Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart

IHet fortuin van de Rougons

IIBuit maken

IIIDe buik van Parijs

IVDe verovering van Plassans

VDe misstap van priester Mouret

VIZijne Excellentie Eugène Rougon

VIIDronkenschap

VIIIEen pagina liefde

IXNana

XEen burger

XIHet paradijs van de dames

XIILevensvreugde

XIIIDe mijn

XIVHet meesterwerk

XVDe aarde

XVIDe droom

XVIIHet dierlijke in de mens

XVIIIHet geld

XIXDe ondergang

XXDokter Pascal

Vanaf Deel IV zijn het werktitels; definitieve titel naarmate de vertaling vordert.

Dit eerste deel van de cyclus van Rougon-Macquart gaat over de strijd om geld en idealen. In dit deel maken we kennis met de wortel, de basis van het gezin: de laatst overgebleven telg uit een adellijk geslacht, een meisje, Adélaïde. Zola laat haar huwen met een koopman, waardoor adel en commercie vermengd raken. Ze krijgen samen een kind. De koopman overlijdt voortijdig. De jonge weduwe kiest vanuit haar vuur en haar schuldgevoel een zwerver waar zij een gepassioneerde relatie mee heeft die tot twee kinderen leidt. Hier zijn zakelijkheid, nuchterheid, eigenheid, het lak hebben aan conventies en passie gekoppeld aan vergane adel. Een waaier van mogelijkheden. In het eerste deel wordt kennis gemaakt met een aantal hoofdfiguren, tegen de historische achtergrond van de staatsgreep van 1851.

Elk deel eindigt met een nawoord en een verklarende woordenlijst. In de tekst zijn die woorden en begrippen gemakkelijk te herkennen aan het symbool&.

Voor ieder deel van de serie komt een psychologische analyse beschikbaar op de website www.emilezola.nl waarin de kwestie aanleg versus omgeving belicht wordt.

Het fortuin van de Rougons

(1871)

Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart Deel I

ISBN 978 90 8850 964 3

NUR 302 / THEMA FYT / BISAC CGN006000

Twintigdelige romancyclus van de Rougon-Macquart

www.emilezola.nl

Vertaling

Martine France Delfos

Informatie over overige uitgaven van Martine F. Delfos: www.mdelfos.nl

© 2020 Uitgeverij SWP Amsterdam

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (Postbus 3060, 2130 KB, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met Uitgeverij SWP voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912.

Voor het overnemen door een onderwijsinstelling van een gedeelte uit deze uitgave, in papieren vorm of digitaal, (bijvoorbeeld voor plaatsing ervan op uw digitale leeromgeving of in een reader) kunt u zich richten tot: Stichting UvO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Tel. 023-8700212, www.stichting-uvo.nl UvO@cedar.nl.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Hoofdstuk I

Hoofdstuk II

Hoofdstuk III

Hoofdstuk IV

Hoofdstuk V

Hoofdstuk VI

Hoofdstuk VII

Nawoord - Martine France Delfos

Woorden en achtergrond

Voorwoord

(Émile Zola. Parijs, 1 juli 1871)

Ik wil uitleggen hoe een gezin, een klein groepje wezens, zich gedraagt in een samenleving, wanneer het uitbreidt en tien, twintig individuen op de wereld zet, die op het eerste gezicht totaal verschillend lijken, maar waar een analyse aantoont dat ze nauw met elkaar verbonden zijn. Erfelijkheid kent zijn wetten, net als de zwaartekracht.

Ik zal proberen om de draad te vinden en te volgen die wiskundig van de ene naar de andere mens leidt, om zo de tweeledige vraag naar temperament en omgeving te ontrafelen. En als ik alle draden vasthoud, als ik een hele sociale groep in mijn handen heb, zal ik deze groep aan het werk laten zien, als acteur van een historisch tijdperk. Ik zal het gezin creëren in de complexiteit van zijn inspanningen. Ik zal zowel het totaal van de wil van ieder lid analyseren als de algemene strekking van het geheel.

De Rougon-Macquart, de groep, het gezin dat ik me voorgenomen heb te bestuderen, heeft als kenmerk de uitbarsting van begeerten en de brede opstand van onze tijd die zich stort op het genieten. Fysiologisch gezien zijn zij de trage opeenvolging van complicaties van het zenuwstelsel en het bloed, die zich in een ras voordoet na een eerste organisch letsel, en die, naargelang de omgeving, bij elk individu van dit ras, de gevoelens, de verlangens en de hartstochten bepalen. Dat wil zeggen, alle menselijke manifestaties, natuurlijk en instinctief, waarvan de voortbrengsels de gebruikelijke typering van deugden en ondeugden krijgen. Historisch gezien komen ze voort uit het volk, stralen ze uit in de hele hedendaagse maatschappij en klimmen ze op naar alle situaties door deze in wezen moderne impuls die de lage klassen bevangt in hun opmars door het sociale organisme heen. Zij vertellen aldus door hun individuele drama’s het verhaal van het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire, van de hinderlaag van de staatsgreep tot aan het verraad van Sedan.

Drie jaar lang verzamelde ik de documenten voor dit grote werk. Het huidige deel was zelfs al geschreven toen de val van de Bonapartes kwam, een val die ik als een kunstenaar nodig had en die ik altijd onvermijdelijk aan het einde van het drama vond, zonder te durven hopen dat deze al zo dichtbij was. Een val die mij de vreselijke en noodzakelijke ontknoping van mijn werk gaf. Dit werk is vanaf vandaag compleet. Het beweegt zich in een sluitende cirkel. Het wordt het beeld van een teloorgegane regering en van een vreemd tijdperk van waanzin en schaamte.

Dit werk, dat meerdere afleveringen zal vormen, wordt daarom, in mijn gedachten, de natuurlijke en sociale geschiedenis van een gezin onder het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire. En de eerste aflevering, Het fortuin van de Rougons, moet als wetenschappelijke titel dragen: De Oorsprong.

Hoofdstuk I&

Bij het verlaten van Plassans door de Porte de Rome, ten zuiden van de stad, vinden we, aan de rechterkant van de weg naar Nice, na het passeren van de eerste huizen van de voorstad, een braakliggend terrein dat in de streek het Landje van Saint-Mittre wordt genoemd.

Het terrein van Saint-Mittre is een groot vierkant, van enige omvang, dat zich uitstrekt langs het voetpad van de weg, ervan gescheiden door een simpele strook versleten gras. Aan de ene kant, rechts, wordt het begrensd door een straatje dat eindigt in een doodlopend steegje met een rij krotten. Links en aan het einde wordt het afgesloten door twee stukken muur, aangevreten door mos, waarboven we de hoge takken van de moerbeibomen van Jas-Meiffren zien, het grote landgoed dat zijn ingang wat verderop in de wijk heeft. Op deze wijze aan drie zijden omsloten, is het een gebied dat nergens heen leidt en waar alleen wandelaars doorheen lopen.

Vroeger was daar een begraafplaats onder de bescherming van Saint-Mittre, een Provençaalse heilige die zeer vereerd werd in de streek. De oude mannen van Plassans herinnerden zich, in 1851, dat ze de muren van deze begraafplaats, die jarenlang gesloten was gebleven, nog overeind hadden zien staan. Hoe de aarde, die al meer dan een eeuw met lijken volgestopt werd, de dood uitzweette. Aan de andere kant van de stad moest een nieuwe begraafplaats worden geopend. Door eenieder verlaten, zuiverde de oude begraafplaats zich elke lente door zich te bedekken met donkere en dichte vegetatie. Deze rijke grond, waarin de grafdelvers niet langer een spade in de grond konden steken zonder een menselijke huidflap af te scheuren, was enorm vruchtbaar. Vanaf de weg waren, na de regens van mei en de zon van juni, de sprieten van de grassen te zien die over de muren hingen. Vanbinnen was het een diep donkergroene zee, bezaaid met grote bloemen die een bijzondere schittering hadden. In de schaduw van de opeengedrongen stengels kon men de vochtige grond voelen die kookte en waaruit sap sijpelde.

Een van de curiositeiten van dit veld waren toen de perenbomen met kromme armen, met monsterlijke knopen, en waar geen enkele huisvrouw van Plassans het enorme fruit van had willen plukken. In de stad sprak men over deze vruchten met grimassen van walging. De kinderen van de voorstad hadden deze lekkernijen niet en ze beklommen de muur in groepjes, ’s avonds in de schemering, om de peren te stelen, zelfs voordat ze rijp waren.

Het vurige leven van de grassen en bomen had al snel de dood van de oude begraafplaats van Saint-Mittre verslonden. Het menselijke bederf werd er gretig opgegeten door de bloemen en de vruchten en het gebeurde dat men bij het passeren van deze beerput niets anders rook dan de doordringende geur van wilde violieren. Het was een kwestie van een paar zomers.

Omstreeks deze tijd dacht de stad erover te profiteren van dit gemeentelijke eigendom, dat nutteloos lag te slapen. De muren langs de weg en de doodlopende steeg werden neergehaald en het gras en de perenbomen werden eruit getrokken. Toen werd de begraafplaats verplaatst. De grond werd verschillende meters diep doorzocht en de botten die de aarde wilde teruggeven, werden in een hoek opgestapeld. Bijna een maand speelden de kinderen, die de perenbomen betreurden, een balspel met de schedels. Plaaggeesten hingen op een nacht dijbenen en scheenbenen aan alle belkoorden van de stad. Dit schandaal, dat Plassans zich nog steeds herinnert, eindigde pas op de dag dat werd besloten om de stapel botten op de bodem van een kuil te gooien die in de nieuwe begraafplaats werd gegraven. Maar op het platteland heeft het werktempo een wijze traagheid, en de inwoners zagen, gedurende een lange week, nu en dan, een enkele kiepwagen die menselijke resten vervoerde, zoals puin vervoerd zou zijn. Het ergste was dat deze kiepwagen Plassans over de gehele lengte moest doorkruisen en dat de slechte bestrating ervoor zorgde dat bij iedere hobbel botfragmenten en klonten leem werden rondgestrooid. Geen enkele religieuze ceremonie, alleen een traag en meedogenloos gesleep. Nooit was een stad meer van walging vervuld.

