‘Ras’ is een titel die zoveel betekent als ‘chef’) was aanvankelijk regent namens Meneliks oudste dochter Zewditu. Toen Makkonen zich na haar dood in november 1930 tot keizer Haile Selassie I liet kronen, werd hij van de ene op de andere dag een wereldster. Gezanten van vorstenhuizen en regeringen uit de hele wereld zetten het kroningsfeest luister bij. Het Amerikaanse blad Time zette Haile Selassie op zijn cover. De zwarte keizer maakte een diepe indruk, niet in het minst op de Afrikaanse volkeren, die op dat moment zonder uitzondering door een Europese mogendheid werden bestuurd.

Na zijn troonsbestijging maakte Haile Selassie een publicitaire doorstart. Hij liet in de grondwet opnemen dat hij een verre nakomeling was van koning Salomo en eigende zich de titels toe van ‘Koning der Koningen’, ‘Gods Uitverkorene’ en ‘Leeuw van Juda’.

De keizer was almachtig. Hij bezat officieel alles wat in Ethiopië voorhanden was en kon er te allen tijde beslag op leggen. Hij alleen benoemde en ontsloeg ministers en ambtenaren. Wanneer ze Haile Selassie zagen voorbijrijden, lieten Ethiopiërs zich op de grond vallen en duwden ze hun gezicht in het stof.

In zijn boek The Emperor laat de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski een reeks voormalige paleisbedienden anoniem herinneringen ophalen aan Haile Selassie. De keizer verschijnt uit hun relaas als een tegelijk progressieve en paranoïde alleenheerser: hij schafte in zijn land dwangarbeid en slavernij af, maar liet iedereen die hij van samenzwering verdacht zonder omhaal terechtstellen.

Zoals elke keizer had Zijne Excellentie zijn excentrieke trekjes. Een zekere F. vertelt in The Emperor dat Haile Selassie een Japans hondje had, Lulu, dat bij de keizer in bed mocht slapen. Tijdens ceremonies in het paleis rukte Lulu zich van zijn hooggeboren baasje los om op de voeten van de aanwezige ministers te plassen. Die durfden niets te laten merken. ‘Ik liep tussen de hoogwaardigheidsbekleders en veegde met een satijnen doek de urine van hun schoenen af,’ liet F. optekenen. ‘Dat was gedurende tien jaar mijn beroep.’

Een andere paleisbediende, G. S.-D., had als enige taak een kussen onder de voeten van de keizer te schuiven wanneer die op de troon ging zitten. Haile Selassie was een uitzonderlijk kleine man – op alle beelden die van hem bestaan lijkt zijn pet te groot en zijn broek te lang – en kwam wanneer hij op de troon zat met zijn voeten niet tot aan de grond. ‘Het moest bliksemsnel gebeuren,’ herinnerde de keizerlijke kussenonderschuiver zich. ‘De benen van Zijne Majesteit mochten geen moment in de lucht hangen.’

Haile Selassie was net geen vijf jaar keizer toen de Italianen hun pijlen voor een tweede keer op Ethiopië richtten. Mussolini verkondigde dat het blanke ras in zijn bestaan werd bedreigd en alleen kon overleven door resoluut terug te slaan. In oktober 1935 staken zijn troepen de Eritrees-Ethiopische grens over.

Ondanks het verzet van Haile Selassie en de bijval die hij daarmee in de hele wereld oogstte (kort na de invasie verkoos Time de keizer tot ‘man van het jaar 1935’), was de tweede Italiaanse invasie wel een succes. In mei 1936 marcheerden Mussolini’s troepen Addis Abeba binnen. In juni hield Haile Selassie op een vergadering van de Volkenbond in Genève een emotionele toespraak. Hij beklaagde zich over het bewezen gebruik van gifgas door de Italianen en riep de verzamelde naties op het zijn land aangedane onrecht te herstellen. Tevergeefs. De Ethiopische keizer vertrok in ballingschap naar Londen. De Italianen hielden Ethiopië zes jaar lang bezet en werden pas in 1941 met de hulp van de Britten uit het land verdreven.

Sporen van de Italiaanse bezetting vind je in Ethiopië overal: in elke stad bouwden de Italianen residenties en regeringsgebouwen in elegante art-decostijl; de Ethiopiërs noemen een markt mercato, een plein piazza, en ze begroeten elkaar om de haverklap met ‘ciao!’ Blijvende wonden heeft de Italiaanse bezetting blijkbaar niet geslagen. Ik kan me geen Belg indenken die vandaag, 65 jaar na de bevrijding, zijn vrienden nog altijd met een gemeend ‘Guten Tag!’ begroet.

De Drievuldigheidskathedraal van Addis Abeba is aan de nagedachtenis van de Ethiopische patriotten gewijd. Op het kerkhof naast het pad naar het voorplein wees Daniel mij het graf van Sylvia Pankhurst, een Engelse antifasciste die in de jaren vijftig op uitnodiging van Haile Selassie naar Addis Abeba verhuisde. Pankhurst werd een van de favoriete raadgevers van de keizer en raakte goed met hem bevriend. Ze kreeg een staatsbegrafenis en is de enige buitenlander die tussen de Ethiopische strijders rust.

Toen Gery met zijn rug naar de kathedraal de toestromende mensen wilde filmen, wees Daniel hem terecht.

‘Alleen in de richting van de kerk!’ ordonneerde onze tolk.

Gery keek hem vragend aan.

‘Daar liggen staatsgeheimen,’ zei Daniel en hij knikte naar de straat, waar twee bejaarden tegen een blinde muur zaten te keuvelen.

Daniel zag iedereen onbegrijpend kijken. ‘Achter die muur woont een minister,’ verklaarde hij zich nader.

Gery haalde zijn schouders op en draaide zijn camera de andere richting uit.

Op het voorplein bezemden vrouwen gedroogd gras bij elkaar, het restant van een religieus feest daags voordien. Van de feestelijkheden getuigden ook de gekleurde vlaggetjes, papieren kruisen en ballonnen die in de eucalyptusbomen hingen. Een uitgeteerde monnik met een wollen muts prevelde iets binnensmonds en stak een bedelende hand uit naar de voorbijgangers.

Van alle gebouwen in Addis getuigt de Drievuldigheidskathedraal wellicht het meest van de drang naar verwestersing die in de jaren twintig en dertig onder de Ethiopische elite leefde. De crèmekleurige gevel met neobarok fronton, de met zuiltjes en balkonnetjes versierde klokkentoren en de stenen engelen op de dakrand associeerde ik eerder met een Habsburgs stadje dan met een Afrikaanse metropool. Ook binnen leek de kathedraal in niets op de vele gebedshuizen die ik de volgende weken in Ethiopië zou zien. Daarvoor was ze te clean, te overzichtelijk, en miste ze de donkere, doorrookte sfeer die een mens – Ethiopiër of niet – zoveel makkelijker tot het mysterie brengt.

Misschien waren het de glasramen. Die zagen er ook te nieuw en te glad uit. Achter twee Italiaanse dames aan liep ik langs taferelen uit het Oude en Nieuwe Testament: het laatste oordeel, de doop van Jezus, de verrijzenis. Het viel me op dat alle voorgestelde figuren blank waren, een merkwaardig gegeven in een kerk die aan Ethiopische patriotten was gewijd. Ik sprak er een plaatselijke gids over aan.

‘Je bent niet de eerste die me die vraag stelt,’ glimlachte de man. ‘Ook de meeste Afrikanen en zwarte Amerikanen willen weten waarom je in de glasramen alleen blanken ziet. Wel, ze zijn in Europa gemaakt. In België om precies te zijn.’

‘In België?’ Dit was na Meneliks geweer al de tweede keer dat ik in Addis op een product uit eigen streek stuitte.

De gids knikte. ‘Daarom ziet iedereen er Europees uit.’

‘Storen de Ethiopiërs zich daar niet aan?’

‘Helemaal niet,’ stelde hij me gerust. ‘Huidskleur is voor ons niet belangrijk. Het gaat om het spirituele effect.’

De geest van Haile Selassie – de naam betekent ‘kracht van de Drievuldigheid’ – is in de kathedraal alomtegenwoordig. Boven het schip hangen drie Ethiopische vlaggen uit de keizertijd: groen-geel-rood gestreept met een gekroonde leeuw in het centrum. Op een gigantisch fresco links boven het altaar hijst Haile Selassie die vlag na de overwinning op de Italianen in 1941. Aan de overkant stelt een even grote muurschildering de keizer voor terwijl hij in Genève zijn vlammende pleidooi voor de vergadering van de Volkenbond houdt.

Vooraan in de kathedraal, van het schip en nieuwsgierige blikken afgeschermd door een metersbrede pilaar, staat de troon van de keizer. Behangen met rood fluweel en met de keizerlijke kroon getooid. De baldakijn is versierd met ivoren bas-reliëfs van de twaalf apostelen en twee houtgesneden leeuwtjes.

‘De vele leeuwen in de kerk verwijzen naar Haile Selassies titel ‘Leeuw van Juda’, verklaarde de gids.

Die titel verwees dan weer naar de Israëlitische stam Juda, waar de keizer volgens de legende – en de grondwet – van afstamde. Het verhaal begon drieduizend jaar geleden bij de koningin van Sheba, een Ethiopische vorstin die regeerde over een rijk dat zich tot in Jemen uitstrekte. Nieuwsgierig gemaakt door verhalen over de wijsheid van de Israëlitische koning Salomo, besloot de koningin haar collega in Jeruzalem op te zoeken. De reis zou haar leven ingrijpend veranderen: toen de koningin van Sheba naar Ethiopië terugkeerde geloofde zij in één God en was ze zwanger. Het kind zou later over Ethiopië regeren als Menelik I, en de stamvader worden van de Ethiopische keizerlijke dynastie.

‘But of course this is a legend,’ glimlachte de gids, die er zelf ook te pienter uitzag om het verhaal te geloven. Hij wees me wel op de vele sporen die je van het jodendom in de Ethiopische rite terugvindt. Net als een synagoge heeft elke Ethiopische kerk een ‘heilige der heiligen’, een afgesloten plek achter het altaar die alleen een priester mag betreden en waar een replica van de ark des verbonds wordt bewaard. (De originele ark, die de authentieke stenen tafelen met de tien geboden zou bevatten, bevindt zich volgens de Ethiopiërs in een kerk in Aksum, in het noorden van het land.) De joodse davidster is ook in de Ethiopische kerk een terugkerend symbool, alle Ethiopische mannen worden besneden en voor vele Ethiopiërs is zaterdag, de sabbat, een net zo heilige rustdag als zondag.

‘Als kind vond ik dat geweldig,’ lachte de gids. ‘Zo hadden we twee vrije dagen.’

In een granieten tombe naast het altaar ligt Haile Selassie I begraven. De afloop van de bijna zestig jaar durende carrière van Ethiopiës laatste keizer was een anticlimax. Op 11 september 1974 werd Haile Selassie door revolutionaire militanten uit zijn paleis in het centrum van Addis Abeba gehaald, op de achterbank van een Volkswagen geduwd en naar Mount Entoto gereden. Daar kreeg hij huisarrest in Meneliks voormalige paleis. Dat hij niet langer keizer was, heeft Haile Selassie nooit geweten: de soldaten die hem op Mount Entoto moesten bewaken, bleven als vanouds devoot voor hem buigen.

Op 28 augustus 1975 meldde The Ethiopian Herald dat Haile Selassie I daags voordien aan de gevolgen van een prostaatoperatie was overleden. Volgens de chirurg van dienst echter was de operatie perfect gelukt en waren er geen complicaties opgetreden. Uit latere onthullingen zou blijken dat de Kracht van de Drievuldigheid met een kussen werd verstikt.

Tijdens zijn lange carrière werd Haile Selassie als een god vereerd, en niet alleen in Ethiopië. Op het Caraïbische eiland Jamaica was de keizer zelfs uitgegroeid tot de spil van een nieuw geloof: het rastafarianisme. Aan het begin van de twintigste eeuw had de Jamaicaan Marcus Garvey, een voorvechter van zwarte rechten, voorspeld dat spoedig een zwarte koning zou opstaan die alle zwarten van de wereld zou bevrijden en terug naar het Afrikaanse moederland zou leiden. Toen de Jamaicanen in 1930 de beelden zagen van een zwarte man die in Addis Abeba tot keizer werd gekroond en daarbij door blanke notabelen alle eer werd betuigd, twijfelden ze niet: Haile Selassie was de langverwachte. De rastafari-beweging was geboren.

Rastafari’s – hun naam is afgeleid van Haile Selassies prekeizerlijke titel Ras Tafari – zien de Ethiopische keizer als een zwarte Messias, als de reïncarnatie van Jezus Christus. Ethiopië is Zion, het beloofde land waar op een dag alle zwarten naar zullen terugkeren. Het Westen noemen de rastafari’s ‘Babylon’: een corrupte, door blanken gedomineerde plek die verantwoordelijk is voor al het leed dat de Afrikaanse zwarten de afgelopen eeuwen werd aangedaan.

In 1966 bracht Haile Selassie een bezoek aan Jamaica. De komst van de keizer leidde op het vliegveld van de hoofdstad Kingston tot taferelen die aan de Beatlemania deden denken. Grote spandoeken verwelkomden de Koning der Koningen. Duizenden dansende en schreeuwende Jamaicanen braken door het veiligheidscordon en bestormden het keizerlijke vliegtuig van Ethiopian Airlines. In een open wagen werd de hoge bezoeker door Kingston gevoerd. Haile Selassie bezocht het graf van Marcus Garvey en ontmoette prominente rastafari’s, die door de keizer met een gouden medaillon werden bedacht.

De Ethiopische Messias liet zich de bewondering van de Jamaicaanse rasta’s welgevallen, maar had in werkelijkheid geen hoge pet op van hun ideeën. De keizer dichtte zichzelf geen goddelijke eigenschappen toe en benadrukte dat herhaaldelijk in interviews. Dat miljoenen zwarten gehoor zouden geven aan de oproep om terug te keren naar Zion was voor de monarch van het straatarme Ethiopië al helemaal geen aantrekkelijke gedachte. Desondanks maakte Haile Selassie ten zuiden van Addis Abeba vijfhonderd hectaren vrij voor zwarten die de oversteek naar Ethiopië wilden wagen.

Van een massale intocht is tot op heden geen sprake, maar toch komen westerse rasta’s mondjesmaat naar Ethiopië om de oude profetie in vervulling te laten gaan.

Volgens Daniel vond je rastafari’s ook in Addis. Onze tolk leidde ons naar een stille wijk op de top van een heuvel, en liep ons voor door een steeg vol hobbelige plavuizen. Een haveloos meisje keek ons met een vinger in de mond na. Bij een schutting vol graffiti hield Daniel halt.

‘Dit is The Village,’ zei hij, en hij klopte op een golfplaten poortje. Van ergens ver klonk een doffe, lome reggaebeat. Het poortje ging knarsend open. Een man in een verschoten sweater verwelkomde ons met een stille knik en gebaarde ons binnen te komen. Rond een binnenplaats stonden lage gebouwtjes, beschilderd met groen-geel-rode Ethiopische vlaggen en iconische portretten van zwarte helden. Ik herkende Malcolm X, Martin Luther King en Bob Marley, de Jamaicaanse zanger en songwriter die begin jaren zeventig wereldwijd doorbrak en de rastafaribeweging een muzikale stem gaf.

We liepen naar het huisje waar de beat vandaan kwam. Achter een rommelige zitkamer lag een piepkleine studio. Drie mannen zaten in het halfduister naast elkaar aan de muur. Hun hoofden wiegden op het ritme mee. De middelste droeg een hoge muts met luipaardmotief en had een schrift op zijn schoot. De verste keek geconcentreerd naar een computerscherm, waarop een cursor over kleurige balken langzaam naar het refrein opschoof. ‘The mountain top, the mountain top’ klonk het uit de speakers. De man die het dichtst bij de deur zat had lange dreadlocks, droeg een rode bandana en leek als twee druppels water op de jonge Bob Marley. Hij grijnsde ons toe. Ik knikte terug en deed een paar minuten lang wat elke muzikant doet die in een hem onbekende studio komt: ik keek rond en checkte welke apparatuur ze gebruikten, welke software ze draaiden en of ik het microfoontype herkende.

Het nummer was afgelopen.

‘Sounds good,’ zei ik gemeend. Ze glimlachten alle drie. Ik vroeg of ze tijd hadden voor een paar vragen.

‘Sure man,’ zei de Bob Marley-lookalike met een lijzig accent. ‘Why don’t we step outside?’

We zochten een plek in de schaduw, waar ik hen vertelde over de reis waar ik net aan begonnen was. Toen hij hoorde waar we vandaan kwamen, begonnen de ogen van de man met de hoge muts te twinkelen.

‘België heeft Zijne Majesteit Haile Selassie de orde van Leopold gegeven,’ grijnsde hij. Ik bekende dat ik dat niet wist, maar had het gevoel dat dat erelintje meer ijs brak dan eender welke geloofsbrief die ik zou hebben bovengehaald. De man stelde zich voor als Ras Seymoume. Hij was in Jamaica geboren, op zijn zestiende naar de VS getrokken en drie jaar geleden naar Addis Abeba verhuisd. Ras had een donkere stem met een giechelrandje, en sprak al zijn zinnen aan hetzelfde onthaaste tempo uit.

‘Ethiopia is magic, you know,’ zei hij. ‘En die magie heb ik dankzij Haile Selassie leren kennen.’

De anderen knikten.

‘Dit land heeft me geleerd weer een kind te worden,’ vervolgde Ras. ‘Hier ervaar ik rechtvaardigheid en gelijkheid, de waarden die Zijne Majesteit de wereld voorhield. Eén voor allen en allen voor één, you know.’

De jongen met de rode bandana heette Kapo Israel. Ook hij was in Jamaica geboren.

‘Ik ben er op mijn zestiende weggetrokken,’ vertelde hij. ‘Het geweld en de criminaliteit werden te erg. Ik heb een tijd bij familie in Engeland gewoond, en ben twee jaar geleden naar hier gekomen.’

‘Wat is jouw bijdrage aan de band?’ vroeg ik.

‘Ze noemen me “de menselijke draaitafel”,’ lachte Kapo. Hij wreef met zijn vlakke hand over een ingebeelde vinylplaat en liet uit zijn keel een niet van echt te onderscheiden scratchgeluid komen. ‘Ik zorg voor de humor.’

Joe Loxx was de meest bedeesde van de drie. Hij kwam uit Sierra Leone, woonde al sinds zijn veertiende in Addis en had in de VS gewerkt.

