HOOFDSTUK 1

DE ONTDEKING VAN DE NIEUWE WERELD

CHRISTOFFEL COLUMBUS

Christoffel Columbus, een zeer bekwame zeevaarder, was niet de ontdekker van de Nieuwe Wereld. Hij vond die zonder het te beseffen in oktober 1492 toen hij als eerste een weg westwaarts over de oceaan zocht naar de Indiës (toenmalige benaming voor China en India). Hij zette toen voet aan wal op het eilandje Guanahaní (San Salvador op de Bahama- eilanden). Zelf bleef hij in zijn officiële geschriften en hoogstwaarschijnlijk in zijn diepste gedachten tot aan zijn dood in 1506 volhouden dat hij eilanden voor de Chinese kust gevonden had. Hij was echter nog een half werelddeel verwijderd van Japan dat vóór China lag. Hij was niet de enige die China via het westen wilde bereiken. Maar hij was wel de eerste die met hardnekkige volharding zo ver naar het westen zeilde. Hij was een grote pionier, die door zijn vier reizen een voor westerlingen duizenden jaren lang onbekend continent opende, nu Amerika genoemd. Westerlingen hadden de Indiës al lang ontdekt via de landroute, maar ze hadden die niet meer bereisd sinds Marco Polo. Die verbleef jaren aan het hof van de Mongoolse keizer Kublai Khan, een kleinzoon van Genghis Khan, die China in 1276 had veroverd. In 1292 was Marco Polo terug in Venetië.³⁸ Zijn succesvolle reisverhaal Il Milione, ook De Beschrijving van de Wereld genoemd, is doorspekt met overdrijvingen en weetjes van horen zeggen. De fabelachtige rijkdommen in goud, parels, specerijen en de schitterende paleizen genoten grote aandacht.

Veel personen droegen tussen 1492 en 1522 bij tot het langzame bewustwordingsproces op geografisch, politiek en etnografisch gebied van de ontdekking van de Nieuwe Wereld.³⁹ Geografische merites komen toe aan Columbus (1492-1504), Hojeda, Coelho met Vespucci (1500), Cabral (de zeeroute naar Brazilië, 1500) en vooral Ferdinand Magellaan, een Portugees in Spaanse dienst die in 1519-1522 met Michele de Cuneo de eerste reis rond de wereld maakte via Zuid-Amerika door de naar hem genoemde Straat van Magellaan.⁴⁰ Hijzelf werd onderweg gedood maar Juan Sebastián del Cano bracht de rest van de vloot naar Spanje. Het jaar 1522 is geografisch gezien een cruciale datum omdat men zich in Europa pas na die eerste wereldomvaart in Azië, India en Afrika bewust werd van de werkelijke oppervlakte van de aarde en de uitgestrektheid van de zeeën tussen de continenten. Politieke verdiensten gaan naar Columbus en Cabral. Cabral nam Brazilië voor Portugal in bezit. De eerste etnografische beschrijvingen zijn van de hand van de scheepsarts Chanca, Cabral, Pêro Vaz de Caminha (1500) en Vespucci.⁴¹ Amerigo Vespucci is al vijf eeuwen lang ondergewaardeerd. Nochtans besefte hij als eerste in 1501 dat er een vierde continent was dat hij in 1502 de Nieuwe Wereld noemde. Die naam was al vroeger gebruikt maar had geen betrekking op een nieuw continent. Dit besef betekende een grote schok in de toenmalige westerse wereld. De benaming America is afgeleid van Americus, zijn voornaam in het Latijn. Omdat de andere continenten allemaal een vrouwelijke naam hadden: Europa, Asia en Africa werd America gebruikt. Bewonderaars van Columbus, al vanaf Las Casas, betreuren dit en hadden het nieuwe continent liever Columba gedoopt. Columbus moest zich tevreden stellen met de benaming indianen voor de bewoners, die hij ten onrechte gaf omdat hij dacht in India te zijn, en met de nieuwe term kannibalisme.

1492-1522: een uiterst belangrijke mijlpaal in de wereldgeschiedenis

De Atlantische route, de snelweg naar de rest van de wereld, lag nu open. Er bestonden al eeuwenlang contacten met India en China maar de zeeroutes westwaarts via de Atlantische Oceaan deden pas inzien hoe ver die continenten uit elkaar lagen. Met de ontdekking van de Nieuwe Wereld werden twee beschavingen die duizenden kilometers van elkaar leefden met elkaar geconfronteerd. De Oude Wereld ontmoette er nieuwe, sinds de oudheid onbekende volkeren met andere politieke en religieuze culturen, een schat aan nieuwe talen, landbouwgewassen (maïs, aardappelen, tabak) en fauna. Hij kwam in contact met grootse bloeiende stedelijke culturen (Azteken en Inca en de vergane glorie van de Maya) en met kust-, woud- en savannebewoners in Brazilië en zoveel andere culturen. Door dit contact kwamen in enkele decennia gewild en ongewild immens veel bewoners om. Veel schitterend materieel cultuurgoed werd met de grond gelijkgemaakt, zoals de stad Mexico-Tenochtitlan in 1519, die 200.000 inwoners telde, waarschijnlijk de grootste stad in de toenmalige wereld na Constantinopel. Sevilla telde toen 45.000 en Lissabon 100.000 inwoners. Het Verre Oosten met China wordt buiten beschouwing gelaten. Maar ook veel immaterieel werelderfgoed zoals religieus-politieke opvattingen en talen gingen gedeeltelijk of voorgoed teloor.