Gedurende meerdere jaren bleef het terrein van de oude begraafplaats Saint-Mittre een onderwerp van verschrikking. Voor iedereen toegankelijk, aan de rand van een grote weg, bleef hij verlaten, opnieuw ten prooi aan onkruid. De stad, die er ongetwijfeld op rekende het terrein te verkopen en er huizen op te zien bouwen, vond waarschijnlijk geen koper. Misschien deed de herinnering aan de hoop botten en aan de kiepwagen die door de straten kwam en ging, alleen, met de zware hardnekkigheid van een nachtmerrie, de mensen terugdeinzen. Misschien moet men het feit eerder uitleggen als de luiheid van de provincie, die weerzin voelt om iets af te breken en weer opnieuw op te bouwen. De waarheid is dat de stad de grond behield en zelfs zijn verlangen om die te verkopen vergat. Ze omringde het terrein zelfs niet met een omheining. Wie wilde, mocht naar binnen. En beetje bij beetje, met behulp van de tijd, wende men aan deze lege plek. Men ging op het gras zitten, stak het veld over en men bevolkte het gebied. Toen de voeten van de wandelaars het grastapijt hadden versleten en de gestampte grond grijs en hard was geworden, leek de oude begraafplaats enigszins op een publiek plein dat slecht was geëgaliseerd. Om alle weerzinwekkende herinneringen beter te wissen, gingen de bewoners, zonder het in de gaten te hebben, langzamerhand de naam van het gebied veranderen. Zij beperkten zich tot het behouden van de naam van de heilige en doopten daarmee ook de doodlopende steeg die in een hoek van het veld was ontstaan: er was het Landje van Saint-Mittre en de doodlopende steeg van Saint-Mittre.

Deze feiten dateren van lang geleden. Al meer dan dertig jaar heeft het Landje van Saint-Mittre een bijzonder aangezicht. De stad, veel te zorgeloos en te slaperig om er goed gebruik van te maken, verhuurde het, tegen een kleine vergoeding, aan de wagenmakers uit de buitenwijk die er een houtwerkplaats van maakten. Het is nog steeds volgestouwd met enorme balken van tien tot vijftien meter lang, die her en der liggen, in stapels, als van hoge zuilen die op de grond zijn gegooid. Deze stapel balken, een soort masten die parallel geplaatst zijn en van het ene eind van het veld naar het andere reiken, zijn een voortdurende vreugde voor de kinderen. Omdat deze stapels balken zijn gaan schuiven, is het terrein op sommige plaatsen volledig bedekt met een soort parket met afgeronde bladen. Het lukt alleen om erop te lopen met een wonderbaarlijk gevoel voor evenwicht. De hele dag nemen groepjes kinderen deel aan deze inspanning. Ze springen over de zware planken. Ze volgen, op een rij, de smalle ruggen en slepen zich schrijlings voort. Het zijn gevarieerde spelletjes die over het algemeen eindigen in gedrang en tranen. Of ze zitten met een dozijn kinderen, tegen elkaar aan geperst, op het dunne uiteinde van een balk die een paar voet boven de grond hangt en schommelen urenlang. Het gebied van Saint-Mittre is zo een plaats van ontspanning geworden waar alle kwajongens van de voorstad hun broeken al meer dan een kwarteeuw slijten.

Wat uiteindelijk aan deze uithoek een vreemd karakter heeft gegeven, is dat de voorbijtrekkende zigeuners dit terrein, zoals zij gewend zijn, als hun thuis kozen. Zodra een van deze huizen op wielen, die een hele stam bevat, in Plassans aankomt, zal het op het Saint-Mittre-terrein neerstrijken. De plek is daarom nooit leeg. Er zijn daar steeds groepen die apart gedrag vertonen, groepen wilde mannen en vreselijk uitgedroogde vrouwen, waartussen men groepjes prachtige kinderen over de grond ziet dartelen. Deze mensen leven zonder schaamte, in de buitenlucht, zichtbaar voor iedereen, hun kookpot pruttelend, naamloze dingen etend, hun lompen met gaten tonend, slapend, vechtend, kussend en stinkend naar vuiligheid en ellende.

Het doodse en verlaten veld, waar vroeger slechts horzels gonsden rond de rijke bloemen in de verpletterende stilte van de zon, is op deze manier uitgegroeid tot een levendige plek die gevuld wordt met het lawaai van de ruzies van de zigeuners en de schrille kreten van de jonge nietsnutten van de buitenwijk. Een zagerij, die in een hoek van de werkplaats balken zaagt, piept, daarmee lage tonen leverend bij de schrille stemmen. Deze zaagmolen is zeer primitief: het stuk hout is geplaatst op twee hoge schragen. Twee zagers over de gehele lengte, een boven, staand op de balk zelf en een onder, verblind door het zaagsel dat valt, leggen een breed en sterk zaagblad een voortdurende op-en-neergaande beweging op. Urenlang buigen deze mannen, als bewegende marionetten, met regelmaat en machinale ongevoeligheid. Het hout dat gezaagd is, wordt weggeborgen langs de muur achterin, in methodisch gebouwde, hoge stapels van twee of drie meter, plank voor plank, in de vorm van een perfecte kubus. Deze, soort vierkante, stapels die vaak een aantal seizoenen blijven liggen, aangeknaagd door gras vanaf de grond, vormen een van de charmes van het Saint-Mittre-gebied. Ze creëren mysterieuze, smalle en discrete paden, die leiden naar een breder pad dat ontstaat tussen de stapels en de muur. Het is een woestenij, een groene strook van waaruit alleen stukken lucht te zien zijn. In deze steeg, waar de muren zijn behangen met mos en waar de bodem bedekt lijkt met een dik wollen tapijt, heerst nog steeds de krachtige vegetatie en huiverende stilte van de oude begraafplaats. Men kan er de warme en vage adem voelen van de zinnelijkheid van de dood, die opwelt uit de oude graven die door de sterke zon verhit zijn. Er is geen plek op het platteland van Plassans die meer bewogen is, meer trilt met milde warmte, eenzaamheid en liefde. Dit is waar het prachtig is om lief te hebben. Toen men de begraafplaats leegmaakte, moet men de botten daar in die hoek gestapeld hebben, want het is zelfs vandaag de dag niet ongewoon, om, wanneer men met de voet in het vochtige gras woelt, daar fragmenten van schedels op te graven.

Niemand denkt trouwens nog aan de doden die onder dit gras hebben geslapen. Overdag kruipen alleen de kinderen achter de stapels hout, wanneer ze verstoppertje spelen. De groene steeg blijft maagdelijk en vergeten. Men ziet alleen de houtwerkplaats, volgestouwd met balken en grijs van het stof. ’s Morgens en ’s middags, als de zon lauw is, krioelt het op het hele terrein, en boven al deze activiteit uit, boven de kwajongens die tussen de stukken hout spelen en de zigeuners die het vuur opstoken onder hun kookpot, steekt het scherpe silhouet van de lange zager af, in zijn volle lengte op de balk tegen de lucht, op en neer bewegend met de regelmaat van een slinger, alsof hij het vurige nieuwe leven moet reguleren dat in dit oude gebied van eeuwige rust gegroeid is. Er zijn alleen de oudjes die, zittend op de balken, zich warmend in de zon, nog wel eens met elkaar spreken over de botten die ze indertijd vervoerd hebben zien worden met de legendarische kiepwagen door de straten van Plassans.

Wanneer de nacht valt, wordt het Landje van Saint-Mittre leeg en verdiept het zich tot een groot zwart gat. Achterin zie je alleen de dovende gloed van het vuur van de zigeuners. Soms verdwijnen schaduwen stil in de dichte massa van de duisternis. Vooral in de winter wordt de plek sinister.

Op een zondagavond, tegen een uur of zeven, kwam een jongeman stilletjes uit de doodlopende steeg van Saint-Mittre. Zich scherend langs de muren ging hij naar de balken van de houtwerkplaats. Het was tijdens de eerste dagen van december 1851. Er was een droge kou. De maan, vol op dat moment, had die scherpe schittering die eigen is aan de wintermanen. De werkplaats was die nacht niet zo onheilspellend als op regenachtige nachten. Verlicht door grote flarden wit licht strekte het terrein zich uit in de stilte en onbeweeglijkheid van de kou, met een zachte melancholie.

De jongeman stopte een paar seconden aan de rand van het veld en keek met een air van wantrouwen voor zich uit. Hij hield de kolf van een lang geweer verborgen onder zijn jas. De loop ervan, die naar de grond gericht was, schitterde in het maanlicht. Het wapen tegen zijn borst klemmend, staarde hij aandachtig naar de vierkanten van duisternis die de stapels planken achterin op het terrein wierpen. Het leek daar op een dambord, wit en zwart met licht en schaduw, met duidelijk afgesneden vakken. In het midden van het gebied, op een deel van de kale grijze grond, tekenden de schragen van de lengtezagen zich af, langwerpig, smal, bizar, als een monsterlijke geometrische figuur die met inkt op papier is getekend. De rest van de werkplaats, gevormd door het parket van balken, was slechts een enorm bed waarin het licht sliep, nauwelijks doorkruist met dunne zwarte lijnen van de schaduw die langs de grote balken liepen. Onder deze wintermaan, in de bevroren stilte, herinnerde die stroom van liggende, onbeweeglijke masten, als stijf van slaap en van de kou, aan de doden van de oude begraafplaats. De jongeman wierp slechts een snelle blik op deze lege ruimte: geen mens, geen zucht, dus geen gevaar om gezien of gehoord te worden. De donkere vlekken achterin baarden hem meer zorgen. Echter, na een kort onderzoek waagde hij zich verder en stak hij snel de werkplaats over.

Zodra hij zich veilig voelde, vertraagde hij zijn pas. Hij bevond zich toen in de groene steeg die langs de muur liep, achter de planken. Daar hoorde hij niet eens het geluid van zijn eigen voetstappen. Het bevroren gras kraakte amper onder zijn voeten. Een gevoel van welbehagen leek zich meester van hem te maken. Hij moest deze plek liefhebben, geen gevaar vrezen, niets anders komen zoeken dan vriendelijkheid en het goede. Hij verborg zijn geweer niet langer. De steeg strekte zich uit als een geul van schaduw. Van tijd tot tijd doorsneed de maan, glijdend tussen twee stapels planken, het gras met een lichtstraal. Alles sliep een diepe slaap, de duisternis en het licht, zacht en bedroefd. Niets was te vergelijken met de rust van dit pad. De jongeman volgde het pad in zijn volle lengte. Aan het einde, waar de muren van Jas-Meiffren een hoek vormen, stopte hij, luisterend, alsof hij wilde horen of er enig geluid kwam van het naburige pand. Toen hij niets hoorde, boog hij zich voorover, duwde een plank weg en verborg zijn geweer in een stapel hout.

