© 2015 – Inge Delva & Uitgeverij Van Halewyck

Diestsesteenweg 71A – 3010 Leuven

www.vanhalewyck.be

www.ingenieusverwoord.be

Vormgeving cover: www.elkebroothaers.be

Coverfoto: Getty Images

Vormgeving binnenwerk: www.co2premedia.nl

Redactie: Thijs Delrue

Druk: Wilco, Amersfoort

NUR 740

ISBN 978-94-6131446-8

Ik draag alle tranen van de wereld met me mee

Ik draag haat, jullie dragen water naar de zee

Maak plaats, ik blaas tsunami’s, praat straatlicht

Tot ’s avonds laat in die cyphers, dronken en high

Jong, getalenteerd – hongerig en onderbetaald

Fed up met hoe de dingen tegenwoordig allemaal gaan

Onderschat en misbegrepen, grootgebracht met fabels

Zoals cannabis is niet verslavend, en andere wazige leugens

Groot geworden in de nineties, Buiten de Zone-generatie

Nog steeds buiten de zone, buiten aan ’t smoken

Buiten snuiven, zuipen, gebruiken, duidelijk op de hoogte

Van het status quo geboren, met een overdosis empathie

Waardoor ze enkel de essentie zien, aka enkel verdriet

Dus verliezen ze zich in dingen als liefde, kunst, drugs en muziek.

Mensen zeggen dat ik overdrijf

Omdat ik meer dan regelmatig mijn liefde voor hiphop betuig

Maar die liefde voor hiphop is juist

Want zonder die liefde voor hiphop zou ik er niet meer zijn

Noem het cliché, ik noem het one love, peace, unity en respect

Steek mijn gevoelens in tracks

Noem het zelfmedelijden, ik noem het zelftherapie

Want eerlijk gezegd, de meeste therapie helpt zelfs nie

Been there, done that. Been there, fuck that.

En ben ik labiel? Tuurlijk, maar liever labiel

Dan ne motherfuckin’ debiel

Ik schrijf borderlines op de rand van mijn ziel

In kalligrafie, met gitzwarte tragiek

Malafide trafiek, tranen, haat, waanzin, verdriet

Vandaar dat ik me wel vaker helemaal lazarus drink

Vanavond sippen we maneschijn, met straatlicht gemixt

Tot de allerlaatste sip.

LINUS

INHOUDSTAFEL

ALS OPGROEIEN PIJN DOET

JASPER

Mogen falen: moet kunnen

SAM

Diplomadruk: een vloek of een zegen?

LINUS

Maatschappij op het randje van een burn-out

NICOLAS

Weg van de norm, op naar meer flexibiliteit

VINCENT

Op zoek naar het beste in de leerling in plaats van de beste in de klas

KEVIN

Probleemgedrag: altijd een mismatch tussen kind en context

JELLE

Sleutelen aan diversiteit

MATIJS

Zorgen en loslaten tegelijk

JOACHIM

Vangrail in een scherpe bocht

WARD

Gaming: een selfservice voor gevoelens, een vlucht voor de werkelijkheid

RUBEN

Niet hippie of cool, maar gevaarlijk en verslavend

THOMAS

BEDANKT!

ALS OPGROEIEN PIJN DOET

Linus, Sam, Jasper, Nicolas, Vincent, Kevin, Jelle, Matijs, Joachim, Ward, Thomas en Ruben. Twaalf jongens, twaalf zonen, twaalf verhalen. Allemaal zijn ze in de fleur van hun leven, zoals dat heet. Ze zouden gelukkig moeten zijn, goed moeten presteren op school, afstuderen, werk zoeken, een eigen leven moeten starten. Althans, dat is wat wij van hen verwachten: als omstaanders, vrienden, ouders, broers, zussen, familieleden, kennissen, leerkrachten, begeleiders, als maatschappij.

Toch verloopt het parcours dat de jongens in dit boek afleggen allesbehalve vlekkeloos. Stuk voor stuk zijn deze zonen zoekend. Naar hun plek in de samenleving, naar hun eigen levenspad, en naar de bevestiging dat ze er mogen zijn precies zoals ze zijn. Want ja, ze zijn een beetje anders. Of zo voelen ze zich tenminste. Omdat ze zo gevoelig zijn, omdat er een leer- of ontwikkelingsstoornis bij hen werd vastgesteld, omdat ze het gevoel hebben niet thuis te horen in deze wereld. Of omdat wij hen laten merken dat ze anders zijn?

