SVEN GATZ

BEKENTENISSEN van
een CULTUURBARBAAR

Van Halewyck

© 2015 – Sven Gatz & Uitgeverij Van Halewyck

Diestsesteenweg 71a – 3010 Leuven

www.vanhalewyck.be

www.svengatz.be

Opmaak cover: www.armeedeverre.be

Coverfoto: Saskia Vanderstichelen

Opmaak binnenwerk: www.co2premedia.nl

Druk: Wilco, Amersfoort

NUR 740

ISBN 978 94 6131 440 6

INHOUD

INLEIDING‘Just when I thought I was out, they pull me back in’

HOOFDSTUK 1Cultuur is van de mensen
Armand Preud’homme danst Rosas

                               DE GRIJZE MAN Een wereld zonder cultuur

HOOFDSTUK 2De wereld aan onze voeten
Van Stromae tot Tuymans

                               DE GRIJZE MAN Zout op de patatten

HOOFDSTUK 3En dat met ons Vlaams geld!
Subsidiegevers, geldschieters en mecenassen

                               DE GRIJZE MAN I want to live in America

HOOFDSTUK 4Meerstemmig, veelkleurig, hyperdivers
Charlie en de zegeningen van de lach

                               DE GRIJZE MAN Respect

HOOFDSTUK 5In de stad is het altijd wat
Culturele creatie in een stedelijke biotoop

                               DE GRIJZE MAN Achttien kerstbomen

HOOFDSTUK 6Here we speak Dutch
Over cultuur, taal en identiteit

                               DE GRIJZE MAN Hier spreekt men langzaam Nederlands

HOOFDSTUK 7De muis en het penseel
Digitale revolutie, culturele revolutie?

                               DE GRIJZE MAN Computerklunzen en mediadummies

HOOFDSTUK 8In het diepst van mijn gedachten
Kunst maken en kunst smaken: een zaak van het individu

                               DE GRIJZE MAN De cultuurbarbaar

                               Epiloog

                               Dankwoord

INLEIDING

‘Just when I thought I was out, they pull me back in’

Nog altijd tot mijn eigen verbazing schrijf ik deze inleiding. Net geen jaar geleden legde ik de eed af als minister van Cultuur, Media, Jeugd en Brussel. Toen ik in 2011 de politiek vaarwel zei, wist ik niet dat dat tijdelijk zou zijn en dat ik slechts op ‘brouwverlof’ was. De kans die mijn partij me gaf om terug te keren als minister met de bevoegdheden waarvan ik vroeger als parlementslid droomde, kon ik niet laten liggen.

Ik ga vijf jaar tegemoet waarin ik zal leven als een gek, dacht ik meteen na het telefoontje uit Rillaar, waar mijn partijvoorzitter woont. Een minister, wist ik, bepaalt zijn agenda immers niet zelf. Een parlementslid of een directeur van de Brouwers heeft wel nog enigszins controle over zijn agenda, zeker in het weekend. Bij een minister komen er talloze ambtelijke verplichtingen bij. Soms is gewoon aanwezig zijn voldoende en wordt er voor de rest niets van je verwacht. Een minister kan meer dan ik dacht een neutrale ceremoniemeester zijn. Door gewoon present te tekenen, laat je je waardering blijken en toon je respect voor de organisatoren, die eigenlijk al in disproportionele mate tevreden zijn dat ze je mogen verwelkomen. Het vak terrein cultuur is daarvoor een extra dankbare sector, omdat wie naar een culturele manifestatie gaat, doorgaans welgezind en met blije verwachtingen thuis is vertrokken.

Zo zit ik zelf ook in elkaar. Ik ga graag naar een toneelstuk, kan volop genieten van een film of dansvoorstelling, ik kan helemaal opgaan in de muziek die op een podium wordt uitgevoerd of uit de luidsprekers van mijn wagen komt. Aan die eerste gedachte die bij me opkwam, kleefde dus helemaal geen onaangenaam kantje.

De tweede gedachte die me te binnen schoot, was wél wat onaangenaam. Nog voor ik de eed had afgelegd, vernam ik al dat ik in een regering terechtkwam die de buikriem zou moeten aanspannen. Het is natuurlijk leuker voor een minister om als wilde weldoener in een regering te zitten die met een overschot aan een kermisrit begint.

Dat was met de regering-Bourgeois I niet het geval. De internationale economische conjunctuur had de nieuwe regering met een deficit opgezadeld. Bovendien was er in de vorige legislatuur voor het eerst een staatshervorming afgesproken waarbij bevoegdheden van het federale niveau zouden worden overgeheveld naar de gemeenschappen en gewesten … maar zonder een volledige overdracht van de corresponderende middelen. De regering ging dus van start met een gat in de begroting. Als politicus, maar evengoed als huisvader, vind ik dat gaten er zijn om gedicht te worden. Net zomin als een gezin of een individuele burger kan een overheid volgens mij geld blijven uitgeven dat ze niet heeft. Daarom vond ik het niet meer dan juist dat de regering een besparingsoefening afsprak om de begroting opnieuw in evenwicht te krijgen.