Er was daar in die hoek een oude grafsteen die vergeten was tijdens de verplaatsing van de oude begraafplaats, en die, door een beetje schuin op het veld geplaatst te zijn, een soort hoge bank vormde. De regen had hem aan de randen verbrokkeld; het mos knaagde langzaam aan de steen. Men kon niettemin nog steeds, in het maanlicht, dit fragment lezen van een grafschrift dat gebeiteld was op de voorkant, die de aarde binnendrong: Hier ligt ... Marie ... overleden ... De tijd had de rest gewist.

Toen hij zijn geweer had verstopt, luisterde de jongeman opnieuw en toen hij nog steeds niets hoorde, besloot hij op de steen te klimmen. De muur was laag; hij legde zijn ellebogen op de ezelsrug van de muur. Maar achter de rij moerbeibomen langs de muur zag hij alleen een vlakte van licht. Het land van Jas-Meiffren, vlak en zonder bomen, strekte zich onder de maan uit als een groot stuk ongebleekt linnen. Op ongeveer honderd meter afstand maakten de woning en de bijgebouwen, die bewoond werden door de pachter, vlekken van een nog helderder wit. De jongeman keek angstig die kant op toen een klok in de stad zeven uur sloeg, met serieuze en langzame slagen. Hij telde de slagen en klom verbaasd en opgelucht van de steen af.

Hij ging op de bank zitten, als een man die zich neerlegt bij lang wachten. Hij leek de kou niet eens te voelen. Bijna een halfuur bleef hij roerloos zitten, zijn ogen gefixeerd op een dichte schaduw, mijmerend. Hij was in een donkere hoek gaan zitten, maar beetje bij beetje bereikte de opkomende maan hem en zijn hoofd bevond zich in het volle licht.

Hij was een krachtig uitziende jongen, wiens fijngetekende mond en nog tere huid de adolescentie aankondigden. Hij moest zo’n zeventien jaar oud zijn. Hij was knap, van een karakteristieke schoonheid.

Zijn magere en langwerpige gezicht leek vormgegeven door de duim van een krachtige beeldhouwer. Het golvende voorhoofd, de bogen van de prominente wenkbrauwen, de neus als de snavel van een arend, de kin gemaakt als een groot smal toelopend vlak, wangen die de jukbeenderen benadrukten met wegtrekkende gesneden vlakken, gaven het hoofd een reliëf van bijzondere kracht. Met de jaren zou dit hoofd een te uitgesproken knokig karakter tonen, de magerte van een ronddwalende ridder. Maar in deze periode van de puberteit, de wangen en kin nauwelijks bedekt met donshaar, werd de ruwheid gecorrigeerd door een zekere charmante zachtheid, sommige plekken van het gezicht nog vaag en kinderlijk. De ogen van een mild zwart, nog vervuld van de puberteit, zorgden ook voor zachtheid in deze energieke gezichtstrekken. Niet alle vrouwen zouden van dit kind houden, want hij was allesbehalve een mooie jongen, maar het geheel van zijn trekken had zo een vurig leven en was zo vriendelijk, met zoveel schoonheid van enthousiasme en kracht, dat de meisjes van zijn provincie, die meisjes die door het Zuiden waren gebruind, wel van hem moesten dromen wanneer hij langs hun deur liep op de warme avonden van juli.

Hij zat nog te mijmeren, zittend op de grafsteen, en voelde het licht van de maan niet, dat nu langs zijn borst en benen stroomde. Hij was van gemiddelde lengte en licht gedrongen. Aan zijn overontwikkelde armen zaten, stevig vastgeklonken, de handen van een arbeider, die door het werk al waren verhard. Zijn voeten, in zware geregen schoenen gestoken, leken sterk, vierkant aan het einde. Door de gewrichten en de ledematen en de zware houding, was hij het volk. Maar er was iets in hem, in het oprichten van zijn hoofd en in de gloed van het denken in zijn ogen, als een stille opstand tegen de afstomping door het zware handwerk, dat hem naar de grond begon te doen buigen. Het moest een intelligente geaardheid zijn, diep bedolven onder de traagheid van zijn ras en klasse, een van die tere en verfijnde geesten die gehuisvest zijn in het volle vlees en eronder lijden niet stralend uit hun dikke omhulsel te kunnen komen. Hij zag er dan ook in al zijn kracht verlegen en bezorgd uit, zich onbewust schamend dat hij zich niet volledig voelde en niet wetend hoe hij zichzelf zou moeten voltooien. Dapper kind, wiens onwetendheid enthousiasme was geworden, met het hart van een volwassene die bestuurd werd door het denken van een kleine jongen, in staat om dingen los te laten als een vrouw en met de moed van een held. Die avond was hij gekleed in een broek en jasje van groenachtig katoenen fluweel met kleine ribbels. Een zachte vilten hoed die een beetje naar achteren stond, wierp op zijn voorhoofd een grijze schaduwstreep.

Toen de naburige klok het halve uur luidde, schrok hij op uit zijn mijmerij. Toen hij zichzelf wit van licht zag, keek hij angstig voor zich uit. Met een plotselinge beweging keerde hij terug naar het donker, maar hij kon de draad van zijn mijmeringen niet meer oppakken. Hij voelde toen dat zijn voeten en handen bevroren en hij werd weer ongeduldig. Hij klom opnieuw omhoog om nog een blik naar Jas-Meiffren te werpen, nog steeds stil en leeg. Toen, omdat hij niet wist hoe hij de tijd moest doden, ging hij weer naar beneden, pakte zijn geweer uit de stapel planken waar hij het had verborgen, en vermaakte zich door met het ontstekingsmechanisme van het geweer te spelen. Dit wapen was een lange en zware karabijn die ongetwijfeld aan een of andere smokkelaar had toebehoord. Aan de dikte van de kolf en de krachtige vuurmond herkende men een oud geweer met vuursteenslot, een musket, die een plaatselijke wapensmid had omgezet in een geweer met percussieslot. Deze karabijnen zien we op boerderijen hangen, boven de schoorsteen. De jongeman streelde zijn wapen met liefde. Hij duwde de haan meer dan twintig keer naar beneden, stak zijn pink in de loop en bekeek de kolf zorgvuldig. Beetje bij beetje werd hij bezield van een jeugdig enthousiasme, dat vermengd was met enige kinderlijkheid. Uiteindelijk legde hij het geweer tegen zijn wang, richtte het naar een leegte, zoals een dienstplichtige die zijn oefeningen doet.

Acht uur zou de klok spoedig slaan. Hij hield zijn karabijn al een flinke minuut tegen zijn wang toen een stem, licht als een ademtocht, zacht en hijgend, uit Jas-Meiffren kwam.

“Ben je daar, Silvère?” vroeg de stem. Silvère liet zijn geweer vallen en met een sprong stond hij boven op de grafsteen.

“Ja, ja,” antwoordde hij, zijn stem ook verstikt ... “Wacht, ik zal je helpen.”

Hij had zijn armen nog niet uitgestrekt of het hoofd van een jong meisje verscheen boven de muur. Het kind was bijzonder behendig omhoog geklommen met behulp van de stam van een moerbeiboom, als een jonge kat. Aan de zekerheid en het gemak van haar bewegingen kon men zien dat dit vreemde pad haar vertrouwd moest zijn. In een oogwenk bevond ze zich op de ezelsrug van de muur. Toen nam Silvère haar in zijn armen en zette haar op de bank. Maar ze stribbelde tegen.

“Laat nou ... Ik kan best alleen naar beneden.”

En toen ze op de steen was: “Heb je al heel lang op me gewacht? ... Ik heb gerend, ik ben helemaal buiten adem.”

Silvère antwoordde niet. Hij leek ook nauwelijks te lachen, hij keek het kind met een bedroefde blik aan. Hij ging naast haar zitten en zei: “Ik wou je zien, Miette. Ik zou de hele nacht op je gewacht hebben ... Ik vertrek morgenochtend, bij het krieken van de dag.”

Miette had zojuist het geweer op het gras zien liggen. Ze werd serieus en mompelde: “Ah! ... Het is dus besloten ... Dit is jouw geweer …”

Er viel een stilte.

“Ja,” antwoordde Silvère, met een stem die nog onzeker was. “Het is mijn geweer. Ik heb er de voorkeur aan gegeven het vanavond uit het huis te halen. Morgenochtend zou tante Dide me kunnen zien als ik het pak en dat zou haar bezorgd maken ... Ik zal het verbergen. Ik kom het halen als ik vertrek.”

Omdat Miette haar ogen niet af kon houden van het wapen dat hij zo dwaas op het gras had laten liggen, stond hij op en liet het weer in de stapel planken glijden.

“We hebben vanochtend gehoord,” zei hij terwijl hij weer ging zitten, “dat de opstandelingen van La Palud en Saint-Martin-de-Vaulx in opmars zijn en dat ze gisteren de nacht in Alboise hebben doorgebracht. Er is besloten dat wij ons bij hen zullen aansluiten. Vanmiddag hebben enkele arbeiders van Plassans de stad verlaten. Morgen zullen degenen die nog achtergebleven zijn zich met hun broeders verenigen.”

Hij sprak dit woord broeders met een jeugdige nadruk uit en wond zich vervolgens op met een nog levendiger stem:

“De strijd wordt onvermijdelijk,” voegde hij eraan toe, “maar het recht staat aan onze kant, wij zullen zegevieren.”

Miette luisterde naar Silvère terwijl ze strak voor zich uit keek, zonder iets te zien. Toen hij stil was, zei ze eenvoudig:

“Het is goed.”

En na een stilte:

“Je had me gewaarschuwd ... Maar ik hoopte nog steeds ... Nou ja, het is besloten.”