‘Ik ben in Los Angeles dj geweest,’ zei Joe. ‘Daarbij vergeleken stelt de muziekindustrie in Ethiopië niks voor. In letterlijke zin ben ik armer geworden, maar ik voel me op andere gebieden zoveel rijker. Hier ervaar ik warmte en solidariteit.’

‘Wat zijn jullie ambities?’ wilde ik weten.

Daar bestond zo te zien geen eensgezindheid over. Kapo keek enthousiast, Joe leek te twijfelen, Ras staarde dromerig voor zich uit.

‘Ambitie,’ zei Ras plots, ‘wat is dat? Proberen te klinken als Britney Spears? De echte supersterren zie je niet op MTV. Hier in de achtersteegjes van Addis moet je ze zoeken. Hier wordt de echte master music gemaakt.’

‘Vele reggae-artiesten zingen over Ethiopië,’ zei Joe. ‘Maar hoeveel van hen zie je hier?’

‘Hoewel ze er meer dan geld genoeg voor hebben,’ lachte Kapo.

‘Zien jullie dit als een tijdelijke fase?’ vroeg ik. ‘Of kunnen jullie je voorstellen hier de rest van je leven te blijven?’

‘Waarom zou het maar een tijdelijke fase zijn?’ riposteerde Kapo.

‘Ik vind het gaaf dat je ons al die machtige vragen stelt,’ monkelde Ras, ‘maar sta gewoon even stil bij de magie van Ethiopië, en bij zijn geschiedenis. Iedereen weet dat Ethiopië ouder is dan de rest van de wereld. We hebben Lucy, de oudste mens die ooit is ontdekt. You know what I’m saying? Ik zeg dit niet om te pochen, maar om je iets te leren, dat is mijn taak. Yeah, en als de wereld mij wil geloven, dan is hij perfect. En als hij dat niet wil, dan is hij een koppig kind dat klappen verdient.’

‘En daar ga jij voor zorgen?’ lachte ik.

‘Not me,’ grijnsde Ras. ‘Mijn vader, His Majesty!’

De jongens verontschuldigden zich en trokken zich terug in de studio.

Achter ons was een groep kinderen door het poortje de binnenplaats opgelopen. Een forse vrouw met grote oorhangers deelde bladen papier en kleurpotloden uit, en kwam met een brede glimlach naar ons toe.

‘Hello, I’m Mama Desta,’ zei ze met een Jamaicaans accent. ‘Welkom in The Village!’

Ik stelde mezelf en het team voor.

Toen pas merkte ze onze tolk op. ‘Daniel! Hoe is het met je?’ Ze gaven elkaar een knuffel.

‘Ik heb Daniel vijf jaar geleden leren kennen,’ zei mama Desta. ‘Tijdens de voorbereidingen van het herdenkingsconcert voor Bob Marley hier in Addis. Ik was in die tijd managing director van de Bob Marley Foundation. Daniel hielp ons met de productie. Jullie hebben geluk, hij is top!’

Daniel straalde.

Na het herdenkingsconcert was mama Desta in Addis Abeba gebleven.

‘It was love at first sight,’ lachte ze.

We liepen naar de kinderen, die geconcentreerd over hun papier gebogen zaten.

‘Met The Village ontfermen we ons over veertig wezen en straatkinderen uit de buurt,’ legde mama Desta uit. ‘Het rastafari-geloof draagt ons op de hongerigen te voeden, de naakten te kleden, de zieken te verplegen en de kinderen te verzorgen. En dat is precies wat we hier doen.’

‘Heb je zelf kinderen?’ vroeg ik.

‘Tien,’ zei ze guitig.

De kinderen bleken vooral geïnspireerd door de apparatuur van Gery en Miguel. De meeste tekeningen stelden camera’s, microfoonhengels en statieven voor, in de meest uiteenlopende kleuren en proporties.

Mama Desta hurkte tussen de kinderen neer. ‘Beautiful!’ lachte ze.

Een meisje riep haar iets toe in het Amhaars.

‘Wat zegt ze?’ draaide mama Desta zich naar Daniel. Haar Amhaars was nog ontoereikend om de kinderen te verstaan.

‘Ze wil later cameravrouw worden,’ vertaalde Daniel.

‘That’s nice!’ zei mama Desta, en ze aaide het meisje over de wang.

Toen een jonge vrouw met eten voor de kinderen arriveerde, volgde ik mama Desta naar haar kantoor, waarvan de voorgevel met portretten van Haile Selassie en Che Guevara was versierd. Binnen hing een foto van Barack en Michelle Obama aan de muur. ‘Ik heb hen ontmoet in Ghana,’ zei mama Desta trots.

Ik bleef staan bij een goed gevuld boekenschap.

‘Nice library,’ zei ik.

‘Truebrary,’ corrigeerde mama Desta me. ‘Zo noemen rastafari’s een bibliotheek. We houden niet van de leugen, de lie, in het woord library.’

Ik trok een dik boek van de plank, The Slave Trade, dat volgens de cover een overzicht gaf van de transatlantische slavenhandel tussen 1440 en 1870.

‘Niet meteen de fraaiste episode uit de westerse geschiedenis,’ zei ik.

‘Een briljant boek,’ verzekerde mama Desta me. ‘Je vindt er de gegevens van alle transporten in terug, hoeveel mensen er vanuit Afrika naar Amerika werden verscheept, tot zelfs de namen van de schepen.’

Mama Desta vertelde enthousiast over de terugkeer naar Afrika, de kern van de rastafari-filosofie.

‘Het gaat niet alleen om een terugkeer in letterlijke zin,’ legde ze uit. ‘We moeten ook in cultureel en spiritueel opzicht naar Afrika terugkomen. We moeten ons de Afrikaanse mentaliteit opnieuw eigen maken.’

Ik vroeg of het ook aanvoelde als een afscheid van het Westen.

‘Voor de meesten wel,’ zei mama Desta. ‘En met plezier. Zwarte mensen hebben de discriminatie in het Westen aan den lijve ondervonden. De meesten slaken een zucht van verlichting als ze hier arriveren.’

‘Dat klinkt niet alsof je in de nabije toekomst voor zwarte mensen in het Westen veel beterschap verwacht.’

Mama Desta dacht even na. ‘Ik heb nog niet veel hoopgevends gezien. Of het nu om de Aboriginals of om de Sioux gaat, om Afro-Amerikanen of om Afrikanen in Groot-Brittannië. De verkiezing van Obama heeft daar weinig aan veranderd. Het voelt nog altijd of we in een tunnel zitten.’

‘Terwijl we ons in het Westen graag op de borst kloppen en met openheid en verdraagzaamheid schermen,’ opperde ik.

‘Je hebt twee uitersten,’ zei mama Desta. ‘Er zijn de racisten die je onverbloemd laten voelen niet van je huidskleur te houden. Aan de andere kant van het spectrum heb je multiculturalisten die een soort kleurenblindheid hebben ontwikkeld. Die je zeggen: “Ik zie geen kleur, voor mij ben je gewoon een mens.” Maar ik wil juist dat je mijn kleur ziet! Alleen niet op een negatieve manier. Zover zijn we helaas nog niet.’

Mama Desta liep mee naar buiten. Het waren drukke dagen, zei ze.

‘Binnenkort is er het Reggae by the Nile-festival dat ik mee organiseer. En met deze jongens,’ en ze wees in de richting van de studio, ‘nemen we volgende week een videoclip op. Hier in The Village en op Mount Entoto.’

‘The mountain top, the mountain top...’ Uit het deurgat kwam het aanstekelijke refrein aanwaaien. Het zou de hele dag door mijn hoofd blijven spoken.

Die avond waren we uitgenodigd voor een diner op de Belgische ambassade. De jeeps zouden ons om halfacht bij het hotel oppikken. In afwachting dronk ik met Johannes in de lobby een pils. Daniel zat een tafeltje verder te telefoneren. Bij de balie stonden drie portiers met een uitdrukkingsloos gezicht te wachten op wat kwam.

Om kwart over zeven stapte Miguel zwetend en rood aangelopen door de draaideur naar binnen. Hij droeg hardloopschoenen en een kort zwart broekje.

‘Een ronde om het hotelterrein is precies 1,1 kilometer,’ hijgde hij met een blik op zijn horloge. ‘Elke honderd meter staat er een gewapende schildwacht. Ik ga douchen. Ik ben zo terug.’

Daniel liet zijn telefoon zakken en keek Miguel bewonderend na. ‘Respect,’ knikte hij.

Behalve ons team waren op de ambassade een achttal gasten uitgenodigd, een internationaal gezelschap dat mij op één avond meer over het land bijbracht dan vijf reisgidsen bij elkaar. Ik leerde dat Ethiopië bloemen, groenten en fruit uitvoert naar Europa, dat het Amhaars het cijfer nul niet kent en dat de Ethiopische premier tijdens de vredesonderhandelingen met Eritrea een toegang tot de zee vergat te bedingen.

‘Daardoor hebben we vandaag geen enkele haven,’ zei een lange man met een droevig gezicht.

Een ober nam de bestellingen op en meldde dat de ambassade vier Belgische biersoorten in voorraad had.

‘De Ethiopische premier riep Europa onlangs op om zijn land voluit te steunen,’ vertrouwde de ambassadeur me toe. ‘“Wij zijn het laatste bastion tegen de moslimdreiging,” zei hij letterlijk.’

Een chirurg uit Addis liet zich een blonde Leffe inschenken en vertelde dat tien miljoen van zijn landgenoten permanent van voedselhulp afhankelijk waren.

‘Met betere zaden en meststoffen uit het buitenland zouden we de landbouwproductie kunnen vervijfvoudigen,’ zei iemand naast hem. ‘Amper veertig procent van de vruchtbare grond wordt bewerkt. Maar de Ethiopische overheid wantrouwt al wat vreemd is en vindt controle belangrijker dan ontwikkeling.’

Aan tafel zat ik naast een Ethiopische muzikant, die zo stil sprak dat ik algauw mijn pogingen staakte om te achterhalen in welke taal hij het tegen me had. De muzikant had net een Europese tournee achter de rug, vertelde mijn Franse overbuurman. Die heette Jacques Dubois en runde in Addis Abeba een weef- en pottenbakatelier waar hij dertig vrouwen tewerkstelde.

‘Wevers en pottenbakkers staan in Ethiopië helemaal onderaan de sociale ladder,’ vertelde hij. ‘In het begin keken de vrouwen die voor me werken naar de muur als ze tegen me praatten. Men had ze ingeprent dat ze niet waardig waren mij te bekijken. Vous pouvez vous imaginer?’

Jacques was ook beeldend kunstenaar. Op de Wereldtentoonstelling van 2000 in Hannover had hij in het Ethiopische paviljoen een glazen replica van Lucy opgehangen.

‘Het zag er echt mooi uit, al zeg ik het zelf,’ vertelde hij. ‘Ik gebruikte zwarte, zo goed als onzichtbare nylon draden. Lucy leek te zweven. Op de ochtend van de opening gromde een Duitse standwerker: “Vinden die Ethiopiërs het nu echt nodig om met een geraamte de aandacht nog eens op hun hongersnood te vestigen?”’

De spannendste verhalen kwamen bij de koffie en gingen over de Afar, een nomadenvolk in het onherbergzame noordoosten van Ethiopië.

‘Het zijn moslims, maar hun vrouwen lopen met blote borsten rond,’ zei de chirurg.

‘Alle mannen zijn er gewapend,’ wist een ander. ‘Het is er levensgevaarlijk.’

Iemand herinnerde zich een Afar-spreuk: ‘Het is beter te sterven dan te leven zonder te doden.’

De Afar mochten dan gevaarlijk zijn, een dichterlijke aanleg kon je hen niet ontzeggen.

‘De Afar zijn een trots volk,’ probeerde Jacques Dubois te nuanceren. ‘Maar wel lichtgeraakt.’

Ook de ambassadeur kende het reilen en zeilen in het noordoosten van zijn ambtsgebied.

‘Als een van hun dromedarissen wordt aangereden, wachten de Afar tot er een auto van hetzelfde type en dezelfde kleur voorbijrijdt, en schieten ze de chauffeur neer. Ze denken dat die auto uit dezelfde familie komt.’

Walter, een attaché die weldra afscheid zou nemen van Ethiopië, bewaarde de onrustwekkendste info tot het laatst.

‘Om de initiatierite succesvol te voleindigen, moet een jonge Afar met de testikels van een vijand naar de stam terugkeren.’

‘Alvast één ding waar ik me geen zorgen over hoef te maken,’ zei Caroline.

‘I’m sure everything’s going to be all right,’ smakte Daniel met volle mond, terwijl hij de wikkel van een Belgische praline tot een balletje kneedde.

Over minder dan zes uur zouden we naar het noordoosten van Ethiopië vertrekken. Naar het land van de Afar.

Het zout van de Danakil

Ethiopië is een levend etnografisch museum. Het land telt tachtig volkeren, die allemaal hun eigen taal en gebruiken hebben, en is in zijn eentje diverser dan heel Europa. Een Iers dorp en een buitenwijk van Bratislava verschillen op cultureel vlak minder van elkaar dan een residentiële buurt in Addis Abeba en een Mursi-nederzetting in de Omovallei, waar vrouwen in hun uitgerekte onderlip een ronde kleien plaat ter grootte van een cd aanbrengen en mannen na het doden van een nieuwe vijand hun arm met een extra litteken versieren.

Het behoud van die diversiteit schrijven kenners toe aan Ethiopiës geografie. Door het ontoegankelijke karakter van hun land – stugge bergketens in het centrum en het noorden, desolate woestijnen in het oosten – leefden de Ethiopiërs eeuwenlang in bijna volslagen isolement. Na het vertrek van de Portugese jezuïeten, die rond 1650 vergeefs hadden geprobeerd de Ethiopische kerk onder het gezag van Rome te krijgen, durfde tot diep in de negentiende eeuw slechts een handvol westerlingen hier een voet te zetten. De bekendste was James Bruce, een Schotse avonturier die in 1770 op zoek ging naar de bron van de Nijl en uit Ethiopië terugkeerde met verhalen over wildemannen die zich met gedroogde diereningewanden tooiden en zich voedden met hompen rauw vlees die ze van levende koeien afsneden. Thuis geloofde niemand hem. Bruce stierf eenzaam en verbitterd in zijn Schots kasteel.

Ik plooide mijn boek dicht en keek door het raampje naar buiten. We vlogen boven een verlaten, grijsbruin plateau dat zich tot de mistige einder uitstrekte. Echt fris voelde ik me niet. We waren om vijf uur opgestaan om de ochtendvlucht te halen van Addis Abeba naar Mekele, vijfhonderd kilometer ten noorden van de hoofdstad. Van daaruit wilden we naar de Danakil rijden, het gebied waar de belangwekkendste vroegmenselijke fossielen waren gevonden.

‘De Danakil is de laagst gelegen plek van Ethiopië,’ had Daniel ons nieuwsgierig gemaakt. ‘Het is er ondraaglijk heet en de aardkorst is er zo dun dat zuren en mineralen vanzelf uit de grond komen gespoten.’

Dat klonk op zich aanlokkelijk genoeg, maar nog benieuwder was ik naar de mensen die vandaag in die barre omgeving wisten te overleven. Naar de Afar, voor wier eigenzinnige karakter we inmiddels waren gewaarschuwd.

Na een vlekkeloze landing – Ethiopian Airlines heeft van alle Afrikaanse vliegtuigmaatschappijen de beste reputatie – en een lange wandeling over het zonovergoten tarmac werden we in de aankomsthal van het kleine maar kraaknette Mekele Airport opgewacht door Abayneh, een van de twee chauffeurs die ons de komende week door het land zouden rijden. Abayneh was een jaar of vijfentwintig, had grote wakkere ogen en was zichtbaar verrast dat vijf Belgen de Ethiopische schoudergroet tot een goed einde wisten te brengen.

We volgden hem naar buiten, waar twee zwarte jeeps in de zon stonden te blinken, de deuren wijdopen tegen de hitte. Caroline zette haar pet op en stak een sigaret aan. Met de andere chauffeur, een dertiger met ingevallen wangen die Lemma heette, laadde Abayneh op aanwijzingen van een druk gesticulerende Daniel het materiaal in de bagageruimtes. Toen die vol waren en de helft van de spullen nog op het gloeiende beton van het parkeerterrein bleek te staan, moest alles er weer uit en ging Gery zich met het laadplan bemoeien.

‘Bij het leger,’ antwoordde onze cameraman zonder opkijken toen Johannes vroeg waar hij zo meticuleus had leren stapelen.

Tien minuten later reden we over een gladde asfaltweg naar het centrum van de stad, waar we iets wilden eten alvorens de avontuurlijke tocht naar het oosten aan te vatten.

Mekele is de hoofdstad van de Tigray-regio, de Ethiopische provincie die in 1984 het zwaarst door de beruchte hongersnood werd getroffen. Rond de stad lagen zeven hongerkampen, waar op het hoogtepunt van de ramp elke dag honderden mensen omkwamen. Droogte werd in die tijd als hoofdoorzaak van de ramp bestempeld, maar vandaag zijn vriend en vijand het erover eens dat het marxistische Derg-regime – dat tien jaar eerder Haile Selassie had afgezet – met opzet de voedseltoevoer naar de Dergvijandige Tigray had afgesneden.

Om die zwarte bladzijde voorgoed om te slaan, pompte de Ethiopische overheid vanaf de jaren negentig massa’s geld in Mekele. Een gloednieuwe universiteit, een voetbalstadion en een winkelcentrum moesten ’s lands donkerste dagen helpen vergeten.

Over een met palmbomen opgesmukte laan waarlangs verschillende gebouwen nog in de steigers stonden, reden we voorbij het monument dat de gesneuvelde opstandelingen tegen het Derg-regime herdenkt: een vierbenige, met een goudkleurige bol bekroonde betonnen toren die vanuit elke hoek van de stad zichtbaar is.

We stapten uit bij een restaurant dat Italiaanse en Ethiopische schotels afficheerde. De anderen bestelden spaghetti, Johannes en ik vroegen om fasting food, letterlijk ‘vastenvoedsel’. De Ethiopische kalender telt een hele reeks dagen waarop je hoort te vasten, en geen vlees of dierlijke producten mag eten. Als om van de chronische hongersnood een culinaire deugd te maken, serveert elk Ethiopisch restaurant fasting food het hele jaar door.

Johannes en ik kregen een bord dat bedekt was met indjiera, een brood van een inheemse graansoort dat er uitziet als een grijze pannenkoek en een sponzige, zurige smaak heeft. Op de indjiera lagen gekookte vegetarische prakjes: bonen, linzen, kool en wortelen. Het rook heerlijk.

‘Wij eten fasting food met drie vingers!’ zei Daniel, en bracht duim, wijsvinger en middelvinger van zijn rechterhand samen. ‘God gave you hands, my friend!’ Hij schoot in een bulderlach.