Ontdekkingsreizigers als Columbus (1492), Cabral (1500) en Vespucci (1501), en veroveraars als Cortés (Mexico, 1519) en Pizarro (Peru, 1533) leefden in de Oude Wereld op een scharniermoment tussen de late middeleeuwen gericht op Griekse, Latijnse en Bijbelse tradities, en de renaissance waarin empirie en rationaliteit centraal stonden. Deze spanning leefde ook bij hen. De opkomende boekdrukkunst bezorgde hun brieven en reisverhalen een enorm klankbord. Hun geschriften haalden tientallen drukken en verschenen in het Latijn, Frans, Portugees, Spaans, Italiaans, Duits en Nederlands. Een goed voorbeeld is de eerste brief van Columbus geschreven op 15 februari 1493 en gericht aan de schatmeester Luis de Santángel van de Spaanse Hoogheden Ferdinand van Aragón (dat één miljoen inwoners telde) en Isabella van Castilië (met zes miljoen inwoners). Deze brief is een inderhaast geschreven samenvatting van zijn hele reis over de ontdekking van eilanden voor de Chinese kust.⁴² Columbus kwam met twee karvelen, de Niña en de Pinta, terug van zijn eerste reis in de Cariben waarvan men pas jaren later besefte dat ze vóór Midden-Amerika lagen.⁴³ In de nacht van 14 februari 1493 woedde er een hevige storm. De kapiteins verloren de controle over de karvelen en die verloren elkaar uit het zicht. In de ochtend was de Niña alleen onderweg. De storm werd een orkaan. De bemanning begon te bidden en een bedevaart te beloven. De zending scheen hopeloos verloren. Als de Niña verging, was er geen bericht over die reis voorhanden, tenzij kapitein Martín Alonso Pinzón van de Pinta de storm overleefde en als eerste Spanje bereikte. Die Martin Pinzón was niet zo betrouwbaar en zou wellicht met alle eer en geld gaan lopen. Hij was onder andere tegen alle afspraken in al op 21 november 1492 goud gaan zoeken zonder toelating van admiraal Columbus. Pinzón zelf behield de helft ervan en de rest werd onder de bemanning van de Pinta verdeeld. Columbus moest dit dulden en uit angst voor muiterij zwijgen. Daarom, en vooral om zichzelf en zijn nakomelingen het geld en de eer verbonden aan de ontdekkingen te bezorgen, schreef admiraal Columbus, althans volgens Bartolomé de las Casas, alle wezenlijke informatie over zijn ontdekkingen op enkele vellen perkament gericht aan de Spaanse Kroon. Hij wikkelde die in een in was gedrenkte doek, stak de rol in een nog grotere doek en sloot dit pakket in een waterdichte ton die ook nog de boodschap bevatte dat de vinder die het pakket aan de geadresseerden kon bezorgen een belang van duizend dukaten kreeg. Het vaatje werd in zee geworpen. Een kopie van die brief werd eveneens in een vaatje op het achterdek vastgemaakt. Geen van beide exemplaren werd ooit teruggevonden. Op 15 februari ging de orkaan liggen en was het onmiddellijke gevaar geweken. Columbus schreef de brief een derde maal. Twee dagen later was hij op de Portugese Azoren, waar hij een week verloor door diplomatieke moeilijkheden. Met Spanje in zicht belandde hij weer in een zware storm die hem dwong op 4 maart aan te meren op de Taag in Portugal, een concurrerende mogendheid. Hij schreef direct een postscriptum bij zijn brief om het voorval uit te leggen. Die brief werd over de landweg per ijlbode verzonden naar de schatmeester in Barcelona, waar de vorsten verbleven. Andere auteurs vermoeden dat die brief vanuit Palos in Spanje verstuurd werd om onderschepping door Portugal te vermijden. De in het Spaans opgestelde brief werd direct begin april door Posa in Barcelona gedrukt vooraleer Columbus er zelf aankwam. Op 29 april was er in Rome al een Latijnse vertaling door de humanist Alexander Cosco. Begin mei was die al gedrukt. Cosco maakte soms nieuwe zinnen en smukte dramatische of feestelijke gebeurtenissen op met epische citaten in de stijl van de humanisten van die tijd. Die Latijnse brief werd bewust een literaire brief. In hetzelfde jaar verscheen in het humanistische centrum Bazel een geïllustreerde uitgave getiteld De insulis Indiae nuper inventis (Over de onlangs ontdekte eilanden van Indië). De illustraties waren fantasierijk. Die brief werd in vele talen vertaald. Toen drong het langzamerhand in Europa door dat Columbus niet de Indiës had gevonden. Na de wereldreis van Magellaan verdween de interesse voor de brief die pas met de Verlichting op nieuwe belangstelling kon rekenen. De eerste ontdekkingsreizigers beschreven wat ze zagen of meenden te zien vanuit hun eigen wereldbeeld of vanuit het verwachtingspatroon van hun opdrachtgevers. Omdat de eerste bewoners die ze in de Nieuwe Wereld ontmoetten naakt of bijna naakt waren en omdat er ook goud was, dacht Columbus tijdens zijn derde reis in 1498, toen hij tot aan de Orinoco voer, dat hij het Aards Paradijs had gelokaliseerd. In de joodse, christelijke en moslimtraditie was dit een plaats van onschuld, overvloed en goud en de bakermat van de mensheid die in het Verre Oosten werd gesitueerd. Hij dacht er niet aan dat het vasteland kon zijn. In 1501 gebruikte Columbus ook de term vasteland (tierra firme) om Cuba aan te duiden, dat hij identificeerde met een deel van het Aziatische vasteland. Hij had al zijn bemanningsleden onder ede laten zweren dat ze het vasteland hadden bereikt.

Het inzicht van Vespucci in 1502 van een Nieuwe Wereld, een vierde continent, bracht een grote schok teweeg in de Oude Wereld. Velen dachten toen dat alleen de Oude Wereld (Europa, Afrika en Azië) die in de oostelijke hemisfeer lag, bewoond was. Pas in 1488 rondde Bartolemeu Dias Kaap de Goede Hoop. Tot dan geloofden velen dat er in de antipoden geen menselijk leven mogelijk was omdat een mens de zeer hete evenaar niet kon overschrijden. Portugese zeevaarders waren pas in 1474 in Sierra Leone geweest en in 1484 aan Kaap Sinte Katherina. Toen ze voor het eerst langs de westkust van Afrika door de verzengende hitte de evenaar zuidwaarts overschreden, ging dat gepaard met grote angst. Toen men dan ook in Brazilië, onder de evenaar, mensen aantrof, rees meteen de vraag of het mensen waren en of ze van Adam en Eva konden afstammen. Een pauselijke oorkonde van 1512 stelde dat de Amerikaanse autochtonen van Adam en Eva afstamden en dat ze bijgevolg bekeerd konden worden. Paus Paulus III zal op 10 juni 1537 herhalen dat de indianen bekwaam zijn om het christelijke geloof aan te nemen en dat ze geen slaaf gemaakt mogen worden. Er waren ook speculaties dat ze van een verloren stam van Israël afstamden.

Waarom Spanje en Portugal de Nieuwe Wereld ontdekten

De ontdekking van Noord-Amerikaanse kusten door de Vikings eeuwen vóór Columbus wordt hier niet besproken omdat noch de Amerikanen noch de Vikings er gevolgen van ondervonden of daar in ieder geval niets van overgeleverd is.

Waarom vond de ontdekking van de Nieuwe Wereld (de westelijke hemisfeer) precies plaats in dit tijdperk én door Portugal en Spanje met Italiaanse nautische en financiële steun?⁴⁴ Sommige redenen klinken nogal eurocentrisch: de uniciteit van Europa, de nieuwsgierigheid en hardnekkigheid van de bevolking, en de beschikbaarheid van nieuwe technologieën. De technische hulpmiddelen speelden echter geen doorslaggevende rol. Ze waren overigens ontleend aan andere culturen. Tot in de zeventiende eeuw gebruikten weinig zeevaarders een astrolabium om de breedte te bepalen op grond van de hoogte van de zon of van de poolster boven de horizon. Columbus deed dat niet. Hij had wel een kwadrant aan boord maar gebruikte die bijna nooit.⁴⁵ Ook de karvelen, zeilschepen die wendbaarder waren en meer laadvermogen hadden dan de vroegere schepen in Europa, waren niet beter dan de Aziatische. De oosterse rompen waren zelfs beter waterdicht en konden tot dertig keer meer laden dan het grootste Europese schip in die tijd. De Chinese schepen hadden bovendien tussenschotten in de romp zodat een schip bleef drijven als het op een rots liep.⁴⁶

Uiteraard speelde de ligging van Portugal en Spanje aan de Atlantische Oceaan een rol. De Portugezen hadden de kuststroken van Afrika en van de Indische Oceaan al verkend en er handelsposten gevestigd. Ze voeren van post naar post via de kustlijn. Maar de Atlantische Oceaan westwaarts verkennen was iets anders. Eén element dat zeker meespeelde, was de traditie op het Iberisch schiereiland van de idealisering van het avontuur en de cultuur van ridderlijkheid. Persoonlijke hebzucht en het ambiëren van een hogere sociale rang waren bijkomende factoren. Het economische belang van de vorsten van Portugal en Spanje gepaard met de wil om te christianiseren speelden een hoofdrol. Vooral Spanje was in goudnood.⁴⁷ Castilië zocht in de jaren 1480 een substituut voor de West-Afrikaanse goudmarkten die in Portugese handen waren. De directe toegang van de ongeëvenaarde rijkdommen die Marco Polo had beschreven, waren al aanlokkelijk op zich. Maar de directe toegang was door Turkije geblokkeerd en de potentiële oosterse route naar India via Afrika was voor Spanje sinds 1479 verboden door een verdrag met Portugal na een vijfjarige oorlog. Daarenboven had het koninkrijk Granada indirect voor Afrikaans goud gezorgd in de vorm van een jaarlijks tribuut. Dit viel weg na de verovering. Overigens hadden Ferdinand en Isabella de overgave en het weggaan uit Granada afgekocht voor 24 miljoen maravedí (een maravedí was een koperen muntje waarvan er duizend de waarde hadden van één ons goud).⁴⁸ Zo kon de directe handel met Azië goud opleveren. Bij de reconquista op islamitisch Granada en de uitwijzing van de niet-bekeerde joden in 1492 dacht men aan een verovering van Jeruzalem, dat nog steeds in moslimhanden was. Columbus schrijft expliciet in zijn logboek van de eerste reis dat hij er bij de koningen op aangedrongen had de opbrengst van zijn onderneming te besteden aan de verovering van Jeruzalem. Dit was een algemeen verspreide gedachte in het toenmalige christelijke Westen. Dat Europa en meer bepaald het zuidwesten ervan op de voorgrond trad, was waarschijnlijk niet zozeer het gevolg van Europa’s superioriteit maar van een gebrek aan belangstelling bij andere volkeren en de terugtrekking van concurrenten. De Chinese scheepvaart had onder leiding van de eunuch admiraal Zheng He Oost-Afrika en Zuid-Oost-Azië verkend, maar die ontdekkingstochten werden in de jaren 1420 afgebroken door keizer Zhengtong, vermoedelijk omdat de factie van confucianistische mandarijnen, die imperialisme en handel niet genegen waren, het haalde op de andere facties.⁴⁹ Daarbij komt dat het voor de Chinese staatskas financieel onhaalbaar werd en dat ook de noordergrens tegen invallen van de Mongolen verdedigd moest worden.⁵⁰ De Ottomaanse zeevaart werd tegengehouden door zeestraten in de Middellandse Zee, de Perzische Golf en de Rode Zee. Deze nauwe doorgangen konden gemakkelijk geblokkeerd worden.

