Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart

IHet fortuin van de Rougons

IIBuit maken

IIIDe buik van Parijs

IVDe verovering van Plassans

VDe misstap van priester Mouret

VIZijne Excellentie Eugène Rougon

VIIDronkenschap

VIIIEen pagina liefde

IXNana

XEen burger

XIHet paradijs van de dames

XIILevensvreugde

XIIIDe mijn

XIVHet meesterwerk

XVDe aarde

XVIDe droom

XVIIHet dierlijke in de mens

XVIIIHet geld

XIXDe ondergang

XXDokter Pascal

Vanaf Deel IV zijn het werktitels; definitieve titel naarmate de vertaling vordert.

Dit derde deel van de cyclus van Rougon-Macquart gaat over de Hallen van Parijs. Dit gigantische gebouw behelst in feite een klein bevoorradingsdorpje met zijn eigen wel en wee. Dit deel kan met zijn nauwkeurige beschrijvingen beschouwd worden als een historisch document van de oude Hallen. Waar in het vorige deel passie en rijkdom centraal stonden, zijn dat nu armoede naast middenstand en ingehouden en bleue liefde. Centraal staat Florent, de schoonbroer van Lisa, kleindochter van Adélaïde en Macquart. De historische achtergrond in dit deel is die van de naweeën in Parijs van de staatsgreep van 2 december door prins-president Louis-Napoleon Bonaparte.

Elk deel eindigt met een nawoord en een verklarende woordenlijst. In de tekst zijn die woorden en begrippen gemakkelijk te herkennen aan het symbool&.

Voor ieder deel van de serie komt een psychologische analyse beschikbaar op de website www.emilezola.nl waarin de kwestie aanleg versus omgeving belicht wordt.

De buik van Parijs

(1873)

Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart Deel III

ISBN 978 94 6154 024 9

NUR 302 / THEMA FYT / BISAC CGN006000

Twintigdelige romancyclus van de Rougon-Macquart

www.emilezola.nl

Vertaling

Martine France Delfos

Informatie over overige uitgaven van Martine F. Delfos: www.mdelfos.nl

© 2020 Uitgeverij SWP Amsterdam

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (Postbus 3060, 2130 KB, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met Uitgeverij SWP voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912.

Voor het overnemen door een onderwijsinstelling van een gedeelte uit deze uitgave, in papieren vorm of digitaal, (bijvoorbeeld voor plaatsing ervan op uw digitale leeromgeving of in een reader) kunt u zich richten tot: Stichting UvO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Tel. 0238700212, www.stichting-uvo.nl UvO@cedar.nl.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Hoofdstuk I

Hoofdstuk II

Hoofdstuk III

Hoofdstuk IV

Hoofdstuk V

Hoofdstuk VI

Nawoord - Martine France Delfos

Woorden en achtergrond

Voorwoord

(Émile Zola. Parijs, 1 juli 1871)

Ik wil uitleggen hoe een gezin, een klein groepje wezens, zich gedraagt in een samenleving, wanneer het uitbreidt en tien, twintig individuen op de wereld zet, die op het eerste gezicht totaal verschillend lijken, maar waar een analyse aantoont dat ze nauw met elkaar verbonden zijn. Erfelijkheid kent zijn wetten, net als de zwaartekracht.

Ik zal proberen om de draad te vinden en te volgen die wiskundig van de ene naar de andere mens leidt, om zo de tweeledige vraag naar temperament en omgeving te ontrafelen. En als ik alle draden vasthoud, als ik een hele sociale groep in mijn handen heb, zal ik deze groep aan het werk laten zien, als acteur van een historisch tijdperk. Ik zal het gezin creëren in de complexiteit van zijn inspanningen. Ik zal zowel het totaal van de wil van ieder lid analyseren als de algemene strekking van het geheel.