Ze konden geen andere woorden vinden. De verlaten hoek van de tuin, de groene steeg, hervatte zijn melancholieke kalmte. Er was niets meer over dan de levendige maan die de schaduw van de stapel planken het gras op liet draaien. Het groepje van de twee jonge mensen op de grafsteen werd roerloos en stil in het bleke licht. Silvère had zijn arm om Miettes middel geslagen en ze vleide zich tegen zijn schouder. Ze wisselden geen kussen uit, er was niets anders dan een omhelzing waarin liefde onschuldig was als een broederlijke tederheid.

Miette was bedekt met een grote bruine mantel met kap, die tot op haar voeten viel en haar hele lichaam omhulde. Alleen haar hoofd en handen waren zichtbaar. De volksvrouwen, de boerinnen en arbeidsters dragen in de Provence& nog steeds deze grote schoudermantels, die in het land pelsmantels worden genoemd, en waarvan de mode wel heel ver terug moet gaan.

Bij aankomst had Miette haar capuchon afgedaan. Gewend om in de open lucht te leven, met gloeiend bloed, droeg ze nooit een muts. Haar blote hoofd stak krachtig af tegen de muur die wit was gemaakt door de maan. Ze was een kind, maar een kind dat een vrouw werd. Ze bevond zich op dat aarzelende en schattige moment, waarop het grote meisje uit het kleine meisje wordt geboren. Er is dan in elke tiener een ontluikende teerheid van ontkiemende knoppen met een aarzeling van vormen met een prachtige charme. De volle en wellustige lijnen van de puberteit worden onthuld in de onschuldige dunheid van de kindertijd. De vrouw in haar ontstaat, met haar eerste bescheiden zedigheid, half nog met haar meisjesachtige lichaam, en onbewust in elke trek de onthulling van haar sekse tonend. Voor sommige meisjes is deze tijd moeilijk. Ze groeien plotseling, worden lelijker, worden geel en broos als vroegrijpe planten. Voor Miette, voor al diegenen die rijk bloed hebben en in de open lucht leven, is het een uur van indringende bevalligheid die ze nooit meer zullen terugvinden. Miette was dertien. Hoewel ze al sterk was, had men haar niet meer gegeven, omdat haar gezicht op sommige momenten nog lachte met een heldere en naïeve lach. Trouwens, ze moest huwbaar zijn, de vrouw in haar bloeide snel dankzij het klimaat en het ruige leven dat ze leidde. Ze was bijna net zo lang als Silvère, stevig en vibrerend van leven. Net als haar vriend had ze niet een algemene schoonheid. Ze zou niet lelijk worden gevonden, maar ze zou op zijn minst vreemd hebben geleken, vergeleken met veel mooie jonge mensen. Ze had prachtig haar, ruw en recht op het voorhoofd geplant. Het werd sterk naar achteren geworpen als een aankomende golf en stroomde dan langs haar schedel en haar nek, als een krullende zee, vol onstuimigheid en grillen en zwart als inkt. Het was zo dik dat ze niet wist wat ze ermee aan moest. Het zat haar in de weg. Zij wrong het in diverse strengen, met de dikte van de pols van een kind, zo strak als ze kon, zodat het minder ruimte innam, en vervolgens bracht ze het bij elkaar achter op haar hoofd. Ze had nauwelijks tijd om aan haar kapsel te denken en het gebeurde altijd dat deze enorme knot, gemaakt zonder spiegel en met haast, een krachtige gratie onder haar vingers kreeg. Als men haar met deze levende helm zag, deze stapel van krullend haar die over haar slapen reikte en in haar nek als de huid van een dier was, begreep men waarom ze blootshoofds liep, zonder zich ooit zorgen te maken over regen of vorst. Onder de donkere haarlijn had het hele lage voorhoofd de vorm en de gouden kleur van een dunne maansikkel. Grote ogen aan de oppervlakte van het hoofd, een korte neus met brede en geheven neusgaten, de lippen te sterk en te rood, zouden allemaal lelijk zijn geweest als ze afzonderlijk waren bekeken. Maar samen in de charmante ronding van het gezicht, bezien door het vurige spel van het leven, vormden deze gezichtsdetails een reeks van vreemde en aangrijpende schoonheid. Als Miette lachte en haar hoofd achterover gooide en slap op haar rechterschouder leunde, leek ze op een Bacchante& uit de Oudheid, met haar keel gezwollen van vrolijk geluid, haar wangen rond als van een kind, haar brede witte tanden en met haar gedraaide kroeshaar dat bij uitbarstingen van vreugde over haar nek wuifde, als een kroon van wijnbladeren. En om de maagd te vinden in het kleine meisje van dertien, moest men zien hoeveel onschuld er was in het overvloedige en zachte lachen van de gevormde vrouw. Men moest vooral letten op de nog kinderlijke teerheid van de kin en de zachte zuiverheid van de slapen. Het gezicht van Miette, gebruind door de zon, nam op sommige dagen de gloed aan van geel barnsteen. Een fijne zwarte dons had al een lichte schaduw op haar bovenlip gebracht. De arbeid begon haar kleine, korte handen al te vervormen, die mogelijk als ze ledig hadden mogen blijven, de schattige mollige handen van een burgervrouw hadden kunnen worden.

Miette en Silvère bleven lange tijd zwijgen. Ze lazen elkaars bezorgde gedachten. En naarmate ze samen afdaalden naar de angst en het onbekende van de volgende dag, klampten ze zich aan elkaar vast in een nauwere omhelzing. Ze begrepen elkaar tot in hun hart, ze voelden de nutteloosheid en de wreedheid van elke klacht die hardop geuit zou worden. Het meisje kon zich echter niet verder inhouden, ze stikte en uitte in één zin hun beider bezorgdheid.

“Je komt wel terug, toch?” stamelde ze terwijl ze aan Silvères nek hing.

Silvère, zonder te antwoorden, zijn keel dicht en bang om te huilen zoals zij, kuste haar op de wang, als een broer die geen andere troost weet. Ze lieten elkaar los en vielen terug in hun stilte.

Even later huiverde Miette. Ze leunde niet langer tegen Silvères schouder, ze voelde haar lichaam bevriezen. De dag ervoor zou ze niet zo hebben gehuiverd achter in dit verlaten pad, op deze grafsteen, waar ze al gedurende verschillende seizoenen zo gelukkig hun tederheid hadden beleefd, in de rust van de oude doden.

“Ik heb het best koud,” zei ze, terwijl ze de capuchon van haar mantel weer opdeed.

“Wil je lopen?” vroeg de jongeman haar. “Het is nog geen negen uur, we kunnen een stukje over de weg wandelen.”

Miette bedacht dat ze misschien lange tijd niet meer de vreugde zou kennen van een afspraak, van een van die avondgesprekken waar ze overdag voor leefde.

“Ja, laten we lopen,” zei ze levendig, “laten we naar de molen gaan … Ik zou er de nacht doorbrengen, als je zou willen.”

Ze verlieten de bank en verborgen zich in de schaduw van een stapel planken. Daar sloeg Miette haar mantel open, die bezaaid was met kleine ruitjes en gevoerd met bloedrood katoen. Toen wierp ze een slip van die warme, brede mantel over Silvères schouders, hem zo helemaal omwikkelend, en legde hem zo tegen zich, in hetzelfde kleed. Ze deden allebei een arm om elkaars middel om één te worden. Toen ze zo in één wezen versmolten waren, toen ze zich in de plooien van de mantel begraven hadden tot het punt dat ze alle menselijke vorm verloren, begonnen ze met kleine stappen te lopen, op pad naar de grote weg. Ze staken zonder angst de kale ruimtes van de werkplaats over, die wit van het maanlicht waren. Miette had Silvère ingepakt en hij had zich op een heel natuurlijke manier aan deze actie onderworpen, alsof de mantel elke avond dezelfde dienst had vervuld.

De weg naar Nice, waaraan de buitenwijk aan beide zijden was gebouwd, werd in 1851 begrensd met oude iepen, oude reuzen en grootse ruïnes nog vol kracht, die de gemeente de jaren daarvoor had vervangen door kleine platanen. Toen Silvère en Miette zich onder de bomen bevonden, wier monsterlijke takken langs het voetpad door de maan werden uitgetekend, ontmoetten ze, twee of drie keer, zwarte massa’s die stilletjes vlak langs de huizen liepen. Net als zij waren het liefdesparen, hermetisch geïsoleerd in een lap stof, die in hun discrete tederheid door de duisternis wandelden.

De geliefden van de steden in het Zuiden hebben zich dit soort wandelingen eigen gemaakt. De jongens en meisjes van het volk, degenen die op een dag zullen trouwen en geen schroom hebben om een beetje eerder te kussen, weten niet waar ze hun toevlucht kunnen zoeken om op hun gemak kussen te kunnen uitwisselen, zonder al te veel te worden blootgesteld aan geroddel. In de stad zouden ze de volgende dag het schandaal van de streek zijn, hoewel de ouders hun de volledige vrijheid zouden geven als ze een kamer zouden huren of als ze elkaar een-op-een zouden ontmoeten. Aan de andere kant hebben ze niet de tijd om elke avond de eenzaamheid van het platteland op te kunnen zoeken. Dus kozen ze een middenweg: ze lopen door de voorsteden, op braakliggende terreinen, langs de paden van de wegen, op alle plaatsen waar weinig voorbijgangers zijn en veel donkere plekken. En, voorzichtigheidshalve, omdat alle inwoners elkaar kennen, zorgen ze dat ze onherkenbaar zijn door zich te verstoppen in een van die grote mantels, Domino’s& genoemd, die een hele familie zouden kunnen herbergen. Ouders tolereren deze wandelingen in de duisternis. De starre moraal van het platteland lijkt er niet door gealarmeerd te worden. Er wordt van uitgegaan dat geliefden nooit in hoeken stilstaan of ergens achteraf op een terrein gaan zitten. Dat is genoeg om de angstige zedigheid tot bedaren te brengen. Men kan tijdens het lopen alleen maar kussen. Soms gaat het echter mis met een meisje: de geliefden zijn gaan zitten.

