Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart

IHet fortuin van de Rougons

IIBuit maken

IIIDe buik van Parijs

IVDe verovering van Plassans

VDe misstap van priester Mouret

VIZijne Excellentie Eugène Rougon

VIIDronkenschap

VIIIEen pagina liefde

IXNana

XEen burger

XIHet paradijs van de dames

XIILevensvreugde

XIIIDe mijn

XIVHet meesterwerk

XVDe aarde

XVIDe droom

XVIIHet dierlijke in de mens

XVIIIHet geld

XIXDe ondergang

XXDokter Pascal

Vanaf Deel IV zijn het werktitels; definitieve titel naarmate de vertaling vordert.

Dit tweede deel van de cyclus van Rougon-Macquart gaat over passie voor geld en passie van liefde. Centraal staan de zoon, Aristide, en de kleinzoon, Maxime, van Pierre Rougon. Het Griekse drama van Phaedra wordt door het boek heen verweven met als personages de vrouw van Aristide en zijn zoon. De historische achtergrond in dit deel is die van de metamorfose van Parijs met in het kielzorg daarvan de overweldigende bouwfraude.

Elk deel eindigt met een nawoord en een verklarende woordenlijst. In de tekst zijn die woorden en begrippen gemakkelijk te herkennen aan het symbool&.

Voor ieder deel van de serie komt een psychologische analyse beschikbaar op de website www.emilezola.nl waarin de kwestie aanleg versus omgeving belicht wordt.

Buit maken

(1872)

Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart Deel II

ISBN 978 94 6154 023 2

NUR 302 / THEMA FYT / BISAC CGN006000

Twintigdelige romancyclus van de Rougon-Macquart

www.emilezola.nl

Vertaling

Martine France Delfos

Informatie over overige uitgaven van Martine F. Delfos: www.mdelfos.nl

© 2020 Uitgeverij SWP Amsterdam

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (Postbus 3060, 2130 KB, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met Uitgeverij SWP voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912.

Voor het overnemen door een onderwijsinstelling van een gedeelte uit deze uitgave, in papieren vorm of digitaal, (bijvoorbeeld voor plaatsing ervan op uw digitale leeromgeving of in een reader) kunt u zich richten tot: Stichting UvO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Tel. 023-8700212, www.stichting-uvo.nl UvO@cedar.nl.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Hoofdstuk I

Hoofdstuk II

Hoofdstuk III

Hoofdstuk IV

Hoofdstuk V

Hoofdstuk VI

Hoofdstuk VII

Nawoord - Martine France Delfos

Woorden en achtergrond

Voorwoord

(Émile Zola. Parijs, 1 juli 1871)

Ik wil uitleggen hoe een gezin, een klein groepje wezens, zich gedraagt in een samenleving, wanneer het uitbreidt en tien, twintig individuen op de wereld zet, die op het eerste gezicht totaal verschillend lijken, maar waar een analyse aantoont dat ze nauw met elkaar verbonden zijn. Erfelijkheid kent zijn wetten, net als de zwaartekracht.

Ik zal proberen om de draad te vinden en te volgen die wiskundig van de ene naar de andere mens leidt, om zo de tweeledige vraag naar temperament en omgeving te ontrafelen. En als ik alle draden vasthoud, als ik een hele sociale groep in mijn handen heb, zal ik deze groep aan het werk laten zien, als acteur van een historisch tijdperk. Ik zal het gezin creëren in de complexiteit van zijn inspanningen. Ik zal zowel het totaal van de wil van ieder lid analyseren als de algemene strekking van het geheel.

De Rougon-Macquart, de groep, het gezin dat ik me voorgenomen heb te bestuderen, heeft als kenmerk de uitbarsting van begeerten en de brede opstand van onze tijd die zich stort op het genieten. Fysiologisch gezien zijn zij de trage opeenvolging van complicaties van het zenuwstelsel en het bloed, die zich in een ras voordoet na een eerste organisch letsel, en die, naargelang de omgeving, bij elk individu van dit ras, de gevoelens, de verlangens en de hartstochten bepalen. Dat wil zeggen, alle menselijke manifestaties, natuurlijk en instinctief, waarvan de voortbrengsels de gebruikelijke typering van deugden en ondeugden krijgen. Historisch gezien komen ze voort uit het volk, stralen ze uit in de hele hedendaagse maatschappij en klimmen ze op naar alle situaties door deze in wezen moderne impuls die de lage klassen bevangt in hun opmars door het sociale organisme heen. Zij vertellen aldus door hun individuele drama’s het verhaal van het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire, van de hinderlaag van de staatsgreep tot aan het verraad van Sedan.

Drie jaar lang verzamelde ik de documenten voor dit grote werk. Het huidige deel was zelfs al geschreven toen de val van de Bonapartes kwam, een val die ik als een kunstenaar nodig had en die ik altijd onvermijdelijk aan het einde van het drama vond, zonder te durven hopen dat deze al zo dichtbij was. Een val die mij de vreselijke en noodzakelijke ontknoping van mijn werk gaf. Dit werk is vanaf vandaag compleet. Het beweegt zich in een sluitende cirkel. Het wordt het beeld van een teloorgegane regering en van een vreemd tijdperk van waanzin en schaamte.

Dit werk, dat meerdere afleveringen zal vormen, wordt daarom, in mijn gedachten, de natuurlijke en sociale geschiedenis van een gezin onder het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire. En de eerste aflevering, Het fortuin van de Rougons, moet als wetenschappelijke titel dragen: De Oorsprong.

Hoofdstuk I&

Op de terugweg moest de koets stapvoets gaan door de verkeersopstopping van de rijtuigen die terugkwamen van de rand van het meer. Even werd de verwarring zodanig dat men zelfs moest stoppen.

De zon ging onder in een lichtgrijze oktoberhemel, aan de horizon gestreept met dunne wolken. Een laatste lichtstraal die vanuit de verre boomgroepen bij de waterval kwam, gleed over de weg en baadde de lange rij rijtuigen die bewegingloos waren geworden in een rossig, bleek licht. De gouden gloed en de felle lichtscheuten die van de wielen afkwamen, leken zich te hebben bevestigd langs de strogele contouren van de koets, waarvan de grote blauwe panelen stukjes van het omringende landschap weerspiegelden. En, hogerop, zaten de koetsier en de lakei volop in het rossige licht dat hen van achteren verlichtte en dat de koperen knopen deed glinsteren van hun half-teruggeslagen mantels die neerhingen langs de zitplaats. Met hun donkerblauwe livrei, hun beige broek en hun zwart en geel gestreepte vesten zaten ze stijf, ernstig en geduldig, als lakeien van goeden huize die door een opstopping van wagens niet boos te krijgen zijn. Hun hoeden, versierd met een zwarte kokarde, straalden een grote waardigheid uit. Alleen de paarden, een prachtige roodbruine bespanning, bliezen van ongeduld.

“Kijk aan,” zei Maxime, “Laure d’Aurigny, daar, in die coupé. Kijk toch eens, Renée.”

Renée kwam langzaam overeind, knipperde met haar ogen, en trok dat prachtige pruilmondje vanwege de zwakte van haar ogen.

“Ik dacht dat ze gevlucht was,” zei ze. “Ze heeft haar haarkleur veranderd, is het niet?”

“Ja,” zei Maxime lachend, “haar nieuwe geliefde heeft een hekel aan rood.”

Renée, naar voren geleund, haar hand rustend op het lage portier van de koets, keek toe, gewekt uit de treurige droom die haar sinds een uur deed zwijgen, terwijl ze achter in het rijtuig lag, als op een ligstoel van iemand die herstellende is. Ze droeg, op een zachtpaarse zijden japon, met overkleed en tuniek, afgezet met brede geplooide ruches, een kleine overjas van witte lakenstof met zachtpaarse fluwelen revers die haar een sterke branieachtige allure bezorgde. Haar bijzondere, bleke, rossige haar, waarvan de kleur leek op die van fijne boter, werd nauwelijks verborgen door een dunne hoed, versierd met een toefje Bengaalse rozen.

Ze bleef met haar ogen knipperen, met haar brutale jongensachtige uitdrukking. Over haar zuivere voorhoofd liep een grote rimpel en van haar mond stak de bovenlip vooruit, zoals die van nukkige kinderen. Toen nam ze, omdat ze slecht kon zien, haar binocle, een mannenbinocle met schildpadversiering. Terwijl ze deze in haar hand hield zonder hem op haar neus te zetten, onderzocht op haar gemak ze de mollige Laure d’Aurigny, in een volkomen rustige houding.

De rijtuigen bewogen nog steeds niet. Te midden van de effen, donkere vlekken, gevormd door de lange file rijtuigen die zeer talrijk waren in het Bois& [de Boulogne]& op deze herfstmiddag, glinsterden de hoek van een spiegel, het bit van een paard, het zilveren handvat van een lantaarn of de galons van een lakei hoog op zijn stoel. Hier en daar schitterde in een open landauer een stukje stof, een stukje van de kleding van vrouwen, zijde of fluweel. Gaandeweg was er een grote stilte gevallen over deze gedoofde drukte die onbeweeglijk was geworden. Men kon, diep in de rijtuigen de gesprekken van voetgangers opvangen. Er waren uitwisselingen van verstomde blikken, van portier tot portier, en niemand sprak meer in dit wachten, dat alleen door het geknars van de tuigen en de ongeduldige hoef van een paard werd doorkruist. In de verte stierven de verwarde stemmen van het Bois weg.