Een tafeltje verder gaf een Ethiopiër het voorbeeld. Met zijn linkerhand werkloos op zijn schoot plukte hij een stukje van zijn indjiera, schepte er een kwakje linzen mee op en bracht het geheel zonder morsen naar zijn mond.

‘Je moet je meerdere kunnen erkennen,’ zei Johannes en greep naar mes en vork.

Daniel klapte zijn gsm dicht. ‘Yussuf weet waar we zitten,’ zei hij tegen Caroline. ‘Hij komt er zo aan.’

Onze tolk draaide zich naar mij. ‘Daar zou ik afblijven.’ Hij wees naar een dieprood sausje op mijn bord. ‘Zelfs wij vinden dat pikant. En geloof me, dat wil wat zeggen.’

Een kwartier later wandelde een pikzwarte jongeman met smalle, sluwe ogen en een prominent buikje naar binnen. Hij heette voluit Yussuf Abu Bakr Mohammed, droeg teenslippers en een bermudashort, en zou ons op onze tocht door de streek van de Afar begeleiden.

‘De taal van de Afar heeft niks te maken met het Amhaars,’ verduidelijkte Daniel. ‘Ik begrijp er zelf geen woord van. Bovendien heb je bij die mensen een goeie entree nodig.’

Yussuf kwam erbij zitten en bestelde een dubbele portie friet. Hij vertelde dat hij in een Afar-dorp was geboren, een paar jaar had kunnen studeren en tot voor kort als substituut op het gerechtshof van Mekele had gewerkt. Een baan die hem alleen maar frustraties had bezorgd.

‘Mensen lossen hun geschillen hier liever op de traditionele manier op,’ zei hij. ‘Beide partijen leggen hun zaak voor aan een oudere. Die luistert en velt een oordeel. Dat komt er meestal op neer dat de ene partij van de andere een kameel krijgt.’

Mijn oog viel op een breed litteken op Yussufs dij. Hij zag me kijken.

‘Een messengevecht, tien jaar geleden,’ zei hij.

‘Ging het over een meisje?’ gokte ik.

Yussuf grijnsde. ‘Yeah.’

‘Wat gebeurde er met je tegenstrever?’

Yussuf pakte een servet en veegde zijn mond schoon. ‘Hij verloor een oor.’

‘Tijd om te gaan,’ zei Johannes.

We rekenden af.

Buiten was een extra jeep gearriveerd met kampeermateriaal en proviand voor de komende dagen. Op het dak waren acht jerrycans bijeengebonden.

‘Profiteer er hier nog even van,’ zei Daniel. ‘De komende dagen ga je geen stromend water of toilet meer te zien krijgen.’

Gery en Caroline verdwenen weer naar binnen. Miguel controleerde of hij zijn zaklamp en Zwitsers mes binnen handbereik had. Abayneh en Lemma checkten het oliepeil van de jeeps.

Om halftwee zette onze karavaan zich in beweging.

Van de moderniteit die Mekele in zijn centrum wist op te roepen, was na drie bochten niets meer te merken. De wereld voorbij Mekele was er een zonder winkelcentra en stoptekens. Ook het asfalt hield algauw op. Van hieraf bestond de weg uit grof geelbruin stof, dat door de twee jeeps voor ons in grote wolken werd opgejaagd en ons bij momenten elk zicht ontnam.

Ik probeerde wat te noteren in mijn schrift, maar de oneffen weg maakte dat onmogelijk. Op verzoek van Gery, die naar eigen zeggen het stof tot in zijn slokdarm proefde, liet Abayneh zich honderd meter uitzakken. Daardoor klaarde de lucht op en drongen de majestatische dimensies van het Ethiopische hoogland pas echt tot ons door. Als de ruggen van een kudde brontosaurussen ontvouwden zich ruwe, roestkleurige bergen. Rechts van ons lag een grillig uitgesneden canyon. Tientallen kilometers ver kon je zien, tot waar de vervagende contouren van de bergen in de lucht leken op te lossen. Het geheel straalde een voorwereldlijke onmetelijkheid uit, een explosieve oerkracht die ik als tegelijk bedreigend en bedwelmend ervoer.

‘Zo moet de wereld er de dag na de schepping hebben uitgezien,’ zei Gery.

Mensen zagen we maar heel af en toe: een Tigray-herder met magere blote benen, handen losjes over de stok op zijn schouders; verderop vier jonge meisjes met felrode kralen in hun gevlochten lokken. Voorbij een haarspeldbocht dook een nederzetting op: een half dozijn hutten met puntige strodaken en muren van gedroogde modder. Een naakte peuter wuifde ons na.

In een vlakte wees Yussuf me op een stukje grasland, het resultaat van moeizame en geduldige irrigatie door de Tigrayboeren.

‘De Tigray hebben koeien,’ legde Yussuf uit. ‘Die hebben gras nodig. Bij de Afar vind je geen gras. Daar overleven alleen geiten en dromedarissen.’

Na twee uur ging de weg gestaag naar beneden, langs rotsige flanken en valleien waar het stof de bomen grijs had gekleurd. We staken een karavaan dromedarissen voorbij. Die hadden hun waar afgeleverd in Mekele en keerden terug naar het oosten. Naarmate we daalden steeg de temperatuur. We waren in het land van de Afar.

Iets na vieren bereikten we Behrale, een stoffig stadje aan de voet van een brokkelige berg. In oostelijke richting was dit tot de grens met Eritrea de laatste nederzetting van betekenis. We stapten uit en strekten de benen. Aan de overkant van de onverharde straat zaten drie gesluierde vrouwen in de schaduw. Een geit trippelde een donker deurgat binnen.

Ik werd omstuwd door een groepje jonge knapen. ‘Pen! Pen! Sir, please, pen!’

Ik tastte in mijn borstzak en haalde er twee tevoorschijn. Nog voor ik had uitgemaakt aan wie ik ze wilde geven, werden ze door de donkerste van het stel uit mijn hand gegrist. Achternagezeten door de anderen maakte hij zich uit de voeten. De wet van de snelste.

Het plaatselijke café was een hut met een golfplaten dak en muren van gevlochten matten en stukken plastic. In het halfdonker dronken we een cola en probeerden we een Ethiopische nieuwsuitzending te volgen op een tv-toestel waarvan de volumeknop op zijn maximale stand geblokkeerd stond.

‘Not possible,’ was alleszins het antwoord van de ober op Miguels vraag of hij het totaal overstuurde gekraak wat zachter mocht draaien.

Johannes checkte het uur. ‘Laten we niet te lang treuzelen,’ zei hij. ‘We hebben nog een eind te gaan.’

‘Ik kijk even waar Daniel blijft,’ zei Caroline en stapte het zonlicht weer in.

Ik volgde haar en botste ei zo na op een ezel. Verderop hield een oude man ons in het oog. Hij leunde op zijn wandelstok en streek door zijn met henna gekleurde baard. Aan zijn riem bengelde een uit de kluiten gewassen dolk.

Caroline had onze tolk bij de jeeps gevonden.

‘Wat gebeurt er?’ vroeg ik.

‘We wachten op een escorte die ons van hieraf zal vergezellen,’ zei Daniel. ‘We moeten voorzichtig zijn. Twee jaar geleden zijn in deze streek tien Franse toeristen ontvoerd. Ze werden meegevoerd over de grens met Eritrea en daar maandenlang gevangengehouden.’

Caroline knikte bedrukt. ‘Wanneer komt die escorte?’

‘De agent kan ieder moment arriveren,’ stelde Daniel haar gerust.

De agent? Eén man die moest beletten dat ons negenkoppige team zou worden ontvoerd? Ik stelde me een soort Robocop voor, een Ethiopische Rambo die met een eerste salvo het gros van de kidnappers neermaaide en de rest met een woeste schreeuw terug de Eritrese grens overjoeg.

Zes minuten later kwam een schrale jongen met een aftandse kalasjnikov over zijn schouder onze richting uitgewandeld.

‘Aha!’ riep Daniel. ‘Onze escorte!’

‘Is dit onze man?’ Ik dacht dat onze tolk een grap maakte.

‘Let’s go,’ zei Daniel. ‘We’re wasting time,’ en hij duwde de beduusde jongen op de passagiersstoel naast Lemma.

Nog benieuwder dan ongerust stapten we in.

Voorbij Berahle veranderde de weg in een spoor dat zich nog nauwelijks van de vlakte onderscheidde. Abayneh zag eruit alsof hij wist wat hij deed en stuurde onze jeep op de meest onverwachte momenten de meest onverwachte richtingen uit.

Ik vroeg Daniel hoe lang we vandaag nog te rijden hadden.

Hij dacht even na. ‘To the max three hours. Maybe more.’

We volgden een droge rivierbedding. Links en rechts schoten rotswanden loodrecht omhoog. De zon ging schuil achter de rand, waardoor de kloof in een mooi violet strijklicht baadde. Als grommende, bovenmaatse torren kropen de jeeps over de grillige keien voort. Aan de voet van de rotswanden lagen langwerpige steenblokken, sommige met zulke regelmatige vormen dat het brokstukken van een ingestorte tempel leken.

Op een steil stuk raakte onze jeep klem. Abayneh bleef gas geven en reed zich daarmee alleen maar dieper vast. Gery voelde dat hier een aantrekkelijk shot inzat en stapte uit. Voor ons waren ook de anderen gestopt. Johannes kwam met zijn kleine camera in de aanslag aangewandeld.

‘Je wordt van twee kanten gefilmd,’ stelde Miguel een bezorgd kijkende Abayneh gerust. ‘Je zal geen problemen hebben om aan de verzekering uit te leggen hoe het is gebeurd.’

Achter ons was intussen commotie ontstaan. Ik stapte uit om te kijken wat er aan de hand was. Vier jonge Afar-vrouwen, ieder met een takkenbos op de rug, stonden op twintig passen afstand te schreeuwen. Gery schermde met zijn linkerarm zijn camera af en haastte zich weer naar de jeep.

‘Ze doken op uit het niets,’ hijgde hij. ‘Ik wou een shotje van ze draaien, maar ze begonnen meteen met stenen te gooien.’

De jongste van de vier, een mooi meisje dat op een takje qat kauwde, hield een kei in de aanslag.

Yussuf liep op de vrouwen af en wist de gemoederen te bedaren.

‘Ze worden niet graag gefilmd,’ vertelde hij toen de vier weer tussen de rotsen waren verdwenen.

‘Zover was ik ook,’ zei Gery.

‘Verderop ligt een dorp waar ik iemand ken,’ zei Yussuf. ‘Daar zullen we geen problemen hebben.’

Voorbij de kloof lieten we de jeeps op de droge rivierbedding achter, volgden Yussuf over een kronkelend pad en vonden aan de andere kant van een heuvelkam een handvol ronde, met opstaande takken gebouwde hutten. Een magere geit zocht tussen de keien naar iets eetbaars. Bij de eerste hut rakelde een gitzwarte vrouw met een peuter op de arm een vuurtje op.

Yussuf groette drie mannen die op een platte rots zaten. Ze droegen donkere hemden en lange, geruite lendendoeken. Een van hen had een kalasjnikov binnen handbereik.

‘Dit is Idriss,’ stelde Yussuf de jongste van het stel voor, een rijzige dertiger met een sikje. We wisselden een glimlach en een knikje uit.

Idriss begon gretig te vertellen. Af en toe maakte Yussuf een hijgend geluid door kort en krachtig door zijn mond in te ademen, de Ethiopische manier om iets te beamen.

‘Twaalf mensen wonen hier,’ vertaalde Yussuf. ‘Allemaal familie van elkaar. De vrouw van Idriss heet Meryem.’ Hij wees naar de vrouw bij het vuur. ‘Ze hebben drie meisjes. Idriss heeft ook een zoon van vijftien uit een eerder huwelijk.’

Meryem sloeg geen acht op het gesprek. Ze trok een plak deeg uiteen, viste een hete ronde kei uit het vuur en wikkelde het deeg eromheen.

‘Hier stoppen ze de oven in het brood,’ stelde Miguel vast.

Steen en deeg werden op gloeiende houtskool gelegd en met een metalen stolp overdekt.

We liepen tot bij de hut. Yussuf vertelde dat de kinderen binnen sliepen, de ouders op het dak.

‘Wonen ze hier de hele tijd?’ vroeg ik.

‘Als de regen te lang uitblijft, trekken ze naar een andere plek en bouwen daar een nieuwe hut,’ legde Yussuf uit. ‘Maar ze wonen hoe dan ook het liefst op zichzelf. Ze willen niet dat hun geiten zich met andermans kudde vermengen.’

Tegen de buitenwand van de hut hingen een doos waspoeder en een radiootje in een leren etui. Met de kalasjnikov waren het de enige zichtbare sporen van de geïndustrialiseerde buitenwereld.

Ik vroeg Idriss of hij er nooit van droomde om met zijn gezin in de stad te gaan wonen.

‘Dat is ondenkbaar,’ vertaalde Yussuf het antwoord. ‘Zijn hele familie zou ziek worden.’

‘Waarom dan?’

‘Het eten deugt er niet. De Afar hebben de melk van hun eigen dieren nodig om gezond te blijven. Kamelenmelk helpt tegen diarree, misselijkheid en hiv.’

‘Hiv?!’ Ik wist niet zeker of ik hem goed had begrepen.

‘Ja, hiv,’ zei Yussuf beslist. ‘Kamelen knabbelen aan vele soorten bomen, ook geneeskrachtige. Vandaar dat hun melk een heilzame uitwerking heeft. De Afar hebben geen dokter nodig. Voor brandwonden gebruiken ze ezelmest. Die wrijven ze fijn en leggen ze op de wonde. Na twee dagen is de wonde genezen.’

Geitenmelk had weer een heel ander effect.

‘Met geitenmelk vermijd je oogproblemen,’ zei Yussuf. ‘Zonder hun dagelijkse portie geitenmelk zouden deze mensen blind worden.’

Yussuf ging bij het open vuurtje staan.

‘Wanneer een Afar-vrouw bij haar man wil slapen,’ zei hij, ‘zet ze boven het vuur een tentje op. Ze brandt sandelhout, hurkt boven het vuur en laat het aroma onder haar kleren doordringen.’ Yussuf deed elke beweging omstandig voor. ‘Dan ruikt ze lekker en kan ze naar haar man toe.’

Het leek me een omstandig proces. ‘Hoe vaak doet ze dat?’

Yussuf draaide zich naar Idriss en vertaalde mijn vraag.

Het antwoord was kort. ‘Twee keer. ’s Ochtends en ’s avonds.’

‘Als een vrouw dat niet doet, wordt ze ziek,’ verduidelijkte Yussuf.

Ik voelde me stilaan in een ander medisch universum beland.

‘En doet de man iets speciaals?’

‘Die moet alleen sterk zijn,’ zei Yussuf.

Als moslim mocht Idriss met vier vrouwen trouwen. Yussuf vertelde dat de bruidsschat in deze streek twintig geiten bedroeg.

‘Wat is het woord voor “geluk” in het Afar?’ vroeg ik.

‘Roeffa,’ zei Yussuf.

‘En wat betekent roeffa voor hem?’ vroeg ik aan Yussuf terwijl ik naar Idriss keek.

Idriss liet zijn ogen over de vallei dwalen, keek naar Yussuf en gaf antwoord.

Yussuf grinnikte en draaide zich naar mij. ‘Meer geiten.’

Een kwartier later was het donker. Abayneh hield zijn ogen geconcentreerd op het stukje weg dat door de koplampen werd verlicht. Iedereen was stil. Af en toe kraakte door de walkietalkie een boodschap uit de eerste jeep, een waarschuwing voor een onverwachte bocht of een verraderlijke kuil.

In de verte flikkerden twee lichtjes. Yussuf zei iets in het Amhaars tegen Daniel.

‘Onze bestemming?’ vroeg ik.

‘Nee,’ zei Daniel. ‘Een karavaan. Ze komt deze richting uit.’

In het schijnsel van de koplampen doken de eerste dromedarissen op. We vertraagden. De dieren kruisten ons aan beide kanten van de jeep, met lome tred en grote, wantrouwige ogen. Geen enkel geluid drong van buiten tot in de jeep door. Het leek of we ons onder water een weg zochten door een school reusachtige vissen. De lichtjes bleken de zaklampen van de drijvers te zijn, jongens met magere dijen en een smoezelige doek om het hoofd.

‘Ze reizen zo veel mogelijk bij nacht,’ zei Yussuf. ‘Dan is het frisser.’

Er kwam geen einde aan de rij. We hielden een poos stil om ongelukken te voorkomen.

‘Dit is de drukste karavaanroute van Afrika,’ zei Yussuf. ‘Vroeger had je zulke karavanen ook in de Arabische landen, maar daar gebruiken ze vandaag vrachtwagens.’

Een halfuur later hadden we de eindbestemming van de dag bereikt. Toen ik uitstapte woei een forse hete wind me in het gezicht. Het stof prikte in mijn ogen.

‘Welcome to Hamedela,’ zei Yussuf.

Had deze plek een naam? Ik had het gevoel dat we ons in het midden van nergens bevonden. In het donker kon ik alleen een primitieve hut met een afdak onderscheiden.

‘Kijk eens naar boven,’ zei Miguel, en hij wees naar de maagdelijkste, minst bezoedelde sterrenhemel die ik in mijn leven had gezien. De maan had de vorm van een liggende banaan, zoals ze in Europa nooit verschijnt.

‘Naar deze maan heeft Lucy ook gekeken,’ zei ik.

‘Alle mensen die hier ooit hebben rondgelopen,’ zei Caroline.

‘Ik heb honger,’ zei Gery.

Terwijl de foeriers twee primusvuurtjes aan de praat probeerden te krijgen, haalden we onze hoofdlampen boven, laadden de hoogstnodige bagage uit en stelden de tentjes op.

Drie kwartier later, na een maaltijd van halfgare kip, bloemkool en wortelen, wensten we elkaar goedenacht.

De volgende ochtend bleken we niet alleen te zijn in Hamedela. Dertig meter van ons kampement verwijderd stonden vijf gewapende militairen te ginnegappen. Uit een hut kwam een vrouw met een mand tevoorschijn. Achter mij poetste Yussuf zijn tanden boven een emmer.

Ik voelde me geradbraakt. Onder de huilende wind was ik in het krappe, steeds benauwder aanvoelende tentje niet in slaap geraakt. Ik had mijn notities bijgewerkt, de kaart bekeken, in een boek gelezen, om uiteindelijk, na urenlang woelen en draaien op het vingerdunne matrasje, in een korte sluimer weg te zinken.

Nu, na een dubbele portie roerei en twee mokken koffie, voelde ik me weer met de wereld verzoend.