Niets bekoorlijker, eerlijk gezegd, dan deze liefdeswandelingen. De aanhalige en inventieve verbeeldingskracht van het Zuiden zit daar helemaal in. Het is een echte maskerade, vruchtbaar voor klein geluk en binnen het bereik van de armen. Het verliefde meisje hoeft alleen haar mantel te openen en ze heeft een schuilplaats voor haar geliefde. Ze verbergt hem op haar hart, in de warmte van haar kleren, zoals de kleine burgervrouwen hun geliefde verbergen onder bedden of in de kasten. De verboden vrucht krijgt hier een bijzonder zoete smaak. Hij wordt in de buitenlucht gegeten, midden tussen de onverschilligen, langs de wegen. En wat er voortreffelijk aan is, wat een indringend genot geeft aan de uitgewisselde kussen, zal de zekerheid zijn dat er straffeloos voor het aangezicht van de wereld gekust kan worden en om avonden in de openbaarheid te kunnen verblijven in elkaars armen zonder het gevaar herkend te worden en met de vinger te worden nagewezen. Een paar is niets meer dan een bruine massa, lijkend op een ander paar. Voor de late wandelaar, die deze massa’s vaag ziet bewegen, is het liefde die voorbijgaat, niets meer dan dat. De naamloze liefde, de liefde die we slechts vermoeden en negeren. Geliefden weten dat ze goed verborgen zijn. Ze praten met zachte stem. Ze zijn thuis. Meestal zeggen ze niets. Ze lopen urenlang, willekeurig, blij dat ze zich dicht bij elkaar gedrukt voelen in hetzelfde stuk katoen. Het is vol lust en erg maagdelijk tegelijk. Het klimaat is de grote schuldige, hij alleen moet de geliefden eerst uitgenodigd hebben om zich rustig in de hoeken van de buitenwijken terug te trekken. In de mooie zomernachten kan men niet in Plassans rondlopen zonder in de schaduw van elk deel van een muur een stelletje met een kap te ontdekken. Bepaalde plaatsen, bijvoorbeeld het Landje van Saint-Mittre, worden bevolkt door deze donkere mantels met kappen die langzaam rakelings langsgaan, geruisloos, te midden van de milde warmte van de serene nacht. Het lijkt op gasten van een mysterieus bal, die de sterren zouden geven voor de liefdes van arme mensen. Als het te warm is en de meisjes hun pels niet meer hebben, rollen ze gewoon hun bovenrok op. In de winter trekken de meeste verliefden zich niets aan van het vriesweer. Terwijl ze de weg naar Nice afliepen, dachten Silvère en Miette er niet aan om over deze koude decembernacht te klagen.

De jongelui doorkruisten de slapende buitenwijk zonder een woord te wisselen. Ze hervonden met een stille vreugde de warme charme van hun omhelzing. Hun harten waren droevig, de gelukzaligheid van het zich tegen elkaar aandrukken had de pijnlijke emotie van een afscheid. Het leek hun dat de zoetheid en bitterheid van die stilte, die langzaam hun wandeling wiegde, nooit uitgeput zou raken. Al snel werden de huizen zeldzamer, ze kwamen aan het einde van de buitenwijk aan. Daar opent de hoofdingang van Jas-Meiffren, twee flinke pilaren met elkaar verbonden door een traliewerk, waar doorheen, tussen zijn tralies, een lange rij moerbeibomen zichtbaar wordt. Toen ze erlangs liepen, wierpen Silvère en Miette instinctief een blik op het landgoed.

Vanaf Jas-Meiffren daalt de hoofdweg geleidelijk aan af met een zachte glooiing naar de vallei die dient als bedding voor een kleine rivier, de Viorne, die in de zomer een stroompje is en in de winter een snelstromende bergbeek. De twee rijen iepen liepen nog verder door vanaf daar en maakten van de weg een schitterende laan die als een groot lint van gigantische bomen de berghelling doorsneed, welke beplant was met tarwe en dunne wijnstokken. In deze decembernacht, onder de koude heldere maan, strekten de vers geploegde velden zich uit aan beide zijden van de weg, als uitgestrekte grijsachtige watten, die alle geluiden in de lucht zouden dempen. In de verte bracht alleen de gedempte stem van de Viorne een huiver in de immense vrede van het platteland.

Toen de jongelui de laan begonnen af te dalen, keerden de gedachten van Miette terug naar Jas-Meiffren, dat ze net achter zich hadden gelaten.

“Het was moeilijk om vanavond weg te glippen,” zei ze. “Mijn oom liet me maar niet gaan. Hij had zichzelf in de kelder opgesloten en ik denk dat hij daar zijn geld begroef, want hij leek vanmorgen erg bang voor de gebeurtenissen die op komst zijn.”

Silvères omhelzing werd meer teder.

“Ga maar,” antwoordde hij, “wees moedig. Er komt een tijd dat we de hele dag vrij zullen zijn elkaar te zien ... We moeten niet verdrietig zijn.”

“Oh!” hernam het meisje, hoofdschuddend. “Jij hebt hoop, jij ... Er zijn dagen dat ik heel bedroefd ben. Het is niet het zware werk dat me bedroefd maakt, integendeel, ik ben vaak blij met de hardheid van mijn oom en de taken die hij me oplegt. Hij had gelijk om een boerin van mij te maken. Ik was misschien de fout ingegaan, want zie je, Silvère, soms denk ik dat ik vervloekt ben ... Dan zou ik graag dood willen zijn ... Ik denk aan degene die, je weet wel …”

Bij het uitspreken van deze laatste woorden brak de stem van het kind in een snik. Silvère onderbrak haar bijna op een ruwe toon.

“Zwijg!” zei hij. “Je had me beloofd daar minder aan te denken. Het is niet jouw misdaad.”

Toen voegde hij er met een zachtere stem aan toe:

“We houden best wel van elkaar, niet? Als we getrouwd zijn, heb je geen slechte uren meer.”

“Ik weet het,” fluisterde Miette. “Je bent goed, je reikt me de hand. Maar wat wil je? Ik heb angsten, ik voel me soms opstandig. Het lijkt me dat men mij onrecht heeft aangedaan, en dan wil ik gemeen zijn. Ik open mijn hart voor jou. Telkens wanneer mijn vaders naam in mijn gezicht wordt gegooid, krijg ik een brandend gevoel over mijn hele lichaam. Wanneer ik voorbijkom en de kinderen roepen: ‘Hé! De Chantegreil!’ brengt dat me buiten mijzelf. Ik zou ze graag vastpakken om ze te slaan.”

En na een geladen stilte ging ze verder:

“Jij bent een man, jij gaat kogels afvuren ... Jij hebt geluk.”

Silvère had haar laten uitspreken. Na een paar stappen zei hij met een droevige stem: “Je hebt het mis, Miette, je woede is slecht. We moeten niet in opstand komen tegen de gerechtigheid. Ik zal vechten voor recht voor iedereen. Ik heb geen wraak te bevredigen.”

“Het maakt niet uit,” vervolgde het meisje. “Ik zou graag een man zijn en met een geweer schieten. Het lijkt me dat het me goed zou doen.”

Omdat Silvère stil was, zag ze dat ze hem ontstemd had. Al haar heftigheid viel gelijk van haar af. Ze stamelde met smekende stem: “Neem je het me niet kwalijk? Het is jouw vertrek dat me verdrietig maakt en deze ideeën in me oproept. Ik weet wel dat je gelijk hebt, ik moet nederig zijn ...”

Ze begon te huilen. Silvère, ontroerd, pakte haar handen en kuste ze.

“Kom,” zei hij teder, “je gaat van woede naar tranen als een kind. Je moet redelijk zijn. Ik geef je geen standje ... Ik wil je gewoon gelukkiger zien, en dat hangt erg van jouzelf af.”

De herinnering aan het drama, dat Miette zo pijnlijk opriep, maakte de geliefden een paar minuten heel verdrietig. Ze bleven lopen, hun hoofd naar beneden, in de war door hun gedachten. Na een moment: “Denk je dat ik gelukkiger ben dan jij?” vroeg Silvère, ondanks zichzelf naar het gesprek terugkerend. “Als mijn grootmoeder me niet had opgevangen en opgevoed, wat zou er dan van mij terechtgekomen zijn? Afgezien van oom Antoine, die een arbeider is zoals ik en die me heeft geleerd de Republiek lief te hebben, lijken al mijn andere familieleden bang te zijn dat ik ze zal vervuilen wanneer ik ook maar langs hen loop.”

Hij wond zich op tijdens het spreken. Hij stond stil en hield Miette tegen, midden op de weg.

“God is mijn getuige,” vervolgde hij, “dat ik niemand benijd en niemand haat. Maar als we overwinnen, zal ik ze vertellen wat ze gedaan hebben, die fijne heren. Oom Antoine, die weet er veel over. Je zult het zien wanneer we terugkeren. We zullen allemaal vrij en gelukkig leven.”

Miette trok hem zachtjes mee. Ze begonnen opnieuw te lopen.

“Je houdt erg van je Republiek,” zei het kind en probeerde een grapje te maken. “Houd je net zoveel van mij?”

Ze lachte, maar er klonk wat verbittering in haar lach. Misschien dacht ze dat Silvère haar wel erg gemakkelijk verliet om door het land te gaan trekken. De jongeman antwoordde op serieuze toon: “Jij bent mijn vrouw. Ik heb je heel mijn hart gegeven. Ik hou van de Republiek, zie je, omdat ik van jou houd. Als we getrouwd zijn, zullen we veel geluk nodig hebben en het is voor een deel voor dat geluk dat ik morgenochtend wegga ... Je raadt me toch niet aan om thuis te blijven?”

“Oh! Nee,” riep het meisje gloedvol uit. “Een man moet sterk zijn. Moed is mooi! ... Je moet me vergeven dat ik jaloers ben. Ik zou graag net zo sterk zijn als jij. Je zou dan nog meer van me houden, of niet soms?”

Ze bleef een moment stil en voegde er vervolgens met een charmante levendigheid en naïviteit aan toe: “Ah! Hoe graag zal ik je kussen wanneer je terugkomt!”

Deze kreet van een liefhebbend en moedig hart raakte Silvère diep. Hij nam Miette in zijn armen en gaf verschillende kussen op haar wangen. Het kind verdedigde zich een beetje, lachend. En ze had haar ogen vol tranen van emotie.

Rondom de geliefden bleef het platteland slapen, in de immense rust van de kou. Ze waren halverwege de helling aangekomen. Daar, links, was een vrij hoge heuvel, op de top waarvan de maan de ruïnes van een windmolen wit maakte; alleen het onderstel ervan was over, aan één kant helemaal ingestort. Het was het doel dat de jongelui zich hadden voorgenomen voor hun wandeling. Vanuit de buitenwijk liepen ze voor zich uit, zonder ook maar een enkele blik te werpen op de velden die ze overstaken. Toen hij Miette op de wangen had gekust, hief Silvère zijn hoofd. Hij zag de molen.