Ondanks het vergevorderde seizoen was heel Parijs aanwezig: de hertogin De Sternich, in een rijtuig op acht veren; Madame De Lauwerens, in een zeer correct bespannen victoria&; de barones De Meinhold, in een charmante, beigebruin halfopen cab&; gravin Vanska met haar pony’s pie; Madame Daste in haar beroemde zwarte stappersrijtuig&; Madame De Guende en Madame Teissière, in een coupé& en de kleine Sylvia in een grote blauwe landauer&. En dan nog Don Carlos, in rouw, met zijn ouderwetse, plechtige livrei. Selim, de pasja, met zijn fez en zonder zijn gouverneur; de hertogin De Rozan, in een eenpersoonscoupé, met haar witgepoederde lakeien; de graaf De Chibray, in een dogcart&; de heer Simpson, in een prachtig uitgevoerde mailcoach en de hele Amerikaanse kolonie. En tot slot twee leden van de Académie, in een huurrijtuig.

De rijtuigen vooraan kwamen los en geleidelijk aan begon de hele rij beetje bij beetje langzaam te rijden. Het was als een ontwaken. Duizenden dansende lichtjes flitsten aan, snelle lichtjes kruisten elkaar in de wielen en vonken sprongen op uit de tuigen die door de paarden werden geschud. Op de grond en tegen de bomen liepen felle weerkaatsingen van de spiegels mee. Dit bruisen van tuigen en wielen, het flamboyante van de lakpanelen waarin de rode fonkeling van de ondergaande zon vlamde, de heldere accenten die de livreien opwierpen, die hoog tegen de heldere, volle hemel zaten, en de rijke kleding die over de portieren bolde, dit alles werd meegenomen in een continu dof gerommel, gedreven door het ritme van de tred van de bespanningen. De stoet ging verder, met dezelfde geluiden, in hetzelfde schijnsel, onophoudelijk en in één enkele streep, alsof de eerste rijtuigen alle andere achter zich aan hadden getrokken.

Renée had meegegeven met het lichte schudden van het rijtuig dat opnieuw begon te rijden. Ze liet haar binocle vallen en wierp zich wederom half op de kussens. Kouwelijk trok ze aan een hoek van de berenhuid die de binnenkant van het rijtuig vulde met een zijdeachtig sneeuwkleed. Haar gehandschoende handen verloren zich in de zachtheid van de lange krullende haren. Een briesje kwam op. De zwoele middag van oktober, die het Bois een opleving van het voorjaar gaf, had de belangrijke mondaine vrouwen in een open rijtuig naar buiten gebracht, maar dreigde te eindigen in een avond van plotselinge frisheid.

Een moment bleef de jonge vrouw opgerold liggen, de warmte van haar hoekje terugwinnend, zich overgevend aan het aangename wiegen van al die wielen die voor haar uit rolden. Vervolgens, haar hoofd oprichtend naar Maxime, wiens blik rustig de vrouwen uitkleedde die uitgestald zaten in de coupés en in de nabije landauers:

“Echt,” vroeg ze, “vind je dat ze mooi is, die Laure d’Aurigny? U hebt haar onlangs geprezen toen de verkoop van haar diamanten aangekondigd werd! … Heb je trouwens het diamanten halssnoer gezien en de aigrette&, de zilverreiger die je vader voor mij op deze verkoop kocht?”

“Zeker, hij doet de dingen goed,” zei Maxime zonder te antwoorden, met een kwaadaardig lachje. “Hij vindt een manier om de schulden van Laure te betalen en diamanten aan zijn vrouw te geven.”

De jonge vrouw had een lichte beweging van de schouders.

“Deugniet!” mompelde ze glimlachend.

De jongeman leunde naar voren en keek naar een dame wier groene japon hem interesseerde. Renée had haar hoofd te ruste gelegd, haar ogen halfgesloten, lui naar beide kanten van de laan kijkend, zonder iets te zien. Rechts kwam het struikgewas langs, lage bomen met rossige bladeren en spichtige takken. Af en toe, op de rijbaan die gereserveerd was voor de paardrijders, passeerden er heren met slanke gestalten, wier rijdieren, in hun galop, kleine wolkjes van fijn zand deden opdwarrelen. Aan de linkerkant, aan de voet van de smalle, afdalende gazons, die onderbroken werden door bloemperken en bosschages, sliep het meer, schoon als kristal, zonder een golfje, alsof het scherp op zijn oevers was afgesneden met de schop van tuinlieden. Aan de andere kant van deze heldere spiegel rezen de twee eilanden op, waartussen de brug die hen verbond een grijze balk vormde. Hun aangename kliffen pasten bij de bleke hemel, bij de theatrale lijnen van hun dennen, bij hun bomen met groenblijvend gebladerte en bij het water dat het donkere groen reflecteerde alsof het randjes van gordijnen waren, die slim aan de rand van de horizon waren gedrapeerd. Dit hoekje van de natuur, deze versiering die vers geschilderd leek, baadde in een lichte schaduw, in een blauwachtige nevel die de verte een exquise charme gaf, een sfeer van lieflijke onechtheid. Aan de andere oever had het Chalet des Îles de glans van nieuw speelgoed, alsof het de avond ervoor gevernist was. De gele linten zand, de smalle tuinpaden die door de gazons kronkelden en rond het meer draaiden en omzoomd waren met gietijzeren takken die rustiek hout imiteerden, staken op dit late uur vreemd af tegen het tedere groen van het water en het gras.

Gewend aan de indrukwekkende gratie van dit uitzicht had Renée, die opnieuw bevangen werd door vermoeidheid, haar oogleden geheel neergeslagen en keek alleen nog naar haar slanke vingers die het lange haar van de berenhuid als rond een spoel wikkelden. Er was een plotselinge schok in de gestage tred van de rij wagens. En terwijl ze haar hoofd ophief, begroette ze twee jonge vrouwen die liefdevol smachtend zij aan zij lagen, in een rijtuig met verenophanging, dat met veel lawaai de rand van het meer achter zich liet om weg te trekken door een zijstraatje. Mevrouw de markiezin D’Espanet, wier echtgenoot die, op dat moment adjudant van de keizer, zich onlangs openlijk had verbonden met het schandaal van de oude mokkende adel, was een van de meest beroemde mondaines van de Second Empire. De andere, Madame Haffner, was getrouwd met een beroemde industrieel uit Colmar, die door het Keizerrijk twintigmaal miljonair was geworden. Renée, die de twee onafscheidelijken, zoals ze fijntjes genoemd werden, nog kende van toen ze op kostschool zat, noemde ze Adeline en Suzanne, bij hun roepnamen. En nadat ze naar hen had geglimlacht, wilde ze zich weer opkrullen, maar door een lach van Maxime draaide ze zich om.

“Nee, echt, ik ben verdrietig, lach niet, het is serieus,” zei ze, ziende dat de jonge man spottend naar haar keek en haar leunende houding belachelijk maakte.

Maxime zette een grappige stem op.

“Zouden we grote zorgen hebben; zouden we jaloers zijn!”

Ze leek helemaal verrast.

“Ik!” zei ze. “Waarom jaloers?”

Toen voegde ze eraan toe, met haar uitdrukking van minachting, alsof ze zich het volgende herinnerde:

“Ah! Ja, de mollige Laure! Ik denk er niet over na, hoor. Als Aristide, zoals jullie allemaal willen dat ik denk, de schulden van dit meisje heeft betaald en haar zo een reis naar het buitenland heeft bespaard, betekent dit dat hij minder van geld houdt dan ik dacht. Dit zal hem weer in genade brengen bij de dames … De beste man, ik laat hem erg vrij.”

Ze glimlachte en zei ‘de beste man’ op een toon vol vriendelijke onverschilligheid. En ineens, weer heel erg verdrietig geworden, met die wanhopige blik om zich heen werpend van vrouwen die niet weten wat voor leuks te doen, mompelde ze:

“Oh! Ik zou graag willen … Maar nee, ik ben niet jaloers, helemaal niet jaloers.”

Ze stopte, aarzelde.

“Zie je! Ik verveel me,” zei ze uiteindelijk met een bruuske stem.

Toen zweeg ze, haar lippen samengeperst. De file rijtuigen reed nog steeds langs het meer met een gelijkmatige tred en het bijzondere geluid van een verre waterval. Nu verrezen er aan de linkerkant tussen het water en de rijweg kleine bosjes groene bomen met dunne, rechte stammen die merkwaardige bundels van zuilen vormden. Rechts waren het kreupelhout en de lage bomen geëindigd. Het Bois had zich op brede grasvelden geopend, op immense tapijten van gras, her en der beplant met een paar hoge bomen. De groene kleden volgden elkaar op met lichte golvingen tot aan de Porte de la Muette&, waarvan men de lage hekken van ver weg kon zien, als een stuk zwart kant dat langs de grond was uitgestrekt. En op de hellingen, waar de rimpelingen zich uitstrekten, was het gras helemaal blauw. Renée keek met starende ogen, alsof deze uitvergroting van de horizon, deze zachte weiden doordrenkt van de avondlucht, haar sterker de leegte van haar leven deden voelen.

Aan het einde van een stilte herhaalde ze, op een toon van doffe woede:

“Oh! Ik verveel me, ik verveel me dood.”