Zonder erbij stil te staan, had ik tijdens de researchfase voor dit boek een fiche gemaakt die ik per zoon zou invullen om het overzicht te bewaren. Wat is zijn plaats in het gezin, op welke leeftijd doken de eerste problemen op, is hij hoogbegaafd, erg gevoelig, heeft hij ADHD of ADD, dyslexie of dyscalculie… ? Het zou niet lang duren of de fiche bleek vakjes te kort te hebben. Ik paste ze aan en voegde twee extra vakjes in, tot ze opnieuw ontoereikend bleek voor de volgende zoon die ik ontmoette. Of hoe vakjesdenken nog veel meer zit ingebed in onze manier van denken dan je zou vermoeden.

In de val van de vakjes heb ik bij het schrijven bewust niet willen trappen. Daarom is de structuur van dit boek niet scherp omlijnd. Toch zijn er een aantal problematieken die bij meerdere jongens terugkeren. En omgekeerd duiken meerdere fenomenen vaak ook in het verhaal van één enkele zoon op. Ik kaart de prestatiemaatschappij aan, maar ook ons onderwijssysteem, de labelcultuur, de vervrouwelijking van onderwijs én samenleving, en de problematiek van verslavingen. Getuigenissen en expertenmeningen zijn in die zin gegroepeerd in dit boek, zonder dat ik daarin té strikt heb willen zijn.

De twaalf zonen in dit boek zijn namelijk stuk voor stuk uniek. Een rode draad door hun verhalen is er niet, behalve dan het feit dat deze jongens níét in een vakje passen. Dat hun levensverhaal anders verloopt dan de geldende norm, om welke reden dan ook. En net dat is hun probleem: net daardoor gaan ze zich anders voelen. Ze vergelijken zich met hun ouders, met hun broers en zussen, met de vrienden in de klas en met de mensen die ze op hun levenspad ontmoeten. Die lijken zonder veel moeite precies te doen wat van hen verwacht wordt. Kwetsbare zonen beseffen dat zij nooit aan dat beeld van ‘perfectie’ zullen kunnen voldoen. Dat gevoel anders te zijn, geeft hen de indruk dat ze falen. Het knaagt aan hun zelfbeeld. Tegen de hoge verwachtingen die mensen van hen hebben, kunnen ze niet op.

Vaak starten ze als vrolijke, sociale kinderen met een sterke wil om het goed te doen, maar krijgen ze de ene opdoffer na de andere te verwerken. Het zijn zorgenzonen, maar tegelijk zijn ze van nature vaak sociaal geëngageerd, enorm trouw in hun vriendschappen, en lief voor dieren, kinderen en oudere mensen. Maar worden die talenten wel gewaardeerd? Op school worden ze bevestigd in hun anders-zijn. Ze horen niet thuis bij de groep kinderen die het schoolparcours vanzelf en zonder hindernissen doorloopt. Wie pech heeft, komt in het watervalsysteem terecht en zakt steeds dieper weg. Voor meer dan een van de zonen in dit boek werd school een bron van frustratie, een ervaring van falen of mislukking, en een bijkomende hap uit hun sowieso al niet zo sterke zelfbeeld. Meer dan eens zoeken ze hun toevlucht in drugs of in gaming. Een vlucht uit de werkelijkheid, die helaas hun zorgen alleen nog groter lijkt te maken.

In dit boek laten we zonen aan het woord, maar ook hun moeders en hun vaders. Die verschillende standpunten leveren keer op keer een heel andere kijk op de dingen. Veel ouders zijn samen met hun zonen zoekend. Zoekend naar manieren om hun kind te helpen, zodat het gelukkig kan zijn. Naar manieren om zelf, als ouder of als koppel, met dat verdriet, de zorgen en de moeilijkheden om te gaan. Moeders en vaders vertellen hoe hard ze gevochten hebben met hun – vaak onbewuste – verwachtingspatronen. Telkens opnieuw verbaasden ze me met hun eindeloze liefde en de talloze pogingen om te begrijpen, te aanvaarden… en los te laten.

Zoekende zonen heeft niet de pretentie om een wetenschappelijk werk te zijn. Wel wil het een maatschappelijk fenomeen aan de kaak stellen. Een spreekbuis zijn voor twaalf zonen die anders zijn. Het wil ouders en zonen die hetzelfde meemaken, steun en troost bieden. En niet te vergeten: een inspiratiebron zijn voor wie nog maar aan het begin van het zoekproces zit. Niet vanuit een wetenschappelijke hoek, maar wel dankzij de getuigenissen van de ervaringsdeskundigen zelf.

Op één zoon na heeft iedereen in dit boek anoniem getuigd. Veel mensen vertelden me dat ze voor het eerst over hun problemen praatten. Dat bewijst niet alleen hoe kwetsbaar deze jongens zich voelen in de prestatiegerichte maatschappij waarin we vandaag leven, maar ook hoezeer er een taboe rust op jongeren die moeilijkheden ondervinden bij het opgroeien. Hun relaas behoort tot hun meest persoonlijke en intieme levenssfeer, de problemen waarmee ze kampen hangen ze liever niet aan de grote klok.