De Rougon-Macquart, de groep, het gezin dat ik me voorgenomen heb te bestuderen, heeft als kenmerk de uitbarsting van begeerten en de brede opstand van onze tijd die zich stort op het genieten. Fysiologisch gezien zijn zij de trage opeenvolging van complicaties van het zenuwstelsel en het bloed, die zich in een ras voordoet na een eerste organisch letsel, en die, naargelang de omgeving, bij elk individu van dit ras, de gevoelens, de verlangens en de hartstochten bepalen. Dat wil zeggen, alle menselijke manifestaties, natuurlijk en instinctief, waarvan de voortbrengsels de gebruikelijke typering van deugden en ondeugden krijgen. Historisch gezien komen ze voort uit het volk, stralen ze uit in de hele hedendaagse maatschappij en klimmen ze op naar alle situaties door deze in wezen moderne impuls die de lage klassen bevangt in hun opmars door het sociale organisme heen. Zij vertellen aldus door hun individuele drama’s het verhaal van het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire, van de hinderlaag van de staatsgreep tot aan het verraad van Sedan.

Drie jaar lang verzamelde ik de documenten voor dit grote werk. Het huidige deel was zelfs al geschreven toen de val van de Bonapartes kwam, een val die ik als een kunstenaar nodig had en die ik altijd onvermijdelijk aan het einde van het drama vond, zonder te durven hopen dat deze al zo dichtbij was. Een val die mij de vreselijke en noodzakelijke ontknoping van mijn werk gaf. Dit werk is vanaf vandaag compleet. Het beweegt zich in een sluitende cirkel. Het wordt het beeld van een teloorgegane regering en van een vreemd tijdperk van waanzin en schaamte.

Dit werk, dat meerdere afleveringen zal vormen, wordt daarom, in mijn gedachten, de natuurlijke en sociale geschiedenis van een gezin onder het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire. En de eerste aflevering, Het fortuin van de Rougons, moet als wetenschappelijke titel dragen: De Oorsprong.

Hoofdstuk I&

Te midden van de grote stilte en in de verlatenheid van de avenue klommen de rijtuigen van de groentetelers naar Parijs met de ritmische schokken van hun wielen. De echo’s sloegen tegen de gevel van de huizen die aan beide kanten ingeslapen waren, achter de vage lijnen van de iepen. Een kiepwagen met kool en een met erwten hadden zich bij de Pont de Neuilly bij acht wagens met knolrapen en wortels gevoegd, die van Nanterre kwamen. De paarden liepen vanzelf, hun hoofd naar beneden met hun voortgaande, slome tred die door het stijgen van de weg nog langzamer werd. Boven op de lading groenten lagen de voermannen te doezelen, plat op hun buik, bedekt met hun cape met smalle zwarte en grijze strepen en de leidsels aan hun pols. Een gaslantaarn verlichtte bij het verlaten van de duistere massa de spijkers van een schoen, een blauwe mouw van een kiel of de rand van een pet die men tussen die enorme explosie van de rode boeketten wortels, witte boeketten knolrapen en het uitbundige groen van de erwten en de kool zag. En op de weg en de naburige wegen, ervoor en erna, kondigde het verre gerommel van karren soortgelijke konvooien aan. Heel de aanvoer kwam door de duisternis heen en door de diepe slaap van twee uur ’s ochtends, die de donkere stad wiegde met het geluid van al dit voedsel dat voorbijkwam.

Balthazar, het paard van mevrouw François, een beest dat te dik was, liep voorop. Hij liep half slapend, de oren wiebelend, toen, ter hoogte van de Rue de Longchamp, een plotselinge schok hem op zijn vier poten deed stilstaan. De andere beesten stootten hun hoofd tegen de achterkant van de wagen en de file stond stil met het schudden van het ijzerwerk, te midden van de vloeken van de wakker geworden voermannen. Mevrouw François, die op een plankje leunde tegen haar groente aan, keek en zag niets in het zwakke schijnsel dat naar rechts geworpen werd door het kleine vierkante lantaarntje dat slechts een van de glimmende flanken van Balthazar verlichtte.

“Hé! Moedertje, naar voren!” schreeuwde een van de mannen die op zijn knolrapen knielde … “Het is een of andere stomdronken man.”

Ze had zich gebogen en zag, rechts, bijna onder de voeten van het paard, een zwarte massa die de weg versperde.

“We rijden niet over mensen heen,” zei ze, terwijl ze op de grond sprong.