“Weet je dat je niet erg gezellig bent,” zei Maxime zachtjes. “Jij bent een nerveus type, dat is zeker.”

De jonge vrouw wierp zich achter in het rijtuig.

“Ja, ik ben nerveus,” antwoordde ze kortaf.

Toen werd ze moederlijk.

“Ik word oud, mijn lieve kind. Ik ben binnenkort dertig. Het is verschrikkelijk. Ik heb nergens plezier in … Als je twintig jaar bent, kun je niet weten …”

“Is het om te biechten dat je me meenam?” onderbrak de jongeman. “Dat zou verdomd lang duren.”

Ze verwelkomde deze brutaliteit met een slappe glimlach, als het gemopper van een verwend kind dat alles mag doen.

“Ik raad u aan om te klagen,” vervolgde Maxime, “je geeft meer dan honderdduizend francs per jaar uit voor je kleding, je woont in een prachtig herenhuis, je hebt prachtige paarden, je grillen zijn wet en de kranten spreken over elke nieuwe japon als over een evenement van het grootste belang. Vrouwen zijn jaloers op je, mannen zouden tien jaar van hun leven geven om je vingertoppen te kussen … Dit is toch zo?”

Ze knikte bevestigend, zonder te antwoorden. Haar oogleden zakten omlaag en ze ging weer de haren van de berenhuid krullen.

“Kom, wees niet bescheiden,” vervolgde Maxime, “geef toch domweg toe dat je een van de zuilen van de Second Empire bent. Aan elkaar kunnen we deze dingen wel zeggen. Overal, in de Tuileries&, bij de ministers, onder de eenvoudige miljonairs, in de hoogste en laagste kringen, heers je oppermachtig. Er is geen pleziertje waar je niet aan deel hebt genomen en als ik durfde, als het respect dat ik je verschuldigd was me niet tegenhield, zou ik zeggen …”

Hij stopte een paar seconden, lachte en maakte zijn zin vervolgens vrijpostig af.

“Ik zou zeggen dat je in alle appels hebt gebeten.”

Ze verblikte niet.

“En je verveelt je!” hernam de jongeman met komische levendigheid. “Maar het is onvoorstelbaar! Wat wil je! Waar droom je van?”

Ze haalde haar schouders op om te zeggen dat ze het niet wist. Hoewel ze haar hoofd boog, zag Maxime vervolgens dat ze zo ernstig was, zo donker dat hij zweeg. Hij keek naar de file rijtuigen die, aan het eind van het meer aangekomen, breder werd en het grote kruispunt vulde. De rijtuigen, minder dicht op elkaar, draaiden met buitengewone gratie. Het sneller draven van de bespanning klonk luid op harde grond.

De koets die de grote bocht nam om de file te volgen, schommelde op een wijze die Maxime van een vaag plezier doordrong. Toen, toegevend aan de behoefte om Renée te verpletteren:

“Wel,” zei hij, “je verdient het om in een huurrijtuig te zitten! Het zou je verdiende loon zijn! … Hé! Kijk eens naar deze mensen die teruggaan naar Parijs, deze wereld die aan je voeten ligt. Je wordt gegroet als een koningin, en het scheelt niet veel of je goede vriend, de heer De Mussy, zendt je kusjes.”

Inderdaad begroette een ruiter Renée. Maxime had op een toon van schijnheilige spot gesproken. Maar Renée draaide zich amper om en haalde haar schouders op. Deze keer maakte de jongeman een wanhopig gebaar.

“Echt,” zei hij, “is het zover gekomen!? Maar, goede God! Je hebt alles, wat wil je?”

Renée hief haar hoofd op. Ze had in haar ogen een warm licht, een brandend verlangen door onvervulde nieuwsgierigheid.

“Ik wil iets anders,” antwoordde ze met zachte stem.

“Maar omdat je alles hebt,” zei Maxime lachend, “is er niets anders … Wat, iets anders?”

“Wat?” herhaalde ze …

En ze ging niet verder. Ze had zich helemaal omgedraaid en staarde naar het vreemde schouwspel dat achter haar verdween. De nacht was bijna aangebroken en een langzame schemering viel neer als fijne as. Het meer, van voren gezien, in het bleke daglicht dat nog steeds over het water rondzwierf, werd ronder, als een immense tinnen plaat. Aan beide oevers de bossen met groene bomen, waarvan de slanke en rechte boomstammen uit het slapende kleed leken op te doemen, op dat moment op paarsachtige zuilen lijkend, die met hun regelmatige architectuur zorgvuldige bochten tekenden aan de oevers. Vervolgens rezen achterin groepen groen omhoog met groot verward gebladerte en sloten grote zwarte vlekken de horizon af. Er was achter deze plekken een vurige gloed, een half-gedoofde zonsondergang, die slechts een stukje van de grijze onmetelijkheid ontvlamde. Boven dit roerloze meer, boven deze lage bossen, boven dit zo wonderbaarlijk vlakke uitzicht, opende de ruimte van de hemel zich, oneindig, dieper en breder. Dit grote stuk van de hemel, in dit kleine hoekje van de natuur, riep een huivering op, een vage droefheid. Er viel uit deze verblekende hoogten zo een herfstige melancholie, zo een zachte en droefgeestige nacht dat het Bois geleidelijk gehuld werd in een lijkwade van duisternis, zijn mondaine gratie verloor en vergroot werd, vol van de krachtige charme van de bossen. Het draven van de bespanning, waarvan de duisternis de felle kleuren doofde, nam toe als verre stemmen van bladeren en stromend water. Alles ging weg door dood te gaan. In de universele vergetelheid, in het midden van het meer, tekende het Latijnse zeil van de grote rondvaartboot scherp en krachtig af tegen de gloed van de fonkeling van de zonsondergang. En men zag alleen dit zeil, deze driehoek van geel canvas, dat buitensporig vergroot werd.

Renée ervaarde in haar verzadiging een vreemd gevoel van niet toegegeven verlangens bij het zien van dit landschap dat ze niet meer herkende, bij deze natuur die zo artistiek en mondain was en waarvan de grote huiverende nacht een heilig bos maakte. Het was als een van die ideale open plekken, waar diep achter in de oude goden hun gigantische liefdes verborgen, hun overspel en hun goddelijke bloedschande. En naarmate het rijtuig zich verwijderde, leek het haar dat de schemering achter haar met trillende sluiers het land van dromen meenam, het beschamende en bovenmenselijke alkoof waar ze eindelijk haar zieke hart, haar vermoeide vlees had kunnen verzadigen.

Toen het meer en de kleine bossen in de schaduw verdwenen en niet meer waren dan een zwarte balk aan de rand van de hemel, draaide de jonge vrouw zich abrupt om en met een stem vol tranen van wrok hervatte ze haar onderbroken zin:

“Wat? … Iets anders verdraaid! Ik wil iets anders. Weet ik het? Als ik het wist … Maar, zie je, ik heb genoeg van de bals, genoeg van soupers, genoeg van zulke feesten. Het is altijd hetzelfde. Het is dodelijk … Mannen zijn dodelijk saai, oh! Ja, dodelijk …”

Maxime begon te lachen. Onder het aristocratische air van de grote mondaine kwam heftigheid tevoorschijn. Ze knipperde niet langer met haar oogleden, de rimpeling van haar voorhoofd verdiepte zich en haar lip als van een mokkend kind ging omhoog, warm, op zoek naar die genietingen waar ze naar verlangde zonder ze te kunnen benoemen. Ze zag het gelach van haar metgezel, maar ze was te trillerig om te stoppen. Half achteroverleunend, terwijl ze zich liet gaan in de schommeling van het rijtuig, vervolgde ze in kleine afgemeten zinnen:

“Jazeker, ja, jullie zijn vermoeiend … Ik zeg dit niet om jou, Maxime, je bent te jong … Maar als ik je zou vertellen hoezeer Aristide mij zwaar viel in het begin! En de anderen! Degenen die van me hielden … Weet je, we zijn twee goede kameraden, ik geneer me niet voor jou. Wel, werkelijk, er zijn dagen dat ik zo moe ben van mijn leven als rijke vrouw, moe aanbeden te worden en begroet, dat ik een Laure d’Aurigny zou willen zijn, een van die dames die als een jongen leven.”

En omdat Maxime nog harder lachte, drong ze aan.

“Ja, een Laure d’Aurigny. Dat moet minder saai zijn, minder altijd hetzelfde.”

Ze zweeg even, alsof ze zich het leven wilde voorstellen dat ze zou leiden als ze Laure was. Dan, op een ontmoedigde toon:

“Ten slotte,” ging ze verder, “zullen deze dames ook hun problemen hebben. Niets is grappig, absoluut. Het is om te sterven van verveling … Ik zei het goed, er is iets anders nodig. Begrijp je, ik verzin het niet. Iets anders, iets dat niemand nog overkomen was, iets dat we niet elke dag tegen zouden komen, wat een zeldzaam genoegen zou zijn, onbekend.”

Haar stem werd trager. Ze sprak deze laatste woorden uit, zoekend, zich overgevend aan een diepe mijmerij. De koets reed vervolgens de laan op die naar de uitgang van het Bois leidde. De schaduw werd langer en het kreupelhout vloog als grijsachtige muren voorbij aan beide kanten. De geel geverfde gietijzeren stoelen, waar de burgerij op hun zondags gekleed, op mooie avonden op zat, vlogen voorbij, helemaal leeg, met de zwarte melancholie van die tuinmeubelen die overvallen zijn door de winter. En het rollende, doffe en ritmische geluid van de rijtuigen die huiswaarts keerden kwam langs als een treurige klaagzang in de verlaten laan.