Ik draag dit boek dan ook op aan hen: aan alle moedige zonen, moeders en vaders die bereid waren om hun verhaal te delen. Laat het een bron van inspiratie zijn voor ons allen, een pleidooi voor meer empathie, meer warmte, meer aandacht voor de jongen achter de leerstoornis, het drugsprobleem of het moeilijke gedrag. Voor een samenleving waarin we niet meer denken in termen van ‘winnaars’ en ‘verliezers’, maar waarin jongens gewoon zichzelf mogen zijn.

INGE DELVA

‘IK HECHT ER GEEN BELANG AAN WAT HIJ DOET. IK WIL ALLEEN DAT HIJ GELUKKIG IS. OF BETER: DAT HIJ ZIJN BOONTJES KAN DOPPEN EN DE TOOLS IN HANDEN HEFT OM ZIJN GELUK NA TE STREVEN.’

‘MIJN MAN MAAKT ZICH MEER ZORGEN DAN IK. HIJ ZOU WILLEN DAT HIJ IETS GESTRUCTUREERDER WAS. “HUISJE, TUINTJE, BOOMPJE, BEESTJE” HOEFT HET NIET TE ZIJN, MAAR WEL IETS CONCRETER DAN WAT HIJ NU DOET.’

‘HET IS HARD OM ANDERS TE ZIJN. TERWIJL JE EIGENLIJK ALLEEN MAAR JE PLAATS WILT VINDEN, ZOEKT NAAR WIE JE BENT.’

‘ALLE MENSEN MET WIE IK HET GOED KAN VINDEN, HEBBEN IETS ZELFDESTRUCTIEFS IN ZICH. IN ONS MAATSCHAPPELIJKE SYSTEEM VALLEN ZE GEWOON COMPLEET UIT DE BOOT, OMDAT ZE GEVOELIGER ZIJN.’

JASPER

Wat er precies door het hoofd van zijn zoon Jasper spookt, weet René niet. Jasper is hoogbegaafd en heeft in principe alles in huis om van zijn studies een succes te maken. Net als zijn vader overigens, die ooit een stil dorp in Limburg inruilde voor de universiteitsstad en daar eindelijk zijn honger naar kennis wist te stillen. Maar Jasper haakt af, keer op keer. Hij sluit zich af van de buitenwereld. Al weken praat hij niet meer met zijn vader, hoe graag René dat ook zou willen. Hij stond tot voor kort elke ochtend op met de zorgen over zijn zoon, en ging er’s avonds opnieuw mee slapen. Vandaag heeft hij maar één wens: kunnen praten met Jasper. Al was het maar om duidelijk te kunnen maken dat hij Jasper niets kwalijk neemt.

Het trieste relaas van een vader, op zoek naar zijn zoon.

We hebben al heel vroeg opgemerkt dat Jasper heel, heel verstandig was. Ik lees enorm graag, mijn ex-vrouw ook. Vanaf het derde kleuterklasje probeerden we onze zoon alvast wat woordjes aan te leren, zoals elke ouder vermoedelijk wel doet. We legden hem af en toe weleens een tekstje voor. Aanvankelijk maakte hij slechts beetje bij beetje vorderingen in het ontcijferen van de letters op het papier, maar nog voor hij naar het eerste leerjaar ging, zat hij al boeken te lezen. Zijn leercurve ging dus pijlsnel de hoogte in. Zelf ben ik op dat moment op de rem gaan staan. Ik wilde hem niet pushen om nog meer zaken te leren, het ging al snel genoeg.

In de lagere school bracht hij het eerste en het tweede leerjaar zonder moeite tot een goed einde. Toen er in het derde leerjaar een jongen in zijn klas opstandig gedrag begon te vertonen en de ouders zeiden dat hun zoon zich waarschijnlijk verveelde, maakte de juf meteen de bedenking dat nog een andere leerling zich zat te vervelen in de klas, maar het zo weinig mogelijk liet merken: Jasper. In samenspraak met de ouders werd beslist om beide jongens uitgebreid te laten testen. Zowel Jasper als zijn klasgenootje bleek hoogbegaafd en de school liet hen het vierde leerjaar overslaan. Waar Jasper het vijfde leerjaar aanvatte met gemiddeld zestig procent, namen zijn punten naar het einde van het eerste trimester toe opnieuw een hoge vlucht en haalde hij meer dan tachtig procent. Uiteraard stelden we ons de vraag of hij dan ook zijn zesde leerjaar niet beter zou overslaan. Maar omdat hij een kleine, fragiele jongen was, hebben we beslist om dat niet te doen. We hebben ook weleens nagedacht over een speciale school voor hoogbegaafde kinderen, maar kozen er liever voor om Jasper te laten opgroeien in een bredere schoolcontext die uiteindelijk ook veel beter aansloot bij het leven dat hij later als volwassene ook zou moeten leiden.