Het was een man die voluit op zijn buik lag, zijn armen wijd en die met zijn gezicht in het stof gevallen was. Hij leek bijzonder lang, mager als een droge tak. Het was een wonder dat Balthazar hem met een slag van zijn hoef niet in tweeën had gehakt. Mevrouw François dacht dat hij dood was. Ze hurkte bij hem neer, pakte zijn hand en merkte dat die warm was.

“Hé! Meneer!” zei ze zachtjes.

Maar de voermannen werden ongeduldig. Degene die geknield was op zijn groenten, hernam met een hese stem:

“Sla hem met de zweep, moedertje! … Hij is stomdronken, dat varken! Duw dat geboefte in de beek!”

Ondertussen had de man zijn ogen geopend. Hij keek nu verschrikt, zonder te bewegen, naar mevrouw François. Ze dacht dat hij inderdaad dronken moest zijn.

“U moet daar niet blijven liggen, u zult overreden worden,” zei ze tegen hem. “Waar ging u naartoe?”

“Ik weet het niet …,” antwoordde hij met een zeer zachte stem. Vervolgens spande hij zich in en zei met een bezorgde blik: “Ik ging naar Parijs, ik ben gevallen, ik weet het niet …”

Ze bekeek hem beter. Hij zag er beklagenswaardig uit met zijn zwarte pantalon, zijn zwarte geklede herenjas, helemaal gerafeld, die zijn uitgedroogde botten liet zien. Zijn pet, van dikke, zwarte wollen stof, angstig boven de wenkbrauwen neergeslagen, onthulde twee grote bruine ogen van een bijzondere zachtheid, in een hard en gekweld gezicht. Mevrouw François dacht dat hij werkelijk te mager was om gedronken te hebben.

“Waar ging u naartoe in Parijs?” vroeg ze opnieuw.

Hij antwoordde niet meteen, die ondervraging maakte hem ongemakkelijk. Hij leek bij zichzelf te rade te gaan, en zei aarzelend:

“Die kant op, naar Les Halles.”

Hij was met enorm veel moeite opgestaan en hij leek zijn weg voort te willen zetten. De groentekweekster zag dat hij zich wankelend vasthield aan de draagbaar van de wagen.

“U bent moe?”

“Ja, best moe,” mompelde hij.

“Nou,” hernam ze met een bruuske stem, alsof ze ontevreden was. Ze duwde hem en zei:

“Hup, snel, klim op mijn wagen! U zorgt er zo voor dat we tijd verliezen! Ik ga naar Les Halles, ik zal u afladen, samen met mijn groenten.”

En, omdat hij weigerde, hees ze hem bijna, met haar dikke armen, en gooide hem op de wortels en de knolrapen, helemaal boos, roepend:

“Wel allemachtig, wilt u ons met rust laten! U ergert me, mijn beste. Als ik u toch zeg dat we naar Les Halles gaan! Ga slapen, ik zal u wakker maken.”

Ze klom op de bok, leunde tegen het plankje, ging schuin zitten en hield de leidsels vast van Balthazar die weer ging lopen, terwijl hij opnieuw insliep en met zijn oren wiebelde. De andere wagens volgden. De file hernam zijn langzame tred in de duisternis, en sloeg opnieuw het rommelige geluid van de wielen tegen de gevels aan. De voermannen gingen door met hun slaap onder hun cape. Degene die de groentekweekster bevraagd had, rekte zich uit en gromde:

“Ach! Wat een ongeluk! Als we alle dronkenlappen moesten oprapen! U bent volhardend, u, moedertje!”

De wagens rolden, de paarden liepen vanzelf met gebogen hoofd. De man die mevrouw François zojuist had opgepikt, lag op zijn buik, met zijn lange benen verloren in de stapel knolrapen die de achterkant van de wagen vulde. Zijn gezicht lag midden in de wortels begraven, waarvan de samengebonden bossen hoog gestapeld waren en opbloeiden. En, de armen wijduit, uitgeput, de enorme lading groente omarmend, bang om op de grond gegooid te worden door een schok, keek hij voor zich uit naar de twee oneindige lijnen van gaslantaarns die dichterbij kwamen en daarboven samensmolten in het gewemel van andere lichten. Aan de horizon dreef een grote witte rookwolk, die het slapende Parijs in het lichtende waas van al die vlammen hulde.