Zonder twijfel voelde Maxime het onbetamelijke aan, om het leven plezierig te vinden. Ook al was hij nog jong genoeg om zich over te kunnen geven aan een golf van blijde bewondering, had hij toch te veel egoïsme en te veel spottende onverschilligheid, om niet een werkelijk gevoel van verveling te kennen en te kunnen zeggen dat hij walgde, blasé, uitgeleefd was. Normaliter vertoonde hij enige trots bij een dergelijke bekentenis.

Hij ging liggen zoals Renée en nam een drenzerige stem aan.

“Waarachtig! Je hebt gelijk,” zei hij, “het is slopend. Welja, ik heb niet meer plezier dan jij. Ik heb ook vaak over iets anders gedroomd … Niets is zo dom als reizen. Geld verdienen? Ik geef het liever uit, hoewel het niet altijd zo leuk is als men eerst dacht. Liefhebben, bemind worden, iemand heeft er al snel genoeg van, niet? … Ach ja! We hebben er schoon genoeg van! …”

Omdat de jonge vrouw niet antwoordde, ging hij verder, om haar te verrassen met een grotere goddeloosheid:

“Ik zou graag willen dat een non van mij hield. Oh, het zou misschien grappig zijn! … Heb jij er nooit van gedroomd om van een man te houden waar je niet aan kon denken zonder een misdaad te begaan?”

Maar ze bleef somber en Maxime, die zag dat ze nog steeds stil was, dacht dat ze niet naar hem luisterde. Haar nek tegen de gevoerde rand van het rijtuig steunend, leek ze met open ogen te slapen. Ze mijmerde, traag, overgegeven aan de dromen die haar zo ineengedoken hielden, en soms bewogen lichte nerveuze trillingen haar lippen. Ze werd zacht omvat door de schaduw van de schemering. Alles wat deze schaduw bevatte aan besluiteloos verdriet, aan discreet genot, aan niet-toegegeven hoop, drong tot haar door, baadde haar in een soort kwijnende en morbide houding. Waarschijnlijk dacht ze, terwijl ze naar de ronde rug van de lakei keek die op de zitplaats zat, aan die vreugdes van de vorige dag, die feesten die ze zo zielloos vond, die ze niet langer wilde. Ze zag haar leven aan haar voorbijgaan, de onmiddellijke bevrediging van haar begeerten, het walgelijke van de luxe, de overweldigende eentonigheid van dezelfde liefdes en hetzelfde verraad. Toen kwam er in haar, als een hoop met rillingen van verlangen, het idee op van dit ‘andere’ dat haar gespannen geest niet kon vinden. Op dat punt verdwaalden haar mijmerijen. Ze deed een poging, maar steeds ontsnapte het gezochte woord in de vallende nacht, ging het verloren in het ononderbroken rollen van de rijtuigen. Het zachte wiegen van de koets was nog een aarzeling temeer, die haar verhinderde haar verlangen uit te drukken. En een immense verleiding steeg op uit dit onbestemde, uit het kreupelhout dat de schaduw in slaap deed vallen aan beide kanten van de laan, uit het geluid van de wielen en uit die zachte trilling die haar vervulde met een heerlijke verdoving. Duizend kleine zuchten vlogen over haar huid heen: onafgemaakte dromen, onbenoembare genoegens, verwarde wensen, alles wat een terugkeer uit het Bois, op een moment dat de lucht bleek wordt, exquis en monsterlijk in het vermoeide hart van een vrouw doet opkomen. Ze hield haar beide handen in de berenhuid weggestopt en voelde zich heel warm in haar witte jasje met paars fluwelen revers. Terwijl ze een voet uitstrekte, om zich te ontspannen in haar welbehagen, raakte ze licht met haar enkel het warme been van Maxime aan, die niet eens aandacht schonk aan deze aanraking. Een schokbeweging trok haar uit haar halfslaap. Ze hief haar hoofd op en keek bevreemd met haar grijze ogen naar de jongeman die languit lag in alle elegantie.

Op dit moment verliet de koets het Bois. De Avenue de l’Impératrice strekte zich recht in de schemering uit, met zijn twee groene lijnen van geschilderde houten hekken die elkaar bij de horizon raakten. Op de zijstrook van de laan, die gereserveerd was voor de ruiters, vormde een wit paard in de verte een duidelijke lichte vlek die de grijze schaduw doorboorde. Er waren aan de andere kant langs de rijbaan, her en der, late wandelaars, groepen zwarte vlekken, langzaam op weg naar Parijs. En helemaal bovenaan, aan het einde van de wriemelende en onduidelijke sliert rijtuigen, stak de Arc-de-Triomphe schuin af, stralend wit op een enorme strook roetkleurige lucht.

Terwijl de koets in een sneller tempo naar boven ging, keek Maxime, gecharmeerd van de Engelse uitstraling van het landschap, naar de twee kanten van de laan. De herenhuizen waarvan de gazons naar beneden liepen naar de zijstrook van de laan, hadden een grillige architectuur. Renée was geamuseerd door aan de rand van de horizon een voor een de gaslantaarns van de Place de l’Étoile aan te zien gaan. En naarmate deze felle lichten de stervende dag van kleine gele vlammen voorzagen, leek het haar dat ze geheime oproepen hoorde. Het leek alsof het flamboyante Parijs van de winternachten voor haar zijn licht ontstak, haar het onbekende genot voorbereidde waarvan zij de voldoening droomde.

De koets sloeg de Avenue de la Reine-Hortense in en stopte aan het einde van de Rue Monceau op een steenworp afstand van de Boulevard Malesherbes voor een groot herenhuis, gelegen tussen een binnenplaats en de tuin. De twee poorten die naar de binnenplaats opengingen, waren overladen met vergulde ornamenten, en werden elk geflankeerd door twee lantaarns in de vorm van vergulde urnen waarin grote gasvlammen gloeiden. Tussen de twee poorten woonde de conciërge in een elegant paviljoen, dat vaag deed denken aan een kleine Griekse tempel.

Toen de koets op het punt stond de binnenplaats op te gaan, sprong Maxime lenig op de grond.

“Weet je,” zei Renée, hem met de hand tegenhoudend, “we gaan om half acht aan tafel. Je hebt meer dan een uur om je aan te kleden. Laat niet op je wachten.”

En ze voegde er glimlachend aan toe:

“We zullen de De Mareuils te gast hebben … Je vader wil dat je heel galant bent met Louise.”

Maxime haalde zijn schouders op.

“Dat is nogal een klus!” fluisterde hij nors. “Ik wil best trouwen, maar haar het hof maken is te stom … Ach! Dat zou aardig van je zijn, Renée, als je me vanavond van Louise zou verlossen.”

Hij nam zijn grappige gezichtsuitdrukking aan, de grimas en het accent dat hij leende van Lassouche&, elke keer als hij een van zijn gebruikelijke grappen ging opdissen:

“Wil je dat doen, lieve stiefmoeder?”

Renée schudde zijn hand als een kameraad. En op snelle toon, met de nerveuze brutaliteit van spot:

“Hé! Als ik niet met je vader was getrouwd, denk ik dat je me het hof zou maken.”

De jongeman vond dit idee blijkbaar heel komisch, want toen hij de hoek van Boulevard Malesherbes al was omgegaan, moest hij nog steeds lachen.

De koets kwam binnen en kwam tot stilstand voor het bordes.

Dit bordes, breed en laag, werd beschut door een enorme glazen luifel, omzoomd door een lambrekijn met franjes en eikels van goud. De twee verdiepingen van het herenhuis waren opgetrokken boven op de dienstvertrekken die men bijna ter hoogte van de grond kon zien, voorzien van vierkante kelderramen met matglas. Boven aan het bordes kwam de deur van het voorportaal naar voren, geflankeerd door smalle zuilen ingebed in de wand, die als een soort voorgebouw op elke verdieping een opening vormden die van een afronding was voorzien, en tot aan het dak liepen, waar het eindigde in een delta. Aan weerszijden hadden de verdiepingen vijf ramen, die op een regelmatige wijze in lijn lagen met de gevel, omlijst door een eenvoudig stenen raamwerk. Het dak met de dakverdieping was vierkant gesneden met brede, bijna rechte banen.