Het was de bedoeling dat de zwakkeren in de samenleving zo veel mogelijk zouden worden ontzien. Is dat correct gebeurd? Ik meen van wel. Onderwijs en welzijn moeten ook besparen, maar minder. Ik vind het terecht dat de zorg voor de toekomst van onze jongeren, voor mensen met een beperking en voor onze ouderen in de samenleving net iets zwaarder doorweegt dan de zorg voor onze cultuur. Al wil ik tegelijk beklemtonen dat de besparingsinspanningen voor cultuur gelijklopen met het gemiddelde voor heel de Vlaamse overheid.

Als minister van Cultuur heb ik gekozen voor de korte pijn. Ik heb mijn hele beleidsveld snel duidelijkheid willen geven. Dat maakt het makkelijker om een nieuw perspectief aan te bieden als de economie aantrekt en de begrotingstoestand opnieuw verbetert. Die aanpak heeft vlak na mijn aantreden voor protest gezorgd. Het leek wel alsof ik me als een Attila de Hun op het cultuurlandschap wilde storten. En op dat moment viel me Bekentenissen van een cultuurbarbaar te binnen als de titel voor dit boek. Het klinkt misschien vreemd dat een minister van Cultuur zichzelf met een knipoog een cultuurbarbaar durft te noemen. Maar ironie is nu eenmaal mijn geliefkoosde vorm van humor. Ik ben natuurlijk geen cultuurbarbaar. En ik hoop dat ik dat het voorbije jaar op het terrein heb aangetoond. Door ook te investeren in culturele infrastructuur, door een visienota op te stellen die vernieuwing en dynamiek in het kunstenlandschap moet brengen, door intensief op zoek te gaan naar aanvullende financieringsvormen voor onze cultuursector.

Zoals u in dit boek zal kunnen lezen, beleefde ik een boeiend en leerzaam debuutjaar. Ik doorkruiste Vlaanderen, opende bibliotheken en tentoonstellingen, woonde theaterstukken en dansoptredens bij, sprak op vernissages en premières, reikte prijzen uit, nam biermanden in ontvangst, maakte kennis met oude tradities die we vandaag roerend erfgoed noemen, ontmoette beeldende en podiumkunstenaars, circusartiesten en amateurkunstenaars, dichters en schrijvers, aanhoorde koren, lokale bestuurders, voorzitters, experten en specialisten, op mijn kabinet en in tientallen dorpen en steden tussen de Noordzee en de Maas.

De weerslag van wat ik zag en beleefde, heb ik op de volgende pagina’s ingedeeld in thematische hoofdstukken waarin telkens een aantal culturele sectoren de revue passeert. Ik vertel wat ik zag en hoorde en wat me verwonderde. Vaak vertel ik ook hoe ik het zou willen zien of wat ik er goed en minder goed aan vond. Ik leg ook uit wat ik de komende jaren wil veranderen en waarom dat nodig is.

In dit boek beperk ik me tot mijn bevoegdheidsterrein Cultuur. Dat is een keuze die ik graag en tegelijk om een objectieve reden heb gemaakt. Tijdens het eerste jaar van de regeerperiode stond voor mij het cultuurbeleid centraal. Aan het einde van de vorige regeerperiode heeft het Vlaams Parlement een nieuw kunstendecreet goedgekeurd. Dat decreet verplicht de minister van Cultuur om ten laatste op 1 april van zijn eerste ambtsjaar de visienota kunsten in te dienen bij dat parlement. In die nota moet hij de krijtlijnen van het geplande cultuurbeleid uittekenen. Een flink stuk van mijn energie en die van mijn medewerkers is dit eerste jaar om die reden naar mijn bevoegdheid voor Cultuur gestroomd.

‘JUST WHEN I THOUGHT I WAS OUT, THEY PULL ME BACK IN’

Ik ben er al mijn medewerkers dankbaar voor. Ten slotte wil ik nog enkele mensen bedanken voor de totstandkoming van dit boek. In de eerste plaats gaat mijn erkentelijkheid naar uitgeverij Van Halewyck in Leuven. Ik heb ook de inbreng gewaardeerd van een groepje meedenkers en -lezers van mijn pennenvruchten, zoals Luc Jansegers, Jan Kerremans, Peter Van Rompaey, Johan Basiliades en Eva Vanhengel. Ik dank ten slotte mijn tekstschrijver, Peter Dejaegher, om mijn gedachten, ideeën en anekdotes te verwoorden. Als de Grijze Man van mijn kabinet liet ik hem de vrijheid om na elk hoofdstuk met een cursiefje wat krenten in de pap van deze cultuur minister te mengen.

Ik wens u veel leesgenot.

