DE VRIJHEID
OM TE
TWIJFELEN

RIK TORFS

UITGVERIJ VAN HALEWYCK

© 2015 – Rik Torfs & Uitgeverij Van Halewyck

Diestsesteenweg 71a – 3010 Leuven

www.vanhalewyck.be

In dit boek staan, chronologisch gerangschikt, columns die ik tussen 2011 en 2015 schreef voor De Standaard, een krant die ik sinds 2003 trouw bleef en zij mij. Enkele stukken verschenen in andere Vlaamse of Nederlandse kranten: NRC Handelsblad, Trouw, de Volkskrant en De Morgen. Ze vormen geen dagboek of kroniek, maar zijn evenmin in het luchtledige geschreven. De context waarin ze tot stand kwamen is niet zonder belang.

Ten tijde van de oudste teksten was ik lid van de Belgische Senaat. Op 21 maart 2013 kondigde ik mijn ontslag aan, dat vanaf 25 maart effectief werd. Vervolgens werd ik op 17 mei verkozen tot rector van de KU Leuven, een functie die ik sinds 1 augustus 2013 bekleed.

Cover: www.tinxz.be

Opmaak: www.intertext.be

Druk: Wilco, Amersfoort

NUR 740

ISBN 978 94 6131 444 4

Inhoud

Wat denkt u echt?

Bijna ontrouw

Café Hawelka

Behandel de biechtvader als een professional

Brussel

De blauwe man

Algemeen belang

De mannenval

Politiek, een jaar later

De vrijheid om te twijfelen

Benelux

Opengevallen hemdsmouwen

Maanlicht

Kapperspraat

De doden begraven

Het verboden argument

Welkom bij het hoorcollege

Stijlvol sterven

Geen geschenken

In de dood gelijk

Diepe gevoelens

Denker of doordrammer

Vernedering

Heldendom

Vrouw van de wereld

De dood heeft niet het laatste woord

Je n’aime pas les riches

De jury heeft besloten

Etienne en André

Plein 10

Brede vorming of diepgang

Alle begrip

Leidraad voor het leven

Wie is Louis?

Trotse universiteit

Het hiernamaals is, minstens tijdelijk, gesloten

God in Georgetown

Schaarse vrienden

Ik geloof in Sinterklaas

Academische terughoudendheid

Ieder mijn mening

Denkend aan Michel Foucault

Vlaamse reuzen in debat

De trein naar Brussel

Hebben katholieken een heel andere paus nodig?

Ommekeer

Woordvoerders

Wat nooit gebeurde

Miet en Wilfried

Diep ondergronds

Pleidooi voor parate kennis

Communicatie is alles

Examens

De kunst van het wantrouwen

De schooltijd zoals hij niet was

Bang van geluk

Even geen ratrace, maar enkel de waardigheid van de toga

Bisschoppen proberen altijd een beetje op hun paus te lijken

Frans

Het probleem van deze tijd: de retroactieve moraal

Meph en Zsofia

Free Nelson Mandela

Jassen en dromen

Bij het afscheid van Emiel Pauwels

Elk detail is wezenlijk

Vluchtmisdrijf

Op leven en dood

Veto

Tante Bes

Het kruis

Stellenbosch

De bocht van Bonny

Vive la France libre

Het tankstation

Straks wordt alles zoals vroeger

Schuld en boete

Zekerheid, nee bedankt

Remember Lee

Aaibaarheid

Retour au pouvoir

Onderschat de ommekeer in de kerk niet

Hardheid is niet goed voor u

Hardop zwijgen

Meten om te vergeten

Retranchement

André Brink, vroeger in Parijs

Weet u nog, de Singelkerk?

De ziel van de universiteit

Vicky & John

Stuc

De zondagsmis

Leve Wallonië

Zo vriendelijk en veilig als het licht

Chestnut Hill

Rechtvaardigheid

Juni in de tuin

Wee de minderheid

Wat denkt u echt?

Ik weet het niet, beste lezer, en gelukkig maar. Weet u het trouwens zelf? Weet Kris Peeters het, Philippe Muyters of Ingrid Lieten? Ik bedoel dat niet beledigend. Want wanneer vertolken onze woorden wat wij ten diepste denken? Als wij het eens goed kunnen zeggen? Als wij stoer en zelfbewust iemand de waarheid inpeperen? Menselijke authenticiteit die zwijmelt op de rand van de woedeaanval. Gaat het zo?

Dat zou betekenen dan een man vooral zichzelf is wanneer hij in een ruzie over emotioneel vluchtgedrag zijn vrouw haar tanende schoonheid verwijt. Wanneer hij in een cynische blog zijn intellectuele superioriteit probeert te etaleren, tegelijk in struikelende zinnen het bewijs van het tegendeel leverend.

Zijn we onszelf wanneer het ons allemaal te veel wordt? Allerminst. Het wordt ons te veel wanneer wij onvoldoende onszelf kunnen zijn. Maar het moment van boosheid is daarom nog niet het ogenblik van opperste authenticiteit. Het is niet omdat we iemand een idioot noemen, dat we dat ook vinden, ook al is hij het misschien wel, wat iets anders is.

De tijdgeest keert zich zodanig tegen hypocrisie dat wie zich niet af en toe boos maakt een gebrek aan authentieke gevoelens wordt verweten: heilige verontwaardiging, schijnheilige vrolijkheid. Hoe fout. Ergernis leidt zelden tot de openbaring van onze diepste zielenroerselen.