De vijf militairen bleken er voor ons te zijn. ‘They will come with us,’ zei Daniel. ‘For protection.’

‘Moeten we die rakkers ook betalen?’ vroeg Gery.

‘Uiteraard,’ zei Caroline.

‘Volgens mij is die hele bewakingstoestand één grote business,’ zei Johannes, die een ingebouwde radar voor commerciële bijbedoelingen heeft. ‘Je maakt de mensen bang en laat ze dan dokken om tegen een denkbeeldig gevaar te worden beschermd.’

‘De ontvoering van die toeristen was wel echt,’ opperde Miguel.

Johannes haalde zijn schouders op. ‘Misschien.’

Ondanks het feit dat Hamedela uit niet meer dan een dozijn armoedige hutten bestond, was het een belangrijke plek. Hier moest elke karavaan die naar de westelijk gelegen hooglanden vertrok, taks betalen.

‘Dertig birr per dromedaris,’ preciseerde Yussuf.

‘Dat is net geen twee euro,’ rekende Gery snel. ‘Loopt wel op. We hebben gisteren en vandaag al zeker tweehonderd dromedarissen gezien.’

Om halfnegen, onder een op dat uur al schroeiende zon, reden we Hamedela in oostelijke richting uit. We kwamen op een vuilwitte, modderige vlakte. Een strand bij eb, daar had het gebied van weg, en dat bleek het in zekere zin ook te zijn. Yussuf legde uit dat de hele Danakil Laagte ’s ochtends vroeg wordt overstroomd door water dat door de vulkanische ondergrond uit de Rode Zee wordt gezogen en hier naar boven gestuwd. Tegen de middag is het water verdampt en blijft het zout achter. Het proces begon miljoenen jaren geleden en leidde tot de vorming van een zoutvlakte van meer dan duizend vierkante kilometer. Waar het water al was verdampt, oogde de bodem even oogverblindend wit als een arctische ijsvlakte. Aan de horizon sidderde de lucht van de hitte.

De Danakil Laagte was lang terra incognita. De eerste en meteen ook beroemdste westerling die hier voet zette was Arthur Rimbaud, het literaire wonderkind dat in 1873, amper negentien jaar oud, een punt zette achter zijn dichterscarrière, Frankrijk de rug toekeerde en een leven als avonturier begon. Via Java en Jemen kwam Rimbaud terecht in Harar, een tot dan door westerlingen onbetreden stad in het oosten van Ethiopië. Rimbaud nam een inheemse vrouw en begon een handel in koffie en ivoor. Ook wapens konden bij de auteur van Une saison en enfer worden besteld. Een van de afnemers was keizer Menelik, voor wie Rimbaud een karavaan beladen met Remington-geweren van de Rode Zeekust naar de hooglanden leidde. Dankzij die levering kon Menelik bij Adwa de Italianen verslaan.

De vlakte leek eindeloos. Ik had het gevoel dat we op goed geluk een willekeurige richting uitreden. Geen boom, geen paal, niets waarop je je kon oriënteren.

‘We naderen Asale,’ zei Yussuf, die dingen moest zien die wij niet zagen. ‘Ik schat dat ze daar nog wel een uurtje bezig zijn.’

Even later viel aan de einder beweging te ontwaren. Dichterbij gekomen zagen we hoe honderden mannen met bijlen en lange stokken in de weer waren. We stapten uit.

Onder het oog van gewapende bewakers hakten de mannen op de bodem in en wrikten met vijf, zes tegelijk grote plakken zout los. Die werden door andere werklui met beitels tot stukken ter grootte van een straattegel gehakt. De hitte was niet te harden. Ik had het gevoel in een slavenkamp te zijn beland.

Tussen de hakkende en schavende zoutwerkers lagen tientallen dromedarissen te herkauwen, sommige al met zout beladen, andere genietend van hun kortstondig vrije rug.

‘Een stuk zout van tien kilo wordt hier verkocht voor drie birr,’ zei Yussuf. ‘In Behrale is datzelfde stuk al het zevenvoudige waard. Elke dromedaris kan twintig stukken van tien kilo dragen. Reken maar uit wat een karavaan van honderd dromedarissen opbrengt. Zout is hier big business.’

Net als in het landschap was op deze werkplek veel meer aan de hand dan de toekijkende leek vermoedde. Wat eruitzag als een ordeloze, verhakte vlakte was volgens Yussuf ingedeeld in nauwkeurig afgebakende concessies waaraan iedereen zich had te houden.

‘Het land is van de Afar,’ legde hij uit. ‘Zij kijken op het werk toe. De Tigray zijn de werkers.’

Nu pas viel me op dat het altijd dezelfde enkelingen waren die orders uitdeelden, terwijl de anderen niet ophielden met zwoegen. Verder vielen Afar en Tigray niet van elkaar te onderscheiden.

De Afar waren thuis in deze streek. Ik vroeg Yussuf waar de Tigray woonden. Yussuf wenkte een jongeman met een hoofddoek die net zijn rug strekte en een slok nam van een veldfles. De jongen kwam breed lachend naar ons toegewandeld. Yussuf wisselde enkele woorden met hem.

‘Hij woont een heel eind onder Mekele,’ vertaalde Yussuf. ‘In het zuiden van de Tigray-regio.’

‘Hoe lang doet hij erover om daar te geraken?’

Yussuf leek zelf van het antwoord te schrikken. ‘Six-teen days!’

Dat bleek na enige verduidelijking op de volledige heen- en terugreis te slaan. De tocht verliep te voet en slapen gebeurde langs de weg.

De jongen ging weer aan het werk.

Achter me stootte een dromedaris een klaaglijk gebrul uit. Ik draaide me om. Een van de gewapende Afar was het dier met de kolf van zijn kalasjnikov aan het treiteren. De dromedaris liet zijn kop naar achteren vallen, trok zijn muil wijd open en liet met een gorgelend geluid een fontein van donkerbruine smurrie uit zijn keel komen. De opzichter sprong achteruit, maar moest met een beteuterd gezicht vaststellen dat de rechtermouw van zijn overhemd volledig onder vers herkauwd dromedarisvoer zat.

Hij keek me aan. ‘Please. Water.’

Ik gaf hem mijn fles, waarop de man zo goed en zo kwaad als het kon de viezigheid probeerde te verwijderen. Nu pas zag ik dat zijn twee voorste snijtanden tot scherpe punten waren geslepen. Volgens Yussuf een traditioneel, maar pijnloos gebruik van de Afar.

‘Kan je je voorstellen dat een Afar voor een Tigray zou werken?’ vroeg ik aan Yussuf.

Hij lachte schamper. ‘Nee, dat is ondenkbaar. Daarvoor zijn de Afar te veel aan hun vrijheid gehecht.’

‘En dat is altijd zo geweest?’

Yussuf knikte. ‘Al zolang de Afar aan de hooglanden in het westen zout leveren. Meer dan tweeduizend jaar.’

Hij streek over zijn kin. ‘De Afar moeten de Tigray wel goed in de gaten houden,’ zei hij. ‘Er zitten veel dieven tussen. Niet allemaal, maar je kan maar beter natellen hoeveel zout ze op de kamelen laden.’

Ik keek om me heen, naar de hakkende en sjouwende Tigray die op de heetste plek van de wereld, een achtdaagse voetreis van huis verwijderd, hun brood bij elkaar zwoegden. Daartussen de trotse Afar, die tegen betaling hun land ter beschikking stelden, de boel gewapenderhand controleerden en op het resultaat van de arbeid taks inden. Het was merkwaardig om in de Danakil Laagte, een plek die in alle opzichten oneindig ver van het Westen lag, op zulke herkenbare fenomenen te stuiten. De kloof tussen een bezittende en een werkende klasse, gevoelens van superioriteit en wantrouwen van de ene etnische groep jegens de andere, het kwam me allemaal erg vertrouwd voor.

Ik dacht ook aan de mythe van de ‘nobele wilde’, de opvatting dat het leven in Afrika harmonieus verliep tot het koloniale Westen honderdvijftig jaar geleden die harmonie overhoop haalde en daarom verantwoordelijk is voor alles wat in het zwarte continent verkeerd loopt. De zeden van de Afar kan je het Westen echter bezwaarlijk in de schoenen schuiven. Ethiopië werd nooit gekoloniseerd. De sociale verhoudingen in de onherbergzame Danakil Laagte zijn inheems, en sommige kleine kantjes van de menselijke natuur blijkbaar dieper geworteld dan we graag geloven.

Voor we terugkeerden, wilde Yussuf ons het naar zijn zeggen meest spectaculaire landschap van Ethiopië laten zien. Benieuwd naar wat de imposante bergen en de bedwelmende zoutvlakte zou kunnen overtreffen, reden we nog vijf kilometer verder oostwaarts. We stapten uit waar de zoutvlakte ophield en een roestbruine helling begon.

‘This place is the hottest of the hottest,’ zei Yussuf, en hij viste een fles water uit de kofferruimte van de jeep. Ik smeerde een extra portie zonnecrème op mijn gezicht en zette een hoed op.

We beklommen de helling, die poreus en grillig uitgesleten was. De bodem voelde zacht aan en leek bij elke stap lichtjes mee te geven.

Een koraalrif boven water, vond Miguel.

Even verder wandelden we tussen kniehoge zout- en mineraalformaties met zulke herkenbare vormen dat het door mensen neergezette attributen uit een sprookjesbos leken: bruingele paddenstoelen, rechtopstaande aspergebundels, grijnzende gebitten en gevlochten doornenkronen.

Terwijl we een steiler stuk opliepen, vertelde Yussuf dat de Danakil Laagte vele vulkanen telt.

‘Hier schuren de Arabische en de Afrikaanse tectonische platen tegen elkaar aan,’ verklaarde hij. ‘Dat zorgt ook voor ongewoon veel aardbevingen. Op vele plekken is de aardkorst hier zo dun dat ze letterlijk openscheurt.’

Op de top van de helling zagen we het resultaat: de krater van Dalol, ruim honderd meter onder de zeespiegel. Voor ons lag een onafzienbare vlakte vol gifgroene en felgele poelen, oranje kristalformaties en borrelende meertjes waaruit wolkjes stoom opstegen. Een psychedelischer panorama had niemand van ons ooit gezien.

‘Een andere planeet,’ zei Caroline.

‘Pure sciencefiction,’ vond Gery.

Een weeë geur sloeg ons in het gezicht.

‘Zuren en mineralen worden hier naar de oppervlakte geduwd,’ legde Yussuf uit. ‘Magnesium, potassium, zwavelzuur, tientallen soorten stoffen.’

Het landschap zag eruit zoals ik me de befaamde oerpoel voorstelde. Ik kon me perfect indenken dat één welgemikte blikseminslag hier nieuw leven zou doen ontstaan.

‘Wat gebeurt er als je in zo’n vijvertje stapt?’ vroeg ik.

Yussuf schudde het hoofd. ‘Niet doen. Een soldaat zette niet zo lang geleden een verkeerde stap en kwam in een plas zuur terecht. Zijn onderbeen was helemaal verbrand.’

Caroline voelde zich geroepen om het lot te tarten. ‘Voel hier eens!’ riep ze opgewonden. Ze zat op haar knieën en had haar hand in een holte gestoken. Ik liet me overtuigen en voelde hoe mijn vingers door een hete damp werden gekieteld.

Volgens Yussuf was de Danakil een potentiële goudmijn voor Ethiopië, maar het klimaat schrikte buitenlandse investeerders af.

‘De Italianen en Amerikanen hebben geprobeerd de streek te ontginnen, maar ze zijn door de zon verjaagd,’ grijnsde hij.

De Italianen hadden in de jaren twintig van de vorige eeuw in Dalol een tijd lang sylviet gewonnen. De Amerikanen gingen in de jaren zestig op zoek naar potassium, een zout dat bij de aanmaak van kunstmest wordt gebruikt, maar ook zij gaven er na een paar jaar de brui aan. De passage van de Amerikanen leverde wel iets blijvends op: uit de resultaten van hun nauwgezette temperatuurmetingen bleek dat Dalol met een daggemiddelde van 34 graden Celsius officieel de heetste plek op aarde is.

Na de terugtocht door de zoutvlakte en een overnachting in Behrale, waar we onze tenten op de speelplaats van het plaatselijke schooltje opzetten en gewekt werden door een bonte meute leerlingen die bij een vlaggenmast het Ethiopische volkslied aanhieven, volgden we het lange spoor van de karavanen terug tot in Mekele, waar het zout van de Danakil wordt afgeleverd en voor consumptie klaargemaakt.

In de buurt van de markt wees Yussuf ons een atelier waar pezige mannen zonder opkijken de stukken zout tot smalle staven verzaagden. Terwijl Gery de activiteiten filmde, liep ik met Yussuf de markt op.

‘Vandaag betaalt bijna iedereen met geld,’ vertelde hij. ‘Maar tot voor kort was zout het belangrijkste ruilmiddel.’

Hij glimlachte. ‘Het is moeilijk om mensen hier aan iets nieuws te laten wennen.’

We kruisten een man in een roze jasje. Op zijn schouders torste hij een lange stok waaraan acht dode kippen bengelden.

Het was tijd om afscheid te nemen. Ik vroeg Yussuf wat hij in de nabije toekomst van plan was.

‘Ik wil naar Europa,’ zei hij. ‘Dat is mijn doel.’

‘Waarom wil je daar naartoe?’

‘Ik wil een goede opleiding en een goede job.’

‘Misschien zou je beter hier blijven,’ opperde ik. ‘Ethiopië heeft verstandige kerels als jij nodig om vooruit te komen.’

‘Bij de Afar ligt dat moeilijk,’ zei Yussuf. ‘Als je slim bent, houden ze niet van je. Ze zijn bang dat je hun autoriteit zal ondergraven.’

‘Ze voelen zich bedreigd?’

‘Precies. Maar ooit kom ik terug. To educate my people.’

De engelen van Lalibela

Ethiopië is het enige land in zwart Afrika waar het christendom niet door westerlingen werd geïntroduceerd. Het christendom is er ook veel ouder dan in Europa: Ethiopië was al een christelijke natie toen onze vroegmiddeleeuwse voorouders nog eiken en bronnen aanbaden. Vandaag telt de Ethiopische orthodoxe kerk veertig miljoen gelovigen en 400.000 geestelijken, en staan in het land meer dan duizend kloosters. Na de Russische is de Ethiopische de grootste van alle orthodoxe kerken.

De geschiedenis van de Ethiopische kerk begon met een schipbreuk. Rond het jaar 325 vertrok ene Meropius, een christelijke filosoof uit Tyrus, in het huidige Libanon, op reis naar India. Voor de Ethiopische kust verging zijn schip. Meropius verdronk, maar twee van zijn pages, Frumentius en Edesius, wisten heelhuids de wal te bereiken. De jongens werden naar het paleis in Aksum gebracht, waar ze bij de koning in de gunst kwamen. Edesius werd tot koninklijk wijnschenker bevorderd, Frumentius tot secretaris.

Toen de twee hun omgeving voor het christendom probeerden warm te maken, legde de koning hen niets in de weg. Frumentius reisde naar Egypte, waar hij de bisschop van Alexandrië overtuigde missionarissen naar Ethiopië te sturen. Zelf werd Frumentius de eerste bisschop van de Ethiopische orthodoxe kerk.

In de hooglanden van Ethiopië zijn de christenen nog altijd verreweg in de meerderheid. Overal doken ronde, in frivole kleuren geverfde kerkjes op. Ze zagen er goed onderhouden uit en staken schril af bij de armoedige houten hutten waar ze bovenuit torenden. We waren vroeg uit Mekele vertrokken en hoopten nog dezelfde dag te arriveren in Lalibela, een verborgen parel in de Ethiopische bergen.

Naarmate we zuidelijker kwamen, oogde de streek rijker: meer huizen waren van steen, hooimijten werden forser en tussen de voetgangers langs de weg zag ik hier en daar een ruiter zijn paard de sporen geven. Ik kon me niet voorstellen dat mensen hier ooit ontbering hadden geleden. En toch: in Maychew, een lieflijke plaats in een groene vallei, ontmoette ik tijdens een koffiestop een bejaarde boer die zich de hongersnood van 1984 nog goed herinnerde. Hij vertelde over uitgeteerde moeders die hun kinderen in de steek lieten en mannen die boomschors aten.

Ik vroeg of die dingen hem niet boos en opstandig hadden gemaakt. ‘Het was de wil van God,’ zuchtte de boer. ‘Het is zondig om je tegen zoiets te verzetten.’ Op mijn vraag of hij wist wie Bob Geldof was, kneep de man zijn ogen samen, schudde zijn hoofd en zei glimlachend: ‘I’m sorry.’

In de namiddag bereikten we Alamata, een bedrijvig stadje met een gestoffeerd militair verleden. Eind 1895 was keizer Menelik hier doorgetrokken, op weg naar Adwa, waar hij een afspraak met de geschiedenis had en het Italiaanse invasieleger zou verslaan. In recenter tijden had Alamata een garnizoen van de Derg gehuisvest, tot het in 1988 door het Tigray People’s Liberation Front werd veroverd.

Terwijl Abayneh de tank volgooide en de anderen in het aanpalende winkeltje iets te drinken haalden, strekte ik de benen. Op een bouwwerf aan de overkant van de straat vormden twee dozijn mannen een menselijke ketting en gaven elkaar emmers door, tussen een betonmolen op de begane grond en de eerste verdieping in aanbouw.

Ik vroeg Daniel hoe lang we nog te gaan hadden tot Lalibela.

‘Two hours,’ zei hij beslist.

‘Hoe ver nog?’ vroeg Johannes, die aan de andere kant van de jeep stond en Daniel niet had verstaan.

‘Reken maar op een uur of vijf,’ zei ik, inmiddels vertrouwd met het inschattingsvermogen van onze tolk.

Toen we om negen uur Lalibela binnenreden, waren de straten in duisternis gehuld. Voorbijgangers waren silhouetten die zwijgend langs de donkere huizen schoven.

‘Geen elektriciteit,’ zei Daniel. ‘Wellicht tot morgenvroeg.’

We stapten uit bij het Mountain View Hotel, aan het verste eind van de stad. Op een tafeltje in het midden van de lobby brandden drie kaarsen.

‘Jullie kunnen nog eten,’ zei het meisje achter de balie, ‘maar dan liefst nu meteen.’

In de spookachtig verlichte eetzaal maakten we kennis met de eigenaar van de zaak, Mr. Tekeba. Hij had het Mountain View anderhalf jaar eerder geopend. Op de ambassade in Addis was me verteld dat het hotel er op een merkwaardige manier was gekomen.

‘I will tell you about it later,’ zei Mr. Tekeba. ‘Let’s first see about tomorrow.’