“Wat hebben we veel gelopen!” riep hij uit. “Daar is de molen! Het moet bijna half tien zijn, we moeten terug naar huis gaan.”

Miette pruilde.

“Laten we nog een beetje meer lopen,” smeekte ze. “Een paar stappen maar, naar de kleine dwarsweg. Echt, alleen maar tot daar.”

Silvère nam haar glimlachend weer bij haar middel. Ze begonnen opnieuw de helling af te lopen. Ze waren niet langer bang voor nieuwsgierige blikken. Sinds ze de laatste huizen achter zich hadden gelaten, hadden ze geen levende ziel meer ontmoet. Maar ze hielden zich toch maar omhuld door de grote mantel. Deze mantel, dit gewone kledingstuk, was als een natuurlijk nest voor hun liefde. Die had hen zoveel gelukkige avonden verborgen gehouden! Als ze naast elkaar hadden gelopen, hadden ze zich heel klein en geïsoleerd gevoeld in het uitgestrekte landschap. Het stelde hen gerust, deed ze groeien, om maar één wezen te vormen. Ze keken, door de spleten van de mantel, naar de velden die zich uitstrekten aan beide kanten van de weg, zonder die verplettering te ervaren die de brede onverschillige horizonten op de menselijke tederheid drukken. Het leek alsof ze hun huis met zich mee hadden genomen, genietend van het platteland zoals je bij een raam geniet van deze kalme verlatenheid. Deze slapende kleden van licht, deze stukjes natuur, vaag onder de lijkwade van de winter en van de nacht. Deze hele vallei, die ook al charmeerde hij hen, echter niet sterk genoeg was om tussen hun twee harten, die tegen elkaar aangedrukt waren, in te komen staan. Ze hadden trouwens hun gesprekken beëindigd; ze spraken niet langer over anderen; ze spraken niet langer over zichzelf. Ze waren zich intens bewust van het moment zelf, wisselden handdrukjes uit, uitten een kreet bij het zien van een stukje van het landschap, zelden woorden sprekend, elkaar nauwelijks horend, maar als sluimerend in de warmte van hun lichamen. Silvère vergat zijn republikeinse enthousiasme. Miette dacht er niet langer aan dat haar geliefde haar over een uur voor lange tijd, misschien wel voor altijd, zou moeten verlaten. Zoals op gewone dagen, als geen enkel afscheid de vrede van hun afspraak verstoorde, susten ze elkaar in de vervoering van hun tederheid.

Ze liepen nog steeds. Ze kwamen al snel op de kleine dwarsweg waar Miette over had gesproken, een stukje weg dat het platteland ingaat en dat naar een dorp leidt aan de oevers van de Viorne. Maar ze stopten niet, ze bleven afdalen en deden alsof ze het pad niet zagen dat ze beloofd hadden niet te overschrijden. Het duurde slechts een paar minuten voordat Silvère mompelde:

“Het moet erg laat zijn. Je zult wel moe worden.”

“Nee, ik zweer het, ik ben niet moe,” antwoordde het jonge meisje. “Ik zou zo mijlen kunnen lopen.”

Toen voegde ze er met een aanhalige stem aan toe:

“Wil je? Daar stoppen we echt, dan gaan we terug.”

Silvère, die gewiegd werd door het in cadans lopen van het kind en die langzaam sluimerde met open ogen, maakte geen bezwaar. Ze hervatten hun extase. Ze liepen langzaam, uit angst voor het moment waarop ze de helling weer op zouden moeten gaan. Zolang ze voor zich uit liepen, leek het of ze naar de eeuwigheid van die omhelzing liepen die hen verbond. De terugkeer was de scheiding, het wrede afscheid.

Geleidelijk aan werd de glooiing van de weg minder steil. Het achterste deel van de vallei werd bezet door weilanden die zich uitstrekken tot aan de Viorne, die aan de andere kant stroomt, langs een reeks lage heuvels. De weilanden, die door levendige hagen gescheiden waren van de hoofdweg, waren de weilanden van Sainte-Claire.

“Wel!” riep Silvère op zijn beurt uit, terwijl hij de eerste grasvelden zag, “we zullen tot aan de brug gaan.”

Miette lachte hartelijk. Ze sloeg haar arm om de hals van de jongeman en kuste hem luidruchtig.

Op de plek waar de hagen beginnen, eindigde de lange laan met bomen met twee iepen, twee kolossen, zelfs nog gigantischer dan de andere. Het terrein lag vlak langs de weg, kaal, als een brede strook groene wol, met de wilgen en berken langs de rivier. Van de laatste iepen tot aan de brug was het trouwens nauwelijks driehonderd meter. De geliefden hadden een goed kwartier nodig om deze afstand te overbruggen. Eindelijk, ondanks al hun getreuzel, waren ze op de brug. Ze stonden stil.

Voor hen klom de weg naar Nice naar de helling aan de overkant van de vallei. Ze konden er slechts een kort eind van zien, want hij maakte een plotselinge bocht, op een halve kilometer van de brug, en verdween dan tussen de beboste hellingen. Toen ze zich omkeerden, zagen ze het andere eind van de weg die ze net afgelopen waren, en die in een rechte lijn van Plassans naar de Viorne loopt. Onder die mooie heldere wintermaan, leek de weg op een lang zilveren lint dat aan de rand donker bekleed werd met twee rijen iepen. Rechts en links maakte het omgeploegde land op de helling grote grijze en vage zeeën, doorsneden door dit lint, door deze weg die wit was van vorst en een metaalachtige glans had. Op de top ervan glinsterden, vlak aan de horizon, als heldere vonken, sommige nog verlichte ramen van de buitenwijken. Miette en Silvère hadden, stap voor stap, een goede mijl afgelegd. Ze wierpen een blik op de afgelegde weg, getroffen door stille bewondering voor dit enorme amfitheater, dat tot de rand van de hemel reikte en waarop flarden blauwachtig licht stroomden als op de treden van een gigantische waterval. Dit vreemde decor, deze kolossale apotheose, richtte zich onbeweeglijk en in doodse stilte op. Niets was meer volmaakt dan dit.

Toen keken de jongelui, die tegen een borstwering op de brug leunden, naar wat aan hun voeten lag. De Viorne, gezwollen door de regens, stroomde onder hen door, met matte en voortdurende geluiden. Stroomopwaarts en stroomafwaarts, te midden van de duisternis die zich in de holtes verzamelde, onderscheidden zij de zwarte lijnen van de bomen die op de oevers groeiden. Hier en daar gleed een maanstraal en wierp op het water een spoor van gesmolten tin, dat glom en bewoog als de weerspiegeling van de dag op de schubben van een levend beest. Deze schijnsels liepen met een mysterieuze charme langs de grijze stroom van de bergbeek, tussen de vage spoken van het gebladerte. Het leek een betoverde vallei, een prachtig toevluchtsoord waarin een heel volk van schaduwen en licht een vreemd leven leefde.

De geliefden kenden dit stuk rivier goed. Tijdens de warme nachten van juli waren ze daar vaak afgedaald om wat verkoeling te vinden. Ze hadden er lange uren doorgebracht, verscholen in boeketten van wilgen op de rechteroever, op de plek waar de weilanden van Sainte-Claire hun grastapijt afrollen naar de rand van het water. Ze herinnerden zich de kleinste bochten van de oever; de stenen waar ze op moesten springen om de Viorne over te steken, op die plek dun als een draad; sommige dalletjes met gras begroeid waarin ze hun dromen over tederheid hadden gedroomd. Zo bekeek Miette vanaf het hoogste punt van de brug met afgunst de rechteroever van de bergbeek.

“Als het warmer was,” zuchtte ze, “dan zouden we een beetje kunnen uitrusten voordat we de heuvel weer opgaan …”

Dan, na een stilte, haar ogen nog steeds gericht op de oevers van de Viorne: “Kijk dan, Silvère,” ging ze verder, “die zwarte massa daar, voor de sluis. Weet je nog? Het is het struikgewas waarin we tijdens de laatste Sacramentsdag zaten.”

“Ja, het is het struikgewas,” antwoordde Silvère met zachte stem.

Daar was het dat ze elkaar voor het eerst hadden durven kussen, op de wangen. Deze herinnering, die het meisje zojuist had opgeroepen, zorgde ervoor dat ze allebei een heerlijk gevoel ervaarden, een emotie waarin de vreugden van eertijds en de hoop voor morgen werden vermengd. Ze zagen, als bij het licht van een lichtflits, de mooie avonden die ze samen hadden doorgebracht, vooral die avond van de Sacramentsdag. Ze herinnerden zich daar nog de kleinste details van, de wijde hemel met warme lucht, de koelte van de wilgen langs de Viorne en de strelende woorden van hun gesprek. En op hetzelfde moment, terwijl de dingen van het verleden met een zoete smaak naar hun hart terugkeerden, meenden ze het onbekende van de toekomst te kunnen doordringen, ze zagen zich gearmd, hun droom gerealiseerd hebbend en wandelend door het leven zoals ze zojuist op de hoge weg hadden gedaan, warm bedekt met dezelfde pelsmantel. Toen tilde de verrukking hen weer op, oog in oog, glimlachend naar elkaar en verloren in het midden van de stille helderheid.

Plotseling hief Silvère zijn hoofd. Hij gooide de plooien van de mantel van zich af en luisterde. Miette, verrast, deed hem na, zonder te begrijpen waarom hij zich op zo’n plotselinge manier van haar losmaakte.

Al enige tijd kwamen er verwarde geluiden van achter de hellingen waar de weg naar Nice achter verdwijnt. Het was als de verre schokken van een karrenkonvooi. De Viorne, trouwens, bedekte met zijn gerommel deze nog steeds onduidelijke geluiden. Maar beetje bij beetje werden ze nadrukkelijker, werden ze gelijk het gestamp van een marcherend leger. Toen werd, in dit voortdurende rollen en toenemen van geluid, het rumoer van een menigte duidelijk, vreemde vlagen als van een orkaan, in cadans en ritmisch. Het leek op de donderslagen van een onweersbui die snel naderde en de slaperige lucht met zijn naderbij komen al verstoorde. Silvère luisterde, niet in staat om die stormachtige stemmen, die door de hellingen hem niet duidelijk bereikten, op te vangen. En plotseling verscheen er een zwarte massa in de bocht van de weg en de Marseillaise&, gezongen met de kracht van wraakzucht, barstte los, formidabel.