“Ik kom uit Nanterre en ik heet mevrouw François,” zei de groentekweekster na een tijdje. “Sinds ik mijn arme man ben verloren, ga ik iedere ochtend naar Les Halles. Het is hard werken! En u?”

“Ik heet Florent; ik kom van ver,” antwoordde de onbekende, verlegen. “Ik vraag u mij te vergeven; ik ben zo moe, dat het pijnlijk voor me is om te praten.”

Hij wilde niet spreken. Toen zweeg ze, en liet de teugels een beetje vieren op de rug van Balthazar, die zijn weg vervolgde als een beest dat iedere steen kent. Florent, de ogen op het overweldigende schijnsel van Parijs gericht, dacht aan het verhaal dat hij verborg. Ontsnapt uit Cayenne&, waar de winterdagen hem geworpen hadden, al twee jaar zwervend door Hollands Guinea, (Suriname) met een vreselijke behoefte terug te keren en met angst voor de keizerlijke politie, had hij eindelijk de geliefde stad voor zich, zo betreurd en waar hij zo naar had verlangd. Hij zou er zich verstoppen, hij zou er zijn rustige leven van vroeger weer gaan leiden. De politie zou niets weten. Trouwens, hij zou ginder gestorven zijn. En hij herinnerde zich zijn aankomst in Le Havre, toen hij nog slechts vijftien francs in de hoek van zijn zakdoek vond. Tot aan Rouen kon hij met wagens meerijden. Vanaf Rouen, omdat hij nog nauwelijks dertig cent had, ging hij te voet verder. Maar in Vernon kocht hij van zijn twee laatste centen wat brood. Daarna wist hij het niet meer. Hij meende meerdere uren in een greppel te hebben geslapen. Hij had aan een gendarme de papieren die hij had bemachtigd, moeten laten zien. Dat alles danste in zijn hoofd. Hij was zonder eten uit Vernon gekomen, met trek en plotselinge wanhoop die hem ertoe dreven op bladeren van de heggen waar hij langs liep, te kauwen. Bevangen door kramp en pijn, en met een dubbelgevouwen buik, zijn zicht wazig en zijn voeten alsof eraan getrokken werd, liep hij, zonder dat hij het in de gaten had, verder naar dat beeld van Parijs ver weg, erg ver weg, achter de horizon, dat hem riep en op hem wachtte. Toen hij in Courbevoie aankwam, was de nacht erg donker. Parijs, als een deel van de sterrenhemel dat op een stukje donkere aarde was gevallen, kwam op hem over alsof ze streng was en alsof ze boos was over zijn terugkomst. Toen werd hij zwak en liep de helling af met knikkende knieën. Toen hij de Pont de Neuilly overstak, hield hij zich vast aan de reling en boog zich over naar de Seine die inktzwart voorbij stroomde, tussen de dichte massa’s van de oevers. Een rode scheepslantaarn op het water volgde hem als een bloedend oog. Nu moest hij naar boven klimmen, Parijs bereiken, daar helemaal boven. De avenue leek hem buiten proporties. De honderden mijlen die hij net achter de rug had, betekenden niets meer. Dit stukje weg maakte hem radeloos, nooit zou hij die top bereiken, die met licht bekroond was. De platte avenue strekte zich in heel zijn stilte en duisternis uit met rijen grote bomen en lage huizen, met zijn grote grijze trottoirs die gevlekt werden door de schaduw van de takken en de donkere gaten van de zijwegen. En alleen de gaslantaarns, recht, op regelmatige afstand, brachten met hun korte gele vlammen leven in deze dode woestijn. Florent kwam niet meer vooruit, de avenue strekte zich steeds verder uit en duwde Parijs naar achteren in de nacht. Het leek hem alsof de gaslantaarns met hun ene oog naar rechts en naar links renden, terwijl ze de nacht meenamen. Hij struikelde in dit gedraai en zakte als een blok in elkaar op de stenen.