Morgen was het zondag, en wilden we vanaf ’s ochtends de beroemde rotskerken van Lalibela filmen. Caroline had van de kerkelijk verantwoordelijke nog geen toezegging gekregen en rekende op Mr. Tekeba om te bemiddelen.

‘Oei,’ zei die, toen hij Gery’s camera zag. ‘Dat gaat een flinke duit kosten. Hebben jullie niks kleiners?’

Johannes haalde zijn compacte Sony boven.

‘Dat ziet er beter uit,’ zei Mr. Tekeba. ‘Neem die morgenvroeg mee. Ik zal vanavond nog met de priester bellen.’

Hij stond op. ‘Welterusten alvast. Jullie vinden kaarsen op de kamers.’

In bed las ik bij het schijnsel van een flakkerende wiek de geschiedenis van de middeleeuwse koning Lalibela, naar wie de stad was genoemd. Zelf was de legendarische vorst aan zijn naam gekomen toen zijn moeder boven zijn wieg een zwerm bijen zag en verrukt ‘Lalibela!’ uitriep, wat in de plaatselijke taal ‘honingeter’ betekent.

De weg naar het koningschap verliep moeizaam. De jonge Lalibela viel uit de gratie bij zijn oudere, regerende broer en bracht een tijd in ballingschap door. Wat later probeerde zijn halfzuster hem te vergiftigen. Toen Lalibela trouwde, beschuldigde zijn broer hem ervan dat hij de vrouw bij een andere man had weggeroofd en liet hij hem afranselen. In 1189 echter was Lalibela’s tijd gekomen: hij zette zijn broer af, greep de macht en regeerde veertig jaar lang onafgebroken over Ethiopië.

Op een dag kreeg Lalibela een visioen waarin Jeruzalem aan hem verscheen. De koning zag het als een teken van God. Het echte Jeruzalem was in 1187 door het moslimleger van Saladdin op de kruisvaarders veroverd en voor christelijke pelgrims uit Ethiopië nog moeilijk toegankelijk. Lalibela besloot daarom van zijn eigen stad een pelgrimsoord te maken. Hij doopte de plaatselijke rivier om tot ‘Jordaan’ en bouwde elf rotskerken, volgens ingewijden het indrukwekkendste wat mensen in dit deel van de wereld ooit hadden gemaakt.

De ochtendkilte hing nog in de lucht toen we om halfzeven tussen een groep in het wit gehulde gelovigen de beklinkerde hoofdstraat afliepen en het zandplein voor Beit Medhane Alem, de grootste van de elf kerken, betraden. Op het terrein, waar zich al een grote menigte had verzameld, hing een ceremoniële stilte. Hier en daar werd een gezicht door een voorzichtige zonnestraal opgelicht. In de verte kregen ook de bergen stilaan kleur. Filmen kon nog niet, we moesten wachten tot Daniel in het bureautje van de kerkbewaarder de toelating had opgehaald.

Van een inzettende secularisering leek in Lalibela voorlopig geen sprake. De mensen bleven toestromen. Ze wandelden door de brede getraliede poort het stoffige plein op, groetten een beeltenis van de Maagd in een houten kapelletje en zochten een plekje uit.

Na een minuut of tien daagde Daniel op.

‘De BBC en National Geographic verzieken de markt,’ zuchtte onze tolk, terwijl hij Caroline een afgestempeld document in de hand stopte. ‘Twintigduizend birr wilden ze! Ik zei dat ze gek waren, dat zulke bedragen voor Engelse en Amerikaanse filmploegen geen probleem vormen, maar dat jullie uit het arme België komen. Maar ze hielden voet bij stuk.’

‘Hoeveel heb je uiteindelijk betaald?’ vroeg Caroline met een klein stemmetje. Het productiebudget binnen de perken houden was haar verantwoordelijkheid.

‘Drieduizend,’ zei Daniel.

Het gezicht van Caroline klaarde op.

‘Hoe heb je dat voor elkaar gekregen?’ vroeg ik.

‘Ik heb hen gezegd dat jullie goed bevriend zijn met de ambassadeur. Dat als ze niet gauw bijdraaiden, ze allemaal hun job zouden verliezen en in de gevangenis zouden worden gegooid.’

Dat had nu ook niet gehoefd, maar ik was toch blij dat we de tien uur durende rit naar Lalibela niet vergeefs hadden gemaakt.

Pas aan de andere kant van het plein werd Beit Medhane Alem, ‘het Huis van de Verlosser’, zichtbaar: een robuuste kerk in een gigantische put. Het was een bevreemdend gezicht. De twaalf meter hoge, rozekleurige kerk geeft de indruk op de bodem van een groeve te zijn gebouwd, maar werd in werkelijkheid naadloos uit de vulkanische bodem gehouwen. Als een opgegraven beeldhouwwerk moet ze beetje bij beetje tevoorschijn zijn gekomen.

‘Hoe begin je aan zoiets?’ vroeg Gery zich luidop af.

‘Je hakt alles weg wat niet op een kerk lijkt,’ zei Miguel.

De legende wil dat koning Lalibela voor de bouw van zijn kerken werd bijgestaan door ‘witte mensen’. Sommigen zien daarin een verwijzing naar de Tempeliers. Een contingent van die ridderorde zou vanuit Jeruzalem naar Ethiopië zijn gereisd in de hoop daar de ark des verbonds te vinden, en zou met de bouw van de kerken hebben geholpen. Kritische geesten hechten geen geloof aan die theorie en vinden ze zelfs een racistisch trekje hebben, als zouden Afrikanen architecturale hoogstandjes zonder blanke hulp van buitenaf niet voor elkaar krijgen. De Ethiopiërs zelf houden het erop dat het engelen waren die koning Lalibela bij het titanenwerk assisteerden.

We daalden een ruw uitgehakte trap af en kwamen op de bodem van de put. Van hieraf oogde de kerk nog indrukwekkender. Het Huis van de Verlosser, zo vertelde Daniel, moest de tent van Abraham voorstellen, een effect dat werd bereikt met 36 hoekige zuilen die langs de vier muren liepen en die het dak van de kerk leken te stutten.

Uit het donkere deurgat en de sleutelgatvormige vensters klonk een dreinerig gezang en het doffe gerommel van een diepe trom. Overal zaten en stonden mensen, roerloos en zwijgend. Ergens huilde een kind.

Op willekeurige momenten kwamen mensen de kerk uitgelopen en gingen anderen weer naar binnen.

‘Dit gaat uren door,’ fluisterde Daniel.

Naast mij las een monnik rechtopstaand uit een in leer gebonden gebedenboek. Ik begreep niets van de tekens die ik op het gelige papier zag staan, maar wist dat het Gi’iz was, een oud-Ethiopische taal met een eigen alfabet. Gi’iz was ooit de omgangstaal aan het Ethiopische hof, maar stierf als spreektaal uit en wordt alleen nog in de Ethiopische kerk gebruikt. De eerste geschriften in het Gi’iz doken op in de vierde eeuw, wat van Ethiopië ook de eerste geletterde natie van zwart Afrika maakt.

In de oplopende wand tegenover de ingang van de kerk zaten nissen, een armlengte breed en een meter of twee diep.

‘Daarin wonen heremieten,’ zei Daniel. ‘Kluizenaars die hier hun hele leven biddend en vastend doorbrengen.’

Ik tuurde in een nis, zag een groezelig zeil en een tinnen beker liggen, en voelde me op slag verplaatst naar de tijd van de heilige Antonius, die in de Egyptische woestijn de eerste gemeenschap van ascetische monniken stichtte.

Een klokje begon te luiden. Ik wrong me tussen de opeengepakte mensen door naar de ingang van het Huis van de Verlosser en trok mijn schoenen uit. Net als in een moskee geldt in een Ethiopische kerk een schoeiselverbod.

In het midden van de kerk, in een walm van wierook, stonden de priesters. Ze bespeelden trommels en tamboerijnen, en reciteerden klaaglijke gebeden. Een van de priesters droeg een purperen kazuifel en zwaaide met een groot bronzen Lalibela-kruis, dat qua vorm aan een huissleutel deed denken. Volgens Daniel lag in deze kerk ook het originele gouden kruis van Lalibela, een kostbaar twaalfde-eeuws reliek. Daniel vertelde dat het acht kilo wegende kruis in 1997 gestolen werd en twee jaar later in België opdook. Een antiekhandelaar uit Addis Abeba had het voor 25.000 dollar aan een Belgische verzamelaar verkocht. Nadat de Belg van de Ethiopiërs zijn geld had teruggekregen, werd het kruis in 2001 zonder verdere juridische gevolgen weer naar Lalibela gebracht.

Om de volgende kerk te zien moesten we niet terug naar boven: het Huis van de Verlosser bleek via een labyrint van smalle gangen, tunnels en loopbruggen met de andere kerken verbonden. Het was alsof je je door een parallelle wereld bewoog, een gewijd benedendeks universum waar het geluid en de aanblik van de zondige buitenwereld niet doordrongen. Ook de gelovigen die we op onze dwaaltocht passeerden, gaven de indruk zich op een onaardse plek te bevinden. Ze zaten met een onthecht gezicht op een richel, staarden stokstijf in het ijle of drukten hun gelaat devoot tegen een muur aan. Niemand leek van plan ooit deze angelieke omgeving te verlaten.

In een kleinere kerk toonde een priester ons een opzichtig kruis waarin swastika’s zaten verwerkt. Toen Johannes aanstalten maakte om een foto te nemen, gebaarde de priester even te wachten. Hij boog zich naar een mandje aan zijn voeten en viste van tussen een handvol munten een spiegelende zonnebril op. Beducht voor het flitslicht zette de priester de bril op en maakte met een brede glimlach duidelijk dat hij klaar was voor zijn close-up.

Weer op de begane grond bleek de zon volop doorgebroken. Tientallen parasols staken boven de menigte uit.

Een kale dertiger kwam voor me staan en wreef met zijn handen over zijn schedel.

‘I have a lack of vitamin E,’ zei hij zorgelijk. Hij keek even opzij. ‘Or is it vitamin D?’

Ik stelde hem gerust, en vertelde dat ook in mijn land vele mannen van zijn leeftijd hun haar verloren.

Zijn gezicht klaarde op. ‘Really?’ Hij greep mijn rechterhand beet. ‘Thank you! Thank you!’

In de verte waren feestelijke geluiden hoorbaar: handengeklap, gezang en opzwepend tromgeroffel.

‘Een bruidsstoet,’ zei Daniel.

De processie kwam onze kant uit. Op de eerste rij liepen de trouwers, met een kroon op hun hoofd en gehuld in rijkelijke, met rood en goud bestikte mantels. Het gezicht van de bruidegom straalde van trots. De bruid hield de zoom van haar gewaad als een sluier voor haar mond. Het paar werd gevolgd door een groep zingende en dansende mannen, van wie er enkele op een koperen hoorn toeterden.

Een voorbijganger wees naar het koppel en vatte de komende gebeurtenissen samen: ‘They go to church for marriage. Then they eat. Then they have children.’ Het leven is maar zo moeilijk als je het wil maken.

Ik raakte aan de praat met een man die in de stoet meeliep. Hij heette Mulu en was zelf al vijf jaar getrouwd.

‘Ik ben een priester,’ zei hij, toen ik hem vroeg wat hij in het leven deed. ‘In de Ethiopische kerk kunnen priesters trouwen. Alleen monniken mogen geen vrouw hebben. Net als in de Russische en de Griekse orthodoxe kerk.’

Ik vertelde Mulu dat ik onder de indruk was van Lalibela’s kerken en de sfeer die ze omringde.

‘Ethiopië is een land van vrede,’ zei hij, voor het gemak de burgeroorlog onder het Derg-regime niet meerekenend. ‘In Europa heeft de verspreiding van het christendom vele oorlogen gekost. Dit land is op een geweldloze manier gekerstend.’

Mulu vroeg of ik de kerk van Sint-Georgius al had gezien. Ik herinnerde me niet dat die naam was gevallen.

‘It is the most beautiful!’ zei hij met een van vervoering overslaande stem. ‘Come!’

We liepen de hoofdstraat door en passeerden de openbare latrine, een door een schutting afgeschermde put waar de halve stad zijn gevoeg kwam doen. Even verder werd de bebouwing schaarser.

‘Hier woon ik,’ zei Mulu, en wees in het voorbijgaan naar een ronde hut met een strodak.

‘Heb je kinderen?’ vroeg ik.

‘Een dochter van drie,’ glunderde hij.

We kwamen op een zanderig terrein. Voorbij een bruggetje over een smalle kloof schoot het terrein steil naar beneden.

‘Look!’ wees Mulu.

In het midden van een enorme kuil verscheen het rode, kruisvormige dak van de kerk.

‘Oorspronkelijk had koning Lalibela tien kerken gebouwd,’ vertelde Mulu. ‘Toen kreeg hij bezoek van Sint-Georgius, die wilde weten waarom geen enkele kerk aan hem was opgedragen. Lalibela bleef het antwoord schuldig en begon meteen aan een elfde.’

We liepen naar de rand van de put. Door haar geïsoleerde ligging oogde de kerk van Sint-Georgius nog imposanter dan alle andere. Als een versteend zandkasteel.

‘Je kan je niet voorstellen dat mensen dit voor elkaar hebben gekregen,’ zei ik.

‘It’s a miracle,’ was Mulu het met me eens.

Aan de andere kant van de put zat een uitgebreid gezelschap onder een boom bij elkaar. Ze keuvelden en gaven een kruik door, waar iedereen om beurten de lippen aan zette. Er ging van het tafereel een serene, haast bijbelse sfeer uit.

‘Na de mis gaat niemand onmiddellijk naar huis,’ zei Mulu. ‘Iedereen blijft de rest van de middag in de buurt rondhangen. Mensen genieten van het gevoel van eenheid en verbondenheid. Wij eten ook nooit alleen. Dat is in Europa heel anders, heb ik gehoord.’

Ik vroeg Mulu of hij niet bang was dat de toenemende globalisering het levensritme in Lalibela overhoop zou halen.

‘Voor Afrikaanse landen is de globalisering een ramp,’ zei hij. ‘Globalisering doodt de culturele diversiteit. Hoe meer de wereld één wordt, hoe minder diversiteit je hebt.’

‘En vind je dat erg?’

Mulu maakte het mij bekende hijgende geluid ter bevestiging. ‘Identiteit en diversiteit zijn erg belangrijk.’

Ik vertelde hem dat identiteit ook in Europa een hot issue was.

‘Als de globalisering zich doorzet,’ zei Mulu, ‘draagt binnenkort niemand hier nog deze kleren.’ Hij lichtte een stuk van zijn witte gewaad op.

‘Dan draagt iedereen een pak,’ zei ik.

Hij knikte. ‘En erger nog, dan loopt iedereen in zijn eentje over de straat.’

Weer in het centrum kwamen de gelovigen de poort voor het Huis van de Verlosser uitgestroomd. Een man zonder benen bewoog zich op zijn handen voort. Zijn lijf wiebelde op en neer tussen zijn gestrekte armen die hij als stelten neerplantte.

Een jongen in een smerig T-shirt klampte me aan. ‘Sir, give me money for book!’

‘What book?’

‘Book for school.’

‘Dat vroeg hij me ook net,’ zei Miguel. Hij knikte naar een jongen met een grillig litteken op zijn wang.

‘You give me money,’ drong de eerste jongen aan. ‘I buy book and show you.’

‘Het is een handeltje,’ waarschuwde Daniel. ‘Die gasten gaan helemaal niet naar school. Ze hebben een deal met de winkelier. Die neemt de boeken achteraf gewoon terug. Zelfs als je met ze meegaat en zelf de boeken koopt, liggen ze een kwartier later weer op het schap.’

Of ze naar school gingen of niet, de jongens zagen eruit of ze een extraatje wel konden gebruiken.

Caroline hakte de knoop door. ‘Okay, let’s go buy books.’

Daniel haalde zijn schouders op.

Met een handvol nieuwsgierigen in ons kielzog liepen we met de jongens naar een groezelig winkeltje, waar tussen een rek voetbalshirts en een vak met speelgoed een rij beduimelde handboeken stond.

‘This!’ glunderden de jongens, en staken ieder een woordenboek Amhaars-Engels in de lucht.

Caroline rekende af.

‘Doe jullie best en make us proud!’ deed Miguel hen beloven.

De jongen die mij had aangesproken heette Yohannes en zat in de voorlaatste klas van de St. Lalibela Secondary School.

‘Veearts,’ antwoordde hij op mijn vraag wat hij wilde worden.

Yohannes kwam uit een afgelegen bergdorp. ‘Een volle dag rijden met de auto,’ lachte hij. ‘Te voet is het twee dagen.’

Ik vroeg of zijn ouders trots op hem waren.

Hij schudde van nee. ‘Ik ben hier tegen hun zin. Mijn vader wilde dat ik thuis bleef om op het land te helpen.’

Buiten stonden de jongens die ons waren gevolgd te kijken, benieuwd naar de afloop. Toen ze de twee gelukkigen met de boeken zagen passeren, kwam een van hen naar me toe, keek me in de ogen en vroeg: ‘Why not me?’

De vraag klonk even splijtend als simpel. Het was alsof hij het namens een heel land, een heel continent vroeg. ‘Waarom hij wel en ik niet?’ Ik moest hem het antwoord schuldig blijven. Namens een heel land en een heel continent.

Het terras aan de achterkant van het Mountain View Hotel bood een verbluffend uitzicht. Tientallen kilometers ver reikte het oog, tot waar de bergen onder de wijkende avondzon een wazig purper kleurden. Miguel had zijn hardloopschoenen aangetrokken en rende over de stofweg die zich een paar honderd meter voor me in lange bochten naar beneden slingerde. Ik nipte van mijn gin-tonic en genoot van de koele wind die vanuit het westen kwam aanwaaien.

‘Alles naar wens?’ vroeg iemand naast me.

Ik keek op en herkende de eigenaar, Mr. Tekeba. ‘Honderd procent,’ zei ik. ‘Komt u er alstublieft bijzitten.’

Mr. Tekeba wenkte een dienster en bestelde nog een rondje.

‘Het panorama is uniek,’ zei ik oprecht.

‘Toen dit terrein nog braak lag, kwam ik hier vaak naar de zonsondergang kijken,’ zei Mr. Tekeba. ‘Ik fantaseerde graag over hoe ik hier ooit een hotel zou bouwen, maar ik was ervan overtuigd dat het altijd een verre droom zou blijven.’

Het klonk als de aanhef van een sprookje. Het vervolg was al even wonderbaarlijk. Mr. Tekeba werkte als chauffeur en gids in Lalibela, toen hij op een dag, nu vier jaar geleden, een rijke Amerikaanse familie uit Texas rondleidde.