“Zij zijn het!” riep Silvère uit, in een uitbarsting van vreugde en enthousiasme.

Hij begon de heuvel op te rennen, terwijl hij Miette meesleepte. Links van de weg was een hoge berm, beplant met steeneiken, waar hij met het meisje opklom, om niet allebei meegesleurd te worden door de stroom van de brullende menigte. Toen ze op de berm waren, in de schaduw van het kreupelhout, keek het kind, een beetje bleek, droevig naar de mannen die met hun liederen die je van verre hoorde, in staat waren geweest om Silvère uit haar armen los te scheuren. Het leek haar dat de hele groep tussen hen in kwam te staan. Ze waren zo gelukkig geweest, een paar minuten daarvoor, zo nauw verenigd, zo alleen, zo verloren in de grote stilte en het discrete licht van de maan! En nu leek Silvère, die zijn hoofd had weggedraaid, niet langer te weten dat ze er was. Hij had alleen oog voor die onbekenden, die hij broeders noemde.

De massa daalde af met een schitterende geestdrift, onweerstaanbaar. Niets zo vreselijk grandioos als het binnenstromen van deze paar duizend mannen in de dode en bevroren vrede van de horizon. De weg, die een stortvloed was geworden, rolde in levende golven die niet uitgeput leken te raken. Er doemden in de bocht van de weg steeds nieuwe zwarte massa’s op, waarvan de liederen steeds meer de indringende stem van deze menselijke storm deden toenemen. Toen de laatste bataljons verschenen, was er een oorverdovende uitbarsting. De Marseillaise vulde de hemel, alsof zij door gigantische monden in monsterlijk grote trompetten werd geblazen, die haar, trillend met de koelte van koper, naar elke uithoek van de vallei wierpen. En het slapende platteland werd plotsklaps wakker. Het huiverde helemaal, als een trommel die met trommelstokken geslagen werd. Het weerklonk tot in de ingewanden en herhaalde met al zijn echo’s de vurige tonen van het volkslied. Toen was het niet alleen de schare die zong. Vanaf de rand van de horizon, vanaf verre rotsen, vanaf omgeploegde stukken land, vanaf de weiden, vanaf de groepjes bomen en uit het kleinste struikgewas, leken menselijke stemmen te komen. Het grote amfitheater dat oprijst vanuit de rivier van Plassans, de gigantische waterval waarover de blauwachtige gloed van de maan stroomt, was als bedekt door een onzichtbaar en ontelbaar volk, de opstandelingen toejuichend. En aan de voet van de holten van de Viorne, langs het water vol mysterieuze reflecties van gesmolten tin, was er geen duistere laagte waar verborgen mannen niet elk refrein met een sterkere woede leken over te nemen. Het platteland, in de beving van de lucht en grond, riep om wraak en vrijheid. Zolang het kleine leger de helling afdaalde, rolde het populaire gebrul als geluidsgolven over het land, doorkruist met plotselinge uitbarstingen en zelfs de stenen van de weg opschuddend.

Silvère, bleek van emotie, luisterde en keek nog steeds. De opstandelingen die vooraan liepen, naderden de brug met snelle schreden, met achter hen die lange, krioelende, bulderende stroom meeslepend, die huiveringwekkend onduidelijk was in de schaduw.

“Ik dacht,” fluisterde Miette, “dat jullie niet door Plassans zouden komen?”

“Ze zullen het campagneplan veranderd hebben,” antwoordde Silvère. “Het was inderdaad de bedoeling ons naar de hoofdplaats te begeven langs de weg van Toulon, links van Plassans en Orchères. Ze zullen vanmiddag uit Alboise vertrokken zijn en zullen ’s avonds voorbij de Tulettes zijn gekomen.”

Het hoofd van de colonne was vóór de jongelui aangekomen. Er heerste in het kleine leger meer orde dan men van een bende ongedisciplineerde mannen mocht verwachten. De contingenten, groepen inwoners, van iedere stad en elk dorp, vormden afzonderlijk onderscheiden bataljons die een paar passen van elkaar liepen. Deze bataljons leken leiders te gehoorzamen. Trouwens, de geestdrift die hen op dit moment de helling afjoeg, maakte het tot een compacte massa, stevig, met een onoverwinnelijke kracht. Er konden ongeveer drieduizend mannen verenigd zijn die in één klap weggevoerd konden worden door een wind van woede. De vreemde details van deze scène waren moeilijk te onderscheiden door de schaduw die de hoge bermen op de weg wierpen. Maar vijf of zes passen van het kreupelhout waar Miette en Silvère zich schuilhielden, werd de berm links lager om een klein pad door te laten dat de Viorne volgde en de maan, die door deze opening glipte, bestraalde de weg met een brede lichtende strook. Toen de eerste opstandelingen deze straal binnenliepen, werden ze plotseling verlicht door een helderheid waarvan de krachtige witheid met bijzondere scherpte de kleinste randen van gezichten en kostuums uitsneed. Naarmate de contingenten voorbijtrokken, zagen de jongelui deze abrupt, tegenover hen, opdoemen uit de duisternis, woest en onophoudelijk herboren.

Bij de eerste mannen die het licht betraden, drukte Miette zich met een instinctieve beweging tegen Silvère aan, hoewel ze zich veilig voelde, uit het zicht van hun blikken. Ze sloeg haar arm om de nek van de jongeman en leunde met haar hoofd tegen zijn schouder. Haar bleke gezicht was omlijst door de rechtop staande kap van de pels; en haar ogen gefixeerd op dat vierkant van licht dat snel over zulke vreemde gezichten gleed, getransfigureerd door enthousiasme, hun mond open en zwart, vol van de wraakzuchtige kreet van de Marseillaise.

Silvère, die ze aan haar zijde voelde trillen, boog zich vervolgens naar haar oor en noemde de verschillende contingenten, naargelang ze langskwamen.

De colonne marcheerde in rijen van acht man. Aan het hoofd liepen grote kerels met vierkante hoofden, die een herculische kracht leken te hebben en het naïeve geloof van reuzen. De Republiek moest in hen blinde en onverschrokken verdedigers hebben. Ze droegen grote bijlen op hun schouders, waarvan het vers geslepen snijvlak glansde in het maanlicht.

“De houthakkers van de bossen van de Seille&,” zei Silvère. “Ze hebben er een korps van geniesoldaten van gemaakt. Op een teken van hun leiders zouden deze mannen tot aan Parijs gaan en de poorten van de steden stukslaan met slagen van hun bijl, zoals men de oude kurkeiken van de berg omhakt.”

De jongeman sprak trots over de grote vuisten van zijn broeders. Hij ging verder toen hij achter de houthakkers een groep werklieden zag aankomen en mannen met ruwe baarden, verbrand door de zon:

“Het contingent van La Palud. Het is de eerste stad die in opstand is gekomen. De mannen in kielen zijn arbeiders die de kurkeiken bewerken. De anderen, de mannen met fluwelen jasjes, moeten jagers en steenkolenhandelaars zijn die in de bergengten van de Seille leven ... De jagers hebben je vader gekend, Miette. Ze hebben goede wapens die ze vaardig hanteren. Ach! Als ze allemaal op deze manier gewapend waren! Er zijn te weinig geweren. Kijk, de arbeiders hebben alleen stokken.”

Miette keek, luisterde, stil. Toen Silvère met haar over haar vader sprak, steeg het bloed haar heftig naar de wangen. Met een branderig gezicht bekeek ze de jagers met een air van woede en van vreemde sympathie. Vanaf dat moment leek ze geleidelijk opgewonden te worden door de rillingen van koorts, die de liederen van de opstandelingen bij haar opriepen.

De colonne, die net weer de Marseillaise had ingezet, daalde nog altijd af, alsof zij voortgezweept werd door de gure wind van de mistral&. Na de mensen van La Palud volgde een andere groep arbeiders, waaronder een groot aantal burgers in hun korte overjassen.

“Hier zijn de mannen van Saint-Martin-de-Vaulx,” hervatte Silvère. “Dit stadje is bijna tegelijkertijd met La Palud in opstand gekomen ... De bazen hebben zich bij de arbeiders aangesloten. Dat zijn rijke mensen, Miette, rijke mensen die rustig thuis zouden kunnen zitten en die hun leven gaan riskeren om de vrijheid te verdedigen. We moeten van deze rijken houden ... De wapens ontbreken nog steeds, nauwelijks een paar jachtgeweren ... Zie je, Miette, die mannen met een rode armband om de linker elleboog? Dat zijn de leiders.”

Silvère kon het niet bijhouden. De contingenten daalden sneller dan zijn woorden af naar de oever. Hij had het nog over de mensen van Saint-Martin-de-Vaulx, terwijl twee andere bataljons de lichtstraal, die de weg bleekte, al hadden doorkruist.

“Heb je dat gezien?” vroeg hij. “De opstandelingen van Alboise en Tulettes zijn zojuist voorbijgekomen. Ik herkende Burgat, de smid ... Ze zullen zich vandaag nog bij de groep hebben aangesloten ... Wat rennen ze!”

Miette leunde nu naar voren om wat langer de kleine groepen te volgen die de jongeman haar aanwees. De huiver die haar in zijn greep had, steeg naar haar borst en greep haar bij de keel. Op dat moment verscheen er een bataljon, talrijker en meer gedisciplineerd dan het andere. De opstandelingen die er deel van uitmaakten, bijna allemaal gekleed in blauwe kielen, hadden een rode riem om hun middel. Het leek of ze een uniform droegen. In hun midden reed een man te paard, met een zwaard aan zijn zijde. Het grootste deel van deze geïmproviseerde soldaten had geweren, karabijnen of oude musketten van de Nationale Garde&, de burgerwacht.

“Ik ken deze niet,” zei Silvère. “De man te paard moet de leider zijn over wie mij verteld is. Hij heeft de contingenten van Faverolles en de naburige dorpen met zich meegebracht. De hele colonne zou op deze manier moeten worden uitgerust.” Hij had geen tijd om adem te halen.

“Ah! Hier komt het platteland!” riep hij.