Nu rolde hij zachtjes op die laag groen die hij als vederlicht ervaarde. Hij had een beetje zijn kin opgericht om de verlichte damp te zien die aanzwol over de donkere daken die men aan de horizon vermoedde. Hij kwam aan, werd gedragen, hoefde zich slechts over te geven aan de vertraagde schokken van de wagen. En deze nadering zonder vermoeidheid deed hem niet meer lijden, dan alleen van de honger. De honger was wakker geworden, onverdraaglijk en afgrijselijk. Zijn ledematen sliepen, hij voelde slechts een maag in zich, als door een rood vuurijzer gedraaid en gefolterd. De verse geur van groenten waar hij in ondergedompeld was, die doordringende geur van wortels, bracht hem zo van streek dat hij bijna flauwviel. Hij duwde met al zijn krachten tegen dit diepe bed van voedsel om zijn maag strak te trekken en om te voorkomen dat hij zou schreeuwen. En daarachter de negen andere kiepwagens met hun berg knolrapen, hun berg erwten, hun opstapeling van artisjokken, salades, selderij en prei, die langzaam over hem heen leken te rollen en hem leken te willen opslokken in de doodsstrijd van zijn honger, onder het inzakken van etenswaren. Er was een halt, het geluid van zware stemmen; het was de grens en de douanebeambten onderzochten de wagens. Florent ging Parijs flauwgevallen in, de tanden op elkaar en liggend op de wortels.

“Hé! Man, daarboven!” schreeuwde plotseling mevrouw François.

En omdat hij niet antwoordde, klom ze naar boven en schudde hem door elkaar. Toen ging Florent zitten. Hij had geslapen. Hij voelde zijn honger niet meer. Hij was stomverbaasd. De groentekweekster liet hem naar beneden komen, terwijl ze tegen hem zei:

“U gaat me helpen met afladen, niet?”

Hij hielp haar. Een dikke man met een wandelstok, een vilten hoed en een ordeteken op de linker revers van zijn geklede overjas, werd boos en sloeg met zijn wandelstok op het trottoir.

“Komaan, komaan, vlugger dan dit! Laat de wagen naar voren komen … Hoeveel meter hebt u? Vier toch?”

Hij reikte mevrouw François, die grote munten uit een klein linnen zakje haalde, een bewijsstuk aan. En hij ging zich vervolgens verderop boos maken en met zijn wandelstok slaan. De groentekweekster had Balthazar bij het leidsel genomen en duwde hem, daarmee de wagen met de wielen tegen de trottoirband drijvend. Vervolgens werd de achterplank weggehaald en terwijl ze haar vier meter op het trottoir met strobundels markeerde, vroeg ze Florent om haar de groenten door te geven, bosje voor bosje. Ze ordende ze methodisch op de handelsvloer, haar handel beschermend, door het loof zo neer te leggen dat de stapel omringd was door groen. Ze wist op deze manier met een verbazingwekkende snelheid een hele uitstalling te maken, die in de schaduw op een tapijt leek met symmetrische kleuren. Toen Florent haar een armvol peterselie had aangegeven die hij achterin vond, vroeg zij hem nog een dienst.

“U zou heel vriendelijk zijn als u mijn handel zou kunnen bewaken, terwijl ik mijn wagen ga stallen … Het is op twee passen van hier, Rue Montorgueil, bij de Compas d’Or.”