In de nadagen van het vorige millennium reisde ik met drie collega’s door China. Elke morgen spraken we op een heel precies tijdstip af in de lobby van het hotel. Nu eens om acht uur, dan weer om halfnegen. Daarna stapten we in een busje op weg naar de universiteit of de luchthaven. Mijn Deense collega Peter Jensen kwam elke dag te laat. Niet veel. Twee tot vier minuten. In het begin verontschuldigde hij zich. De lift was geblokkeerd. Of hij was vol toen hij op zijn verdieping stopte, hij moest hem laten gaan. Na drie dagen zocht hij geen uitvluchten meer. Hij arriveerde gewoon te laat. Drie tot vijf minuten. Nooit meer. Ach ja, alles went. Tot na een week Jensen weer zes minuten te laat op het appel verscheen. En kijk, volkomen onverwacht vloog de Milanese hoogleraar Francesco Colombo uit: ‘Egoïst’, siste hij. ‘Het is met u altijd hetzelfde. Alsof wij niets beters te doen hebben dan op u te wachten. Wat een arrogantie. Denk maar niet dat al uw publicaties zo fantastisch zijn.’ Onze Deense collega had net in het vermaarde tijdschrift Emory International Law Review een hooggeleerd artikel bulkend van de voetnoten gepubliceerd. Hij was er apetrots op, wellicht terecht. Ik had het niet gelezen. Colombo natuurlijk evenmin.

Secondelang zag ik Jensen overpeinzen met welke striemende woorden hij zou reageren. Maar hij zweeg. Ook de volgende dagen. De kracht van de stilte. Niet vanwege de stilte zelf, maar wegens het effect dat zij teweegbrengt. In dit geval het bij iedereen latent groeiende verlangen naar het einde van de reis. Dat Jensen ondertussen bleef denken, staat buiten kijf, maar wat hij precies dacht, verborg hij. Juist dat zorgde voor onrust: we wisten dat hij dacht, maar niet wat.

En nu de centrale vraag: was Francesco Colombo oprecht toen hij zijn Deense collega intellectuele middelmatigheid verweet? Velde hij het zo gevreesde definitieve waardeoordeel? Natuurlijk niet. Hij was gewoon kwaad omdat Jensen elke morgen te laat kwam.

De waarheid spreek je niet als je kwaad bent. Je verzwijgt haar in koelen bloede. Door de overlevering bereikte mij een verhaal over mijn grootvader, een chirurg die in 1951 overleed. Ik heb hem nooit gekend. Op een mooie zomerdag de berghelling van Heist-op-den-Berg afdalend, na de hoogmis die hij met christelijke tegenzin had bijgewoond, werd hij aangesproken door een dorpeling over wie verdere details ontbreken. ‘Dokter, ik vind u geweldig’, sprak de man terwijl hij ongevraagd naast mijn grootvader kwam lopen. ‘U staat altijd klaar voor de mensen.’ Mijn grootvader keek hem recht in de ogen, daar op de berg, waar een zomerdag als deze uitzicht bood over blauwige verten. Fluweelzacht ontvouwde zich het landschap, het ideale ogenblik om zich woorden van lof te laten welgevallen.

En toch. ‘Zal ik u zeggen wat ge echt denkt?’, antwoordde mijn grootvader. Waarop zijn gesprekspartner strak voor zich uitkeek en zwijgend de helling verder afdaalde, maar nu alleen, in een tempo dat hij aanmerkelijk opdreef.

De gedachten zijn vrij. Maar niet als de woorden het tegendeel zeggen.

24 februari 2011

Bijna ontrouw

Daniel Ben-Simon ontvangt mij in zijn kantoor in de Knesset. Het straalt uitzichtloze nuchterheid uit die sommigen efficiëntie noemen. Door het raam zie ik agaven. Ben-Simon is parlementslid voor de Arbeiderspartij. Groots en meeslepend is haar verleden: Moshe Dayan, Golda Meir, Yitzhak Rabin. Zij gaven Israël vorm. Gedecideerd waren ze, en toch meesters van het subtiele gesprek. Want wie de helderste ideeën heeft, is de beste onderhandelaar. Hoe kun je immers een compromis bereiken als je niet weet wat je eigen standpunt is, wanneer het uitsluitend door buikgevoel wordt bepaald?

Ben-Simon spreekt over het verleden van zijn partij met warme ironie die het verval niet vreest, het zelfs met mate liefheeft. Dat laatste komt goed van pas. Want de Arbeiderspartij is verschrompeld. Dertien zetels op honderdtwintig behaalde ze bij de verkiezingen van 2009. Daarvan blijven er nog acht over na het recente vertrek van ex-premier Ehud Barak en vier kompanen.

Ben-Simon bleef zijn partij trouw, maar zonder veel overschot. In januari stond hij op het punt een eigen partij op te richten. Trouw betekent in zijn geval net geen ontrouw. Het heeft wel iets: een nobel begrip dat tegen zijn benedengrens aanschurkt. Vanaf welk punt kun je trouw niet meer als dusdanig beschouwen? Wat is het precieze ogenblik waarop een concept geen onderdak meer biedt aan het gedrag dat iemand vertoont? Trouw die op het nippertje geen ontrouw is. Zoals liefde die net geen onverschilligheid wordt. Zoals creativiteit die het maniërisme benadert, maar het rakelings weet te vermijden. Of net niet meer: het schrikbeeld van elke kunstenaar, dat maar al te vaak werkelijkheid wordt, van James Ensor tot Giorgio de Chirico.

Tot twee jaar geleden was Ben-Simon een vooraanstaand journalist. Uitstekend betaald, vindt hij zelf. Hij schreef voor Haaretz, een krant waarin je kritisch kan zijn en in alle rust breeddenkendheid mag etaleren.

Onder ons nu, meneer Ben-Simon. Waarom doet iemand zoals u in godsnaam aan politiek? U had toch fatsoenlijk werk? Mogen we in uw geval van zinsverbijstering spreken? Ja, vindt hij. Maar de gretigheid waarmee hij schuld bekent, bewijst dat hij zijn keuze niet betreurt. ‘Wij hebben ideeën, en rechts heeft de macht om onze ideeën uit te voeren. Palestina naast Israël, dat komt van ons.’ Zo gaat dat nu eenmaal. Ideeën van links, troost van rechts. In bange tijden hebben mensen nood aan een levensverzekering. De dood zelf blijft onvermijdelijk, maar de gevolgen ervan worden minder erg. Als die redenering klopt, als rechts in de huidige maatschappelijke omstandigheden automatisch aan zet is, oogt de toekomst somber voor de Arbeiderspartij. ‘Misschien verdwijnen wij wel’, geniet Ben-Simon. Zoals een goochelaar die er zopas in geslaagd is zichzelf weg te toveren.