Mijn ex-vrouw – we zijn gescheiden toen Jasper acht was – is zich heel erg beginnen te verdiepen in hoogbegaafdheid. Al snel beseften we dat bij hoogbegaafde kinderen een heel ingewikkeld mechanisme in werking treedt, dat maar moeilijk te begrijpen is. Jasper was veel vroeger dan leeftijdgenootjes begaan met de zin van het leven, en was zich zeker ook bewust van de eindigheid van het leven. Een open kind is hij nooit geweest. Hij was altijd in zichzelf gekeerd, net als ik overigens. Vriendjes had hij nauwelijks. Maar tot dan hadden we wel altijd de indruk gehad dat hij gelukkig was.

Onze zorgen zijn pas echt begonnen toen Jasper een jaar of zestien was. Omdat ik mezelf wel herkende in hem, vergeleek ik hem altijd met hoe ik me voelde tijdens mijn jeugd en ging ik er een beetje van uit dat zijn levenspad net zo zou verlopen als het mijne. Ik ben opgegroeid in het arbeidersmilieu van een klein Limburgs dorpje. Ik was daar niet ongelukkig, maar ik wist wel dat ik er niet zou blijven. Er waren een honderdvijftigtal mensen in het dorp die potentieel interessant waren voor mij om te leren kennen, en vermits ik me aanmeldde voor zowat elke activiteit en elke vereniging in het dorp, kende ik er als tiener al bijna iedereen die intellectueel wat te bieden had. Ik was blij toen ik op mijn achttiende mijn vleugels kon spreiden en de wereld kon gaan verkennen. Ik ervoer een grote honger naar kennis, naar nieuwe ervaringen.

Automatisch had ik verwacht dat het Jasper wellicht hetzelfde zou vergaan. Dat hij ook elke kans zou grijpen om de wereld te ontdekken wanneer hij zeventien zou worden, aangezien hij zo begaafd was. Ik begreep ook dat hij zich met weinig mensen in zijn omgeving verbonden voelde, want dat had ik zelf ook ervaren als opgroeiende jongen in het dorp waar ik woonde.

In het middelbaar slaagde Jasper zonder veel inspanningen voor alle vakken, zij het de laatste twee jaar wel met grote ups en downs, naargelang iets hem nog interesseerde of naargelang hij de lesgever al dan niet voor vol aanzag. Dat hij nadien hogere studies zou aanvatten, was zo goed als een evidentie. Althans voor ons. Impliciet heb je als ouder een verwachtingspatroon. Alleen al omdat hij zo verstandig is, vind je het een evidentie dat hij verder studeert. Ik dacht aan hoe ik zelf op die leeftijd de wereld introk en daar intens van genoot. De kans was groot, dacht ik, dat Jasper tijdens zijn hogere studies tussen gelijken terecht zou komen. Hij zou er een basis verwerven die later in zijn leven nog goed van pas zou komen. Hij zou er kunnen proeven van verschillende mogelijke interessevelden, waar hij later op zou kunnen terugvallen als zijn honger naar kennis op een dag niet meer zo makkelijk te stillen zou zijn. Hij besliste om informatica te studeren en ging op kot. Hij was goed in wiskunde, goed in talen, en kon dus eigenlijk alle kanten op, maar informatica leunde wel goed aan bij zijn leefwereld, want hij gamede graag.

Kort na de start van het academiejaar – ik zat toen aan zee voor het weekend – kreeg ik hem via zijn gsm plots niet meer te pakken. Tot dan toe had ik hem wekelijks gezien en had hij me altijd verteld over zijn dagen als hogeschoolstudent. Zodra het duidelijk werd dat noch mijn ex noch ik Jasper konden bereiken, gingen alle alarmlichtjes branden en besliste ik om in allerijl van zee terug te keren en hem te zoeken. Die rit van Westende naar huis was de hel. Rationeel bleef ik functioneren en denken aan wat er allemaal moest gebeuren, maar vanbinnen ging ik kapot. Buiten was het donker, herfstig novemberweer. Eerst wilde ik naar zijn kot rijden, maar ik besefte dat ik geen sleutel had. Uiteindelijk heeft de huisbaas me midden in de nacht in het gebouw binnengelaten. Toen bleek dat Jasper gewoon op zijn kot zat.