Hij verzekerde haar dat ze gerust kon zijn. Bewegen was niets voor hem. Hij voelde zijn honger opkomen als hij zich bewoog. Hij ging tegen een stapel kool zitten, naast de handel van mevrouw François, en dacht bij zichzelf dat hij daar goed zat en niet meer zou bewegen, maar zou wachten. Zijn hoofd leek hem leeg en hij begreep niet echt waar hij was. Vanaf september waren de ochtenden stikdonker. De wagenlantaarns om hem heen, gleden zachtjes voorbij en stopten in de duisternis. Hij was op de rand van een brede weg, die hij helemaal niet herkende. Deze strekte zich uit in de duisternis. Hij zag alleen de handel die hij bewaakte. Verderop, vaag langs de handelsvloer, waren er vage opstapelingen naast elkaar. Op het midden van de weg versperden de grote schimmen van grijsachtige kiepwagens de straat; en van de ene kant naar de andere kwam een zucht voorbij die deed vermoeden dat er een rij aangespannen beesten stond, die men niet kon zien. Geroep, het geluid van een stuk hout of van een ijzeren ketting die op de tegels viel, het doffe ineenzakken van een lading groenten en de laatste wankeling van een wagen die tegen de rand van een trottoir stootte, bracht in de nog slapende lucht het zachte gemurmel van een ingehouden en reusachtig ontwaken dat men voelde naderen vanuit de diepte van deze trillende duisternis. Florent zag, terwijl hij zijn hoofd omkeerde, aan de andere kant van de kool een snurkende man, die als een pakketje opgerold lag in een cape, zijn hoofd op een mand pruimen. Dichterbij, links, zag hij een kind van een tiental jaar oud, ineengezakt met een engelenglimlach in de holte van twee bergen chicorei. En, aan de rand van het trottoir, waren alleen de lantaarns goed wakker, die aan het einde van armen dansten, met een sprong over de slaap stappend die daar rondhing, waar mensen en groenten gestapeld waren, wachtend op de dag. Maar wat hem verbaasde, waren de gigantische paviljoens aan twee kanten van de straat, waar het leek dat de gestapelde daken groeiden, zich uitstrekten en ver weg in de schittering van de schijnsels verdwenen. Hij droomde met een verzwakte geest over een opeenvolging van enorme en regelmatige paleizen, licht als kristal, met op hun gevels duizend vlammende strepen die oplichtten als een voortdurende en eindeloze rij mensen. Tussen de fijne ribben van zuilen vormden die dunne gele strepen lichttrapjes die tot de sombere lijn van de eerste daken reikten, en de opeenstapeling van de bovenste daken beklommen, in hun omvang grote open karkassen met onmetelijke zalen lieten zien, waar, onder het gelige van de gaslantaarns, grijze vormen door elkaar lagen, vervaagd en slapend. Hij keerde zijn hoofd om, geërgerd dat hij niet wist waar hij was, ongerust gemaakt door dit kolossale en breekbare visioen, en, toen hij zijn ogen opsloeg, ontdekte hij de verlichte wijzerplaat van de Saint-Eustache, met de grote grijze massa van de kerk. Dat verbaasde hem hogelijk, hij was op de Pointe Saint-Eustache aangekomen.

Ondertussen was mevrouw François teruggekomen. Ze sprak heftig met een man die een zak op zijn schouder droeg, en voor haar wortels een cent per bosje wilde betalen.

“Nou zeg, u bent niet redelijk, Lacaille … U zult ze voor vier en vijf cent doorverkopen aan de Parijzenaren, ontken het maar niet … Voor twee cent als u wilt.”

En omdat de man wegging:

“De mensen denken dat het vanzelf groeit, echt … Hij kan ze gaan zoeken, zijn wortels voor een cent, die dronkenlap van een Lacaille … U zult zien dat hij terugkomt.”

Ze richtte zich tot Florent. Vervolgens, terwijl ze naast hem ging zitten:

“Als u lang geleden weg bent gegaan uit Parijs, kent u de nieuwe Halles misschien niet? Het is hoogstens vijf jaar geleden dat het gebouwd is … Kijk, daar, dat paviljoen naast ons is het paviljoen voor het fruit en voor de bloemen; verderop voor de zeevis, het gevogelte en daarachter de grote groenten, de boter en de kaas … Aan die kant zijn zes paviljoens, en, aan de andere kant, tegenover, zijn er nog vier: het vlees, het orgaanvlees en de kelders … Het is heel groot, maar het is vreselijk koud in de winter. Men zegt dat er nog twee paviljoens gebouwd zullen worden, waarvoor de huizen om La Halle au blé gesloopt zullen worden. Kent u dat allemaal?”

“Nee,” antwoordde Florent. “Ik was in het buitenland … En die grote straat die daar voor ons ligt, hoe wordt die genoemd?”

“Het is een nieuwe straat, de Rue du Pont-Neuf, die vanaf de Seine loopt tot hier naar de Rue Montmartre en de Rue Montorgueil … Als het dag was geweest, had u het onmiddellijk herkend.”

Ze stond op, toen ze een vrouw over haar knolrapen gebogen zag.