HOOFDSTUK 1

Cultuur is van de mensen

Armand Preud’homme danst Rosas

De acteurs van het blijspel De geruchten in Mortsel hebben er een loodzwaar weekend op zitten. Ze hebben maanden geoefend om in één weekend drie keer hun kunnen ten tonele te voeren. Zowat zestienduizend mensen hebben veertig voorstellingen met vierhonderd toeschouwers van De gooi planque van het Brussels Volkstejoêter bijgewoond. Daarmee is die Planque door veel meer mensen bekeken dan de doorsneeproductie van een professioneel toneelgezelschap, waar de acteurs vaak na minder dan veertien optredens een nieuw stuk beginnen in te oefenen. Al jaren reizen duizenden bezoekers naar het Festival voor Beeldende Kunst van Watou, een onooglijk dorp in de uithoek van de uithoek die de Westhoek is. Twintig kinderen genoten op de Kinderkunstendag in de Pianofabriek in Sint-Gillis het voorrecht dansles te krijgen van Ugo Dehaes. De artistiek directeur van Kwaad Bloed, een gezelschap voor hedendaagse dans uit Brussel, ontpopte zich een namiddag lang als een gepassioneerd scoutsleider. De Liberale Vrouwen van Niel, gezeten achter een kop koffie en een glaasje portwijn, bedwongen hun taterzucht tijdens de toespraak van de minister van Cultuur, maar gierden het uit toen Sinterklaas de zaal betrad en ze bij de goedheilige man op de schoot werden gesommeerd.

Iedereen die met cultuur bezig is, met c of met C, vindt het een onmisbaar bestanddeel van zijn leven. In het begin van mijn ambtsperiode, toen duidelijk werd dat ook op het beleidsterrein Cultuur zou moeten worden bespaard, hoorde ik ze haast dagelijks: de mensen uit de cultuursector die zuchtten, in de pers of in de zwarte lederen zeteltjes van mijn kantoor: ‘We moeten toch niet wéér op cultuur besparen?’ En dan volgden er hoge woorden over de basiswaarden in een democratische welvaartstaat. De eerste weken nadat ik het deftige pak van directeur van de Belgische Brouwers had geruild voor het ietwat hippere kostuum van cultuurminister, vroeg ik me meermaals af: moet cultuur niet wat nederiger zijn? Is onderwijs niet belangrijker? Of welzijn? Het concurrentievermogen van onze economie? Ons wetenschappelijk onderzoek? Om nog te zwijgen over pensioenen, een goede justitie, de openbare veiligheid? Ik kan tal van beleidsterreinen bedenken die in de weegschaal liggen met cultuur, dacht ik. Cultuur is belangrijk, maar het belangrijkst …?

Leven zonder cultuur?

Kunnen mensen eigenlijk zonder cultuur? En wat is dat dan, cultuur? Het samenleven van mensen is cultuur, cultuur is des mensen. Sociologen spreken van cultuur als een complex geheel van opvattingen die in een groepering van mensen worden gedeeld en overgeleverd. Een klein groepje holbewoners of jagers in de prehistorie deelt dus een cultuur. Op de persdienst van mijn kabinet leeft een microcultuur die lijkt op maar toch niet helemaal dezelfde is als die van de rest van mijn kabinet.

Cultuur als beleidsveld is iets anders dan de cultuur van sociologen. Cultuur is dan een creatief proces, gebracht door amateurs of door professionals en geapprecieerd – of net niet – door een publiek, zelfs al blijft dat soms beperkt tot de vrouw van de schrijver die zijn leven lang vergeefs een uitgever zoekt.

‘KUNNEN WE ZONDER CULTUUR?’

Ik denk dat hoe minder mensen participeren aan cultuur met een grote C, hoe meer ze ervan overtuigd zijn dat een samenleving zonder cultuur verder kan. Hoe minder mensen participeren aan cultuur, hoe lager opgeleid ze vaak ook zijn en hoe meer primaire zorgen hun bestaan beheersen: dagelijks te eten hebben, de huishuur en de rekeningen kunnen betalen. En omgekeerd: wie het geluk heeft rijk en goed opgeleid te zijn, heeft meer tijd en kansen om te genieten van verre horizonten, boeiende ervaringen en een grote cultuur-consumptie.

Meetbaar?

Er doet zich nog iets merkwaardigs voor met cultuur. Als de overheid beslist meer geld te stoppen in welzijn, bijvoorbeeld, mag je verwachten dat dit vruchten draagt: hogere uitkeringen, effectievere preventie, meer infrastructuur of kortere wachtlijsten. Als er meer geld naar wetenschappelijk onderzoek stroomt, mag je hopen dat er na een tijd nieuwe uitvindingen, medicijnen, technologische vernieuwingen of innovaties in productiesystemen zullen volgen. Als er meer middelen naar onderwijs gaan, reken je erop dat de kwaliteit van de school gebouwen verbetert, het aantal scholen toeneemt, dat er minder leerlingen moeten blijven zitten of dat ze beter worden in talen, in wiskunde of in wetenschappen.