Hoe oprecht is mijn gesprekspartner? Met een politicus weet je nooit. Eerlijkheid is vaak een constructie, terwijl houterig geklungel authentiek kan zijn.

‘Weet je wat er aan de hand is met de Israëlische politiek?’ vervolgt Ben-Simon. ‘Wij zijn het over alles eens. Sociaal, economisch: geen verschillen. Alleen over de vredesonderhandelingen denken wij anders. En dan nog: wij praten er anders over. Binnenskamers denken wij hetzelfde. Iedereen wil een vredesakkoord sluiten, maar wie het doet, verliest de verkiezingen.’

Geen verschillen? Het is toch onmogelijk dat iedereen het eens is over de hoogte van belastingen, de omvang van het sociale vangnet? Is politiek dan alleen maar strategie? Wat met de achterliggende ideeën? Blijven ze verborgen, of bestaan ze niet langer? Dat laatste kan niet, werp ik Ben-Simon tegen. Het mag niet kunnen. Hoewel.

Neem nu België. Veronderstel, een politicus aast op nieuwe verkiezingen, omdat hij het goed doet in de peilingen. Dus zegt hij: ik wil geen verkiezingen. Beweert hij het tegendeel, en komen ze er, dan verliest hij. Want alleen wie zegt dat hij geen verkiezingen wil, kan ze winnen. Maar als hij volhoudt dat hij ze niet wil en ze komen er niet, dan verliest hij het recht om te klagen, want hij heeft gekregen wat hij wou, ook al wilde hij eigenlijk het tegendeel.

Politiek is tactiek, geen inhoud. Misschien omdat politici meesterlijke tactici zijn. Misschien omdat ze nauwelijks inhoud hebben. Neem die laatste beschuldiging niet te ernstig. Mogelijk is ze zuiver tactisch. Politiek bezwaart de ziel. De gouden eerlijkheid van de hoogleraar is niet meer helemaal de mijne.

10 maart 2011

Café Hawelka

Vrijdagavond, café Hawelka, Dorotheergasse, Wenen. Op diepzinnig ogende tafels verwijzen krantenstokken met gekreukte dagbladen naar belezenheid. Samenzweerderig omringen stoelen tafels. Aan een muur hangen affiches. Bevlogen schilders en onbegrepen theatermakers vragen zij aan zij om aandacht. Wie deze zachtmoedige plek als gast betreedt, mag gedachteloos met bier drinken een aanvang nemen, dan nog blijft hij een intellectueel. Hier hangen de schaduwen van Nikolaus Harnoncourt en Friedensreich Hundertwasser. Iedereen is gered.

Soms denk je niet, maar word je gedacht, overwegen collega Michael Minkenberg en ikzelf terwijl wij het glas heffen. In café Hawelka loopt dat goed af. Andermans ideeën tillen ons op. Ook al delen we ze niet, hun bestaan is onze redding.

Maar het kan ook andersom. Een gespierde adonis die zich te pletter denkt over de zin van het leven wijl hij aan de rand van een zwembad ligt in Lanzarote blijft een idioot. Wat hij ook denkt, geen hulp kan baten.

Michael doceert politieke wetenschappen in Frankfurt aan de Oder. Elf jaar geleden ontmoette ik hem in Kopenhagen. Daarover spreken wij. Niet over Kopenhagen. Over elf jaren, met hun schoonheid en hun averij. En over het symposium aan de Universität Wien waar wij allebei een referaat hielden. ‘Religie in Europa’ was het onderwerp. Uiteraard, zoals dat vandaag hoort, interdisciplinair. Telkens weer blijkt dat religie iets geweldigs is. Sommigen schamen er zich voor, anderen klampen er zich aan vast. Merkwaardig: hoe wij met religie omgaan, zegt wie wij zijn.

Neem nu Christian Danz, decaan van de faculteit voor evangelische theologie in Wenen. Kunnen wij op wetenschappelijke manier over God spreken, vraagt hij zich af. Neen, zegt de man wiens beroep het nochtans is over het opperwezen na te denken. ‘Theologie onderzoekt hoe de mens omgaat met eindigheid.’ Ze bekommert zich dus niet om God, maar om zijn afwezigheid. Straf. Toch doet Danz met enige intellectuele verve alleen maar wat wij stervelingen allemaal doen. We legitimeren ons gedrag. We proberen aan te tonen dat de manier waarop we leven, of die nu schitterend, laf of laaghartig is, rust op stevige fundamenten. Christian Danz is theoloog, dus moet de theologie blijven bestaan. De stam is er al, nu de wortels nog.

Tijdens het symposium rees ook een andere vraag. Hoe komt het dat rechts in Europa, waardoor in ons amechtige continent het maatschappelijke debat wordt beheerst, zich zo graag op christelijke waarden beroept? Christus geeft cachet. Wie naar hem verwijst, geeft de indruk hogere belangen te verdedigen. Dat helpt, vooral als zulks niet het geval is. Daarnaast maakt het christendom het voorwerp uit van romantiek en heimwee. De hunkering naar geborgenheid.

Christus zelf was anders. Hij beriep zich nooit op het christendom. Hij zocht niet naar een legitimering van zijn gedrag. Hij klampte zich geen ogenblik vast aan de orde uit het verleden. Integendeel: wie zich verheft zal vernederd worden, de laatsten zullen de eersten zijn. De barmhartige Samaritaan was een vreemdeling.