Maar aan de kant van de tuin was de gevel op een andere wijze weelderig. Een koninklijke veranda leidde naar een smal terras dat de hele begane grond domineerde. De leuning van dit terras, in de stijl van de poorten van het Parc Monceau&, was nog meer van goud voorzien dan de luifel en de lantaarns van de binnenplaats. Vervolgens was er het herenhuis met op de hoeken twee paviljoens, twee soorten torens die half ingebed waren in de romp van het gebouw en die binnenin voor ronde vertrekken zorgden. In het midden was er een ander torentje, meer verzonken, wat opbollend. De ramen, die hoog en rank waren bij de paviljoens en wat verder van elkaar weg en bijna vierkant op de vlakke delen van de gevel, hadden op de begane grond stenen balustrades en op de bovenste verdiepingen leuningen van smeedijzer en verguld ijzer. Het was een uitstalling, een overvloed, een verpletterende rijkdom. Het herenhuis verdween onder de beelden. Rond de ramen en langs de kroonlijsten liepen guirlandes van twijgen en bloemen. Er waren balkons die eruitzagen als manden vol groen, ondersteund door lange naakte vrouwen, hun heupen verwrongen en de punten van hun borsten naar voren. Dan waren er nog, her en der, fantasiewapenschilden geplakt, trossen, rozen en alle mogelijke bloei van steen en marmer. Naarmate het oog omhoogging, bloeide het herenhuis des te meer. Rondom het dak domineerde een balustrade waar, op regelmatige afstand, urnen waren geplaatst waaruit stenen vlammen brandden. En daar, tussen de ronde ramen van de zolders, die opengingen tussen een ongelooflijke wirwar van fruit en gebladerte, ontvouwden zich de meesterwerken van deze verbazingwekkende decoratie: de geveldriehoek van de paviljoens, te midden waarvan lange naakte vrouwen wederom verschenen, spelend met appels en poses aannemend tussen bosjes rietstengels. Het dak, dat deze ornamenten droeg, nog weer eens overdekt met galerijen van sierlijk gesneden lood, twee bliksemafleiders en vier enorme symmetrische schoorstenen, gebeeldhouwd net als de rest, leek het boeket van dit architectonische vuurwerk te zijn.

Aan de rechterkant was een grote serre aan de zijkant van het herenhuis aangebouwd, die met de begane grond verbonden was via de openslaande deuren van een salon. De tuin, die een laag hek had dat verborgen was door een haag en gescheiden van het Parc Monceau, had een vrij steile helling. Te klein in vergelijking met het huis en zo smal dat een grasveld en een paar groene bomen het al vulden, leek het een heuvel, een groene sokkel waar het herenhuis trots op stond, schitterend als een galajapon. Als men dit grote gebouw, nog nieuw en bleek, vanaf het park boven het schone gazon en de struiken met glimmende geverniste bladeren zag uitsteken, had dit bouwsel met zijn zware leistenen hoed, zijn gouden leuningen en zijn geschitter van beeldhouwwerken, het bleke gezicht en de rijke, dwaze uitstraling van de rijkdom van iemand die zich omhooggewerkt heeft. Het was een kleine versie van het nieuwe Louvre&, een van de meest karakteristieke voorbeelden van de Napoleon III-stijl&, die weelderige bastaard van alle stijlen. Op zomeravonden, als de zon schuin het goud van de leuningen op de witte gevel verlichtte, stonden de wandelaars van het park stil en keken naar de rode zijden gordijnen die voor de ramen van de begane grond waren gedrapeerd. En door de spiegels die zo groot en zo helder leken, alsof het spiegels van moderne warenhuizen waren en daar geplaatst waren om buiten de pracht van het interieur te laten zien, zagen de kleinburgerlijke families hoekjes van meubels, stukjes stof en delen van plafonds van oogverblindende rijkdom, wier aanblik hen met bewondering en jaloezie te midden van de lanen aan de grond nagelde.

Maar op dit uur viel de schaduw van de bomen en de gevel sliep. Aan de andere kant, op de binnenplaats, had de lakei Renée respectvol geholpen om uit de koets te stappen. De stallen, met stroken rode baksteen, openden rechts hun grote gepolijste eiken deuren achter in een schuur met ramen. Links, als een soort tegenhanger, was er aan de wand van het naburige huis geplakt, een sterk gedecoreerde nis, waarbij een golf van water voortdurend uit een schelp stroomde die twee amors& in hun uitgestrekte armen hielden. De jonge vrouw bleef een moment onder aan het bordes staan, lichte tikjes gevend op haar rok die niet naar beneden wilde gaan. De binnenplaats die net doorkruist was door de geluiden van de koets, hervatte zijn eenzaamheid, zijn aristocratische stilte, doorsneden door het eeuwige lied van de waterplas. Er brandden alleen nog in de zwarte massa van het herenhuis waar de eerste van de grote herfstdiners spoedig zijn kroonluchters aan zou steken, de lage ramen, alle glinsterend en die felle vurige lichten wierpen op het kleine geplaveide gedeelte van de binnenplaats, regelmatig als een dambord.

Terwijl Renée de deur van het voorportaal openduwde, stond ze tegenover de bediende van haar man die naar de dienstvertrekken liep en een zilveren waterketel vasthield. Deze man was geweldig, helemaal gekleed in het zwart, groot, sterk, met een wit gezicht, met de juiste bakkenbaarden van een Engelse diplomaat en met de ernstige houding die een magistraat waardig zou zijn.

“Baptiste,” vroeg de jonge vrouw, “is mijnheer terug?”

“Ja, madame, hij kleedt zich aan,” antwoordde de bediende, met een knikje van zijn hoofd, die een prins die voor de menigte buigt, zou hebben benijd.

Renée klom langzaam de trap op en deed haar handschoenen uit.

Het voorportaal was van een grote luxe. Bij binnenkomst ervaarde men een licht gevoel van verstikking. De dikke tapijten die de grond bedekten en de trap opgingen en de grote roodfluwelen wandbedekking die de muren en deuren verborg, verzwaarden de lucht met stilte en de warme geur van een kapel. De draperieën vielen van bovenaf en het zeer hoge plafond was versierd met in het oog springende rozetten, geplaatst op een traliewerk van gouden stokjes. De trap, waarvan de dubbele balustrade van wit marmer een roodfluwelen leuning had, opende in twee takken, licht gedraaid, waartussen zich, achteraan, de deur van de grote salon bevond. Bij de eerste overloop bedekte een grote spiegel de hele muur. Onderaan, aan de voet van de takken van de trap, op marmeren sokkels, droegen twee vergulde bronzen vrouwen, tot hun middel naakt, grote lampen met vijf vertakkingen, waarvan de heldere lichten werden verzacht door matglazen bollen. En aan beide kanten stonden majestueuze majolicapotten, waarin zeldzame planten bloeiden.

Renée ging omhoog en bij elke stap werd ze groter in de spiegel. Ze vroeg zich af, met die twijfel van de meest toegejuichte actrices, of ze echt bekoorlijk was, zoals haar gezegd werd. Toen ze in haar appartement op de eerste verdieping was, waarvan de ramen uitkeken op het Parc Monceau, belde ze Céleste, haar kamermeisje, en liet zich kleden voor het diner. Dit duurde een goede vijf kwartier. Toen de laatste haarspeld geplaatst was, opende ze een raam, omdat het erg heet was in de kamer, leunde ze en gaf zich over aan gepeins. Achter haar draaide Céleste onopvallend rond, terwijl ze de toiletartikelen een voor een schikte.

Beneden, in het park, rolde een zee van schaduwen. De inktkleurige massa’s van hoog gebladerte die geschud werden door plotselinge windvlagen, bewogen met de grote schommeling van eb en vloed, met dat geluid van droge bladeren dat doet denken aan het uitdruppelen van golven op een kiezelstrand. Alleen verschenen er soms, stralend in het gedrang van de duisternis, twee goudgele ogen van een rijtuig dat verdween tussen de groene bosschages langs de grote laan die loopt van de Avenue de la Reine-Hortense naar de Boulevard Malesherbes.

Renée voelde, in het aangezicht van deze melancholie van de herfst, al haar droefheid naar haar hart stijgen. Ze zag zichzelf als een kind in haar vaders huis, in dat rustige herenhuis op het Île Saint-Louis&, waar gedurende twee eeuwen de Béraud du Châtels met hun zwarte ernst van magistraten hadden gewoond. Toen dacht ze aan de toverstok van haar huwelijk, met die weduwnaar die zich verkocht had om met haar te kunnen trouwen en die zijn naam Rougon had geruild tegen de naam Saccard, waarvan twee droge lettergrepen de eerste keer in haar oren klonken met de brutaliteit van twee harken die goud oprapen. Hij nam haar en gooide haar in dit leven van buitensporigheid, waar haar arme hoofd elke dag iets meer van in de war raakte. Toen begon ze te dromen met kinderlijke vreugde over de prachtige tenniswedstrijden die ze had gehouden met haar jongere zus Christine. Op een dag zou ze wakker worden uit die droom van plezier die ze al tien jaar lang had geleefd, gek, vies van een van haar mans speculaties, waarin hij zichzelf zou verdrinken. Het was als een snel voorgevoel. De bomen klaagden harder. Renée, verstoord door deze gedachten van schaamte en straf, gaf zich over aan de instincten van een oude en eerlijke burgerlijkheid die in haar sliep. Ze beloofde aan de donkere nacht zichzelf te verbeteren, om niet zoveel tijd meer te besteden aan haar uiterlijk, op zoek te gaan naar een of ander onschuldig spel dat haar af kon leiden, zoals tijdens de gelukkige dagen van de kostschool, wanneer de studenten zongen:

‘We zullen niet meer naar het bos gaan’, terwijl ze zachtjes onder de platanen draaiden.

Op dat moment kwam Céleste die naar beneden was gekomen, terug en fluisterde in het oor van haar meesteres:

“Meneer vraagt mevrouw om naar beneden te komen. Er zijn al verschillende mensen in de salon.”

Renée kromp ineen. Ze voelde de levendige lucht niet die haar schouders ijskoud maakten. Terwijl ze haar spiegel passeerde, stopte ze en keek automatisch naar zichzelf. Ze glimlachte onwillekeurig en ging naar beneden.