De decisieve factor was echter de kennis van de passaatwinden. Het volstond niet tweehonderd kilometer per dag westwaarts te kunnen meevaren op de wind, men moest ook kunnen terugkeren.⁵¹ Felipe Fernandez-Armesto drukt het kernachtig maar iets te sterk uit: ‘Om de omstandigheden op de oceaan de baas te kunnen, moet je de geheimen van de wind en de stroming leren kennen. Gedurende de periode van het zeilen, dat wil zeggen: gedurende bijna de hele geschiedenis, had de ligging ten opzichte van de wind de absolute macht om dat wat de mens op zee kon doen, in te dammen. Vergeleken daarmee waren cultuur, ideeën, intelligentie of charisma, economische krachten en al die andere motoren van de geschiedenis weinig.’⁵² De ontdekkingsreizigers tussen 1492 en 1500 kraakten de code van het systeem van de windrichtingen op de Atlantische Oceaan. Zowel in de noordelijke als de zuidelijke Oceaan waaien er passaatwinden, dit zijn winden die steeds in dezelfde richting waaien ongeacht het seizoen. Zo kon men naar de Cariben heen en terug. Hetzelfde gold voor Brazilië en men kon eveneens rechtstreeks naar de Indische Oceaan. Dankzij die winden hadden de op zee gerichte gemeenschappen aan de mondingen van de Taag (Lissabon) en de Guadalquivir (Sevilla), en de havens van Cádiz en Palos eenvoudig toegang tot de rest van de wereld. De buitengewone omvang van het Portugese en Spaanse Rijk in de tijd van de zeilvaart was gedeeltelijk het gevolg van deze gelukkige omstandigheid. Bovendien bezat geen enkel volk op deze gunstige ligging de maritieme technologie en traditie van de West-Europeanen. De volkeren van de Maghreb op de westkust van Afrika waren ook goed gelegen, maar toonden weinig belangstelling voor de langeafstandsvaart.

Voor de eerste reis van Columbus in 1492 en de landing op de Cariben verwijs ik naar de eerste bijlage.

KANNIBALISME EN DE ONTDEKKINGSREIZIGERS COLUMBUS EN VESPUCCI

Columbus, de man die de termen indianen en kannibalisme
introduceerde

Columbus bezorgde de wereld niet alleen de term ‘indianen’ maar ook het woord ‘kannibalisme’. De vroegere benaming was antropofaag, een Grieks woord dat menseneter betekent. Tijdens zijn eerste reis noteert Columbus in zijn logboek op 4 november 1492 op de noordkust van Cuba: ‘Toen liet ik hun ook goud en parels zien. Enkele oudere mannen riepen toen dat er in het plaatsje Bohío (het latere Hispaniola) enorm veel goud was. De mensen droegen het om hun hals, in hun oren, aan hun armen en aan hun voeten. En ze hadden ook parels. Voorts begreep ik dat ze wilden zeggen dat daar ook grote schepen waren en veel koopwaar. (nvda: Zij hadden prauwen die meer dan vijftig man konden vervoeren.) Ik kwam ook te weten dat er heel ver weg mensen wonen met één oog en met een hondensnuit, die mensen eten. Als ze een man te pakken krijgen, onthoofden ze hem, drinken zijn bloed en snijden zijn geslachtsdelen af.’⁵³ Op 23 november 1492 noteert hij: ‘Voorbij de kaap waar ik nu heen vaar, is heel in de verte nog een andere kaap of land zichtbaar dat zich naar het oosten uitstrekt. De indianen aan boord (Columbus had enkele indianen, hoogstwaarschijnlijk onder dwang aan boord genomen) noemen dat Bohío en zeggen dat het wordt bewoond door mensen met één oog in hun voorhoofd, en ook dat er lieden wonen die zij kannibalen noemen en voor wie ze heel bang zijn. Toen zij zagen dat ik in die richting voer, waren zij te bang om nog te praten. Ze zeggen dat de kannibalen mensen eten en dat ze zwaar bewapend zijn. Ik geloof wel dat daar enige waarheid in schuilt, maar als ze wapens hebben, moet het toch ook een intelligent volk zijn. Mogelijk hebben die mensen daar enkele andere indianen gevangengenomen en toen die gevangenen niet meer naar hun geboorteland terugkwamen, werd er maar gezegd dat ze opgegeten waren. De indianen die wij tot nu toe hebben ontmoet, dachten immers ook zo over ons christenen.’

In deze tekst wordt voor het eerst in de geschiedenis het woord cannibales gebruikt, dat afstamt van het Arawaks Cariba en door Columbus werd vervormd tot Caniba. De inwoners van de Caribische eilanden van de Kleine Antillen noemden zich zo. De term betekent moedig. Maar voor hun vijanden, de ‘vredelievende’ Arawaks van Cuba, had de naam een zeer pejoratieve betekenis van extreme wreedheid en barbaarsheid. In de zestiende eeuw stierven omzeggens alle Arawaks door geïmporteerde ziekten, dwangarbeid en moorden, en door de ontbinding van hun sociale weefsel. Columbus hechtte tijdens de eerste ontmoeting weinig of geen geloof aan kannibalisme.⁵⁴ Hij had toen enkel communicatie met de inlanders door gebarentaal bij enkele gevangengenomen bewoners en begreep er maar weinig van. Pas tijdens zijn tweede reis trof hij voldoende bewijzen voor kannibalisme aan. Dit pleit voor zijn realisme als zeeman. Op dit punt althans was hij meer op de nieuwe renaissance gericht dan op de westerse traditie. Maar hoe kwam hij aan het begrip eenogige? Hijzelf en trouwens ook niemand anders had er één in het echt gezien. Eenogigen (monoculi) en mensen met hondenkoppen (cynophali) beantwoordden aan Columbus’ verwachtingen. Ze waren vanaf de oudheid opgenomen in de lijst van monsterachtige en fabelachtige wezens door onder meer Plinius de Oudere (†79), Augustinus (†430) en bisschop Isodorus van Sevilla (†636) in zijn Etymologiae. De lijst van fabelachtige monsters werd steeds langer. In het begin van de vijftiende eeuw nam de geleerde en latere Franse kardinaal Pierre d’Ailly (afkomstig uit Kamerijk) die lijst op in zijn Imago Mundi. Dit werk bevatte ook de bijdrage van de Geografie van Plotinus (†270), dat pas in 1295 herontdekt was. Daarin las Columbus dat de afstand tussen Europa en Azië veel korter was dan nogal wat cartografen toen geloofden. Het werk van d’Ailly kende tientallen herdrukken in de late vijftiende en vroege zestiende eeuw. Het werd het vademecum van de ontdekkingsreizigers, onder wie Columbus. Hij voorzag zijn exemplaar in de marge van meer dan duizend aantekeningen. Het is nog altijd te raadplegen in de bibliotheek van de kathedraal van Sevilla. Het etymologisch niet correcte verband dat Columbus zal maken van kannibaal met het Latijnse woord canis (hond) zal echter een onwaarschijnlijk lange periode meegaan. Vele generaties lang zullen zeelieden en humanisten kannibaal verbinden met de zoon van een hond. Tientallen jaren zullen uitgaven over de Nieuwe Wereld gravures bevatten met mensen met hondensnuiten die mensenvlees eten. Niemand had echter in werkelijkheid ooit mensen met een hondenkop gezien. Columbus zag pas tijdens zijn tweede reis eind januari 1494 op het zopas verlaten eiland Guadeloupe van de Cariben bewijzen van een feest van inlandse kannibalen. Dit relaas werd door Pedro Martyr uit Anghiera,⁵⁵ een Italiaanse humanist aan het Spaanse Hof, te boek gesteld. Als lid van de Raad van de Indiës was hij goed geïnformeerd. Hij publiceerde dit in zijn Decades de Orbe Novo, een populariserend werk over de eerste ontdekkingen van de Nieuwe Wereld dat de eerste gedrukte geschiedschrijving van de Nieuwe Wereld kan worden genoemd. Het werd in deeltjes uitgegeven in 1504, 1511, 1516, 1520 en 1521, met een eerste volledige editie in 1530. Het staat bol van de journalistieke weetjes en straffe verhalen, die niet altijd letterlijk opgevat moeten worden. Het werd uit het Latijn in het Italiaans en het Spaans vertaald en er verschenen direct piraatuitgaven, van auteursrecht was er toen nog geen sprake.