“Bent u het, moedertje Chantemesse?” zei ze vriendschappelijk.

Florent keek de Rue Montorgueil af, daar hadden de sergeanten hem meegenomen in de nacht van vier december. Hij liep over de Boulevard Montmartre, tegen twee uur, rustig te midden van de menigte, glimlachend over al die soldaten die het Élysée, om serieus genomen te worden, over de keien liet lopen, toen de soldaten, vlakbij, binnen een kwartier de trottoirs leeg geveegd hadden. Hij, geduwd en tegen de grond gegooid, viel op de hoek van de Rue Vivienne. En hij wist het niet meer, de opgeschrikte menigte stapte over zijn lichaam, met de afgrijselijke gruwel van de geweerschoten. Toen hij niets meer hoorde, wilde hij opstaan. Op hem lag een jonge vrouw met een roze hoed, wier sjaal afgleed en een geplisseerd lijfje met kleine vouwtjes liet zien. Twee kogels waren haar borst in het lijfje binnengedrongen; en, toen hij de jonge vrouw zachtjes wegduwde om zijn benen vrij te maken, stroomden twee straaltjes bloed uit die gaten over zijn handen. Toen sprong hij op, en rende weg als een gek, zonder hoed en met klamme handen. Tot aan de avond zwierf hij rond, verloren, en zag voortdurend de jonge vrouw dwars over zijn benen liggen, met haar bleke gezicht, haar grote open blauwe ogen, haar lijdende lippen en haar verbazing zo snel dood te zijn gegaan. Hij was verlegen, met zijn dertig jaar durfde hij vrouwen niet in het gezicht te kijken, maar hij had haar gezicht voor altijd in zijn herinnering en zijn hart. Het was alsof hij zijn eigen vrouw was verloren. Die avond, zonder te weten hoe, nog in de siddering van beelden van die middag, bevond hij zich in de Rue Montorgueil, bij een wijnhandelaar, waar mannen erover spraken barricades te bouwen. Hij ging met ze mee, hielp hen enkele stenen uittrekken, ging op de barricade zitten, moe van het rennen door de straten, tegen zichzelf zeggend dat hij zou vechten als de soldaten zouden komen. Hij had nog geen mes bij zich en was nog steeds blootshoofds. Tegen elf uur zakte hij in; hij zag de twee gaten in het witte lijfje met kleine vouwtjes die naar hem keken als twee rode ogen met tranen en bloed. Toen hij later wakker werd, werd hij door vier stadswachten vastgehouden die hem met vuistslagen beurs sloegen. De mannen van de barricade waren gevlucht. Maar de stadswachten werden woedend en wurgden hem bijna toen ze ontdekten dat hij bloed aan zijn handen had. Het was het bloed van de jonge vrouw.