Inderdaad waren bijna alle gasten gearriveerd. Beneden was haar zus Christine, een jong meisje van twintig, heel eenvoudig gekleed in witte mousseline; haar tante Elisabeth, de weduwe van notaris Aubertot, in zwart satijn, een kleine, oude vrouw van zestig jaar, van een voortreffelijke beminnelijkheid; de zus van haar man, Sidonie Rougon, een magere vrouw, poeslief, zonder duidelijke leeftijd met een gezicht als van zachte was en wier kleding haar nog verder vervaagde; dan de De Mareuils, de vader, de heer De Mareuil, die net de rouw voor zijn vrouw had afgelegd, een lange knappe man, uitgeput, serieus, met een opvallende gelijkenis met de kamerdienaar Baptiste, en de dochter, de arme Louise zoals ze werd genoemd, een kind van zeventien, zwak, licht gebocheld, en die met een ziekelijke gratie een witte sjaaljurk met rode stippen droeg; dan een hele groep van ernstige mannen, uitvoerig gedecoreerde mensen, officiële heren met bleke en zwijgzame hoofden; en dan verderop een andere groep van jongemannen, die er verdorven uitzagen, hun gilets wijd open en zwermend rond vijf of zes dames van hoge elegantie, waaronder de onafscheidelijken: de kleine markiezin D’Espanet in het geel, en de blonde Madame Haffner in het paars. De heer De Mussy, de ruiter op wie Renée niet had gereageerd, was er ook, met de angstige blik van een geliefde die zijn afwijzing voelt aankomen. En in het midden van lange slepen verspreid over het tapijt, droegen twee ondernemers, twee verrijkte metselaars, Mignon en Charrier, met wie Saccard de volgende dag een handel moest afronden, hun zware laarzen met zich mee, handen op hun rug, in hun krap zittende zwarte kostuums.

Aristide Saccard, die bij de deur stond, terwijl hij voor de groep serieuze mannen oreerde met zijn nasale stem en zijn verve van zuiderling, zag kans om de mensen die aankwamen te begroeten. Hij schudde hen de hand en sprak hen vriendelijk toe. Hij was een kleine, geslepen overkomende man die als een marionet boog en van heel zijn spichtige persoon, sluw en donker, was de rode vlek van het lint van het Légion d’Honneur&, dat hij duidelijk zichtbaar droeg, het best te zien.

Toen Renée binnenkwam, was er een gemompel van bewondering. Ze was echt goddelijk. Op een eerste tule rok, achteraan afgezet met een stroom van ruches, droeg ze een zachtgroene satijnen tuniek, omrand met hoog Engels kant, omhoog staand en vastgebonden met grote toefjes viooltjes. Slechts één strook vulde de voorkant van de rok, waar trossen viooltjes, verbonden met slingers van klimop, licht gerimpelde mousseline bevestigden. De gratie van het hoofd en het lijfje waren schattig, boven deze rokken van koninklijke maat en een beetje overdreven. Met een decolleté tot aan het puntje van de borst, de armen onbedekt en met bosjes viooltjes op de schouders, leek de jonge vrouw naakt uit haar koker van tule en satijn te komen, als een van die nimfen wier buste uit de heilige eiken stam komt. Haar witte keel en haar soepele lichaam leken zo blij met hun halve vrijheid, dat men elk ogenblik verwachtte het lijfje en de rok beetje bij beetje langzaam te zien wegglijden, zoals kleding van een baadster vol van haar naaktheid. En haar hoge kapsel, haar fijne gele haar in de vorm van een helm waardoor een tak klimop liep, vastgehouden door een knoop van viooltjes, verhoogde haar naaktheid nog meer, doordat haar nek onbedekt was en wilde haartjes, als gouden draden, er lichtjes schaduw op wierpen. Om haar hals had ze een halssnoer met hangers van een bewonderenswaardige helderheid en op haar voorhoofd een zilverreiger, gemaakt van zilveren strengen bezaaid met diamanten. Ze bleef zo een paar seconden op de drempel, staande in haar prachtige kleding, met haar schouders die het warme licht weerspiegelden. Omdat ze snel naar beneden was gegaan, was ze een beetje buiten adem. Haar ogen, die door de donkerte van het Parc Monceau waren gevuld met schaduw, knipperden bij deze plotselinge vloed van licht en gaven haar die aarzelende houding van bijziendheid, wat bij haar bevalligheid werd.

Toen ze haar zag, stond de kleine markiezin snel op, rende naar haar toe en pakte haar beide handen. En terwijl ze haar van top tot teen bestudeerde, mompelde ze met een piepstem:

“Ah! Lieve schoonheid, lieve schoonheid …”

Ondertussen was er een groot gedrang, alle gasten kwamen la belle Madame Saccard begroeten, zoals Renée in de wereld werd genoemd. Ze raakte de hand van bijna alle mannen aan. Toen kuste ze Christine en vroeg haar om nieuws over haar vader, die nooit naar het herenhuis van het Parc Monceau kwam. En ze bleef staan, glimlachend, nog steeds met haar hoofd groetend, met haar bevallige ronde armen, voor de cirkel van dames die nieuwsgierig naar het halssnoer en de zilverreiger keken.

De blonde mevrouw Haffner kon de verleiding niet weerstaan. Ze kwam naderbij, keek lang naar de juwelen en zei met een jaloerse stem:

“Het is toch het halssnoer en de zilverreiger?”

Renée maakte een bevestigend teken. Toen putten alle vrouwen zich uit in lof. De juwelen waren verrukkelijk, goddelijk. Toen spraken ze met gretige bewondering over de verkoop bij Laure d’Aurigny, waar Saccard ze voor zijn vrouw had gekocht. Ze beklaagden zich erover dat deze meisjes de mooiste dingen wegnamen; er zouden spoedig geen diamanten meer zijn voor eerlijke vrouwen. En in hun klachten, schemerde de wens door om één van die juwelen, die heel Parijs op de schouders van een onzuivere beroemdheid had gezien, op hun eigen naakte huid te voelen, en die hun misschien schandalen in het oor zou fluisteren over die nissen waarin ze zich als belangrijke dames zo graag in hun dromen ophielden. Ze kenden de hoge prijzen, ze hadden het over een prachtig kasjmier, een schitterend kantwerk. De zilverreiger kostte vijftienduizend francs, het halssnoer vijftigduizend francs. Madame D’Espanet werd enthousiast over deze cijfers. Ze vroeg om Saccard, en riep hem toe:

“Kom, dat we u feliciteren! Dat is pas een goede echtgenoot!”

Aristide Saccard kwam dichterbij, boog, deed bescheiden. Maar zijn grijnzende gezicht verried een grote voldoening. En hij keek vanuit een ooghoek naar de twee ondernemers, de twee verrijkte metselaars die op een paar passen afstand stonden en met zichtbaar respect luisterden naar de cijfers van vijftienduizend en vijftigduizend francs.

Op dat ogenblik leunde Maxime, die net was binnengekomen, aanbiddelijk in zijn zwarte jas gesnoerd, vertrouwelijk op de schouder van zijn vader en sprak hem zachtjes aan, als een kameraad, met een blik wijzend naar de metselaars. Saccard glimlachte discreet als een toegejuichte acteur.

Nog meer gasten arriveerden. Er waren minstens dertig mensen in de salon. De gesprekken werden hervat en tijdens momenten van stilte hoorde men achter de muren lichte geluiden van borden en zilver. Uiteindelijk opende Baptiste een dubbele deur en majestueus zei hij de sacramentele zin:

“De tafel is voor mevrouw gedekt.”

Vervolgens begon langzaam de optocht. Saccard gaf zijn arm aan de kleine markiezin. Renée nam die van een oude heer, een senator, baron Gouraud, voor wie iedereen zich met grote nederigheid klein maakte. Wat Maxime betreft, hij was verplicht zijn arm aan te bieden aan Louise de Mareuil. Toen kwam de rest van de gasten, in processie en aan het eind de twee ondernemers, hun handen bungelend.

De eetzaal was een grote vierkante kamer, waarvan het zwartgemaakte en gelakte perenhout steeg tot de hoogte van een man en versierd was met dunne gouden draden. De vier grote panelen moesten zo worden gerangschikt dat ze schilderijen van stillevens konden herbergen; maar ze waren leeg gebleven, de eigenaar van het herenhuis was waarschijnlijk teruggeschrokken voor een puur artistieke uitgave. Ze waren gewoon bedekt met donkergroen fluweel. Het meubilair, de gordijnen en de deurgordijnen van dezelfde stof gaven de kamer een sober en ernstig karakter, bedoeld om al de pracht van het licht op de tafel te concentreren.