Om zijn werk aan te kondigen, schreef Pedro Martyr aan zijn vriend Pomponius Laetus: ‘Luister en pas op dat je haren niet van angst ten berge rijzen. Op een van die ontelbare eilanden leven wilde mensen, kannibalen of Cariben genoemd. Hoewel naakt zijn ze goede krijgers. Ze vallen de dorpen van hun buren aan en eten de mannen die ze te pakken krijgen rauw op. Jongens castreren ze zoals wij met kippen doen. Als ze flink gegroeid zijn en goed vet, snijden ze hun strot door en verorberen ze.’⁵⁶ In het deel uit 1511 dat Pedro Martyr uitgaf en dat brieven van de reizen van Columbus bevatte, zal hij de korte passage van Columbus in verband met bewijzen van kannibalisme aandikken en uitbreiden. Hij spreekt van armen en benen aan het spit gespietst, mensenvlees gekookt met papegaaien in kookpotten, en van een vers afgehakt hoofd dat nog druipend van het bloed aan een balk hing. Deze beschrijving zal de eerste en duurzame publiciteit betekenen voor kannibalen. Hoe zag de werkelijkheid er echter uit? Het westers concept van varkens slachten en bewaren wordt hier getransponeerd op indianen. Ook een spit kenden de indianen niet maar wel het roosteren in de rook, een soort barbecue. In dit boek zal ik het woord ‘boucaneren’ gebruiken. Dit Franse woord is afgeleid van het indiaanse woord boucan. Hoewel Pedro Martyr fantaseerde over de wijze waarop mensen bereid werden om te worden opgegeten, is het feit van antropofagie correct, maar het moet in een sociaal-politieke context van oorlogsvoering geplaatst worden. Er zijn drie ooggetuigenverslagen bewaard over kannibalisme tijdens die tweede reis van Columbus (september 1493 - juni 1496). De eerste belangrijke gegevens komen van de scheepsarts Diego Alvarez Chanca. Hij schreef een brief van dertig pagina’s aan de raad van de stad Sevilla, zijn geboortestad. Er waren twee andere bemanningsleden Guillermo Coma en Simón Verde, een Florentijn die als handelaar in Spanje verbleef. ⁵⁷ Beide laatste brieven geef ik niet uitgebreid weer om niet in herhaling te vallen. Ik breng hun aanvullingen ter sprake in het relaas van Chanca.

De brief van de scheepsarts Chanca

Omdat het scheepsjournaal van Columbus’ tweede reis niet bewaard is, geef ik gedetailleerd de brief van dokter Chanca weer, die werd meegegeven met een karveel van een deel van de vloot van Columbus die in februari 1494 naar Spanje terugkeerde.⁵⁸ Op die tweede reis naar de Antillen hadden ze zeven indianen vanuit Spanje aan boord meegenomen. Die waren na de eerste reis meegebracht naar Spanje om grondig Spaans te leren en als tolk te kunnen fungeren. Vijf stierven onderweg en slechts twee bleven over toen ze de stad Isabela (op de noordkust van het eiland Hispaniola, nu Haïti-Santo Domingo) stichtten. Tijdens die reis ontdekte Columbus de eilanden van de Kleine Antillen, Dominica, Guadeloupe, Puerto Rico en Jamaica. Toen ze in Guadeloupe aanmeerden, zagen ze de inwoners wegvluchten. Het land werd in bezit genomen voor Spanje. ‘Zodra we het eiland naderden beval de admiraal aan een licht karveel om een haven te zoeken. De kapitein van de karveel met enkele manschappen ging aan land in een bootje. (Ieder karveel had een roeibootje aan dek.) Ze zagen enkele huizen. Toen de bewoners onze mannen zagen, gingen ze op de loop. De kapitein doorzocht de huizen. Hij nam twee zeer grote papegaaien mee van een soort die we nog niet gezien hadden. Hij zag een grote hoeveelheid gesponnen en onbewerkt katoen en ook voedsel. Van elk nam hij een portie mee. De kapitein van de boot kwam ook terug met vier of vijf beenderen van menselijke armen en voeten. Toen we dit zagen, vermoedden we dat we op de Caribeneilanden waren, waarvan de inwoners mensenvlees eten. Want de admiraal Columbus had over de bewoners van deze eilanden informatie gekregen bij zijn eerste reis en zette er nu koers naar om die te verkennen omdat ze het dichtst bij Spanje lagen op de rechtstreekse weg naar het eiland Hispaniola, waar hij 39 bemanningsleden na het verlies van de Santa María tijdens zijn eerste reis had achtergelaten.⁵⁹ Columbus liet ’s anderendaags in de ochtend meerdere detachementen onder leiding van hun kapitein het grote eiland – 25 mijl lang aan de kant waar we landden – verkennen. Eén kwam ’s middags terug met een veertienjarige jongen die beweerde dat hij gevangen was genomen door die bewoners. Een ander detachement nam een kleine jongen gevangen. Een man die hem bij zijn hand leidde, liet hem los en vluchtte. Die jongen werd dadelijk aan boord gebracht door enkele van onze mannen. Andere mannen bleven op het eiland en namen enkele autochtone vrouwen gevangen, alsook een twintigtal andere vrouwen (d.w.z. die niet van dit eiland afkomstig waren en zelf gevangenen waren door de inlanders) die vrijwillig meekwamen. Meerdere door inlanders gevangengenomen jongens ontvluchtten het dorp en kwamen naar ons toe. Een kapitein die niet wist dat we al informatie hadden, trok met zes manschappen het binnenland in en liep verloren. Pas na vier dagen kwamen ze terug via de kustlijn. We dachten al dat ze waren gedood en opgegeten door mensen die Cariben genoemd worden. Want we konden geen andere uitleg vinden voor dit lange wegblijven omdat er onder hen stuurlui waren die door hun kennis van de sterren van Spanje of naar Spanje konden varen, zodat we dachten dat ze niet verloren konden lopen op zo’n kleine oppervlakte.’⁶⁰ Chanca vertelt nu opnieuw over de eerste landingsdag. ‘Toen kwamen meerdere inlandse mannen en vrouwen op het strand om met verbazing naar onze schepen te staren en ze riepen tyano, tyano, wat goed betekent, en wachtten op de ontscheping van de zeelieden. Ze stonden bij de boot op dergelijke wijze dat ze konden wegvluchten als ze wilden. Het resultaat was dat geen van onze mannen hen kon overtuigen met ons mee te gaan, enkel twee werden er met geweld gevat en in veiligheid gebracht (op een karveel).’ Dit gedrag van Columbus en zijn manschappen die zomaar indianen gevangen namen om als tolken naar Spanje te brengen, stond in schril contrast met de meer voorzichtige houding van Cabral, Hojeda en Vespucci tegenover de inlandse bevolking op de kust van Brazilië, zoals verder ter sprake komt.