Hij was twee weken naar de les geweest, en dan was hij afgehaakt. Van wat hij me tijdens onze wekelijkse afspraken had verteld, bleek een groot deel verzonnen te zijn. Hij ging al een tijdje niet meer naar de les. Eerst had hij nauwgezet alle lessen bijgewoond, dan was hij een dag niet kunnen gaan door een staking van het openbaar vervoer, en daarop was hij finaal afgehaakt. Het volstond dat er iets gebeurde in de normale gang van zaken om er compleet mee te stoppen. Aan de inhoud van zijn koelkast en aan het uitzicht van zijn kamer kon ik zien dat hij de afgelopen week niet gewerkt, noch fatsoenlijk gegeten had. Hij had zich duidelijk opgesloten en was wellicht de hele tijd met zijn pc in de weer geweest om de buitenwereld buiten te sluiten. Ik vermoed dat hij heel goed besefte dat hij de leugen waarin hij leefde niet kon volhouden of verdragen, dat hij geen verhaaltjes kon blijven verzinnen, en daarom zijn gsm afgezet had. We waren echter zo opgelucht dat we hem gevonden hadden, dat we op dat moment niet kwaad konden zijn. Hij kwam met me mee naar huis. Zowel mijn ex-vrouw als ik hebben toen nog alles gedaan om hem te overtuigen om zijn opleiding voort te zetten. We dachten dat zijn afhaken te maken had met het feit dat hij aangewezen was op het openbaar vervoer om van zijn kot naar de faculteit te gaan, dus brachten we hem zelf met de auto heen en weer. Die inspanning hadden we er graag voor over. Maar na een week of vier hadden we door dat ook dat geen zin had.

Tot op vandaag weten we niet exact waarom hij gestopt is. Het is heel moeilijk om daar van hem een antwoord op te krijgen. Hij is toen een tijdje op gesprek geweest bij een psycholoog, maar veel leverde dat niet op. De dochter van een vriend van me nam het kot over, en Jasper kwam weer thuis wonen. Daarna was het passief afwachten tot er iets anders op zijn pad zou komen. Er zat niets anders op.

Maanden later, in mei, vond Jasper een job in de horeca in Tongeren. Daar is hij aan de slag gegaan en gebleven gedurende een kleine twee jaar. Toen hij wat geld gespaard had, wilde hij opnieuw studeren. Chemie deze keer. Daar had hij ooit eens een prijs mee gewonnen op een scholenwedstrijd. Het scenario herhaalde zich. Na een viertal weken haakte Jasper opnieuw af. Wanneer of waarom weten we niet precies, dat vertelde hij ons niet. We konden en kunnen niet tot hem doordringen. Ik herinner me dat hij tijdens de eerste lesweken met de groep op uitstap was moeten gaan naar een laboratorium in Brussel. Hij moest daarvoor voor dag en dauw de bus nemen. Toen ik hem naar de bushalte bracht, zaten we in de auto te praten en vertelde hij over wat ze die dag zoal zouden doen. Ik weet nog dat ik mezelf toen afvroeg of hij nu opnieuw een verhaal aan het verzinnen was of niet. Uiteindelijk heeft hij een paar weken later beslist om te stoppen en ons daarover in te lichten.

Gelukkig kon hij nog terug naar zijn horecajob. Dat had hij goed geregeld: toen hij opnieuw ging studeren, had hij aan zijn werkgever gezegd dat hij in het weekend nog zou komen werken als werkstudent. Zo kon hij studeren en tegelijk een cent verdienen. Daarom stond de deur naar zijn horecajob nog open op het moment dat hij besliste om te stoppen met zijn studies. Als ouder voelde ik me machteloos. Ik kon niets doen om hem op andere gedachten te brengen. Jasper had twee jaar gewerkt en een mooi bedrag gespaard waarmee hij zelf alle kosten van zijn opleiding betaalde. Maar daardoor hadden we als ouders ook op financieel vlak geen stok achter de deur. Hij was vrij om zijn leven te leiden zoals hij dat wilde.

Tijdens zijn horecaperiode probeerde ik één keer per week met hem af te spreken, maar ik voelde dat hij niet goed in zijn vel zat. Daar een gesprek over voeren was echter zo goed als onmogelijk. Ik weet echt niet wat er in zijn hoofd omgaat. Hij is heel gesloten en eerder meegaand, misschien té meegaand, waardoor hij soms, denk ik, op een punt belandt dat het voor hem eigenlijk niet meer kan. En zijn enige manier om nee te zeggen, is om zich dan op te sluiten. Ik begrijp het natuurlijk wel. Aan de ene kant heeft hij veel mogelijkheden, anderzijds is het moeilijk om toe te geven dat het eigenlijk niet lukt. Mijn vriendin zegt soms dat hij zich superieur voelt. Dat gevoel van superioriteit is er zeker, maar dan gemengd met een hele grote kwetsbaarheid. Je kunt ook geen ruzie met hem maken of tegen hem roepen, want dan barst hij in huilen uit. Zelf wordt hij zelden kwaad. Hij is dus zeker voor een stuk ook hypergevoelig. Zo is hij in de luchthaven ooit eens tussen een ruziënd koppel in gaan staan, omdat hij niet kon verdragen dat ze ruzie maakten. Achteraf begon hij te huilen omdat hij er niet mee omkon.