De reden waarom het christendom niet ten onder zal gaan, is even helder als eenvoudig: het legt zich niet bij de overwinning neer. Wie denkt aangekomen te zijn, is verloren. Wie alle vragen heeft beantwoord, verliest de waarheid. Christendom is kritiek. Ook op zichzelf, de eigen ontspoorde machtsstructuren en levensstijl. Dat christelijke waarden door triomferende groepen worden aangewend om zelfgenoegzaam anderen de les te spellen, is een contradictio in terminis. De machtigen bestrijden altijd het christendom, ook al beroepen ze er zich op.

Wat zoeken Michael en ik in café Hawelka? Het helende karakter van het echte gesprek? Zeer zeker. Beschutting? Dat ook. Libië brandt, Japan beeft. We zeggen er weinig over, maar vergeten het niet, wat nauwelijks wat betekent, maar vergeten is erger. We spreken over flarden van het bestaan. Over de hoeveelheid religie die we zelf kunnen verdragen. Over tederheid in de wereld van het denken. Over onze drang om de mens niet te veranderen, maar hem te begrijpen. Over minnaars met tegengestelde belangen. We vertegenwoordigen niemand. Wat we zeggen, kunnen we niet met voetnoten hard maken. We wikkelen onze argumenten in woorden, die op zachte kussens vallen. We zijn vijftigers en weten dat we deze wereld niet mogen loslaten tot hij het zelf met ons doet.

24 maart 2011

Behandel de biechtvader als een professional

In de lente van 1970 biechtte ik voor het laatst. Niet dat ik daarna met zondigen ben gestopt. Maar het sacrament van de biecht zoals dat door de kerk is georganiseerd, met een persoonlijke belijdenis tegenover een priester, is nooit mijn ding geweest. Ik kon in de godsdienstleraar of de collegedirecteur onvoldoende een vertegenwoordiger van God zien. En ik ben, mea culpa, geen meester in het belijden van mijn fouten. Toch niet zomaar in een biechtstoel, van aangezicht tot aangezicht, heel direct, waarbij je een kat een kat noemt. Edoch, het is niet omdat ikzelf mijn zonden verzwijg, dat het biechtgeheim onbelangrijk zou zijn. Terecht vindt de kerk dat het nooit mag worden prijsgegeven en dat de priester die het rechtstreeks schendt, van rechtswege wordt geëxcommuniceerd (canon 1388 §1 van het kerkelijk wetboek).

Waarom is het biechtgeheim belangrijk? Wie biecht, verkrijgt daardoor mentaal asiel. Feiten die het daglicht niet mogen zien, komen naar boven in een veilige omgeving die totale geheimhouding garandeert. Dat biedt de delinquent een unieke mogelijkheid om een medemens te zeggen wat anders voor altijd verborgen zou blijven. De kans dat een mens het volstrekt ongehoorde wat hij heeft gedaan met iemand anders kan delen, betekent bevrijding uit een gruwelijk isolement. Daarbij is de vergiffenis van de zonde niet het belangrijkste, maar de mogelijkheid om het onzegbare uit te spreken. Maar niet alleen voor de dader biedt de biecht mogelijkheden. Ook voor het slachtoffer rijst er hoop. Want de biechtvader heeft de plicht er de misdadiger toe aan te zetten zichzelf aan te geven en het berokkende kwaad in de mate van het mogelijke te herstellen. Er is geen vergiffenis zonder spijt. En er is geen spijt zonder de oprechte poging om het aangerichte kwaad te herstellen. Zichzelf aangeven kan daar een element van zijn.

Meteen wordt duidelijk hoe onzinnig de meldingsplicht is die sommige politici aan biechtvaders willen opleggen. Niemand is zo gek om zijn zonden te belijden wanneer hij weet dat hij verklikt kan worden. De seksuele delinquent zal dus de biechtstoel vermijden. Er bestaat immers altijd onzekerheid over wat de priester gaat doen. Zwijgen? Spreken? Ook de priester zelf komt in een benarde positie terecht. Als hij aan zijn meldingsplicht verzaakt, wordt hij door de profane wet gestraft. Als hij daarentegen het biechtgeheim schendt, zorgt het kerkelijk recht ervoor dat hij wordt geëxcommuniceerd. De biechtvader kan dus kiezen tussen twee straffen, maar gestraft wordt hij in ieder geval. De kans is groot dat hij, vanuit zijn roeping, voor de profane straf kiest en bereid zal zijn om in de gevangenis te gaan zitten voor zijn overtuiging. Dat siert hem. Er zijn nu eenmaal wetten die om de overtreding ervan vragen. Racistische wetten in de Verenigde Staten werden neergehaald dankzij de ongehoorzaamheid van dappere burgers die hun geweten lieten primeren op een onaanvaardbare regel.

Maar er is meer. Politici die vandaag de meldingsplicht willen laten primeren op het biechtgeheim, koesteren uiteraard niet de illusie dat daardoor nieuwe misdrijven aan het licht zullen komen. In ons land wordt immers nauwelijks nog gebiecht. Het is de voorstanders van de opheffing van het biechtgeheim veeleer te doen om een statement. Zij willen duidelijk maken dat priesters geen professionals zijn, anders dan artsen, psychologen of andere hulpverleners. Dat is een ideologische optie die laatdunkendheid verraadt tegenover het religieuze. Sommige mensen met moeilijkheden zullen soelaas zoeken bij medici en paramedici. Zij moeten worden beschermd. Anderen doen misschien liever een beroep op een priester. Ook zij verdienen beschutting. In onze doldraaiende wereld is er nood aan plekken die ruimte bieden voor mentaal asiel. Het is aan de individuele mens om de keuze te maken, niet aan politici met een zware ideologische agenda.