‘Ondertussen verkenden de achterblijvers de dorpjes in de omgeving van de kust. In de haven brachten we acht dagen door vanwege het verloren lopen van bovenvermelde kapitein. Het was een haven waar we vaak aan wal gingen, om langs de huizen en door de kustdorpen te wandelen. Daar vonden we oneindig veel mensenbeenderen en daar hingen de schedels opgehangen zoals de kruiken aan de huizen. (nvda: Het waren ongetwijfeld menselijke beenderen, in die regio waren geen grote dieren waarvan de botten met die van mensen verward konden worden en Chanca was arts. Dit wijst op zich niet op kannibalisme maar het kan uit de verdere tekst opgemaakt worden.) Er waren weinig mannen te zien en we vernamen van de vrouwen dat die in tien prauwen onderweg waren om andere eilanden aan te vallen. Deze eilandbewoners leken ons beschaafder dan diegenen die we tot nu toe gezien hadden. Want hoewel de indianen huizen van stro hebben, zijn hun huizen hier op een veel betere wijze gebouwd. Ze hadden meer voorraad en meer bewijzen van industrie zowel van mannen als van vrouwen. Ze hadden een aanzienlijke hoeveelheid katoen, zowel gesponnen als onbewerkt en veel katoenen lakens die zo goed geweven waren dat ze niet moesten onderdoen voor die in ons land. We ondervroegen de gevangen vrouwen wat voor volk deze eilandbewoners waren. Ze antwoordden dat hun gevangennemers Cariben waren. Zodra ze van ons vernamen dat we deze volkeren verafschuwden omwille van hun kwalijke praktijk van het eten van mensenvlees, waren ze zeer opgetogen. En wanneer ze ons daarna in contact brachten met een vrouw of man van de Cariben, informeerden ze ons in het geheim uit angst voor de veroveraars, dat die tot een overwonnen natie behoorde, hoewel ze wisten dat ze allen in onze macht waren. We waren in staat de autochtone van de gevangen vrouwen te onderscheiden aan het soort katoenen bandje dat ze droegen. Deze Cariben hebben brutale gebruiken. Ze woonden op drie eilanden: Turuqueira, Cayre (Charis, Carib, Dominica), het eerste eiland dat we zagen, en Ayay. De inwoners van alle drie vertonen gelijkenissen alsof ze tot één ras behoren, en ze brengen elkaar geen schade toe. Ze vallen volgens de inlandse informanten elk apart of alle drie samen, in prauwen uit een boomstam vervaardigd, naburige eilanden aan tot honderdvijftig mijl ver. Hun wapens zijn pijlen met visgraten als punt. Als ze aanvallen trachten ze zoveel mogelijk vrouwen, vooral jonge en mooie, te vangen om hen als concubines te nemen. En ze voeren zoveel vrouwen weg dat er in vijftig huizen alleen mannen te zien waren. En onder de gevangen vrouwen waren er meer dan twintig jonge meisjes. Deze vrouwen vertelden dat de Cariben hen zo brutaal behandelen dat het nauwelijks te geloven is en dat ze de kinderen die ze bij hen verwekken opeten. (nvda: Deze informatie stamt uit 1493 en kan van niemand zijn afgeschreven. Dit gebruik wordt verderop in zijn volledige context uitgelegd.) Ze brengen alleen hun kinderen bij hun eigen vrouwen groot. De mannelijke vijanden die ze levend kunnen pakken, brengen ze mee naar huis om er een feest mee te houden, en diegenen die gedood werden eten ze direct op. (nvda: Hier kan men spreken van culinair maar niet van ritueel kannibalisme.) Ze zeggen dat mensenvlees het beste vlees is in de wereld. Dit is evident want de beenderen die we in hun huizen aantroffen waren afgeknabbeld zoveel als maar mogelijk was. In een van hun huizen vonden we een hals van een man die men aan het koken was in een pot. Wanneer ze jongens gevangen nemen, worden die gecastreerd en gebruiken ze hen tot ze volwassen zijn. Als ze dan een feest willen houden, worden ze gedood en opgegeten, want het vlees van vrouwen en jongetjes is niet lekker. Drie van die jongetjes die aldus mishandeld d.w.z. gecastreerd waren, kwamen naar ons toegelopen.’ (Dit is een van de weinige passages over castratie op de eilanden die ik in de originele teksten uit die tijd gevonden heb.) Na vier dagen keerden de verdwaalde kapitein en zijn manschappen terug, ze hadden tien vrouwen en jongetjes bij zich. Op 12 november 1493 zeilde de vloot verder. Onderweg namen ze op 14 november op een eiland nog vijf of zes vrouwen en enkele jongetjes gevangen van wie de meesten gevangenen van de Caribs waren. Hierover geeft Michele de Cuneo volgende details. ‘Toen de roeiboot met 25 man met de gevangenen naar de karveel terugvoer, kwam er een inlandse kano voorbij met vier Caribenmannen, twee vrouwen en één of twee jongetjes die, naar we later vernamen, recentelijk gecastreerd waren.’ Toen de indianen in het nauw gedreven werden, begonnen ze pijlen op de roeiboot af te schieten. Eén Spanjaard werd gewond en stierf enkele dagen later. De kano kantelde en ze werden gevangengenomen nadat één indiaan werd gewond. Ze vernamen van een gevangene dat op een eiland Cayre (nvda: Dominica) dat ze voorbij gevaren waren, veel goud was. De vrouwen aan boord dienden soms ook als gids om de weg tussen de eilanden te vinden. Eindelijk kwamen ze aan in Guacamari (Guanahani of San Salvador), een plaats genaamd naar de plaatselijke hoofdman, waar ze op de eerste reis 39 Spanjaarden hadden achtergelaten. Ze zagen dat de versterkte plaats platgebrand was. Alle 39 Spanjaarden waren dood. Over de oorzaak zijn er meerdere versies. Columbus zelf, die altijd zeer positief is in zijn brieven aan de vorsten, spreekt van gebrek aan waakzaamheid. Andere deelnemers zeggen dat sommigen stierven aan ziekte, anderen door onderlinge ruzies over goud en vrouwen, anderen waren naar een plaats gegaan om goud te vinden en werden er gedood. Chef Guacamari, die hoogstwaarschijnlijk onder één hoedje speelde met twee naburige chefs, zei dat die chefs de Spanjaarden aangevallen hadden. Het zou goed kunnen dat die Spanjaarden zoveel vrouwen kidnapten en goud aftroggelden dat sommigen onderling ruzie kregen uit jaloezie, maar ook dat er heel wat uit woede door indianen werden omgebracht. Las Casas veronderstelt dat ze allemaal opgegeten werden. Dit is onjuist want de scheepsarts noteert dat ze twee lijken vonden van mensen die ongeveer twee maanden gestorven waren, één met een touw om zijn hals en een andere met een touw om zijn voet. ’s Anderendaags vonden ze twee lijken waarvan één met een lange baard. (Indianen hadden geen baard.) Wat later nog elf lijken van Spanjaarden. Ook in de huizen in het binnenland troffen ze goederen van de Spanjaarden aan die niet voor ruilhandel bedoeld waren. ‘Bij onderzoek van sommige zaken die zeer zorgvuldig genaaid waren in een kleine mand vonden we een hoofd van een man, dat zorgvuldig omzwachteld was. We dachten aan het hoofd van een vader, moeder of een andere persoon van groot aanzien. Sindsdien heb ik (de scheepsarts Chanca) gehoord dat er vele gevonden werden in dezelfde staat, wat me doet geloven dat onze eerste indruk de juiste is.’