Het werken is een hele tijd goed gegaan, maar afgelopen herfst ging het opnieuw mis. Vreemd dat het altijd in de herfst gebeurt … Hij voelde zich al een tijdje moe en niet meer zo gemotiveerd. Daarom besliste hij op een dag om zijn job parttime voort te zetten. Voor zijn chef was dat geen probleem. Maar niet veel later merkte ik dat hij al enkele dagen niet geantwoord had op een berichtje. Het kon wel even duren vooraleer hij antwoordde – hij was soms gewoon druk bezig – maar nu duurde het langer dan gewoonlijk. Ik wist hoe laat het was. Ik ben naar de zaak gereden en trof er Jaspers chef. Die was blij me te zien, zei hij, want Jasper kwam een aantal dagen niet meer opdagen en hij kreeg hem telefonisch ook niet meer te pakken. We beseften dat hij nu ook zijn werk had opgegeven.

Ik trof hem uiteindelijk aan op zijn kamer in het huis van zijn mama. Toen we daar nog diezelfde dag in de zetel zaten te praten over waarom hij niet meer was teruggekeerd naar zijn job, heb ik op een bepaald moment voorgesteld dat ik in zijn plaats aan zijn chef zou uitleggen dat hij wilde stoppen. Hij kon het immers niet, of kon het alleen maar duidelijk maken door plots onbereikbaar te zijn. Dat voorstel deed ik met de beste bedoelingen, om hem te helpen. Hij werd er echter kregelig van en wilde niet dat ik de kastanjes voor hem uit het vuur zou halen. Toen ons gesprek zo goed als voorbij was, zei ik met een kwinkslag: ‘Je bent een rare.’ Niet slecht bedoeld, het was mijn onbeholpen manier om luchtig en in vrede het gesprek af te sluiten. Voor mij drukte het uit dat de ruzie in feite al half beslecht was. Maar zo interpreteerde hij dat helemaal niet. ‘Is er iets mis met mij misschien?’ sneerde hij, en toen duwde hij me het huis uit. Het was de allereerste en enige keer in zijn hele leven dat ik hem écht kwaad heb gezien. Misschien is het feit dat hij toen boos werd, het begin van de oplossing. Dat hoop ik. Maar misschien ook niet, want sindsdien heb ik nauwelijks nog contact met hem.

Terwijl hij de voorbije jaren elke twee weken een weekend naar mij kwam, en elke woensdag hier kwam slapen – we hebben bewust niet voor co-ouderschap gekozen omdat ik vond dat kinderen een vaste stek moeten hebben en de meest voor de hand liggende plek was bij zijn moeder – woont hij nu voltijds bij zijn mama. Hij en ik zijn niet on speaking terms, hoe graag ik dat ook zou willen. Hij wil het niet. Als ik hem vraag hoe het gaat, komt er geen antwoord. Omdat ik weet dat hij niet van die vraag houdt, probeer ik ze in een gesprek sowieso uit de weg te gaan, maar het is heel moeilijk om een gesprek te voeren zónder te vragen hoe het met iemand gaat. Ik vermoed dat hij die vraag als een aanval beschouwt. Maar als je ze niet mag stellen, wordt praten heel moeilijk. Toen mijn vriendin vorige week een etentje organiseerde, heb ik voor het eerst weer iets van hem gehoord. Hij was uitgenodigd, maar hij had haar niet laten weten of hij kwam. Toen heb ik hem via een berichtje gevraagd of hij kwam. Hij antwoordde ‘neen’. Een negatief antwoord, maar het was wel een antwoord. Het eerste sinds weken.

Mijn vader en ik zouden in feite het dichtst bij hem moeten staan, hem het best moeten begrijpen, omdat we voor een groot stuk op elkaar lijken. Zelf kan ik na een drukke dag met veel telefoons en vergaderingen ook weleens zeggen dat ik geen zin meer heb om nog iemand te spreken of te zien, maar bij Jasper is dat veel extremer. Ik weet op zulke momenten nog steeds welke acties ik moet ondernemen om mijn leven op de rails te houden, maar doordat hij zich compleet opsluit, stopt alles. Wanneer hij vroeger bijvoorbeeld enkele nachten slecht sliep en ik hem vroeg waarvan hij wakker lag, kon of wilde hij daar niet over praten. Ik probeerde een sfeer te creëren waarin hij zich vrij zou voelen om te praten door zelf veel te vertellen over de nachtmerries die bij mij al jarenlang terugkeren. Ik gaf hem al mijn voorbeelden om tot een gesprek te komen, vertelde over de trucjes die ik had om dan toch de slaap te kunnen vatten. Maar tot op vandaag laat hij er niets over los. Wat er tijdens die slapeloze nachten door zijn hoofd maalt, weet ik niet. Ondanks de gelijkenissen staan we dus toch niet dicht genoeg om door te kunnen dringen. Ik stel al jaren voor dat hij eens met mijn vader gaat praten, maar ook dat wil hij niet.