Achter de mensen van Faverolles naderden kleine groepen van elk tien tot twintig mannen maximaal. Allen droegen het korte jasje van de boeren uit het Zuiden. Zingend zwaaiden ze met hooivorken en zeisen. Sommigen hadden zelfs alleen maar de grote spaden van grondwerkers. Elk gehucht had zijn gezonde mannen gestuurd.

Silvère, die de groepen herkende aan hun aanvoerders, somde ze op met een koortsachtige stem.

“Het contingent van Chavanoz!” zei hij. “Het zijn slechts acht mannen, maar het zijn stevige kerels. Oom Antoine kent ze ... Daar is Nazères! En daar Poujols! Iedereen is er, iedereen heeft aan de oproep gehoor gegeven ... Valqueyras! Kijk eens, meneer de pastoor is ook van de partij. Ze hebben mij over hem verteld; hij is een goede republikein.”

Hij raakte bedwelmd. Nu elk bataljon nog slechts een paar opstandelingen telde, moest hij ze snel opnoemen, en deze versnelling maakte hem dol.

“Ach! Miette,” vervolgde hij, “wat een prachtige parade! Rozan! Vernoux! Corbière! En er zijn er nog meer, je zult zien ... Ze hebben alleen maar hooivorken, maar ze zullen de troepen neermaaien zoals ze het gras van hun weiden scheren ... Saint-Eutrope! Mazet! De Garde! Marsanne! Alle noordelijke hellingen van de Seille! ... Let maar op, we zullen zegevieren! Het hele land staat achter ons. Kijk naar de armen van deze mannen, ze zijn hard en zwart als ijzer ... Het houdt niet op. Dit is Pruinas! De Roches-Noires! Het zijn smokkelaars, die laatsten; ze hebben karabijnen ... Nog meer hooivorken en rieken, de contingenten van het platteland blijven maar komen. Castel-le-Vieux! Sainte-Anne! Graille! Estourmel! Murdaran!”

En hij maakte, zijn stem verstikt door emotie, de opsomming af van deze mannen, die een wervelwind leek op te roepen en weer deed afnemen naargelang hij ze noemde. Zich oprijzend, zijn gezicht vol vuur, wees hij naar de contingenten met een nerveus gebaar. Miette volgde dat gebaar. Ze werd door de weg verderop aangetrokken als door de diepten van een afgrond. Om niet langs de helling te glijden, klampte ze zich aan de hals van de jongeman vast. Een vreemde bedwelming rees op uit de menigte die in een roes was door het geraas, door de moed en het vertrouwen. Deze mensen, slechts vluchtig gezien in een glimp van het maanlicht, deze adolescenten, deze volwassen rijpe mannen, deze oude mannen die met vreemde wapens zwaaiden, gekleed in de meest diverse kostuums, van de werkmanskiel tot de geklede herenjas van de burger. Deze eindeloze rij hoofden, waarop de tijd en de omstandigheden onvergetelijke gelaatstrekken van energie en fanatieke vervoering vormden, nam op den duur in de ogen van het jonge meisje de duizelingwekkende onstuimigheid van een stortvloed aan. Soms leek het haar dat ze niet langer liepen maar dat ze gedragen werden door de Marseillaise zelf, door dit rauwe lied met zijn formidabele klankrijkheid. Ze kon de woorden niet onderscheiden, ze hoorde slechts een constant gebulder, variërend van gedempte tot levendige tonen, scherp als een priem die met stoten in haar vlees werd gestoken. Dit gebrul van de opstand, deze oproep om te vechten en wel tot de dood, met schokken van woede, met zijn brandende verlangen naar vrijheid, zijn verbazingwekkende mengeling van bloedbaden en verheven impulsen, raakte onvermoeibaar haar hart, en iedere keer dieper met elke ruwheid van het ritme, veroorzaakte dit bij haar de zinnelijke angst van maagd en martelares die opstaat en glimlacht onder de zweepslag. En steeds, in de geluidsstroom gewenteld, stroomde de menigte voort. De optocht, die nauwelijks een paar minuten duurde, leek de jongelui nooit te mogen eindigen.

Ja, Miette was een kind. Ze was bleek geworden bij de nadering van de menigte, ze had het verlies van haar vervlogen liefkozingen betreurd, maar zij was een kind met moed, een vurig karakter dat gemakkelijk door enthousiasme meegesleept werd. De emotie die haar geleidelijk had bevangen, schudde haar nu geheel door elkaar. Ze werd een jongen. Ze zou graag een wapen hebben opgepakt en de opstandelingen zijn gevolgd. Haar witte tanden zagen er, naarmate de geweren en de hooivorken langskwamen, langer en spitser uit tussen haar rode lippen, zoals de tanden van een jonge wolf die zou willen bijten. Toen ze Silvère met een steeds haastiger stem de deelnemers van het platteland hoorde opsommen, leek het haar dat de geestdrift van de colonne opnieuw werd versneld, met elk woord dat de jongeman sprak. Al snel was het een complete uitbarsting, opgewaaid stof van mannen, voortgeveegd door een storm. Alles begon voor haar te draaien. Ze sloot haar ogen. Grote warme tranen liepen over haar wangen.

Silvère had ook tranen aan de rand van zijn wimpers.

“Ik zie de mannen niet die Plassans vanmiddag hebben verlaten,” mompelde hij.

Hij probeerde het einde van de colonne te ontdekken, dat nog steeds in de schaduw lag. Toen riep hij met triomfantelijke vreugde: “Ah! Hier zijn ze! Ze hebben de vlag! Ze hebben hun de vlag gegeven!”

Toen wilde hij van de berm springen om zich bij zijn metgezellen te voegen, maar juist op dit moment stonden de opstandelingen stil. Bevelen liepen als een vuurtje door de colonne heen. De Marseillaise stierf weg in een laatste gebulder en het enige wat nog was te horen, was het verwarde geroezemoes van de menigte, nog steeds trillend. Silvère, die luisterde, was in staat om de bevelen te begrijpen die de deelnemers aan elkaar doorgaven, en die de mensen van Plassans naar het hoofd van de menigte riepen. Terwijl elk bataljon zich aan de rand van de weg opstelde om de vlag te laten passeren, begon de jongeman, terwijl hij Miette meesleepte, de berm verder op te klimmen.

“Kom,” zei hij, “we zullen vóór hen aan de andere kant van de brug zijn.”

En toen ze boven waren, op het omgeploegde land, renden ze tot de molen waarvan de sluis de rivier blokkeert. Daar staken ze de Viorne over op een plank die de molenaars daar hadden neergelegd. Vervolgens staken ze schuin de weilanden van Sainte-Claire over, nog steeds hand in hand, nog steeds rennend, zonder een woord te wisselen. De colonne vormde een donkere lijn op de grote weg, die ze langs de hagen volgden. Er waren gaten in de meidoorns. Silvère en Miette sprongen de weg op door een van deze gaten.

Ondanks de omweg die ze zojuist hadden gemaakt, kwamen ze op hetzelfde moment aan als de inwoners van Plassans. Silvère wisselde een paar handdrukken. Men moet hebben gedacht dat hij over de nieuwe marsroute van de opstandelingen had vernomen en dat hij hun tegemoet was gekomen. Miette, haar gezicht half verborgen door de capuchon van de mantel, werd nieuwsgierig bekeken.

“Hé! Dat is de Chantegreil,” zei een man uit de buitenwijk, de nicht van Rébufat, de pachter van Jas-Meiffren.

“Waar kom je vandaan, lichtekooi?” riep een andere stem.

Silvère, dronken van enthousiasme, had niet gedacht aan de vreemde figuur die zijn geliefde zou slaan bij de grappen van sommigen van de werklui. Miette, verward, keek hem aan alsof ze om hulp wilde smeken. Maar zelfs voordat hij ook maar zijn mond kon openen, rees er een nieuwe stem uit de groep op, die brutaal zei: “Haar vader zit in de gevangenis, we willen de dochter van een dief en moordenaar niet in onze gelederen hebben.”

Miette verbleekte hevig.

“U liegt,” mompelde ze. “Misschien dat mijn vader gedood heeft, maar hij heeft niet gestolen.”

En tot Silvère, die zijn vuisten balde, nog bleker en meer trillend dan zij: “Laat gaan,” ging ze verder, “dit gaat mij aan ...”

Toen, zich tot de groep wendend, herhaalde ze met verve:

“U liegt, u liegt! Hij heeft nooit van iemand ook maar een cent afgepakt. Dat weet u best. Waarom beledigt u hem waar hij niet bij is en zich niet kan verdedigen?”

Ze was gaan staan, schitterend van woede. Haar vurige karakter, half wild, scheen de beschuldiging van moord met aardig wat kalmte te aanvaarden, maar de beschuldiging van diefstal maakte haar wanhopig. Men wist het en juist daarom gooide de menigte deze beschuldiging haar meermaals in het gezicht, uit domme boosaardigheid.

De man die zojuist haar vader voor dief had uitgemaakt, herhaalde trouwens alleen maar wat hij jarenlang had gehoord. De heftige reactie van het kind deed de arbeiders grinniken. Silvère balde nog steeds zijn vuisten. Het dreigde fout te gaan, toen een jager van de Seille, die op een stapel stenen aan de kant van de weg was gaan zitten in afwachting dat de mars weer opgepakt werd, het meisje te hulp kwam.

“Het meisje heeft gelijk,” zei hij. “Chantegreil was een van ons. Ik kende hem. We hebben nooit echt helderheid gekregen over zijn zaak. Ik heb altijd aan de waarheid van zijn verklaring voor de rechters geloofd. De gendarme, die hij met een schot bij het jagen heeft neergeschoten, moest zelf zijn karabijn al op hem gericht hebben gehad. We verdedigen onszelf, wat wilt u! Chantegreil was een eerlijke man, Chantegreil heeft niet gestolen.”

Zoals zo vaak in dergelijke gevallen was de getuigenis van deze stroper genoeg voor Miette om meer verdedigers over de streep te helpen. Verschillende arbeiders verlangden ernaar Chantegreil ook gekend te hebben.

“Ja, ja, dat klopt,” zeiden ze. “Het was geen dief. Er zijn in Plassans genoeg booswichten die in zijn plaats naar de gevangenis hadden moeten worden gestuurd ... Chantegreil was onze broeder ... Kom op, rustig maar, kleintje.”