Columbus reisde dan verder en vond een plaats voor zijn kolonisten. Het plaatsje zou hij Isabela noemen. Er waren veel yamswortels als voedsel. ‘We waren op niet meer dan twintig mijl van vele goudmijnen.’ Op dit ogenblik was één derde van Columbus’ manschappen ziek door ontberingen, gebrek aan goed water en het klimaat. Op 2 februari 1494 stuurde Columbus twaalf schepen van de vloot van zeventien onder leiding van zijn vertrouwensman Antonio de Torres terug naar Spanje. Twee achtergebleven schepen gingen op zoek naar goud dat op vele plaatsen in de rivierenbeddingen lag. Eén vond er zoveel op zovele plaatsen dat men het nauwelijks durft te zeggen, want ze vonden goud in meer dan vijftien stroompjes en rivieren en op de oevers van de rivieren. Ze brachten van overal stalen mee. Ze geloofden dat ze door mijnbouw, waaraan de indianen niet deden, veel meer goud zouden vinden. De tweede karveel bracht nieuws van goud in grote hoeveelheden op drie à vier plaatsen. Tot hier de gegevens over kannibalisme en goud in de brief van Chanca. Voor dokter Chanca en de bemanning stond het vast dat er kannibalisme was. Ze waren wel geen ooggetuigen van het opeten zelf, maar de zaken die ze zagen waren betrouwbare aanduidingen.

De samenhang tussen slavenhandel en kannibalisme bij Columbus

Een aspect dat onderbelicht is in de wetenschappelijke literatuur is de samenhang tussen kannibalisme en slavenhandel bij Columbus.⁶¹ Het memoriaal over de resultaten van zijn tweede reis naar de Indiës voor koning Ferdinand en koningin Isabella dat Columbus op 30 januari 1494 opstelde in de stad Isabela, gaf hij mee aan Antonio de Torres. Hun antwoord erop hoofdstuk per hoofdstuk is een belangrijk document over slavernij en kannibalisme.⁶² Hij schrijft. ‘Wij hebben geen tolk om deze volkeren met ons heilig geloof vertrouwd te laten geraken zoals dit verlangd wordt door Hunne Hoogheden en door onszelf, maar sturen met deze twee boten enkele van deze mannen en vrouwen kannibalen, alsook enkele kinderen zowel jongetjes als meisjes die Hunne Hoogheden kunnen plaatsen onder de hoede van de meest competente personen om Spaans te leren. Tezelfdertijd kunnen ze gebruikt worden in nuttige beroepen. Door lange tijd elkaar niet te zien of te spreken zullen ze vlugger Spaans leren dan hier in de Indiës, en betere tolken worden. Onder alle eilanden zijn er wel verschillende vormen van uitspraak volgens hun afstand van elkaar. Maar omdat de eilanden bewoond door kannibalen, de grootste zijn en de meest bevolkte, is het evident dat het alleen goed kan zijn door ze naar Spanje te sturen, wat hen er op een dag toe zal brengen af te zien van hun barbaarse gewoonte om hun medemensen op te eten. In Spanje kunnen ze vroeger gedoopt worden voor het heil van hun zielen. We zullen bovendien meer aanzien verwerven bij hen die geen kannibalen zijn als ze zien dat we de kannibalen wier naam alleen hen al met horror vervult, gevangen namen.’ De koninklijke hoogheden laten Columbus weten wat er doorgesijpeld is in Spanje over de kannibalen die naar Spanje kwamen. Jammer genoeg wordt hierover geen verdere informatie gegeven.

Columbus vervolgt met de bedenking: ‘Het geestelijke welzijn van de vermelde kannibalen en eveneens van de inwoners van dit eiland suggereerde ons het volgende. Hoe meer er naar Spanje gestuurd worden des te beter. Op volgende wijze kan dit resultaten hebben voor de Kroon. Gezien we grote nood hebben aan vee en lastdieren, zowel voor voedsel als om de kolonisten te helpen in dit en op al deze eilanden, zowel om het land te bevolken als om de aarde te bewerken, vraagt Columbus de toelating om een gepast aantal karvelen ieder jaar te laten komen om vee, provisie en andere goederen over te brengen. Dit vee (…) kan tegen redelijke prijzen verkocht worden voor rekening van de overbrengers, en laatstgenoemde kunnen betaald worden met slaven genomen onder de Cariben, die een wild volk zijn, geschikt voor elk werk, goed gebouwd en zeer intelligent, en die, eenmaal verlost van hun wrede gewoonten, beter zullen zijn dan gelijk welke andere soort slaven. Wanneer ze uit hun land verwijderd zijn, zullen ze hun wrede gewoonten vergeten en men kan gemakkelijk veel van deze wilden aanschaffen door middel van roeiboten die we van plan zijn te bouwen. Het is vanzelfsprekend dat elk van de karvelen door Hare Hoogheden gestuurd een vertrouwenspersoon aan boord zal hebben die ervoor zorgt dat de boten nergens elders halt houden dan waar ze gelost en geladen moeten worden. Hunne hoogheden kunnen taksen innen op slaven die bij aankomst in Spanje worden verkocht.’ Columbus vraagt aan Torres die de brief aan het koningspaar moet overbrengen, een antwoord op dit punt opdat hij de noodzakelijke maatregelen zou kunnen nemen, indien het voorstel goedgekeurd wordt. Het antwoord luidt: ‘De overweging van dit onderwerp is voor een tijdje opgeschort totdat nieuwe adviezen van de andere zijde binnenkomen. Laat de admiraal schrijven wat hij denkt over dit onderwerp.’

Las Casas, een bewonderaar van Columbus, meende dat die wou dat de Koningen winst maakten om uit hun kosten te geraken. Daarom wilde hij indianen tot slaaf maken en ze verkopen op de Canarische eilanden, de Azoren en de Kaapverdische eilanden. Dit herhaalde hij in een andere brief aan de vorsten. In ieder geval, op 29 oktober 1496 hadden drie schepen meer dan driehonderd indiaanse slaven aan boord toen ze in Cádiz aanmeerden.⁶³ Toen koningin Isabella dit vernam, was ze geïrriteerd en ze beval de aankoop te annuleren en de indianen terug te sturen. ‘Met welk recht herleidt de Admiraal mijn onderdanen tot slavernij?’ Las Casas vermeldt dit en maakt de bedenking waarom ze alleen die driehonderd zouden terugsturen en niet de zeer talrijke anderen die Columbus al had doen verkopen. Las Casas ziet maar één reden: Columbus deed de koningin geloven dat deze laatsten gevangen waren tijdens een rechtvaardige oorlog. Isabella had de introductie van zwarte slaven in de Antillen toegelaten. Commandant Ovada, de gouverneur van de Antillen, had Columbus in 1502 toelating gegeven om volgende artikelen te kopen en te verkopen: ‘goud, zilver, parels, slaven, zwarten en papegaaien’.

In de tijd van Columbus was slavernij gemeengoed en het lijkt me te gemakkelijk hem als stichter van de slavernij in de Nieuwe Wereld te beschouwen. Al vanaf 1434 ondernam Portugal raids op de Saharische kust van West-Afrika om slaven te halen.⁶⁴ Weldra werd er echter overgeschakeld op het kopen van slaven van Afrikaanse heersers. Later doet Spanje hetzelfde. Er werd dan geruild voor zadels, stoffen, glazen kralen, ijzer, koper en koren. De meeste slaven werden tewerkgesteld op de nieuwe kolonies in de Atlantische eilanden. Het middeleeuwse principe dat gevangenen in een ‘rechtvaardige oorlog’ slaven werden, werd in de Nieuwe Wereld overdreven en niet altijd in de geest van de ‘wet’ toegepast. Ook moslims haalden op grote schaal slaven uit Afrika. Er was een slaventrafiek door moslims van beneden de Sahara naar Noord-Afrika, en van Oost- en Centraal-Afrika naar het Arabische schiereiland.