Ik heb er ook het raden naar of hij daar wel met zijn mama over praat. Zo veel communicatie is er niet tussen haar en mij. Sinds het moment waarop hij besliste om weg te blijven op het werk, proberen we wel op dezelfde golflengte te zitten, samen aan de kar te trekken. Maar zij is iemand die hem eerder tijd en ruimte wil geven, terwijl ik – te veel? – aan hem trek om het gesprek gaande te houden. Als gescheiden ouders is het niet altijd makkelijk om daarin een uniforme aanpak te vinden of opbouwend en complementair te zijn.

Onze scheiding zal er ook wel iets mee te maken hebben dat Jasper zich zo slecht voelt. Soms stel ik me de vraag: wat als we niet gescheiden waren en we een iets warmer nest hadden gehad, zou hij zich dan beter gevoeld hebben? Op die vragen zullen we nooit een antwoord vinden. Zowel mijn ex-vrouw als ik hebben er alles aan gedaan om onze twee huizen zo warm mogelijk te maken, daar ben ik van overtuigd. Maar hoe onze kinderen dat ervaren hebben, hebben we niet in de hand. We konden alleen maar ons best doen om de gezinssituatie zo comfortabel mogelijk te maken voor hen. Mijn dochter lijkt niet door de scheiding getekend en leidt haar leventje, maar ik denk dat het Jasper veel meer geraakt heeft. Als adolescent zet je je op je achttiende normaal af tegen je vaste stek, je thuis. Kinderen van gescheiden ouders hebben echter geen vaste stek, dus kunnen ze zich daar ook niet tegen afzetten. Daardoor denk ik dat ze soms een uitgestelde of in ieder geval een andere puberteit doormaken. Het lijkt me ook makkelijker om je weg te rukken uit een warm nest dan uit een verscheurd of een koud nest. Omdat je om de verkeerde redenen uit een gescheiden nest wilt breken, niet alleen maar omdat je pubert en volwassen wordt. En daar krijg je vroeg of laat de weerslag van. Soms denk ik ook dat kwetsbare kinderen zich te weinig gekoesterd voelen in hun anders-zijn als hun ouders gescheiden zijn. Omdat je er dan als ouders niet altijd bent voor je kind, omdat je met jezelf bezig bent en het zelf moeilijk hebt. Dat slaat een gat dat je nadien niet kunt herstellen.

Het voorbije jaar ging hij elke veertien dagen ook op gesprek bij een psychologe, maar omdat die naar mijn mening te veel aan de oppervlakte bleef, stelde ik voor om een psychiater te raadplegen die dieper zou kunnen graven en op zoek zou kunnen gaan naar oorzaken en remedies. Ik had bij mezelf ook al de bedenking gemaakt dat hij het telkens moeilijk krijgt tijdens de herfst. Misschien bestonden er wel manieren waren om bijvoorbeeld zijn serotonineniveau op te krikken? Na één consultatie bij de psychiater kwam hij thuis met een voorschrift voor pilletjes die hem daar inderdaad bij zouden helpen. Toen ik merkte dat hij ze niet wilde nemen, probeerde ik hem te overtuigen door wat hij voelde te vergelijken met een verkoudheid of met een hoge bloeddruk. Daar neem je ook een pilletje tegen, waarom zou hij dan geen pilletje kunnen nemen als de gedachten in zijn hoofd begonnen te malen? Misschien waren zijn gevoelens ook vooral gelinkt aan een bepaalde periode, de herfst? Maar het mocht niet baten, hij wilde de medicijnen niet verder nemen. Ik vermoed dat hij het waarschijnlijk alleen wilde zien te redden. En intrinsiek heeft hij ook alle mogelijke capaciteiten om het te redden. Vroeger kon hij ons zo verbluffen door een bladzijde uit een boek één keer te lezen en die nadien woordelijk te reproduceren!