‘Ze waren begeesterd door de stad,’ vertelde Mr. Tekeba, ‘en wilden absoluut iets doen om Lalibela vooruit te helpen. Ik nam hen mee naar deze plek en vertelde over mijn droom. Ze waren meteen enthousiast en vroegen me een concreet plan voor te leggen. Toen ze zagen dat het project rendabel zou kunnen zijn, verklaarden ze een kwart miljoen dollar te willen investeren. De rest van het budget moest ik zelf bijpassen. Dat geld had ik natuurlijk niet, maar dat kon ik tegen een gunsttarief van ze lenen.’

Mr. Tekeba had een architect uit Bahir Dar ingehuurd. Die ontwierp een smaakvolle mix van strak westers design en plaatselijke invloeden. De schuin toelopende muren van roze vulkanische steen deden onmiskenbaar aan de rotskerken denken.

‘Het was niet simpel om een bouwtoelating te krijgen,’ legde Mr. Tekeba uit. ‘Lalibela is door de Unesco als werelderfgoed erkend. Toen uit mijn bouwplan bleek dat het hotel drie verdiepingen zou tellen, werd het in eerste instantie verworpen. Pas toen ze hier ter plaatse kwamen kijken, kon ik de ambtenaren overtuigen dat het hotel geen afbreuk zou doen aan het authentieke karakter van de stad, en keurden ze het project goed.’

‘Heb je ze daarvoor iets moeten toeschuiven?’

‘Smeergeld bedoel je? Nee, op geen enkel moment. Ethiopië kent vele problemen, maar corruptie is daar geen van.’

Miguel kwam zwetend en puffend weer onze kant uitgerend. Hij had het gezelschap gekregen van een jongetje dat op blote voeten moeiteloos om hem heen dartelde.

Mr. Tekeba was dankbaar dat zijn droom in vervulling was gegaan, maar besefte dat hij veel geluk had gehad en een hoge uitzondering was.

‘Ik stel 43 mensen uit Lalibela te werk,’ zei hij. ‘We hebben hier meer van zulke investeringen nodig, maar van de Ethiopische overheid moet je niet te veel medewerking verwachten. That is Africa’s problem, my friend: bad government.’

Van het overheidsfront kwam echter ook goed nieuws: zonder ongelukken was er vanavond weer stroom.

Na het diner – bereid door de Jamaicaanse hotelkok, de zoon van een rastafari die veertig jaar geleden naar het Ethiopische beloofde land was gekomen – stelde Mr. Tekeba voor ergens anders een afzakkertje te nemen. In zijn aftandse minibus nam hij ons mee naar Old Abessinia, een etablissement aan de rand van de stad waar een doordringende geur van sandelhout hing en drie muzikanten in kleermakerszit ten dans speelden.

‘Hier kom ik al sinds mijn zestiende,’ lachte Mr. Tekeba, en bestelde voor iedereen een flesje koude pils.

Op de dansvloer stond een merkwaardige figuur: uit zijn wijde short staken twee graatmagere benen, om zijn bovenlichaam was een doek geslagen waaronder ook zijn armen verdwenen, op zijn hoofd prijkte een hoge tulband met oorflappen.

We gingen op een bank tegen de muur zitten.

‘De vooruitgang heeft nu ook Lalibela bereikt,’ mijmerde Mr. Tekeba. ‘Toen ik een kind was, hadden we thuis alleen een gasstelletje. Vandaag hebben we een paar uur elektriciteit per dag, binnenkort de klok rond!’

De vloer liep stilaan vol. De Ethiopische dansstijl leek in niets op wat ik ooit eerder had gezien. Alles gebeurde vanuit de schouders, die met abrupte schokken en onafhankelijk van elkaar alle richtingen werden uitgegooid terwijl het hoofd zo goed als onbeweeglijk bleef.

‘In West-Afrika draait bij het dansen alles om de kont,’ legde Mr. Tekeba uit. ‘Hier in Oost-Afrika komt het uit de schouders.’

Miguel liet zich overtuigen om het te proberen. De aanwezige Ethiopiërs keken toe en gaven blijk van de hen eigen welgemanierdheid. Niemand schoot in de lach.

Dromen van goud

In kamer 202 van het Bekele Mola Hotel in Bekoji werd ik wakker van de kou. Ik stak mijn arm van onder de dunne deken uit, graaide op het nachttafeltje naar mijn gsm en checkte het uur: twee voor halfzeven. Over een dik kwartier werd iedereen beneden verwacht, vertrekkensklaar. Ik klom uit bed, knipte het licht aan en liep over de kille tegels naar de badkamer.

Het hotel was eigendom van de Ethiopische hardloopkampioen Kenenise Bekele, die uit Bekoji afkomstig was en een stuk van zijn vergaarde fortuin in zijn geboortestad had geïnvesteerd. Van hardlopen had Bekele duidelijk meer kaas gegeten dan van hotelmanagement: zijn etablissement – hoewel nog geen vijf jaar oud – oogde ronduit lamentabel. De klink van mijn kamerdeur ontbrak, de kranen van de wastafel zaten muurvast en van het pleisterwerk achter mijn wc was de bovenste helft naar beneden gekomen.

Ik schoof het besmeurde bloemetjesgordijn opzij: buiten was het nog pikdonker.

De rit naar Bekoji daags voordien had ons door het groene hart van de Oromo-provincie geleid, volgens Daniel het meest vruchtbare gebied van Ethiopië. De weg bestond uit brokkelige rode klei en lag klaar om geasfalteerd te worden. In de namiddag was het hevig beginnen te regenen, waardoor alles in een kleverige poel was herschapen. Terwijl Abayneh zich langs de kant van de weg zette om een sweater aan te trekken, kwam uit de andere richting een man op een tweewielige paardenkar aangereden. Hij hield de teugels met beide handen vast en klemde onder zijn arm een kaduke paraplu tegen zich aan.

Op het eerste gezicht zag Bekoji eruit als ieder ander bergstadje in de Ethiopische hooglanden: langs de armoedige huisjes en hutten sjokten zwaarbepakte ezeltjes geduldig voort, door onverharde straatjes waar een haast monastieke sfeer van rust en tijdloosheid hing. Maar ondanks zijn alledaagse uiterlijk had Bekoji een unieke kwaliteit: geen enkele plek ter wereld bracht zoveel hardloopkampioenen voort.

Welcome to Bekoji, source of athletes stond op een bord langs de weg.

‘Als je het mij vraagt lopen ze hier niet sneller dan ergens anders,’ zei Miguel, zijn blik op de voorbijgangers die met opgetrokken schouders de plassen ontweken.

‘Wacht tot morgenvroeg,’ zei Daniel. ‘Dan zal je wat zien.’

Om zeven uur, na een haastig ontbijt uit het vuistje, volgden we de instructies van de hotelbediende en liepen we door de schemerige straten naar het stadion aan de rand van de stad. We waren niet de enigen: van alle kanten kwamen jongens en meisjes aangestapt, zwijgend, in bonte jekjes en trainingsbroeken, en op hardloopschoenen die hun beste tijd hadden gehad. Sommigen hadden tegen de kou een sjaal om hun hoofd geknoopt.

We volgden hen door een getraliede poort, afgezet met een boog waarop in drie talen – Amhaars, Oromo en Engels – ‘stadion van Bekoji’ stond geschilderd. Bovenaan de boog prijkten de olympische vlam en de vijf olympische ringen. Een beginnend atleet met ambitie had in Bekoji keuze te over als hij een rolmodel zocht: naast Kenenise Bekele waren onder meer Derartu Tulu, de eerste Ethiopische vrouw die olympisch goud won, en Tirunesh Dibaba, wereldrecordhoudster op de vijf en de vijftien kilometer, als prille tieners onder deze boog doorgewandeld.

Het stadion was rudimentair: een ruwe piste van rode aarde rond een hobbelig voetbalveld met roestige doelpalen. De jongeren liepen een tribune van opgehoogde aarde op en gingen dicht tegen elkaar aan zitten.

‘Eigenlijk zou je iedereen hier om een handtekening moeten vragen,’ zei Caroline, die haar blik over de rijen liet gaan. ‘Sommige daarvan zijn over een paar jaar gegarandeerd geld waard.’

Op het veld stond een kleine, struise man van een jaar of vijftig. Hij noteerde iets in een schriftje en keek naar de poort, waar nog altijd jonge atleten binnenstroomden. Op de rug van zijn geel-en-groene sportjasje stond in rode letters ‘ETHIOPIA’, op zijn borst hingen een chronometer en een fluitje. Dit was Sintayehu Eshetu, de voormalige sportleraar van de lagere school van Bekoji. Coach Eshetu had de grootste plaatselijke hardlooptalenten ontdekt, was in Ethiopië een levende legende en stond erom bekend even bescheiden als bekwaam te zijn. Op onze mail met de vraag of we een trainingssessie mochten bijwonen, had hij geantwoord dat we meer dan welkom waren.

Ik liep op coach Eshetu af.

‘Hello!’ lachte hij. ‘Sorry, my English very bad.’ Ik vertelde hem dat hij zich geen zorgen hoefde te maken, dat Daniel zou tolken als het niet zou lukken.

Coach Eshetu draaide zich naar de tribune en hield een korte toespraak. Uit de armbewegingen die hij in de richting van Gery en zijn camera maakte, leidde ik af dat hij vertelde wie we waren en wat we hier kwamen doen. Het zorgde in de rangen van de jonge atleten voor giechelende gezichten en opgewonden gefluister.

De coach blies drie keer krachtig op zijn fluitje. De atleten hesen zich recht en liepen het veld op. Ze werden in groepjes van zes ingedeeld, jongens en meisjes apart, en begonnen zich aan een rustig tempo warm te lopen.

Voor het geheim van Bekoji bestaan verschillende verklaringen. Er is de hoge ligging van de stad, waardoor de inwoners hun leven lang een hoogtestage doormaken. Door de geringe hoeveelheid zuurstof in de lucht maakt het lichaam meer rode bloedcellen aan, wat op lagere hoogte – in de Europese stadions of op het gemiddelde marathonparcours – voor een verhoogde zuurstofopname en betere prestaties zorgt. Ook de voeding speelt een rol. Teff, de belangrijkste lokale graansoort, bevat veel proteinen, ijzer en calcium. En last but not least: Ethiopiërs leggen van kindsbeen af zelfs de langste afstanden te voet af. Marathonkampioen en werelduurrecordhouder Haile Gebreselassie, afkomstig uit het nabijgelegen Assela, rende als kind iedere ochtend tien kilometer naar school en keerde ’s middags al rennend weer naar huis. Volgens sommigen kan je vandaag aan zijn loopstijl nog altijd zien onder welke arm hij zijn schooltas droeg.

‘Genoeg rust is ook van vitaal belang,’ wist Miguel uit ervaring. ‘Maar op tijd gaan slapen lijkt me hier geen opgave.’

We hadden de avond tevoren zelf vastgesteld dat in Bekoji om halfnegen alles donker en dood was.

Coach Eshetu keek op zijn chronometer en maakte met een fluitsignaal duidelijk dat het tempo hoger mocht. Schijnbaar moeiteloos schakelde iedereen een tandje bij. Honderd paar voeten schuurden ritmisch over de piste.

Ik keek over de schouder van de coach mee in zijn schriftje. Hij draaide zich lachend om. ‘No secrets! Only hard work!’

Elke ochtend meldden zich tussen de honderd en tweehonderd jongeren voor de dagelijkse training van coach Eshetu, in de hoop geselecteerd te worden voor een lokale wedstrijd. Daar kon je de aandacht trekken van een nationale scout, die je bij een grote club in Addis kon introduceren. In Addis werd je klaargestoomd voor het internationale werk. Voor je zover raakte, moest je heel wat obstakels overwinnen. Gebrekkig materiaal was daarvan niet het minste.

‘Many athletes no good shoes, big problem!’ legde coach Eshetu de vinger op de budgettaire wonde.

Zelfs voor wie het zich wel kon veroorloven, was er niet meteen een pasklare oplossing. Coach Eshetu vertelde dat er in heel Bekoji niet één sportwinkel was. ‘Iedereen zoekt zijn schoenen hier tweedehands,’ zei hij.

De gezichten van de lopers stonden vastberaden. Dit was geen hobby. Dit was het gevecht om een ticket naar een ander leven. Een arbeidersjongen uit het Engeland van de jaren zestig had nog twee opties om uit zijn grauwe wijk weg te raken: popster worden, of voetballer. Een tiener uit Bekoji heeft er één.

Een groepje van zes zette er flink de vaart in.

‘Achttien per uur schat ik,’ zei Miguel. ‘En zonder verpinken. God is zo oneerlijk.’

Het werd warmer. Ik trok mijn jas uit en ging op de tribune zitten, genietend van de kracht en de elegantie van de voorbijschietende lijven.

Tien minuten later gebaarde coach Eshetu zijn pupillen hem te volgen naar het bos.

Op de zachte ondergrond slalomden de atleten in een lange rij langs de kale stammen van de Afrikaanse jeneverbomen, hetzelfde traject dat de jonge Kenenise Bekele ontelbare keren had afgelegd.

‘Hoeveel van deze jongeren zie je de top halen?’ vroeg ik aan coach Eshetu, die alles vanaf een centrale positie in de gaten hield.

‘Sinds 2002 zijn er 47 atleten uit Bekoji bij een grote club terechtgekomen,’ zei hij. ‘Uit deze groep zie ik er op termijn wel een tiental doorgroeien.’

Ik vroeg de coach of het hem niet frustreerde dat de topatleten die hij had ontdekt de wereld afreisden, terwijl hij nog altijd in Bekoji zat. Hij haalde zijn schouders op. ‘Ik heb een certificaat van de Internationale Atletiekfederatie,’ zei hij. ‘Ik heb de vereiste capaciteiten. Maar ze vragen me niet.’

‘Hoe komt dat?’

Hij glimlachte verlegen. ‘I don’t know. Ze denken gewoon niet aan mij.’

De sessie werd besloten met een loopje waarbij iedereen zijn knieën extra hoog moest heffen. Na afloop liep ik tot bij twee jongens die op een boomstam zaten uit te blazen. Asnaka was achttien, studeerde wetenschappen en trainde twee keer per dag.

‘Ik wil even groot worden als Gebreselassie of Bekele,’ zei hij bedeesd.

De andere jongen knikte. ‘Wij willen doen wat zij doen.’

‘Gebreselassie is als een vader voor mij,’ glimlachte Asnaka. ‘Hij maakt me duidelijk dat alles mogelijk is. Dat je kan slagen als je dat echt wil. Ik wil bewijzen dat ik iets kan. Dat ik geen nietsnut ben, iets waar veel mensen van uitgaan als je arm bent.’

De andere jongen, Alemayehu, was negentien en baatte in het centrum van Bekoji een winkeltje uit. Hij droeg een jasje van SK Werndorf, een Oostenrijkse voetbalclub uit de lagere regionen. Ik probeerde me voor te stellen hoe het kledingstuk ooit van in de Alpen tot in Bekoji was geraakt.

‘Als ik ooit veel geld verdien,’ vertelde Alemayehu, ‘wil ik iets voor de mensen hier doen. Voor mijn vrienden die maar één stel kleren hebben, en voor de kinderen zonder ouders.’

Asnaka beaamde wat zijn kameraad zei. ‘Ik ben een goede student, en ik wil een even goede atleet worden. En het geld dat ik verdien, wil ik niet voor mezelf houden. Ik wil mensen helpen.’

Ik had de stellige indruk dat de twee geen voorgekauwd promopraatje opdreunden, maar oprecht meenden wat ze vertelden.

We vertrokken nog dezelfde dag terug naar Addis Abeba, om te kijken hoe zij die het geluk hadden te worden ontdekt het ervan afbrachten. Het laatste beeld dat ik van Bekoji meenam was een slogan op een betonnen muur: We got the victory with our athletes. We also should with development.

In een buitenwijk van de hoofdstad vonden we het huis waar de organisatie Running Across Borders veertien jonge talenten huisvestte. Van een primitieve piste en het slalommen tussen kale bomen kwamen ze hier terecht in een wereld van hartslagmeters, strakke trainingsschema’s, zuurstofopnametests en uitgedokterde diëten. Running Across Borders was opgericht door een Amerikaan en een Brit, allebei begeesterde amateurhardlopers, die na een bezoek aan Ethiopië een fonds hadden opgezet waarmee onbemiddelde jonge talenten professioneel konden worden begeleid. Onder toezicht van de gediplomeerde coach Melaku Biratu – die met zijn baseballpet, spiegelende zonnebril en glimmend zwart trainingspak uit een clip van 50 Cent leek weggelopen – woonden acht jongens en zes meisjes bij elkaar. Het schema was Spartaans.

‘Ze staan om zes uur op,’ vertelde de coach, terwijl hij me naar de woonkamer voorliep. ‘Ze beginnen de dag met een intensieve training. Om halftien ontbijten ze. Daarna krijgt iedereen een huishoudelijke taak: schoonmaken, wassen of winkelen. In de namiddag krijgen ze twee uur Engelse les, in de vooravond doen we een herstelloop. Om halfacht dineren we en om halftien gaan de lichten uit.’

In een hoek van de woonkamer zaten twee jongens te dammen. Het duurde even voor ik merkte dat ze kroonkurken op een schaakbord verschoven. Voor extrasportieve uitgaven leek er binnen het budget van Running Across Borders voorlopig weinig ruimte. Ook qua accommodatie was het soberheid troef: in kale kamers sliepen de atleten op matrassen op de grond. Door een openstaande deur zag ik twee jongens relaxen. De oudste las een boek, zijn kamergenoot staarde met zijn handen onder zijn hoofd naar het plafond. Aan de muur hingen posters van Jezus Christus en de Maagd Maria.

‘Het is geen luxe hier,’ las coach Biratu mijn gedachten. ‘Maar voor de meesten is dit al een hele stap vooruit. En binnenkort krijgen we een tv!’

Coach Biratu’s gsm rinkelde.

Ik liep de kleine binnenplaats achter het huis op, waar een jongen van een jaar of achttien onder een afdak een truitje omspoelde. Zijn Engels was uiterst gebrekkig, maar hij kon me duidelijk maken dat hij uit Bekoji kwam en onder coach Eshetu had getraind.

‘Wat is van hieruit de volgende stap?’ vroeg ik.

‘Competition in another country,’ zei hij. ‘Europe maybe.’

‘Dat is je droom?’

‘Yeah!’

‘En denk je aan een plek in het bijzonder?’

Hij twijfelde.

‘Brussel of Zürich?’ probeerde ik. ‘Rome misschien?’

‘Frankrijk!’ zei hij.

‘Parijs?’