Amerigo Vespucci’s ontdekkingsreizen en kannibalisme

De Florentijnse veertiger Vespucci ging als bankier en handelaar naar Sevilla en Cádiz, en was ook betrokken bij de proviandering van schepen. Hij richtte een vennootschap op met de plaatselijke handelsdirecteur Giannotto Berardi en met Columbus om diens eerste vloot te helpen financieren.⁶⁵ Vespucci, die al jarenlang meer belangstelling voor kosmografie dan voor financies had, ging later zelf mee op ontdekkingsreis naar de Nieuwe Wereld. Die belangstelling kreeg hij van zijn vriend Columbus. Vespucci vertrok van 10 mei 1497 tot 15 oktober 1498 op zijn eerste ontdekkingsreis op Spaanse schepen die in Honduras landden en de Cariben verkenden. Zijn tweede reis was onder Alonso Hojeda⁶⁶ en Juan de la Cosa (18 mei 1499 tot de zomer van 1500). Hij verkende tijdens die reis in februari 1500 de Zuid-Amerikaanse kust van het huidige Venezuela tot Colombia. Toen hij weer in Sevilla aankwam, stond een gezant van koning Emanuel I van Portugal hem op te wachten. Die had vernomen dat Pedro Alvarez Cabral tijdens de tweede ‘India’- reis, gestart op 9 maart 1500, wat te ver afgeweken was door de equatoriale stroming om Kaap de Goede Hoop te ronden en dat hij daarbij op 22 april 1500 in de zuidwestelijke Atlantische Oceaan, gelukkig nog in Portugees territorium, een groot eiland Santa Crux (later Brazilië geheten) had ontdekt.⁶⁷ Voor de nieuwe reis die Portugal naar die regio financierde, wou de Portugese koning Vespucci aanwerven. Hij moest uitmaken of dit grote eiland in verbinding stond met de noordelijke regio’s die door Spanje ontdekt waren of dat het een eiland betrof. Op 14 mei 1501 vertrok Vespucci met drie Portugese karvelen onder leiding van kapitein Gonçalo Coelho uit Lissabon. Op 17 augustus bereikten ze de Braziliaanse kust. Van de Kaapverdische eilanden tot aan de Braziliaanse kust voeren ze drieënzestig dagen zonder één keer land te zien. De afstand bedroeg volgens Vespucci 450 zeemijl (zowat 3000 kilometer), maar het werden er door het gure weer en afwijkingen 800. Hun mondvoorraad was op toen ze er aankwamen. Ze hadden ook veertig dagen regen, wind en bliksems gehad, wat de oriëntatie op de zon onmogelijk maakte. Op 7 september 1502 was hij terug in Portugal.⁶⁸

Om de rol van Vespucci in de verkenningstocht juist te beoordelen is het nuttig wat informatie over de taakverdeling op schepen te verstrekken. ⁶⁹ De kapitein van het schip of de vloot was het hiërarchische hoofd en de echte baas, hij had meestal geen nautische kennis. Voor moeilijke beslissingen raadpleegde hij zijn officieren. Onder hem stond de piloot, ook navigator geheten, die een ervaren zeeman en een man van het volk was. Diens wetenschappelijke kennis beperkte zich tot het magnetisme van de kompasnaald. Hij voer volgens de geschatte koers, bediende zich van laatmiddeleeuwse, voor de Middellandse Zee ontworpen kaarten zonder graden en oriënteerde zich op markante punten in het landschap of op boeken van de kustlijn die anderen vóór hem opgesteld hadden. De stuurman wist niet en wilde ook meestal niet weten dat men met de sterren meer kon doen. Het noorden bepalen door de Poolster was hem voldoende. Zelfs Columbus voer volgens zijn eigen journaal vooral op kompas en peilde zelden de Poolster. Columbus en veel tijdgenoten maten de snelheid van de karveel door het ‘gissen buitenboord’, het zogeheten gegiste bestek. Daarbij werd door te tellen of door het zingen van een zeemanslied de tijd gemeten die een schip nodig had om een aan het voorschip in het water gegooid drijvend voorwerp voorbij te varen. Aangenomen wordt dat elk halfuur – bij het keren van de zandloper of glazen die in een half uur gevuld worden – de snelheid gemeten en genoteerd werd.⁷⁰ Vespucci die als niet professionele astronoom meeging, had één voorganger, Mestre Joao, een Portugese hofarts en liefhebber van kosmografie en sterrenkunde. Die was als wetenschapper-astronoom in 1500 meegereisd op de Portugese ontdekkingsreis van Pedro Alvarez Cabral. Vespucci had onder kapitein Coelho een vergelijkbare rol als onofficiële wetenschappelijke raadgever. Coelho en Vespucci kwamen op 17 augustus 1501 aan op de Braziliaanse kust. Vespucci merkte direct dat dit hetzelfde continent was dat ook de Spanjaarden in het noorden hadden betreden. Coelho en Vespucci namen zeven maanden de tijd om het land en zijn bewoners te leren kennen tot aan de 32ste zuidelijke breedtegraad. Op 7 september 1502 waren ze weer in Lissabon. ⁷¹ In oktober keerde Vespucci terug naar Sevilla omdat hij zich onheus bejegend voelde door koning Emanuel van Portugal.⁷² Op het einde van dat jaar of begin 1503 verscheen zijn brief De Nieuwe Wereld. Het kan aanstellerig klinken of getuigen van een groot zelfbewustzijn als Vespucci in de aanhef van zijn brief De Nieuwe Wereld schrijft dat hij ‘in opdracht van de koning van Portugal een land ontdekt en verkend heeft dat men als een Nieuwe Wereld kan benoemen omdat onze voorvaderen geen kennis hadden van die gebieden en het bestaan ervan voor allen die het vernemen, volledig nieuw is. Dit overstijgt inderdaad de voorstellingen van de antieke schrijvers in zover de meerderheid van hen niet geloofde in een vasteland ten zuiden van de evenaar maar in een zee. En zelfs de enkelingen die in een vasteland geloofden, brachten zovele argumenten aan om te beweren dat het onbewoonbaar zou zijn. Dat deze voorstelling vals is en niet met de waarheid strookt, heeft mijn laatste zeereis bewezen, omdat ik op zuidelijke breedte een continent vond dat zo dicht bevolkt is met volkeren en dieren meer dan in ons Europa en Azië of Afrika. En dat er daar een klimaat heerst dat gematigder en aangenamer is dan gelijk waar in onze bekende wereld (…). Indien de gezellen (allusie dat hij zich als een nieuwe Aeneas ziet) zich niet tot mij gewend hadden, ik die kennis van kosmografie bezat, was er niemand, noch navigator noch scheepsleider die onze positie op slechts 500 mijlen (ca. 3000 km) had kunnen bepalen. We waren immers van onze koers afgeweken en dwaalden rond; enkel de instrumenten (kwadrant en astrolabium) gaven ons precies de hoogte van de hemellichamen. Daarom bejegenden allen me met groot respect. Ik toonde hen immers dat ik zonder een zeekaart meer van navigatie afwist dan alle navigators ter wereld. Want die kunnen enkel hun positie bepalen waar ze al gevaren hadden.’⁷³ Het is duidelijk dat bepaalde beweringen dat het land onder de evenaar bewoonbaar was al door de Portugezen gekend waren, zoals trouwens ook het woord Nieuwe Wereld maar dan niet in de betekenis die Vespucci er als eerste aan zou geven.

Hoewel in de twintigste eeuw twijfel rees over Vespucci’s competentie als astronoom en kosmograaf, is die twijfel nu grotendeels onterecht gebleken door een grondige studie van de taal met aan het Spaans en Portugees ontleende woorden als van de inhoud zelf van zijn De Nieuwe Wereld. Eén voorbeeld.⁷⁴ Hij toont in zijn reis uit 1499 uitgebreid, met kennis van zaken en aanschouwelijk de berekening van de lengtegraad door de observatie van een maanconjunctie als Hemelsuur. Omstreeks 1500 beschikten niet veel Europeanen over deze kennis. Vespucci is scheepscommandant tijdens zijn vierde reis – de tweede voor Portugal – van 10 mei 1503 tot 18 juni 1504. Om niet te spreken van het feit dat toen Vespucci naar Spanje terugkeerde (hij was tot Spanjaard genaturaliseerd in 1505), hij in 1508 tot Piloto Mayor, d.w.z. hoogste navigator en cartograaf van de Natie benoemd werd met een jaarloon van 75.000 maravedí. Er moet echter opgemerkt worden dat Vespucci’s kennis van kosmografie in 1508 toegenomen was.