29 maart 2011

Brussel

De Franse Gemeenschap wordt de Fédération Wallonie-Bruxelles. Ik wil niemand beledigen in tijden van korte lontjes en lange tenen, maar de nieuwe federatie doet mij aan kolonel Kadhafi denken. Op 7 april 1971 richtte de Libische leider samen met Egypte en Syrië de Federatie van Arabische Republieken op. Op het terrein gebeurde er niets. In 1973 besloten Kadhafi en Mohammed Anwar al-Sadat tot de Libisch-Egyptische Unie over te gaan. De resultaten van dit grootse project waren nimmer empirisch waarneembaar. Een jaar later was het de beurt aan de Tunesische president Habib Bourguiba om samen met Kadhafi de Islamitische Arabische Republiek in het leven te roepen. Op de praktische uitwerking van die grootse constructie wachten we nog steeds.

Onnozelheid bestrijdt zichzelf. Al kun je niet voorzichtig genoeg zijn, denkt de Vlaamse voorman Vic Van Aelst. Hij wil een ultieme dam tegen het Frans opwerpen: bestrijd die taal door haar niet langer aan te leren. Onwetendheid als wapen. We moeten daarin verder durven gaan. Alleen analfabetisme behoedt ons voor de onzin die dagelijks in De Standaard staat, deze column inbegrepen. Kortom, aan beide kanten van de taalgrens leidt de politieke impasse tot radicale gedachten, die eerder radicaal zijn dan gedachten.

Hoe de Franstaligen omgaan met hun provincialisme, moeten zij zelf weten. Laten we het over ons Vlamingen hebben. Er zijn twee mogelijkheden. We plooien ons terug. Of we slaan onze vleugels uit. Zoeken we eenzame laagten op? Of durven we onze achter gespeeld toogcynisme nauwelijks verholen pleinvrees eindelijk af te gooien? Brussel is een mooie test.

Vele Vlamingen houden niet van hun hoofdstad. Omdat ze als pendelaars alleen het verweesde niemandsland betreden dat het Noordstation met hun werkplek verbindt? Omdat Brusselaars slecht Frans spreken wat ons, polyglotten en taalkundige fijnproevers, tegen de borst stuit? Omdat de stad te ingewikkeld is voor de dictatuur van het gezond boerenverstand en het warmdarmige buikgevoel? De oorzaken zijn niet helder. Maar het gebrek aan liefde is een feit.

Het kleurt onze houding tegenover Brussel. Politici willen de Vlaamse Brusselaars koste wat het kost beschermen, ook al spartelen ze tegen. Vlaamse Brusselaars: ongeveer 60.000 mensen, eerder rijk dan arm. Ze behoren niet tot een uitstervende rupsensoort die bijzondere zoölogische zorgen behoeft. Het huidige statuut van Brussel met een gegarandeerde Vlaamse aanwezigheid op alle bestuurlijke niveaus beschermt hen meer dan behoorlijk, ook al is Brussel een gewest.

Maar onze ambitie moet groter zijn dan alleen maar Vlaamse Brusselaars beschermen.

Brussel is niet langer de stad van de jaren zeventig, van nieuwbakken fransparlanten die het Nederlands van hun voorouders minachten of van cultuurimperialisten die de rand willen verfransen, de slogan uit die jaren indachtig: non au carcan.

Brussel is vandaag een internationale stad, waar Arabisch wordt gesproken en Turks, waar tegelijk alle talen van de Europese Unie steeds luider weerklinken. Wie er bewust aanwezig is, kan het internationale karakter van Brussel gebruiken als een hefboom voor wervende ideeën, voor zakelijke en culturele plannen. Met relatief weinig Vlamingen kun je heel wat mensen bereiken en harten winnen. Dat lukt ons in de cultuursector vaak bijzonder goed. Open denkende Vlamingen bezetten in de praktijk een terrein dat communautaire scherpslijpers vergeefs proberen te veroveren.

Brussel wordt nooit meer een Vlaamse stad. Evenmin kan het een Franstalig bolwerk zijn dat dapper weerstand biedt tegen de oprukkende internationalisering. Forten houden zelden stand, dat heeft de val van Eben-Emael ingevolge de Duitse blitzkrieg in mei 1940 glashard duidelijk gemaakt. Brussel zal niet eentalig zijn, en niet tweetalig. Feitelijk is de stad meertalig. Juridisch misschien weldra drietalig: waarom naast het Frans en het Nederlands het Engels niet als derde officiële taal aanvaarden en resoluut kiezen voor de internationale roeping van Brussel, met een juridisch gegarandeerde aanwezigheid van Vlaanderen, die op het terrein veel ruimere perspectieven biedt? De werkelijkheid is sterker dan het recht. Het succes hangt louter af van de sterkte van onze ideeën, de onontkoombaarheid van onze cultuur, de veerkracht van onze economie.

Als Vlaanderen denkt heel de wereld aan te kunnen, mag het niet bang zijn van Brussel. Want wie het gevaar niet bemint, zal erdoor vergaan.

7 april 2011

De blauwe man

Laat ik met iets schokkends beginnen. De katholieke Sint-Petrus-en-Pauluskathedraal van Paramaribo, Suriname, ingewijd in 1826, werd zopas hersteld met financiële steun van de Europese Unie. De verstrekte som bedraagt 2,8 miljoen euro. Het gevolg van efficiënt lobbywerk van Nederlandse parlementsleden en de Surinaamse regering. Daar gaat de scheiding tussen Kerk en Staat. Zuur voor Europese godloochenaars die hun moeizaam verdiende centen tussen het prachtige houten gebinte van een kathedraal in Zuid-Amerika zien verdwijnen. Dankzij atheïstisch zweet kan de bisschop tijdens de paasdienst zwierig met het wierookvat zwaaien.

Want dat deed hij zondag, monseigneur Wilhelmus de Bekker, afkomstig uit Helmond. De tropische zon gooide wellustig haar licht naar binnen door de ramen die om hun as waren opengedraaid. Een mengeling van neogotiek en traditioneel Surinaams houtwerk maakt de kathedraal tot een uniek gebouw dat tot het werelderfgoed van Unesco behoort.