‘Precies! Parijs!’ Hij straalde. ‘Daar wil ik naartoe. En met het geld dat ik verdien wil ik een weeshuis bouwen.’

In de keuken hing een gedetailleerd eetschema. Bij elke maaltijd stond per gram aangegeven wat de jonge atleten moesten eten. Straks zouden ze 65 gram rijst, 60 gram avocado en 200 gram rood vlees op hun bord krijgen.

‘Hoe lang blijven de atleten hier?’ vroeg ik aan coach Biratu.

‘Vier jaar,’ zei hij. ‘Dan zijn ze klaar voor het internationale circuit. Deze jongens en meisjes zal je de komende jaren allemaal in Europese stadions aan het werk zien.’

‘Kunnen ze ook in Ethiopië als professioneel atleet hun brood verdienen?’

De coach schudde zijn hoofd. ‘Nee, daarvoor gaat er hier te weinig geld om. Je moet naar het buitenland.’

Ik vroeg wat volgens hem het geheim van de Ethiopische hardlopers was.

‘Je hebt natuurlijk de genetische factor,’ zei hij. ‘Vooral de Oromo zijn voor hardlopen gemaakt. Ze hebben lange benen en een naar verhouding kort lichaam. Maar er zijn ook de omgevingsfactoren, en die kan je samenvatten als: een hard leven, op alle gebied.’

Hij grijnsde. ‘Daarom denk ik niet dat jullie Europeanen ons gauw zullen bijbenen.’

‘Wij hebben het te goed?’

Coach Biratu haalde zijn schouders op en draaide zijn handpalmen naar buiten. ‘You can’t have it all.’

We volgden de groep naar buiten voor de namiddagsessie. De atleten droegen nu net zo’n trainingspak als coach Biratu en straalden de zelfverzekerdheid van een olympisch team uit. Na een reeks stretchoefeningen gingen de trainingspakken uit en zetten de hardlopers zich op het brede wegdek twee aan twee in beweging. Gery vroeg Abayneh met de jeep langszij te rijden en filmde door het open raampje.

De zon stond al laag en de hardlopers wierpen lange schaduwen op het asfalt, dat recht als een speer naar de einder trok. Er was buiten de atleten niemand te zien, maar het kostte me geen moeite me in te beelden dat we in een kolkend stadion zaten, in de finale van een spannende 10.000 meter. Ik zag dezelfde krachtige benen en dezelfde vastberaden gezichten. Klaar voor de zege. Klaar voor de wereld.

De filosoof van Addis

In het Ghion Hotel was tijdens onze afwezigheid niet in het personeelsbestand gesnoeid: portiers, receptionisten en diensters liepen elkaar nog altijd op aandoenlijke wijze voor de voeten. Na een slaapmuts in de bar, waar een dronken Rus zich aan de vleugelpiano vergreep terwijl zijn Ethiopische vriendin-van-éénnacht achter een cola deed of ze onder de indruk was, wensten we elkaar goeienacht. Ik liep door het park naar de bungalow die ik met Gery deelde, nam een snelle douche en viel in slaap bij het verre, klaaglijke gezang van een priester.

Bij het ontbijtbuffet schepte Daniel drie spiegeleieren en twee hardgekookte eieren op zijn bord. Toen Miguel hem erop wees dat dat niet gezond was, trok Daniel een verschrikt gezicht. ‘You really think so?’ Onze tolk keek een paar keer afwisselend naar zijn bord en naar een kom verse fruitsla, maar besloot met het omgooien van zijn levensstijl toch nog even te wachten.

Terwijl naast ons twee Chinezen uit een tupperwaredoos hun zelf meegebrachte kostje oplepelden, bespraken we de dag. Om twaalf uur hadden we een afspraak op de universiteit van Addis Abeba. Voor die tijd wilde Gery zijn camera grondig schoonmaken. Caroline en Miguel zouden proberen te skypen met het thuisfront, met Johannes sprak ik af een wandeling te maken naar het oude Franse treinstation.

Het was een mooie dag. Naast de slagboom die het hotelterrein afsloot stonden drie geüniformeerde wachters te kletsen. Johannes en ik wisselden vriendelijke knikjes met hen uit en kwamen via een smalle passage op Ras Desta Damtew Street, die in noordwestelijke richting naar het commerciële centrum leidde. Wij sloegen linksaf en liepen naar het uitgestrekte Meskel Square, in Addis Abeba van oudsher de vaste locatie voor parades en festiviteiten. Vier jaar geleden had het herdenkingsconcert voor Bob Marley hier plaatsgevonden. Tussen 1974 en 1987, onder het Derg-regime, werd het plein op feestdagen versierd met gigantische portretten van Marx, Engels en Lenin.

Aan de rand van het plein was een langgerekte, halvemaanvormige tribune gemetseld. Een herder dreef een kudde schapen naar boven. Op een van de banken zat een slanke jongeman over een schetsboek gebogen. We keken over zijn schouder mee. Met snelle trekken legde hij de laatste hand aan een figuur met vurige ogen, een hoofdband en lang sluik haar.

‘Keizer Theodros,’ zei de jongeman toen ik vroeg wie de tekening voorstelde. ‘Hij verdedigde in de negentiende eeuw Ethiopië tegen Engelse indringers.’

We bleken alle drie dezelfde patroonheilige te delen. ‘Ik heet ook Yohannes,’ lachte de tekenaar, toen Johannes en ik ons hadden voorgesteld.

Yohannes opende zijn map en toonde ons een schets van een futuristisch ogend gebouw (‘mijn visie op het Addis Abeba van de toekomst’) en het portret van een man met lange bakkebaarden en een wijde, opstaande kraag. Rechtsonder stond zijn naam: Alexander Poesjkin.

‘Hoe kom je erbij Poesjkin te willen tekenen?’ vroeg ik.

Yohannes draaide de tekening om. Op de achterkant stond de dagorde van een symposium over de Russische dichter dat een week eerder in Addis was gehouden.

‘Poesjkin werd precies tweehonderd jaar geleden geboren,’ verduidelijkte Yohannes. ‘Dat is ook hier gevierd. Van moederskant stamde hij af van een Ethiopische prins. Vandaar dat hij “de zwarte Rus” wordt genoemd. Hij is ook een beetje van ons.’

Yohannes was op het platteland opgegroeid en woonde twee jaar in Addis. Hij logeerde bij zijn broer en had alle moeite van de wereld om de eindjes aan elkaar te knopen.

‘Het is onmogelijk in Ethiopië van je kunst te leven,’ zuchtte hij. ‘De mensen hebben hier wel wat anders aan hun hoofd. Hun volgende maaltijd bijvoorbeeld.’

‘Zou je dan niet liever naar het buitenland willen?’ vroeg ik.

Daar hoefde Yohannes niet over na te denken. ‘Ik zou nergens anders willen wonen,’ zei hij beslist. ‘Ethiopië is het mooiste land van de wereld.’

We stopten hem een bijdrage in zijn materiaalkosten toe en wensten hem succes.

Nog voor we ons goed en wel hadden omgedraaid, dook een agent op die de tekenaar terzijde nam.

We bleven staan, niet wetend wat te doen.

‘Don’t worry!’ lachte Yohannes ons toe. ‘Hij wil alleen weten wat ik jullie heb verteld. Goodbye!’

In de kleurloze Ras Makkonen Street wisselden vale kantoorgebouwen en onduidelijke winkels elkaar af. ‘Wildplassen is hier nog geen taboe,’ zei Johannes en knikte naar een zestiger die wijdbeens en ongegeneerd tegen een schutting waterde.

We sloegen een hoek om en kwamen op het plein waar het oude treinstation lag.

La Gare, zoals het station hier bekendstond, was een gebouw in frivole Franse stijl, voorzien van een elegante bogengalerij en afgewerkt in warme gele en lila tinten. ‘CHEMIN DE FER DJIBOUTO ETHIOPIEN’ stond boven de ingang. Van hieruit liep vanaf 1917 een spoorlijn vijfhonderd kilometer oostwaarts naar Djibouti, een havenstad aan de Golf van Aden. In de drukste dagen vertrokken de treinen beladen met koffie en huiden naar de kust, om met wapens en afgewerkte producten naar Addis Abeba terug te keren.

Twee jaar geleden was de laatste trein naar Djibouti vertrokken, sindsdien was het station gesloten. Aan de voorkant was daar weinig van te merken. Verschillende buslijnen hadden hier hun eindhalte en tientallen mensen liepen op het plein af en aan. Pas aan de achterkant van het station was het verval zichtbaar: de rails waren overwoekerd, wrakkige wagons met ingeslagen ruiten stonden er verweesd bij. De inhoud van het stationsgebouw was naar buiten gesleept en op het perron slordig bij elkaar gegooid. Lampen, bureaus en dossierkasten vormden een desolate rommelhoop, even troosteloos als de inboedel van een gezin dat net zijn huis is uitgezet. Johannes stelde zijn fotoapparaat scherp op een metershoge stapel verroeste ijzeren stoelen.

De bordjes tegen de muur van het stationsgebouw waren nog intact: Sortie Voyageurs 1ière et 2ième classe. Sortie Voyageurs 3ième classe. Inspecteur Chef de gare. In mijn hoofd verscheen een bonte menigte op het perron: rijke koffiehandelaars die zich koelte toewuifden, kleurig geklede boerinnen met een mand op het hoofd, haveloze dagloners met blote benen, allemaal op weg naar het geluk achter de horizon.

Een oude zwarte man in een wit T-shirt bracht me weer naar het hier en nu.

‘C’est triste, non?’ zei hij met een sterk Zuid-Frans accent, en hij keek om zich heen.

Ik knikte.

De man heette Arsène. ‘Ik heb mijn hele leven in dit station gewerkt,’ vertelde hij. ‘Mijn eerste baas kwam uit Perpignan. Tot 1974 liep alles perfect. Daarna, onder de communisten, is de ellende begonnen.’

Toen hij hoorde dat we uit België kwamen, wilde Arsène ons iets laten zien.

‘Venez!’ lachte hij.

We volgden hem, het perron af, tot bij een uitgewoonde wagon. Arsène wees naar een stalen plaatje onderaan het rijtuig, waarop het bouwjaar en de herkomst te lezen stonden: 1937 Haines Pierre.

‘Ça vient de votre pays!’ glunderde hij.

Ik had over Haine St. Pierre gehoord en wist dat het in de buurt van La Louvière lag. Tot de Tweede Wereldoorlog had de plek een bloeiende staalindustrie, maar die was al lang verdwenen. Het was niet alleen het station van Addis Abeba dat zijn beste tijd had gehad.

‘Daar zit nog een foto in,’ wees Johannes. Tussen het wrak van een wagon en een vervallen hangar was een lijn gespannen waaraan wasgoed te drogen hing.

Twintig minuten later pikten de anderen ons op en vertrokken we naar de universiteit. Verderop in Ras Makkonen Street waren werken aan de gang. Over een breedte van ruim twintig meter was een diepe geul uitgegraven, zodat voor het verkeer nog slechts twee smalle rijstroken beschikbaar waren. Stapvoets schoven we aan.

‘Laten we uitstappen en een kijkje nemen,’ zei Johannes. ‘De jeeps kunnen ons voorbij de werken opwachten.’

We stapten in stoet door het vers opgegraven zand de kuil in en botsten op een Chinees.

‘We are from Belgian television,’ beantwoordde ik zijn verbouwereerde blik.

De man knikte hoffelijk en gebaarde dat we onze gang mochten gaan.

Een dozijn Ethiopiërs was met spaden en houwelen in de weer. Terwijl Gery en Miguel op een graafmachine afliepen, probeerde ik met de Chinees een gesprek op gang te brengen.

‘Everything ok?’ Ik wees over de werken.

‘In six months finished,’ zei hij, en overhandigde me zijn kaartje.

Mister Liu Fang Tao, site engineer las ik onder een rij Chinese tekens. Ik stelde mezelf voor en maakte in gebarentaal duidelijk dat ik geen kaartje had. Mr. Liu lachte en knikte.

‘You like work here?’ vroeg ik.

Hij glimlachte. ‘Like or not like not important. Work!’

‘Voor het geval iemand zich afvraagt waarom Europa langs alle kanten wordt voorbijgestoken,’ bedacht Johannes luidop.

‘Can we do a little interview?’ vroeg ik aan Mr. Liu.

De ingenieur lichtte met beide handen de revers van zijn bestofte jasje op en keek hulpeloos om zich heen. ‘Like this?’

‘No problem,’ zei Johannes, en wees naar zijn eigen verschoten T-shirt.

Mr. Liu leek niet overtuigd. Hij diepte zijn gsm op en tikte een nummer in. ‘Wait,’ zei hij. ‘I check with boss.’

Daniel kwam naast me staan. ‘Twintig jaar geleden waren er in Ethiopië honderd Chinezen aan het werk,’ zei hij. ‘Vandaag dertigduizend.’

De China Road & Bridge Corporation was volgens Daniel de grootste in Ethiopië actieve bouwonderneming. ‘De Chinezen leggen in heel het land aan een recordtempo bruggen en wegen aan,’ vertelde hij. ‘De bouw van de nieuwe ringweg rond Addis is helemaal in Chinese handen.’

‘Wie betaalt dat allemaal?’

‘De Ethiopische overheid, met steun van de Wereldbank en de African Development Bank.’

Mr. Liu was nog altijd aan het telefoneren. Ik liep naar de andere kant van de kuil, waar een met aarde geladen vrachtwagen zich naar boven werkte. Een Chinese jongeman in een blauwe anorak gaf aanwijzingen.

‘Ik ben verantwoordelijk voor het transport op deze werf,’ zei hij in uitstekend Engels. ‘Het is moeilijk werken hier. Een maand geleden hebben een paar van mijn Ethiopische chauffeurs veertig nieuwe banden gestolen.’

‘Wat heb je toen gedaan?’ vroeg ik.

Hij glimlachte. ‘Het heeft geen zin je daarover te beklagen. De politie liet me op het bureau een halve dag wachten en stuurde me toen met vage beloftes weg.’

Zhang Huaqiang – hij schreef zijn naam in westerse letters op een papiertje nadat hij hem vier keer vergeefs had voorgezegd – was 27, werkte sinds tien maanden in Addis Abeba en had over Ethiopië gemengde gevoelens.

‘Ik hou van het klimaat,’ lachte hij, ‘maar niet van het eten. We vliegen onze eigen koks over die de Ethiopiërs leren hoe ze Chinees moeten koken.’

Over het Chinese arbeidsethos liet Huaqiang geen misverstand bestaan. ‘We werken twaalf uur per dag, zeven dagen per week. Alleen op Ethiopische feestdagen hebben we vrij, zo’n dag of vijf per jaar.’

‘Ongelooflijk,’ reageerde ik oprecht verbaasd.

‘It’s normal,’ zei hij, en maakte aanstalten om weer aan het werk te gaan.

Hij draaide zich nog even om. ‘Where are you from?’

‘Belgium,’ zei ik.

‘Belgium...’ Hij proefde het woord, dat hij duidelijk voor de allereerste keer hoorde.

‘Between Holland, Germany and France,’ tekende ik in de lucht.

‘I see,’ zei hij zonder overtuiging. En dan, lachend: ‘Goodbye!’

Naast een hoop zand stond een Ethiopische arbeider uit te blazen. Een gesluierd meisje bukte zich over een plastic bak waarin benodigdheden zaten voor het zetten van koffie en thee. Ze schepte drie lepels suiker in een kopje, goot er uit een thermos heet water bij, stopte er verse muntblaadjes bij en overhandigde het kopje aan de man. Die nam het zonder iets te zeggen aan, zette zijn hand in zijn zij en liet zijn blik over de werf gaan.

Ik vroeg Daniel of hij een zevendagenweek zelf niet een beetje drastisch vond.

‘Als de Ethiopiërs wat minder vakantie zouden nemen, zouden ze net zo rijk worden als de rest van de wereld,’ zei hij. ‘We hebben een enorme achterstand in te halen. China zat lang in een vergelijkbare situatie. Niet zo lang geleden kende China ook vreselijke hongersnoden en droogtes, en kijk waar ze nu staan.’

‘Ooit waren het de Europeanen die de mensen in Afrika kwamen vertellen hoe ze het moesten doen,’ zei ik.

Daniel knikte. ‘De Europeanen en de Amerikanen maken zich ongerust. Ze vragen zich af of de Chinezen aan een nieuwe kolonisatie van Afrika zijn begonnen. Maar dat is naast de kwestie. We hebben ontwikkeling en vooruitgang nodig, en die krijgen we alleen door hard te werken. Vergeet niet dat wij geen natuurlijke rijkdommen hebben. Er zit in Ethiopië geen olie of goud in de grond.’

‘Pakken de Chinezen het beter aan dan de Europeanen indertijd?’

‘Absoluut. De Europeanen stuurden ons voedsel, de Chinezen leren ons koken.’

Mr. Liu was intussen klaar met bellen, maar maakte ons met zwaaiende armen duidelijk dat een interview er niet inzat.

‘Sorry, no time!’

Toen ik eind jaren zeventig in Antwerpen en Gent filosofie studeerde, leerde ik dat niet alleen in het Westen grondig over het leven werd nagedacht. Ook China, India en de Arabische wereld brachten in de loop der eeuwen belangwekkende wijsgeren voort. Afrika kwam op geen enkel moment ter sprake en bleef een blinde vlek op de filosofische wereldkaart. Het zwarte continent was rijk aan bodemschatten, maar schijnbaar verstoken van deugdelijke denkers.

‘Typisch voor de paternalistische houding waarvan het Westen tegenover Afrika altijd blijk heeft gegeven,’ reageerde professor Bekele Gutema op mijn universiteitsherinneringen.

We liepen over de groene campus van Addis Abeba University, waar professor Gutema het departement filosofie leidde. Hij was lang en slank, en achter zijn lome bewegingen vermoedde je de kracht van een atleet.

‘Wie heeft in Europa ooit gehoord van Zara Yakub?’ vroeg hij retorisch.

Ik niet in ieder geval. Ik maakte het met een licht hoofdschudden duidelijk.

‘Zara Yakub was een Ethiopische filosoof uit de zeventiende eeuw,’ vertelde professor Gutema. ‘Hij was autodidact en formuleerde ideeën die veel gemeen hebben met die van zijn tijdgenoot René Descartes, hoewel Yakub in Ethiopië volledig afgesloten was van de Europese filosofische traditie en Descartes nooit kan hebben gelezen. In sommige opzichten was Yakub vooruitstrevender dan zijn westerse collega’s. Zo vond hij dat man en vrouw binnen het huwelijk volledig gelijk zijn. Dat schreef een Ethiopiër in de zeventiende eeuw! Ik daag je uit om die stelling bij een westerse filosoof uit die tijd te vinden.’