Vespucci’s brief De Nieuwe Wereld na zijn derde reis was een echte bestseller.⁷⁵ Die brief behandelt in hoofdstuk 4 en 5 de Tupi-indianen aan de kust van Brazilië. Daarin komt kannibalisme uitgebreid ter sprake. De lezer kan zich afvragen hoe Vespucci die mensen kon begrijpen. Gedurende die reis had hij vijf maanden bij indianen in diverse kuststeden en in het binnenland verbleven, dit was een zeer lange periode. Cabral was op zijn reis naar India maar tien dagen in Brazilië aan land gegaan. Hij had bij zijn vorige reis vier Portugese scheepsjongens, twee vrijwilligers en twee ballingen die veroordeeld waren in Portugal en zich konden vrijkopen door in Brazilië te gaan leven en later als tolk te dienen, achtergelaten bij indiaanse vrouwen met de bedoeling de inlandse taal aan te leren. Dit bleek via l’oreiller et l’estomac vlugger te gaan. Drie werden aan boord genomen als vertaler en stonden minstens vanaf de grote tweede helft van de reis ter beschikking van Vespucci.⁷⁶ Overigens zouden de Tupi in de hele zestiende eeuw de zijde van de Portugezen kiezen tegen de Fransen en Spanjaarden.

De tekst van De Nieuwe Wereld over gebruiken en kannibalisme⁷⁷

‘We vonden in deze streken (Brazilië) een zo grote menigte mensen die niemand kon tellen, zoals het in de Apocalyps wordt gezegd, en wel mensen die zacht en inschikkelijk zijn. Allen van beider geslacht lopen naakt rond, zonder enig lichaamsdeel te bedekken. Zoals ze uit de moederschoot komen, lopen ze rond tot hun dood. (nvda: Ze schoren ook hun schaamhaar weg. Veel Europeanen vonden naakt rondlopen met geschoren schaamharen minder seksueel prikkelend dan met schaamhaar.) (…) Er bestaat bij hen nog een ander afwijkend gebruik dat alle menselijke verbeelding te boven gaat. Want omdat hun vrouwen wellustig zijn, doen ze het lid van hun echtgenoten zo dik zwellen dat dit er vervormd en afschuwelijk uitziet. Dit doen de vrouwen door een speciale truc, namelijk door een beet van bepaalde giftige dieren. Daardoor verliezen vele mannen hun geslachtsdelen die bij gebrek aan geneeskundige behandeling wegkwijnen. Zo worden ze eunuchen. (In 1560 schreef de jezuïet Anchieta vanuit São Vicente over de gewoonte van mannen hun penis met een rups in te wrijven om hem te doen zwellen. Het effect is desastreus en pijnlijk. Nvda: Piaanpuisten, geassocieerd met syfilis, worden verwekt door een spirocheet die bij de indianen door een rups wordt doorgegeven.)⁷⁸ Ze bezitten geen stoffen, noch uit wol, linnen of katoen, omdat ze die niet nodig hebben, en ze bezitten geen eigen goederen want alles is gemeenschappelijk. Ze hebben geen koning en geen staat. Elk is zijn eigen meester. Ze nemen zoveel vrouwen als ze wensen. En de zoon slaapt met de moeder, broer met zijn zuster en neef met zijn nicht en iedere man neemt iedere vrouw die zich aanbiedt. Ze ontbinden het huwelijk zo vaak ze willen en hebben daar geen regels voor. Daarenboven hebben ze geen tempel en geen godsdienst. Ze zijn ook geen afgodendienaars. Wat kan ik verder nog zeggen? Ze leven volgens de natuur en zijn eerder epicuristen dan stoïcijnen. Ze kennen geen kooplieden noch handel. Hun stammen voeren oorlog onder elkaar zonder techniek noch tactiek. De oudsten binden de jonge mannen aan zich om hun wensen te vervullen en hitsen ze op om oorlog te voeren, waarin ze elkaar op wrede wijze doden. En wanneer ze van de oorlog met krijgsgevangenen huiswaarts keren, houden ze die niet bij zich om hun leven te sparen maar om hen later te doden om zich ermee te voeden. Ze hebben de gewoonte elkaar op te eten. Vooral de overwinnaars de overwonnenen. Mensenvlees eten is bij hen een algemeen gebruik. U kunt dit geloven, want er werd al gezien dat een vader zijn kinderen en zijn vrouw opat. En zelfs ken ik een man met wie ik ook gesproken heb die beweerde dat hij van meer dan driehonderd mensen had gegeten. Ik was 27 dagen lang in een stad, waar ik in huizen gezouten mensenvlees aan balken heb zien hangen, zoals men bij ons spek en varkensvlees ophangt. Ik zeg nog meer. Deze mensen zijn verwonderd dat wij onze vijanden niet opeten en hun vlees niet gebruiken in onze gerechten, daar het toch zeer smakelijk is zoals zij beweren. (…) We hebben voor zover we konden, hen proberen te overtuigen van deze slechte gewoonten af te zien. Wat ze ons beloofden.’

Indien Vespucci vlees heeft zien hangen, was het zeker geen gezouten vlees maar geboucaneerd vlees. Ook de draagwijdte van het feit dat ze soms hun eigen kinderen opaten heeft hij niet begrepen. Later ga ik daar dieper op in. Hier stip ik enkel aan dat een krijgsgevangene soms een vrouw toegewezen kreeg bij wie hij dan al eens een kind verwekte. Als de dag van zijn terechtstelling aangebroken was, werden hij én zijn kind gedood en opgegeten. Dit kind werd immers als een kind van de vijand beschouwd. In deze en andere teksten worden deze volkeren afgeschilderd als incestueuze en gulzige antropofagen die ook hun kinderen opaten. De hedendaagse auteur Frank Lestringant drukt het als volgt uit: ‘De kannibalen concentreerden in hun persoon al de grootste misdaden van de mensheid: incest, kindermoord en het eten van nietgroepsleden. De terreurdaden die deze constructie schraagden, plaatsten hen in het hart van de duisternis van de verbeelding: ze belichaamden Oedipoes, die met zijn moeder sliep en Thyestes die zijn eigen kinderen opat.’ Die vergelijking gaat niet helemaal op want Thyestes en Oedipoes handelden uit onwetendheid. De kannibalen, aldus de vermelde auteurs, wisten wat ze deden. Of er incest was, is niet bewezen en Léry, die verderop ter sprake komt, zal dat ontkennen. Lestringant beklemtoont dat dit bijzondere beeld politiek en economisch goed gelegen kwam. Het werd zowel door Spaanse als Portugese veroveraars gebruikt. De Spaanse kolonisten ondergingen aanvallen van de Cariben. Isabella van Castilië verklaarde hun in een koninklijk decreet de oorlog en de krijgsgevangenen konden als slaven verkocht worden. Het decreet kwam dus de kolonisten ten goede om hun voorraad werkkrachten aan te vullen. Het volstond het etiket van antropofaag op vredelievende indianenstammen te plakken om hen tot slaaf te maken, wat onvermijdelijk tot hun uitroeiing zou leiden. Het uitsterven van de Cariben heeft echter diverse oorzaken.⁷⁹

Er waren vóór Columbus al aanvallen en gevangennemingen door lokale indiaanse groepen. Maar de Spaanse verovering had veel grotere gevolgen. Er was de ongewilde pokkenepidemie in 1519 waardoor de bevolking al aan het uitsterven was. De Spanjaarden pleegden ook directe moorden bij de onderwerping, maakten slaven en voerden dwangarbeid in. Er was vernietiging en dislocatie van inlandse bevolkingsgroepen. In vergelijking met de inlandse bevolking was het aantal conquistadores hoog en die namen reproductieve inheemse vrouwen. In de Cariben was geen grote weerstand omdat er een los gestructureerde samenleving en een overlevingseconomie bestond. Er was ten slotte een combinatie van hoge sterfte en lage vruchtbaarheid. Een bijkomende factor was de frenetieke goudkoorts.