In de kerk zaten mensen van alle kleuren en leeftijden. Elk jaar komen er een beetje meer. Een beetje. Geen spectaculaire groei die daarna weer vliegensvlug tot een daling leidt. Hier heb je heel wat moslims die katholiek worden, overigens zonder problemen in hun eigen gemeenschap. Apostasie die tot de doodstraf leidt, het blijft Surinaamse moslims bespaard. Waarom worden mensen katholiek? Wat bezielt hen? ‘Ik weet het ook niet precies’, antwoordt de bisschop. ‘Een meisje zei: jullie zijn gastvrij. En jullie dwingen tot niets.’ Misschien komt het ook doordat hier veel katholieken zijn, maar niet te veel. Twintig procent van de bevolking, zoiets.

In zijn homilie, die ik zeer aandachtig heb beluisterd, maakte de bisschop geen melding van de Vlaamse celebrity Roger Vangheluwe. Zelfs de geringste allusie ontbrak. Ook seksueel misbruik was niet aan de orde. Wel citeerde de bisschop onheilspellende titels uit Surinaamse kranten. Zo stond in De Ware Tijd: ‘De blauwe man heeft mama geslagen.’ Dat zei zoontje Mitchell over zijn moeder, een zwangere vrouw, nadat die in de Anamoestraat op gewelddadige wijze werd beroofd. Enige dagen later bezweek zij aan haar verwondingen. Het kindje was een meisje en zou Patricia hebben geheten. Ze had een naam, ze werd bemind.

Is er hoop als je zoiets hoort? Het lijkt van niet, meent de bisschop, maar God laat ons nooit in de steek. Hoe vinden wij hem? De bron vind je, wanneer je tegen de stroom ingaat. Die laatste zin, even eenvoudig als empirisch juist, raakt me diep. De ware weg gaat tegen de stroom in. Zeker, in een democratie heeft de meerderheid gelijk, en terecht, maar in het leven dat verder reikt en voller is, heeft zij doorgaans ongelijk. Haar stem klinkt te luid, haar gelijk is te vanzelfsprekend, haar verontwaardiging te gelijkhebberig. De waarheid komt uit diens mond van wie je het niet verwacht. Uit de mond van Mitchell bijvoorbeeld. De blauwe man heeft mama geslagen. De blauwe man, hij heeft een lieve naam. Blauw is een mooie kleur. Toch deed hij kwaad, hij sloeg. Dat is erg. Natuurlijk mag niemand mama slaan. Maar wie geslagen wordt, gaat meestal niet dood. Mama wel. En Patricia ook. De waarheid is simpel en wreed. In het understatement waarmee ze wordt uitgedrukt, zit de weerloosheid van het slachtoffer, wiens zuivere verdriet geen grote woorden nodig heeft.

Op 17 april 2003 drukte ik in deze krant mijn blijdschap uit omdat ik al katholiek was. ‘Want om het vandaag te worden, vind ik het rijkelijk vroeg.’ 2003. Johannes-Paulus II was paus, populistisch en conservatief, zoals de politieke helden van vandaag. Godfried Danneels de in de pers bejubelde aartsbisschop van Mechelen. Geen leuke tijd om heel erg katholiek te zijn.

Vandaag liggen de kaarten anders. De paus is nog steeds ongenaakbaar, en het is niet meester Van Steenbrugge die hem in de gevangenis van Dendermonde zal doen belanden. Tegelijk zit de lokale Kerk in zak en as. Iedereen hoedt er zich voor om met het geslagen instituut te worden geassocieerd. Politiek is het nadelig om er ook maar iets goeds over te zeggen. Welnu, dat zal mij worst wezen. Niet alle katholieken zijn criminelen. En niet alle criminelen zijn katholiek. Ik blijf in de Kerk geloven, ondanks vele van haar leiders, want de leiders zijn niet de Kerk.

Jezus Christus veroordeelde niemand als mens, ook al verwierp hij het kwaad. Daarom werd hij zelf veroordeeld. De bron vond hij door tegen de stroom in te gaan.

28 april 2011

Algemeen belang

Subsidies voor opera en theater? Daar kom ik nooit, niet met mijn belastinggeld. Kerkfinanciering? Ik geloof niet in God, waarom zou ik betalen voor wie zo onnozel is dat wel te doen? Vaker dan vroeger horen we zulke kribbig geformuleerde zinnetjes. ‘’t Is toch waar zeker. Dat is een kwestie van boerenverstand.’

Twee dingen vallen daarbij op. De gedachte dat uitgaven waarvan we zelf niet genieten, geen deel uitmaken van het algemeen belang. En de overschatting door de klagers van hun eigen welstand. Alsof ze met hun belastinggeld helemaal in hun eentje alle theaters van het land en de volledige collectie erkende erediensten financieren.

Algemeen belang. De Amsterdamse bedrijfseconoom Salomon Kleerekoper (1893-1970) wijdde er in de jaren zestig van vorige eeuw zijn afscheidscollege aan. Het algemeen belang viel vaak samen met het financiële belang van de vorst die ‘op een of andere vrij troebele wijze de duizendkoppige menigte waaruit het volk is samengesteld’ vertegenwoordigde. Bestaat het algemeen belang? Dat vroeg Kleerekoper zich af.

Laten we hopen van wel, anders verglijden we van een individualistische samenleving, waar ik veel sympathie voor heb, naar een egoïstische, waarin het individu uitsluitend aan zichzelf denkt, nochtans een project met beperkingen. Om dat te beseffen, volstaat het des ochtends bij het tanden poetsen eens goed in de spiegel te kijken.