Professor Gutema had in Jena, in het voormalige Oost-Duitsland, gestudeerd. Hij kende en bewonderde de westerse wijsgeren, maar was tegelijk geschokt door de manier waarop zelfs de grootsten onder hen zich over Afrikanen uitlieten.

‘De Schotse verlichtingsfilosoof David Hume schreef in 1753 dat er nog nooit een niet-blanke beschaving had bestaan, en dat van alle zwarte slaven die zich in Europa bevonden er niet één was die tekenen van intelligentie vertoonde. Ook Kant en Hegel vonden zwarten per definitie dommer dan blanken.’

Ik voelde me als een Duitser in wiens bijzijn iemand over de Holocaust begint.

‘Zulke dingen lees je vandaag niet meer,’ zei professor Gutema. ‘Toch overheerst in het Westen nog altijd de overtuiging dat Afrika op filosofisch vlak niets te bieden heeft. De westerse filosofie beschouwt zichzelf nog altijd als universeel en vindt dat haar waarheden voor de hele mensheid gelden. Maar dat is natuurlijk niet zo. De westerse filosofie is ontstaan in een Europese context en heeft haar eigen gevoeligheden en prioriteiten. Een Afrikaan legt heel andere accenten.’

Het was examentijd en rond ons namen studenten nog snel een bladzijde van een cursus door. Zij die klaar waren zaten op het gras na te praten.

‘De Afrikaanse landen zijn vandaag politiek onafhankelijk,’ ging professor Gutema verder. ‘In fysieke zin zijn de kolonialen vertrokken, maar onze denkwereld wordt nog altijd door westerse begrippen gedomineerd. Zelfs in Ethiopië, terwijl we in letterlijke zin nooit werden gekoloniseerd. Kijk om je heen: de structuur van deze universiteit, het feit dat we hier in het Engels doceren, het is allemaal westers. Wat Afrika nodig heeft, is een geestelijke dekolonisatie.’

Ik zei dat dat geweldig klonk en vroeg wat hij er precies mee bedoelde.

‘Het Westen legt een grote nadruk op het individu. Voor een westerling vertrekt alles vanuit het “ik”. Je pense, donc je suis. Ik denk, dus ik ben. Dat leidt tot een doorgedreven individualisme dat mensen hier als bedreigend en ontwrichtend ervaren. Laat ik daar een Afrikaanse wijsheid tegenover plaatsen: “Als je je buur geen negen laat halen, zal je zelf nooit een tien halen.” Om zelf uit te blinken, moet je de ander erbij betrekken. Dat vergeet men in het Westen vaak.’

Professor Gutema raakte op dreef. ‘Neem het begrip “democratie”. In het Westen houdt dat in dat de meerderheid haar wil oplegt aan de minderheid. Afrika heeft dat idee overgenomen, maar tot nader order wil het in de meeste van de Afrikaanse landen niet echt vlotten met de democratie. En dan druk ik me nog zacht uit.’

‘Heeft Afrika een ander soort democratie nodig?’ vroeg ik.

De professor knikte. ‘In de prekoloniale tijd werd in Afrika een consensuspolitiek gevoerd. Bij een belangrijk probleem kwamen vertegenwoordigers van alle betrokken clans samen. Ze gingen niet uit elkaar voor er een oplossing was bedacht waarin iedereen zich kon vinden. Zo had niemand het gevoel dat hem door de meerderheid iets was opgedrongen.’

Het kantoor van professor Gutema was sober en franjeloos. Hij schoof twee boeken – Oromo Wisdom en Intercultural Dialogues – opzij en nodigde me uit te gaan zitten.

Ik vertelde over de Chinese aanwezigheid die me onderweg was opgevallen en vroeg of dat volgens hem op een omslag wees, op het feit dat de rol van het Westen in Afrika was uitgespeeld.

Hij grinnikte. ‘Ik denk dat Chinese aannemers eerst en vooral goedkoper zijn dan Italiaanse of Duitse.’

‘Ze nemen ook maar vijf dagen vakantie per jaar,’ zei ik.

‘Dat wist ik niet,’ lachte hij, ‘maar wat belangrijker is: ze bemoeien zich niet met de politieke situatie van een land. Ze willen zakendoen, niks meer of niks minder. Dat komt de Afrikaanse leiders natuurlijk mooi uit. President al-Bashir in Soedan of onze eigen leiders hier in Ethiopië vinden het geweldig dat er mensen zijn die hen geld willen lenen, die hen willen bijstaan bij het bouwen van bruggen en wegen zonder over mensenrechten of politieke gevangenen te beginnen.’

‘Misschien ook omdat ze geen morele superioriteit uitstralen, wat het Westen altijd heeft gedaan?’

‘Precies. Het Westen heeft zichzelf altijd als een stichtend voorbeeld gezien. De hele wereld moest de westerse idealen van democratie en mensenrechten omarmen. Met de Chinezen is dat heel anders. Zij willen ons hun waarden, die van het Chinese socialisme, niet opdringen. Wellicht ook omdat ze beseffen dat zoiets een onhaalbare kaart is.’

Het dorp bij het meer

Voor de tweede keer in tien dagen verlieten we Addis Abeba, deze keer met de steven naar het westen gericht. We hadden de wieg verkend, het gebied waar ooit het menselijke avontuur was begonnen, nu wachtte ons de lange tocht naar het Europese Avondland. Duizenden jaren had het onze verre voorouders gekost om in West-Europa te komen, wij hoopten over drie maanden onze eindbestemming te bereiken.

We reden in de richting van Soedan, maar voor we de grens overstaken wachtte ons nog één halte op Ethiopische bodem: Bahir Dar, de stad waar Daniel was opgegroeid.

‘I love my town,’ lachte onze tolk. ‘We hebben de mooiste meisjes en het mooiste meer van Ethiopië!’

Daniel vertelde dat hij in zijn jeugd alcohol van Ethiopië naar het drooggelegde Soedan smokkelde. ‘We brachten parfum en kleren mee terug. Bij de checkpoints stopten we de soldaten wat geld toe, verder had je geen problemen.’

De weg naar Bahir Dar was pas sinds kort geasfalteerd, en voetgangers waren duidelijk nog niet gewend aan de snelheid waarmee auto’s kwamen aanrijden. De oude man met zijn magere benen, de vrouwen met een jerrycan of een takkenbos op het hoofd, de jongens die een stel ezels of een kudde geiten voortdreven: ze staken allemaal doodgemoedereerd de straat over, bleven vaak midden op de weg nieuwsgierig staan kijken en leken zich van het naderende gevaar geen rekenschap te geven. Als bij mirakel werd niemand geraakt.

Niet dat op deze weg geen ongelukken gebeurden. Vlak voor een scherpe bocht stond een truck langs de kant. De chauffeur zat achter het stuur en keek ontzet voor zich uit. Drie mannen timmerden woest met stokken op het portier. Voorbij de bocht werd alles duidelijk: twee aangereden ezels lagen dood op het asfalt. Hun ingewanden stulpten uit hun opengereten buiken.

‘Wat denk je dat er met de chauffeur zal gebeuren?’ vroeg Gery.

‘Wellicht wordt hij gelyncht,’ zei Daniel doodkalm. ‘In Africa life is cheap, my friend.’

In Bahir Dar oogde alles nieuw: het spiegelgladde wegdek van de met palmen afgezette lanen, de pastelkleurige kantoorgebouwen, de uitgestrekte en goed onderhouden bloemperken.

‘Bahir Dar is onherkenbaar veranderd,’ zei Daniel. ‘Toen ik een kind was, stond hier geen enkel huis met twee verdiepingen.’

De spectaculaire groei was ingezet nadat Bahir Dar begin jaren negentig tot administratieve hoofdstad van de Amhara-regio was bevorderd. De stad trok een massa investeerders aan en kreeg een volwaardige universiteit. De afgelopen tien jaar was de bevolking van Bahir Dar haast verdubbeld.

Maar de economische en demografische explosie van Daniels geboorteplaats was niet wat ons hier deed uitstappen. Tussen de talrijke fietsers en de blauw-witte uitgebouwde motorfietstaxi’s, de badjadj, reden we op Daniels aanwijzingen naar de noordelijke rand van de stad, waar een van Ethiopiës grootste verrassingen wachtte.

In de verte streek een vlucht pelikanen op het bleekgroene water neer. Een vissersboot tufte in de richting van een brokkelige kade, waar een kransje in het wit gehulde vrouwen netten verstelde. Vanaf de betonnen steiger waar ik stond was de dichtbegroeide overkant van het Tanameer nog duidelijk te zien, links strekte het meer zich ruim zestig kilometer naar het noorden uit.

‘Zoveel water bij elkaar is wel het laatste wat een mens in Ethiopië verwacht,’ zei ik, mijn ogen tegen de zon afschermend.

‘Dit is de watertoren van Oost-Afrika,’ zei Alayu Yalew, die naast me mee over het meer uitkeek. Alayu werkte in het vlakbij gelegen Bahir Dar Fishery and Aquatic Life Research Center, waar hij met zijn team het leven in het meer bestudeerde.

‘Het Tanameer is Ethiopiës grootste zoetwaterreserve,’ vertelde hij. ‘Het beslaat 3150 vierkante kilometer, dat is meer dan de hele provincie Oost-Vlaanderen.’

Ik keek verbaasd op. ‘Hoe weet jij hoe groot Oost-Vlaanderen is?’

Hij lachte. ‘Ik heb twee jaar aan de landbouwfaculteit in Gent gestudeerd.’

Ik had aan dezelfde universteit college gelopen. Maar Alayu had op een dag koning Albert II in levenden lijve gezien, en dat was meer dan ik kon zeggen.

‘Hij kwam voor een ceremonie naar Gent,’ herinnerde Alayu zich. ‘Ik heb de hele dag naar hem staan uitkijken. Hij is dan wel geen keizer, maar ik was toch onder de indruk.’

Een zwartgebekte ibis tripte op stijve stelten door het riet. Ik leerde van Alayu dat de Blauwe Nijl in het Tanameer ontspringt, Soedan binnenstroomt, in de Soedanese hoofdstad Khartoem met de Witte Nijl samenvloeit en vruchtbaar slib tot in de Egyptische Nijldelta meevoert.

‘Het Egyptische graan groeit op Ethiopische grond,’ glimlachte hij.

Ook voor Bahir Dar zelf bleek het Tanameer een economische sterkhouder. Duizenden mensen leefden hier van de visvangst, boeren gebruikten het water om hun land te irrigeren en een waterkrachtcentrale in de buurt leverde elektriciteit aan de hele streek.

Toch maakte Alayu zich zorgen.

‘Op het eerste gezicht is hier niets aan de hand,’ zei hij, ‘maar het Tanameer verkeert in moeilijkheden. Het waterpeil daalt gestaag en het visbestand neemt jaar na jaar af. Alle vissers klagen erover. Het komt door de algemene ontbossing. De rivieren die het meer voeden, voeren steeds meer losgekomen grond met zich mee.’

Hij draaide zich om. ‘Kom, ik laat je mijn werkplek zien.’

Ik volgde Alayu over een pad dat langs een omgekeerde sloep naar een bakstenen gebouwtje leidde. We stapten over een geit die in het deurgat aan een leidingbuis lag gebonden, liepen een afgebladderde gang door en kwamen in een ruimte vol aquariums, waarin vissen van uiteenlopende vorm en grootte zwommen. Tegen de muur hingen gedroogde soortgenoten.

‘Meerval, nijlbaars en tilapia zijn de drie meest voorkomende soorten in het Tanameer,’ wees Alayu. ‘Hier in het lab willen we meer te weten komen over hun paar- en migratiegedrag.’

Daartoe werden de vissen geteld, gemeten, gewogen en opengesneden. Een medewerker boog zich aan een tafel over iets wat op een ansjovis leek.

‘Vanuit het meer zwemmen de vissen tegen de stroom weer de rivier in om daar te paren,’ antwoordde de man toen ik hem vroeg wat hij precies onderzocht. ‘Net als de zalm. We proberen erachter te komen op welk moment ze dat precies doen. Overdag of ’s nachts.’

Ik zag niet hoe die kennis het visbestand in het meer ten goede kon komen, maar ik was dan ook geen deskundige. Dat was wel waar de medewerker mij voor hield, want met een ernstig gezicht vroeg hij wat mijn specialiteit was.

‘Mixed grill,’ zei ik, maar ik was niet zeker of die flauwe grap overkwam.

Achter het gebouw lagen vijvers, waarin de wetenschappers verschillende soorten vis kweekten om de visboerderijen in de omtrek van gezonde jonge exemplaren te voorzien.

Alayu haalde een schepnet door het donkergroene water. ‘Dit is een nijlbaars,’ zei hij, en hij duwde een spartelende, vijftien centimeter lange vis met stekelige vinnen onder mijn neus. ‘Een mannetje.’

‘Waaraan zie je dat?’

Hij draaide de vis ondersteboven. ‘Hier zitten de geslachtsorganen.’

Om alle twijfel weg te nemen drukte Alayu met zijn duim en wijsvinger het onderlijf van de vis samen, zodat uit een klein gaatje een kwakje vuilwit slijm tevoorschijn kwam.

‘Nijlbaarssperma, te gek!’ riep Gery, en zoomde in.

Daniel had een ontmoeting geregeld met professor Yihenew Selassie, die aan de universiteit van Bahir Dar ecologie doceerde. De professor had een fijn snorretje en droeg een koperkleurig pak. We vonden een terras aan de oever van het meer, waar we onder een Pepsi-parasol een koffie bestelden.

‘In België ben ik nooit geweest,’ lachte professor Selassie. ‘Maar in Zwitserland heb ik veel vrienden, ik heb in Bern gestudeerd.’

Hij vertelde over de grote veranderingen in zijn stad, maar wees meteen op de kwalijke kanten ervan.

‘Vele hotels lozen hun afvalwater rechtstreeks in het meer. Ook wat dat betreft zijn we helaas modern geworden.’

Ik vroeg de professor of het milieu ook in Ethiopië een bron van bezorgdheid was. Hij knikte en schepte drie lepeltjes suiker in zijn koffie.

‘Ons aandeel in de wereldwijde CO₂-uitstoot is verwaarloosbaar,’ zei hij, ‘maar van alle Afrikaanse landen wordt Ethiopië het hardst door de klimaatverandering getroffen. Periodes van grote droogte doen zich tegenwoordig om de vijf jaar voor, vroeger was dat maar om de tien à vijftien jaar. Het regenseizoen begint ook ieder jaar later, en wordt steeds korter. Die evolutie is funest. Vergeet niet dat tachtig procent van de Ethiopiërs in de landbouw werkt. En als de landbouw wordt getroffen, lijdt de hele economie schade.’

‘Bent u boos op het Westen?’ vroeg ik.

‘Boos worden helpt je niet vooruit,’ glimlachte professor Selassie. ‘Dialoog is de enige oplossing.’

‘En wat zou de uitkomst van die dialoog moeten zijn?’

De professor zette zijn kopje neer en wikte zijn woorden.

‘We moeten van het Westen compensaties krijgen. Ook al beseffen we dat die geen einde zullen maken aan onze ecologische problemen.’

‘Wat kunnen de Ethiopiërs intussen zelf ondernemen?’

Professor Selassie lachte kort. ‘We kunnen moeilijk een oorlog tegen het Westen beginnen!’

Hij liet zijn blik over het meer gaan. ‘We hebben de laatste decennia veel te veel bossen omgehakt,’ zei hij weer ernstig. ‘In 1960 was veertig procent van het land in Ethiopië bebost. Vandaag nog drie procent. Daardoor komt uit de bergen geërodeerde grond naar beneden die de vruchtbare grond wegspoelt. Jaarlijks verliezen we tweehonderd ton vruchtbare grond per hectare. Als we die trend niet keren, zullen we eindigen als een woestijnland.’

Professor Selassie twijfelde even. ‘We moeten ook de bevolkingsaangroei onder controle krijgen. We moeten gaan voor...’

‘Minder kinderen?’

Hij glimlachte. ‘We zijn vandaag met 75 miljoen, dat is meer dan genoeg voor Ethiopië. Maar we zijn een land met mogelijkheden. We hebben water in overvloed. Wist je dat geen enkele rivier Ethiopië binnenstroomt? Al onze rivieren stromen naar het buitenland. Wij voorzien vele Afrikaanse landen van water.’

‘Ethiopië is gul,’ zei ik.

De professor knikte. ‘Wij geven. En we krijgen daar niks voor in ruil.’

‘Ook uit Soedan vloeit niets terug?’

‘Helemaal niks.’ Professor Selassie lachte. ‘Maar een pijplijn met geraffineerde olie zou een mooi begin zijn.’

Onze laatste uren in Ethiopië brachten we door op Mango Beach. Het was Daniels favoriete plek bij het meer, volgens Miguel omdat je er de hele dag door eten en drinken kon bestellen. Het terras bood een mooi uitzicht over de plezierboten, visserssloepen en kano’s die door elkaar over het water voeren. Aan de horizon lagen eilanden waar monniken in middeleeuwse, voor vrouwen ontoegankelijke kloosters woonden. Boven onze hoofden hing een zwart-witte colobusaap tussen de palmbladeren.

Ik vertelde Daniel dat ik mijn beeld van Ethiopië de afgelopen weken sterk had moeten bijstellen.

‘Dat overkomt alle buitenlanders,’ zei hij. ‘Iedereen associeert Ethiopië alleen met hongersnood en uitgeteerde kindjes met een gezicht vol vliegen. Ik heb ooit een Amerikaanse toerist begeleid die eten voor drie weken had meegebracht. Maar wat wil je: zelfs in de Oxford Dictionary wordt Ethiopië bij het woord “hongersnood” als voorbeeld aangehaald.’

Daniel vertelde dat een van zijn vrienden twee jaar eerder met een internetloterij een Green Card had gewonnen en naar de VS was verhuisd.

‘Hij werkt als afwasser in een Ethiopisch restaurant in Washington. Als mensen hem vragen waar hij vandaan komt, antwoordt hij “Afrika”. Hij is ermee opgehouden te zeggen dat hij uit Ethiopië komt. Iedereen reageerde op dezelfde manier: “Oh, Ethiopia! The starving people!”’

Bij de oever werkte een bont gezelschap zich in een rondvaartsloep. Een vrouw met een lila sjaal kreeg van een man een helpende hand aangereikt, maar verloor niettemin ei zo na haar evenwicht. Gilletjes en gelach stegen op. De colobusaap leek in de opwinding te willen delen en stootte een spottende kreet uit.

‘Ons imago is ons grootste probleem,’ zei Daniel.

Hij legde zijn twee handen op zijn buik. ‘Ik rammel, jullie niet?’