En op dit moment inderdaad, in het midden van het grote Perzische tapijt met een donkere tint, die het geluid van voetstappen verstomde, onder het rauwe licht van de kroonluchter, was de tafel, omringd door stoelen waarvan de zwarte leuningen met gouden draden, haar omkaderden in een donkere lijn, als een altaar, als een rouwkamer, waar, op de oogverblindende witheid van het tafelkleed, de heldere vlammen van het kristal en het zilverwerk brandden. Voorbij de gebeeldhouwde leuningen, in een zwevende schaduw, kon men nauwelijks het houtwerk van de muren zien, een groot, laag dressoir, en de slippen fluweel die neerhingen. Uiteraard keerden de ogen terug naar de tafel, vulden zich met dit oogverblindende schouwspel. Een bewonderenswaardig pièce de milieu, voornamelijk van mat zilver, waarvan de graveringen flonkerden, stond in het midden. Het was een groep faunen die nimfen ontvoerde. En boven op de groep die uit een grote hoorn tevoorschijn kwam, viel een enorm boeket van natuurlijke bloemen neer in trossen. Aan beide uiteinden bevatten de vazen ook bossen bloemen. Twee kandelaars, passend bij de middelste groep, en beide gemaakt van een rennende sater die in een van zijn armen een bezwijmde vrouw meenam, terwijl hij in de andere een fakkel met tien takken vasthield, voegden het stralende van hun kaarsen toe aan de uitstraling van de centrale kroonluchter. Tussen deze hoofdbestanddelen stonden er grote en kleine warmtetoestellen om de gerechten warm te houden, symmetrisch in lijn, verantwoordelijk voor de eerste gang. Ze werden geflankeerd door schelpen met de voorgerechten, gescheiden door porseleinen manden, kristallen vazen, platte borden en ingerichte compoteschalen die het deel van het dessert bevatten dat al op tafel stond. Langs het snoer van borden stond het leger glazen met de water- en wijnkaraffen en de kleine zoutvaatjes. Al het kristal van de bediening was zo dun en licht als mousseline, zonder een kras en zo doorzichtig dat ze geen schaduw wierpen. En vooral leken de grote pièces de milieu fonteinen van vuur. Bliksem liep over de matte flank van de warmtetoestellen. Vorken, lepels en messen met paarlemoeren handvatten wierpen vlammende strepen. Regenbogen verlichtten de glazen en te midden van deze regen van vonken, in deze gloeiende massa, kleurden de karaffen van wijn het witgloeiende tafelkleed rood.

Bij binnenkomst hadden de gasten die lachten naar de dames die ze aan hun arm hadden, een uitdrukking van discrete gelukzaligheid. De bloemen gaven koelte aan de warme lucht. Lichte geuren hingen in de lucht, vermengd met de geur van rozen. En het waren de scherpe geur van rivierkreeft en de zure geur van citroenen die domineerden.

Toen iedereen zijn naam had gevonden, die op de achterkant van de menukaart was geschreven, was er een geluid van stoelen en een behoorlijk geritsel van zijden rokken. De blote schouders voorzien van stralende diamanten, geflankeerd door zwarte kostuums die er de bleekheid van deed uitkomen, voegden hun melkachtige witheid toe aan de uitstraling van de tafel. Het opdienen begon te midden van glimlachjes die uitgewisseld werden tussen buren, binnen een halve stilte die nog slechts doorkruist werd door het gedempte gerinkel van lepels. Baptiste vervulde de taak van butler met zijn ernstige diplomatieke houding. Hij had, naast de twee lakeien, vier assistenten onder zijn bevel, die hij alleen rekruteerde voor de grote diners. Bij elk gerecht dat hij van de tafel nam en dat hij voor ging snijden achter in de kamer op een serveertafel, gingen drie diensters rustig de tafel rond, een schaal op de hand, met zachte stem het gerecht met zijn naam aanbiedend. De anderen schonken de wijnen en letten op het brood en op de karaffen. De amuses en de voorgerechten zelf kwamen op deze wijze af en aan, langzaam, zonder dat het parelende gelach van de dames scherper werd.

De gasten waren te talrijk om het gesprek gemakkelijk algemeen te kunnen laten worden. Echter, bij de tweede gang, toen het gebraad en de tussengerechten de plaats van de kleine voorgerechten en de grotere voorgerechten innamen, en dat de belangrijke wijnen bourgogne, pommard en chambertin de léoville& en de chateau laffite& opvolgden, nam het geluid van stemmen toe en deden lachsalvo’s de lichtkristallen rinkelen. Renée, in het midden van de tafel, had aan haar rechterhand baron Gouraud en aan haar linkerhand de heer Toutin-Laroche, een voormalig kaarsenmaker, daarna gemeenteraadslid, directeur van de Bank voor de Wijnbouw en lid van de Raad van Toezicht van de Société Générale des Ports du Maroc, een magere en aanzienlijke man, die Saccard, die tegenover hem geplaatst was tussen Madame D’Espanet en Madame Haffner, met een zogenaamd vleiende stem soms ‘mijn dierbare collega’ en soms ‘onze grote leider’ noemde. Dan kwamen de politici: de heer Hupel de la Noue, een prefect& die acht maanden van het jaar in Parijs doorbracht; drie afgevaardigden, onder wie meneer Haffner met zijn grote Elzasser gezicht; dan de heer De Saffré, een charmante jongeman, secretaris van een minister; meneer Michelin, hoofd van het wegennet; en andere senior medewerkers. Meneer De Mareuil, een eeuwigdurende kandidaat voor de afvaardiging, zat recht tegenover de prefect, naar wie hij verliefd keek. Wat betreft de heer D’Espanet, hij vergezelde zijn vrouw nooit naar de mondaine wereld. De dames van de familie werden geplaatst tussen de meest opvallende van deze personages. Saccard had echter de plaats voor zijn zuster Sidonie gereserveerd, en haar tussen de twee ondernemers geplaatst, meneer Charrier rechts en meneer Mignon links, als in een vertrouwenspositie, waar het erom ging het vertrouwen te winnen. Madame Michelin, de vrouw van de bureauchef, een mooie, mollige brunette, zat naast de heer De Saffré, met wie ze levendig met zachte stem sprak. Vervolgens zat, aan de twee uiteinden van de tafel, de jeugd: de aankomende leden van de Raad van State, zonen van machtige vaders, kleine aankomende miljonairs en de heer De Mussy, die wanhopige blikken naar Renée wierp, en Maxime, met rechts van hem Louise de Mareuil, die hem leek te willen veroveren. Beetje bij beetje begonnen deze beiden heel hard te lachen. Vanaf daar kwamen de eerste uitbarstingen van vrolijkheid.

Ondertussen vroeg de heer Hupel de la Noue galant:

“Zullen wij het genoegen smaken zijne Excellentie vanavond te zien!?”

“Ik denk van niet,” antwoordde Saccard, met een gewichtige houding, die een geheime ergernis verborgen hield. “Mijn broer heeft het zo druk! Hij stuurde zijn secretaris, de heer De Saffré, om zich te verontschuldigen.”

De jonge secretaris, die mevrouw Michelin beslist in beslag nam, hief zijn hoofd op toen hij zijn naam hoorde en riep willekeurig, denkend dat men zich tot hem had gericht:

“Ja, ja, er is om negen uur een vergadering van ministers bij de minister van Justitie.”

Ondertussen ging de heer Toutin-Laroche, die in de rede was gevallen, serieus, alsof hij oreerde in de aandachtige stilte van de gemeenteraad:

“De resultaten zijn fantastisch. Deze lening van de stad blijft een van de mooiste financiële operaties van deze tijd. Ach! Heren …”

Maar hier werd zijn stem opnieuw bedekt door het lachen dat plotseling aan het einde van de tafel uitbarstte. Men hoorde te midden van deze vlaag van vrolijkheid de stem van Maxime, die een anekdote afmaakte: “Wacht toch, ik ben nog niet klaar. De arme amazone werd afgelost door een wegmeester. Er wordt gezegd dat ze hem een briljante opleiding liet geven om later met haar te kunnen trouwen. Ze wil niet dat een ander dan haar man opschept dat hij een bepaald zwart teken boven haar knie heeft gezien.” Het gelach begon opnieuw. Louise lachte openlijk, harder dan mannen. En langzaam, te midden van dit lachen, alsof hij doof was, stak een lakei op dat moment naast elke gast zijn nek uit, zijn ernstige en bleke hoofd, rustig plakjes wilde eend aanbiedend.

Aristide Saccard was geïrriteerd door het gebrek aan aandacht voor de heer Toutin-Laroche. Hij hernam om hem te laten zien dat hij naar hem geluisterd had:

“De lening van de stad …”

Maar meneer Toutin-Laroche was er de man niet naar om de draad van een idee te verliezen:

“Ach! Heren,” vervolgde hij, toen het lachen verstomde, “de dag van gisteren was een grote troost voor ons, wier bestuur het mikpunt is van zoveel laaghartige aanvallen. Ze beschuldigen de Raad ervan de stad naar de ondergang te leiden, en ziet u, zodra de stad een lening opent, brengt iedereen ons zijn geld, zelfs degenen die schreeuwen.”

“U hebt wonderen gedaan,” zei Saccard. “Parijs is de hoofdstad van de wereld geworden.”

“Ja, het is echt geweldig,” onderbrak de heer Hupel de la Noue. “Stel u eens voor dat ik, die een oude Parijzenaar ben, ik mijn Parijs niet meer herken. Gisteren raakte ik verdwaald terwijl ik van het stadhuis naar het Luxembourg& ging. Het is wonderbaarlijk, wonderbaarlijk!”

Er viel een stilte. Alle serieuze mannen luisterden nu.

“De transformatie van Parijs,” vervolgde de heer Toutin-Laroche, “zal de glorie van het bewind zijn. Het volk is ondankbaar, zij zouden de voeten van de keizer moeten kussen. Ik zei vanmorgen in de Raad, waar we spraken over het grote succes van de lening: ‘Heren, we moeten die schreeuwlelijken van de oppositie laten kletsen: Parijs omgooien is haar bemesten.’”