Toch moet volgend waanbeeld worden bestreden: wanneer iets tot het algemeen belang behoort, moet iedereen daar mee van genieten. Zo niet goedschiks, dan kwaadschiks. Neem de trein! Het is niet zomaar een wenk, een raad, een hint. Het is een imperatief met morele connotaties, verplichtend gevolgd door een uitroepingsteken. Want wie met de auto rijdt, faalt als mens. Hij verstoort de rust in de stad.

Bovendien bestaat het risico dat hij een medeburger aanrijdt, terwijl de treinreiziger hoogstens het onschuldige lam is dat daarvan het slachtoffer wordt. Nog altijd niet overtuigd van onze heilige plicht om de trein te nemen? Dan zijn er nog wat utilitaristische argumenten. Nergens leest een boek lekkerder dan in de trein. En stevig doorwerken kan er ook, hoor ik vaak, zonder verdere details over om welke arbeid het daarbij precies gaat.

De terreur van de trein is gebaseerd op een schijnbaar logische, maar volledig ontspoorde gedachte: de trein is er voor iedereen, dus moet iedereen de trein nemen. Pas op, ik heb niets tegen dat lieftallige vervoermiddel. Maar de trein is niet voor iedereen even praktisch. Hij is aanbevelenswaardig voor wie dagelijks tijdens de spitsuren van stad naar stad reist. Maar wie onregelmatiger leeft en laat in de avond beroepshalve op pad is, wie bijvoorbeeld prostituee is of hoogleraar, kan er weinig mee aanvangen. Tenzij zij of hij schielijk noodzakelijke overnachtingen in doodstille Vlaamse provinciesteden als een onmisbare menselijke verrijking beschouwt.

De dwang om de trein te nemen, vloeit soms voort uit ecologisch fundamentalisme of krampachtig gelijkheidsdenken. Over die afwijkingen heb ik het verder niet. Kwalijker is het verkeerde concept van algemeen belang dat eraan ten grondslag ligt: van algemeen belang is slechts wat voor iedereen praktisch nut heeft. Dat is een zeer egoïstische visie: niets behoort tot het algemeen belang, niets mag met belastinggeld worden betaald, als ik er geen persoonlijk voordeel bij heb.

Terwijl het algemeen belang wordt gediend door alle maatregelen waar de samenleving beter van wordt, ook al zijn het alleen individuen of bepaalde groepen die er gebruik van maken. Dat geldt bijvoorbeeld voor de trein. Voor sommige mensen is hij de enige mogelijkheid om te reizen, voor anderen is hij bijzonder praktisch, voor nog anderen is hij van weinig nut. Toch behoort zijn bestaan tot het algemeen belang.

Dat geldt evenzeer voor voorzieningen voor gehandicapten. Het is vanzelfsprekend dat een beschaafde staat daar voor opdraait, ook al klagen malcontenten dat zijzelf niet gehandicapt zijn. En ja, hetzelfde geldt voor theater en religie, bij momenten verwante activiteiten, die niet bij iedereen in de smaak vallen, maar waarvan de afwezigheid desalniettemin een verarming zou zijn voor de samenleving in haar geheel.

Soms hebben we persoonlijk niets aan het algemeen belang. Wie dat niet aanvaardt, is er een vijand van. Jammer. Maar het behoort tot het algemeen belang dat mensen het recht hebben ertegen te zijn.

19 mei 2011

De mannenval

Een man heeft het ongeluk geen vrouw te zijn. Het is een handicap, doch geen onoverkomelijke, en hij verbleekt bij het genoegen om zonder enige persoonlijke verdienste aan het aardse leven deelachtig te mogen zijn.

U bent geboren en u bent een man. Hoe gaat u verder? Het begin verloopt rustig. Meer dan ooit is de kindertijd een paradijs. Vertedering alom. De eerste woorden van een kind, zelfs van een jongetje, worden op bewondering onthaald. Het orakel spreekt. Elk woord is een geschenk. Zolang een jongen niet goed beseft wat hij zegt, is hij geniaal. Maar als de jeugdpuistjes opduiken, verdampen de laatste restjes adoratie. Daar is ze, de eenzaamheid. Nu is het aan u.

U kunt ervoor kiezen een grijze muis te worden. Uiteraard drukt u dat anders uit. U bent niet grijs. U bent geen muis. Maar u kiest voor zekerheid. Geborgenheid. Of, zoals Horatius al schreef: gelukkig is hij die het publieke forum vermijdt. U wenst aandacht te besteden aan uw gezin. U laat zich niet meeslepen door onze op hol geslagen samenleving. U vindt een vrouw en u koopt een huis. Of u koopt een vrouw en u vindt een huis. U krijgt kritiek, maar niet in het openbaar. Vooral van uw vrouw. Over uw huis. Misschien wordt u gelukkig, misschien niet. Het is niet omdat men u saai noemt dat u het ook bent. Want de nimmer wegstervende schaterlach die leegheid toedekt kan saai, en de gedragen stilte sexy zijn. Hoe diep uw innerlijk leven is, weet trouwens niemand. Is het diep, dan helpt u dat om anderen gelukkig te maken. De intensiteit van de gevoelens is de sleutel van het geluk. De enige. Toch denkt u af en toe aan het devies van de heren van Gruuthuse: plus est en vous. Dat komt omdat u een man bent. Of meent te moeten zijn. Vrouwen denken daar minder aan.

Dus streeft u misschien toch naar succes. Waarom eigenlijk? Omdat u een bijdrage aan de uitbouw van de samenleving wil leveren? Omdat u, godbetert, uw verantwoordelijkheden op wil nemen? Omdat u ijdel bent? Omdat u, bij gebrek aan een waarachtig innerlijk leven, in de actie, de strijd, de glamour en het succes een uitweg zoekt? Omdat u een man bent, en niet goed weet hoe dat moet? Simpel is het allemaal niet, in aarzelende tijden met tegenstrijdige ideaalbeelden. De ideale man is een vrouw met een snor.