Ik maak me veel zorgen, omdat de meeste jongens een enorme evolutie meemaken tussen hun achttiende en hun vijfentwintigste. Ze groeien uit van puisterige pubers met lang haar, een skatermentaliteit en een ik-wil-niets-doenattitude tot volwassen jongemannen die een goede job zoeken, zich settelen, aan een carrière of een gezin beginnen. Op zeven jaar tijd ontpoppen ze zich van een puber in een yuppie die beseft dat hij niet kan blijven teren op de centen van zijn ouders. Jasper is nu 23, en ik ben bang dat hij tegen zijn vijfentwintigste die ommezwaai niet zal maken. En wat dan? Wordt het dan niet alleen nog veel moeilijker, als al zijn leeftijdgenoten de weg wel al gevonden hebben?

Tot enkele weken terug stond ik er elke morgen mee op. Vooral op dagen waarop ik zelf niet veel gepland had, bleven de gedachten aan Jasper op de achtergrond continu door mijn hoofd spoken. Ik denk niet alleen daaraan, maar ook aan mijn dochter. Mijn nest is plots zo leeg, nu zij op kot zit. Ik hoopte dat ze in de blokperiode thuis zou komen studeren, maar dat doet ze liever op haar kot. Dus ik zie haar bijna niet meer. En waar ik tot voor kort één keer per week uit eten ging met Jasper, is ook dat nu weggevallen. Waarvoor heb ik de laatste 25 jaar zo mijn best gedaan, onder meer als ouder? Je partner, je kinderen, je ouders, kortom je directe naasten, zijn toch grote zingevende factoren in een mensenleven? Je gaat je afvragen: waarvoor heb ik de afgelopen kwarteeuw geleefd? Ook als ik problemen had, me zelf niet goed voelde, of als mijn ouders voor de zoveelste keer in het ziekenhuis beland waren, bleef ik doorgaan. Ik vond dat ik moest, voor een groot deel als voorbeeld voor mijn kinderen. Zij vormen een van de grote richtsnoeren en bakens in mijn leven. Nu hun nabijheid wegvalt, moet ik op zoek naar een nieuwe soort zingeving. Soms zie ik het nut er allemaal niet van in. Bovendien kun je als ouder ook maar moeilijk helemaal gelukkig zijn als je kind niet gelukkig is.

De laatste weken probeer ik het wat meer van me af te zetten en gaan er dagen voorbij dat ik er niet meer aan denk. Ik kan er tenslotte niet veel aan doen, hij moet het zelf willen. Ik probeer me op te trekken aan het feit dat hij onlangs toch heeft geantwoord toen ik vroeg of hij naar het etentje van mijn vriendin kwam. Maar verder blijven mijn uitnodigingen om iets te gaan eten onbeantwoord. Ik heb ook al eens voorgesteld om samen naar de film te gaan, want dan hoeft hij niet te praten. Daar wringt het schoentje namelijk, in het moeten praten, en wellicht toegeven dat het niet zo goed met hem gaat. Terwijl ik er eigenlijk geen belang aan hecht wat hij doet, ik wil alleen maar dat hij gelukkig is, of beter, dat hij zijn boontjes kan doppen en de nodige tools in handen heeft om zijn geluk na te streven.

Toegegeven, ergens doet hij dat ook wel. Als ouder denk je soms dat hij zich in een doodlopend straatje bevindt, maar financieel hoeft hij zich geen zorgen te maken. Hij heeft geld verdiend en gespaard. Of hij dan op zijn luie krent zit of niet, mag eigenlijk niet uitmaken. Ik hoorde nu via via dat hij binnenkort zou werken op een feestweekend in de horecazaak. Ik hoop dat het klopt, want dat zou betekenen dat hij die brug toch niet compleet heeft opgeblazen. In zekere zin redt hij zich wel, maar ik zou willen dat hij een weg vond in het leven die meer in harmonie is met zijn eigen ‘ik’. Dan zou ik binnen enkele jaren deze slechte periode vergeten zijn. Ze enkel nog herinneren als een klein zwart gaatje waar ik altijd beducht voor zou blijven, maar dat alleen nog op de achtergrond zou meespelen. De pijn zou verdwijnen, en enkel de herinnering aan de pijn achterlaten.

Ik weet echt niet hoe het verder moet of hoe het verder zal verlopen. Ik ga blijven proberen om contact met Jasper te hebben. Maar keer op keer loop ik tegen dezelfde muur aan. Soms gaat het even wat beter en hebben we wat contact. Als ik hem bijvoorbeeld een boek geef en merk dat hij er ook in leest. Maar net zo goed kan hij een week later niet om met het feit dat je aan de telefoon de vraag stelt hoe het met hem gaat. Dan verbreekt hij de verbinding en neemt hij niet meer op als ik hem opbel. Wat rest me dan nog? Ik kan in mijn auto stappen en naar hem toe rijden. Ik kan dat één keer doen, twee keer, drie keer, maar op de duur loop ik opnieuw tegen de muur. Hij wil het niet.