Saccard glimlachte terwijl hij zijn ogen dicht deed, alsof hij van de finesse van de uitspraak wilde genieten. Hij leunde achter de rug van Madame D’Espanet om en zei tegen de heer Hupel de la Noue, hard genoeg om gehoord te worden:

“Hij heeft een aanbiddelijke geest.”

Maar vanaf dat er over de werkzaamheden van Parijs werd gesproken, strekte meneer Charrier zijn nek uit, alsof hij zich wilde mengen in het gesprek. Zijn collega Mignon was alleen bezig met Madame Sidonie, die hem veel te doen gaf. Saccard keek vanaf het begin van het diner vanuit zijn ooghoek naar de aannemers.

“Het bestuur,” zei hij, “heeft zoveel toewijding ontmoet! Iedereen wilde bijdragen aan het geweldige meesterstuk. Zonder de rijke bedrijven die haar te hulp kwamen, had de stad het nooit zo goed of zo snel kunnen doen.”

Hij draaide zich om en met een soort vleiende brutaliteit:

“De heren Mignon en Charrier weten ervan, zij die hun deel van de pijn hebben gehad en die hun deel van de glorie zullen hebben.”

De verrijkte metselaars ontvingen gelukzalig deze zin midden in hun hart. Mignon, tegen wie Madame Sidonie koketterend zei: “Ah! Mijnheer, u vleit mij. Nee, de roos zou te jong voor me zijn …”, liet haar in het midden van haar zin in de steek om Saccard te antwoorden:

“U bent te goed, we hebben onze zaken gedaan.”

Maar Charrier was beschaafder! Hij dronk zijn glas Pommard leeg en vond een manier om een uitspraak te doen:

“De werkzaamheden van Parijs,” zei hij, “hebben de arbeider laten leven.”

“Het moet ook gezegd worden,” vervolgde de heer Toutin-Laroche, “dat zij een geweldige impuls hebben gegeven aan financiële en industriële aangelegenheden.”

“En vergeet de artistieke kant niet; de nieuwe wegen zijn majestueus,” voegde de heer Hupel de la Noue eraan toe, die trots was op zijn smaak.

“Ja, het is een mooi werk,” zei meneer De Mareuil, om iets te zeggen.

“Wat betreft de kosten,” zei de afgevaardigde Haffner, die zijn mond alleen bij belangrijke gelegenheden opende, ernstig, “zullen het onze kinderen zijn die betalen, en niets zal rechtvaardiger zijn.”

En omdat hij, terwijl hij dit zei, naar de heer De Saffré keek, waar de mooie Madame Michelin sinds een moment tegen leek te pruilen, herhaalde de jonge secretaris, om op de hoogte te lijken van wat er gezegd werd:

“Niets is inderdaad beter.”

Iedereen had zijn woordje gezegd uit de groep van de serieuze mannen die het midden van de tafel vormden. Meneer Michelin, de bureauchef, glimlachte en knikkebolde, dat was meestal zijn manier om deel te nemen aan een gesprek. Hij glimlachte om te begroeten, om te voldoen, om goed te keuren, om te danken en om te vertrekken; een prachtige verzameling van glimlachjes die bijna altijd voorkwamen dat hij het woord moest nemen, wat hij waarschijnlijk als meer beleefd en gunstiger voor zijn vooruitgang beschouwde. Een ander personage was ook zwijgzaam gebleven, baron Gouraud, die langzaam kauwde als een os met zware oogleden. Tot die tijd leek hij opgeslokt door het schouwspel van zijn bord. Renée, die voor hem zorgde, kreeg slechts een paar grommen van tevredenheid. Men was dan ook verrast om te zien hoe hij zijn hoofd ophief en hem te horen zeggen, zijn dikke lippen afvegend:

“Ik, als eigenaar, wanneer ik een appartement repareer en verfraai, dan verhoog ik de huur.”

De zin van de heer Haffner: ‘Onze kinderen zullen betalen,’ was erin geslaagd om de senator te wekken. Iedereen sloeg discreet in zijn handen, en de heer De Saffré riep uit:

“Ah! Charmant, charmant. Ik zal dit morgen naar de kranten sturen.”

“U hebt zeker gelijk, heren, we leven in een goede tijd,” zei de heer Mignon als om te concluderen, te midden van de glimlach en bewondering die de uitspraak van de baron opriep. “Ik ken er meer dan een die een aardig fortuin hebben gemaakt. Ziet u, als men geld verdient, is alles in orde.”

Deze laatste woorden bevroren de ernstige mannen. Het gesprek viel meteen stil en iedereen leek te vermijden naar zijn buurman te kijken. De uitdrukking van de metselaar bereikte deze heren, goedbedoeld, maar averechts. Michelin, die net op een aangename manier naar Saccard keek, stopte met glimlachen, erg bang dat het er even op zou lijken dat de woorden van de ondernemer van toepassing zouden zijn op de heer des huizes. Deze laatste wierp een blik op Madame Sidonie, die opnieuw Mignon monopoliseerde en zei: “U houdt dus van roze, meneer …” Toen maakte Saccard een uitvoerig compliment aan Madame D’Espanet. Zijn gezicht donker en sluw, raakte bijna de melkachtige schouders van de jonge vrouw, die terugboog met gegiechel.

Men was bij het dessert aanbeland. De lakeien liepen levendiger rond de tafel. Er was een stop, terwijl het tafelkleed gevuld werd met fruit en snoepgoed. Aan de ene kant, de kant van Maxime, werd het lachen duidelijker. Men kon de zurige stem van Louise horen zeggen:

“Ik verzeker u dat Sylvia een blauwe satijnen japon had in haar rol als Dindonette.” En een andere kinderstem voegde eraan toe: “Ja, maar de japon was afgezet met wit kant.” Er kwam een warme lucht op. De gezichten, meer roze, werden verzacht door een innerlijke gelukzaligheid. Twee lakeien gingen rond de tafel, terwijl ze alicante& en tokaj& schonken.

Sinds het begin van het avondeten leek Renée afgeleid. Ze vervulde haar taken als gastvrouw met een mechanische glimlach. Bij elke glans van vreugde die van het einde van de tafel kwam, waar Maxime en Louise, zij aan zij, grapten als goede vrienden, wierp ze een fonkelende blik naar deze zijde. Ze verveelde zich. De ernstige mannen verveelden haar. Madame D’Espanet en Madame Haffner wierpen wanhopige blikken op haar.

“En de volgende verkiezingen, hoe dienen die zich aan?” vroeg Saccard plotseling aan de heer Hupel de la Noue.

“Maar heel goed,” antwoordde deze glimlachend, “alleen zijn er nog geen kandidaten voor mijn afdeling genomineerd. Het ministerie aarzelt,” zei hij.

Meneer De Mareuil, die Saccard met één oogopslag bedankte voor het feit dat hij dit onderwerp had aangesneden, leek op hete kolen te zitten. Hij bloosde een beetje en maakte ongemakkelijke begroetingen, toen de prefect, die hem aansprak, vervolgde:

“Ik heb veel over u gehoord in het land, mijnheer. Uw grote landgoederen hebben u daar veel vrienden gemaakt, en men weet hoe toegewijd u bent aan de keizer. U hebt alle kansen.”

“Papa, is het niet dat de kleine Sylvia in 1849 sigaretten in Marseille verkocht?” riep Maxime vanaf het einde van de tafel. En terwijl Aristide Saccard deed alsof hij niets hoorde, hervatte de jongeman op een lagere toon:

“Vooral mijn vader kende haar.”

Er was wat verstikt gegrinnik. Hoewel de heer De Mareuil nog steeds groette, hervatte de heer Haffner met een plechtstatige stem:

“Toewijding aan de keizer is de enige deugd, het enige patriottisme, in deze tijden van baatzuchtige democratie. Wie van de keizer houdt, houdt van Frankrijk. Het is met oprechte vreugde dat we meneer onze collega zouden zien worden.”

“Monsieur zal zegevieren,” zei de heer Toutin-Laroche op zijn beurt. “De grote fortuinen moeten rond de troon worden gegroepeerd.”

Renée hield het niet meer vol. Voor haar onderdrukte de markiezin een geeuw. En omdat Saccard weer zou gaan spreken:

“Genade, mijn vriend, heb een beetje medelijden met ons,” zei zijn vrouw, met een mooie glimlach, “laat uw lelijke politiek rusten.”

Toen zei de heer Hupel de la Noue, galant als een prefect, luidkeels, dat de dames gelijk hadden. En hij begon een onbetamelijk verhaal te vertellen dat in zijn hoofdstad was gebeurd. De markiezin, Madame Haffner, en de andere dames lachten veel om bepaalde details. De prefect vertelde het op een zeer pikante manier, met halve woorden, terughoudendheid en verbuigingen van de stem, die een zeer ondeugende betekenis gaven aan de meest onschuldige termen. Toen was er sprake van de eerste dinsdag van de hertogin, van een klucht die de avond ervoor was gespeeld, van de dood van een dichter, en van de laatste herfstraces. De heer Toutin-Laroche, beminnelijk soms, vergeleek vrouwen met rozen, en de heer De Mareuil in de verwarring waarin zijn electorale verwachtingen hem hadden achtergelaten, vond diepgaande woorden over de nieuwe vorm van hoeden. Renée bleef afgeleid.