De man die succes zoekt, belandt vrijwel altijd in een doodlopende straat. Ofwel oogst hij geen succes. Dan is de mislukking duidelijk. Ofwel oogst hij wel succes. Hij wordt geloofd en geprezen. Aan elke vinger een vrouw. Hij wordt een verleider, un séducteur, ook al was hij als schooljongen een nerd van jewelste. Hier zit hij dan, aan de bar van een vlekkeloos vijfsterrenhotel dat elke sterfelijkheid krampachtig ontkent, waar de dagelijkse champagne mismoedig tintelt, in het besef niet langer een feestelijke drank te zijn, maar het spuitwater van de winnaar.

Wint de winnaar? De man die succes heeft, dreigt iemand anders te worden dan wie hij was. Wie de wereld verovert, verliest zichzelf. Emotie verengt tot ijdelheid. Introspectie mondt uit in zelfbedrog. Jaknikkers duiken op, de lofzang is het lied van de verrader van morgen. Succes vertroebelt de geest. Soms vroeg, soms laat. Je moet scherp toekijken om het moment van de kanteling helder waar te nemen. Want succesvolle mannen weten dat haantjesgedrag, wil het vandaag succes oogsten, tegelijk vertedering op moet wekken.

Terug naar de centrale vraag. Kun je als man slagen in het leven? Wie kiest voor innerlijke rijkdom slaagt, maar is geen man. Wie kiest voor uiterlijk succes is een man, maar verliest zichzelf.

Neem nu Dominique Strauss-Kahn. Er is het misdrijf dat hij beging of niet beging. Beging hij het, dan valt hij er niet mee samen. Dat heb ik lang geleden eens en voor altijd geleerd van Eddy van Vliet (1942-2002): ‘Wanneer ik een moord bega, ben ik dan een moordenaar?’ De mens is meer dan de daad. Pas dat toe op Strauss-Kahn. Een man met inhoud en cultuur, een denker en een liefhebber van kunst. Dat is hij, was hij, is hij allemaal geweest.

Hij is alleen. De troosteloze luxe van een dure suite. Aan de muur messcherpe kunstfoto’s in zwart-wit, klinisch dood. Succes ontdaan van rusteloosheid. De lelijkheid van de triomf. De afwezigheid van elke emotie. De vanzelfsprekendheid daarvan. De deur die opengaat. De vrouw. De vrees en het vlees. Hoe dichterbij ze komt, hoe groter de afstand. Het succes dat zichzelf opheft. De man die weer mens wordt. Te laat.

26 mei 2011

Politiek, een jaar later

Zou ik vandaag opnieuw voor de politiek kiezen? Dat is onzeker. Het leven is te kort om er niets van te maken. Anderzijds: ik heb van alles geleerd. Drie dingen vielen mij op.

Vooreerst mis ik onbevangenheid, free speech, de durf van politici een eigen mening te hebben en te verwoorden. Partijen zijn noodzakelijk voor de democratie, maar intern werken ze niet democratisch. Dat is een internationaal fenomeen. Misschien kan de mens enkel een beperkte dosis democratie aan.

Mandatarissen houden zich gedeisd om een goede plaats op de lijst te behouden. Afwezigheid van discussie wordt te gemakkelijk als consensus gezien, niet als lafheid of desinteresse. De media versterken dit mechanisme. Binnen politieke partijen gaan zij op zoek naar meningsverschillen, die als rampzalig worden afgeschilderd, terwijl het tegendeel het geval is.

Vervolgens is er de lokroep van het succes. Politici zijn ijdeltuiten. Hun ego staat niet altijd in verhouding tot hun mogelijkheden. Ze koesteren het hovaardige verlangen om door het volk te worden bemind. Hoe sterker dat verlangen, hoe slechtere politici ze zijn. Want wie er niet tegen kan een lapzwans of een slappe pudding te worden genoemd, is er een. Incasseren behoort tot het vak.

Waarom hebben politici het vaak zo moeilijk met kritiek? Omdat ze diepgang missen, een basis om op terug te vallen. Hun standpunt is het standpunt waar ze succes mee oogsten. Valt dat succes weg, dan verdwijnt ook het standpunt. En gaapt de leegte. Ooit betreurde Hendrik Marsman (1899-1940) de oppervlakkigheid in de geschriften van Anton van Duinkerken en hoe die zijn talent verknoeide ‘langs de drukke en gezellige heirbanen van het vlotte, brede en officiële succes.’ Applaus verbergt de leegte.

En dan een laatste conclusie na een jaar politiek. Pathologisch is de vrees van politici voor de publieke opinie. Peilingen bepalen vreugde en verdriet. Te vaak wordt vergeten dat het volk zich geregeld vergist. Dat moeten we durven zeggen. Wat hebben we trouwens te vrezen? Wie anders denkt dan het volk, verliest de verkiezingen, maar erger dan dat is het niet. Het is beter verkiezingen te verliezen om een goede reden dan ze te winnen om een verkeerde. Dat Vlaanderen vandaag rechts en populistisch stemt, is een vaststelling. Ze mag ons niet in de verleiding brengen ook een beetje rechts, en ook een beetje populistisch te worden. Natuurlijk moeten de misbruiken in de sociale zekerheid worden tegengegaan, maar de sociale zekerheid valt niet samen met haar misbruiken.

En dan die clichés! Dat Walen lui zijn en Vlamingen hardwerkend is een dogma waarbij de Tenhemelopneming van Maria volkomen verbleekt. Maar wat is de exacte betekenis ervan? Wanneer kunnen we iemand hardwerkend noemen? Als hij een baan heeft? Als hij meer werkt dan hij moet werken? Als hij meer werkt dan een Waal, of als hij meer werkt dan een Chinees? Als hij zégt dat hij hard werkt, wat hij per definitie doet op een moment dat hij niet aan het werk is? Kun je trouwens tegelijkertijd een werkbeest zijn en een bourgondische levenskunstenaar? Want op die eretitel maken wij Vlamingen eveneens aanspraak.