Florent, vol van deze herinneringen, sloeg zijn ogen op naar de verlichte wijzerplaat van de Saint-Eustache, zonder zelfs de wijzers te zien. Het was bijna vier uur. Les Halles sliepen nog steeds. Mevrouw François praatte staande met moedertje Chantemesse, over de prijs van een stelletje knolrapen. En Florent herinnerde zich dat hij bijna daar tegen de muur van Saint-Eustache gefusilleerd was. Een peloton gendarmes had er juist bij vijf ongelukkigen de schedel gebroken, die gearresteerd waren bij een barricade van de Rue Grenéta. De vijf lijken lagen op het trottoir waar hij nu een stapel radijs meende te zien. Hij ontsnapte aan de geweren omdat de stadswachten alleen zwaarden hadden. Men bracht hem naar een naburige politiepost, waar ze hem bij de chef van de post achterlieten met een met potlood beschreven vodje papier waarop de zin stond: ‘Gearresteerd met bloed overal op zijn handen. Erg gevaarlijk.’ Tot aan de ochtend werd hij van post naar post gesleept. Het stukje papier ging met hem mee. Men had hem handboeien omgedaan en behandelde hem als een woedende gek. Op de post van de Rue de Lingerie, wilden dronken soldaten hem fusilleren. Ze hadden de grote handlantaarn al aangestoken, toen het bericht kwam om de gevangenen te verplaatsen naar de opslagplaats van de prefectuur& van politie. Twee dagen later was hij in een bunker van het Fort de Bicêtre. Vanaf die dag leed hij honger. Hij had honger gehad in die bunker en de honger had hem sindsdien niet verlaten. Ze waren met ongeveer honderd man achter in de kelder geperst, zonder lucht, en verslonden de paar stukken brood die ze hun, zoals bij opgesloten beesten, toewierpen. Toen hij voor een rechter-commissaris verscheen, zonder wat voor getuige dan ook en zonder verdediger, werd hij ervan beschuldigd lid te zijn van een geheime organisatie; en, omdat hij zweerde dat het niet waar was, haalde de rechter het vodje papier uit zijn dossier: ‘Gearresteerd met bloed overal op zijn handen. Erg gevaarlijk.’ Dat was afdoende. Men veroordeelde hem tot deportatie. Na zes weken, in januari, maakte een bewaker hem op een nacht wakker, en sloot hem met vierhonderd en nog wat andere gevangenen op in een binnenplaats. Een uur later vertrok dit eerste konvooi, tussen twee rijen gendarmes met geladen geweren, naar de dekschuiten en naar de ballingschap. Ze liepen over de Pont d’Austerlitz en kwamen aan in de Gare du Havre. Het was een nacht die vrolijk was van het carnaval. De ramen van de restaurants glommen. Ter hoogte van de Rue Vivienne, op de plek waar hij nog steeds de onbekende dode voor zich zag, nam Florent achter in een grote koets gemaskeerde vrouwen waar met blote schouders en lachende stemmen. Ze ergerden zich dat ze niet voorbij konden en deden alsof ze walgden van die rij ‘dwangarbeiders zonder einde’. Van Parijs tot Le Havre kregen de gevangenen nog geen hapje brood en nog geen glas water. Men was vergeten hun rantsoenen uit delen bij het vertrek. Ze aten pas zesendertig uur later, toen men hen had binnen gestouwd in het ruim van het fregat Le Canada.

Nee, de honger had hem niet meer verlaten. Hij doorzocht zijn herinneringen, maar hij kon zich geen enkel uur van volgegeten zijn, herinneren. Hij was uitgedroogd, zijn maag was gekrompen en zijn huid kleefde aan zijn botten. En hij vond Parijs terug als weelderig, schitterend en overvloeiend van voedsel tot diep in de duisternis. Hij ging er naar binnen op een bed van groenten en rolde in een ongekende massa etenswaren die om hem heen woekerden en hem onrustig maakten. De vrolijke nacht van het carnaval was dus zeven jaar doorgegaan. Hij zag de glimmende ramen van de boulevards, de lachende vrouwen en de gulzige stad die hij die verre nacht van januari achter zich had gelaten. En het leek hem dat dat alles gegroeid was, opengebloeid was in die enormiteit van Les Halles, waarvan men de kolossale adem begon te horen die nog zwaar was van de indigestie van de vorige dag.

Moedertje Chantemesse had besloten twaalf bosjes knolrapen te kopen. Ze hield ze in haar schort, op haar buik, wat haar enorme taille nog meer deed toenemen en sprak nog steeds met haar slepende stem. Toen ze vertrokken was, kwam mevrouw François weer naast Florent zitten en zei:

“Dat arme moedertje Chantemesse is ten minste al tweeënzeventig jaar oud. Ik was een klein meisje toen zij al knolrapen kocht van mijn vader. En ook nog heeft ze helemaal geen familie, alleen een straatmeid die ze ik weet niet waar heeft opgepikt, die haar naar de ondergang leidt. Wel, zij, ze sukkelt voort, verkoopt kleine hoeveelheden, en maakt nog haar veertig cent per dag. Ik, ik zou het niet de hele dag op een trottoir kunnen volhouden in dat duivelse Parijs. Als men er nou tenminste nog wat familie zou hebben!”

En, omdat Florent niets zei:

“U hebt familie in Parijs, toch?” vroeg ze.

Hij leek haar niet te horen. Zijn wantrouwen kwam terug. Hij had zijn hoofd vol politieverhalen, van agenten die op iedere hoek aan het spieden waren, van vrouwen die geheimen verkochten, die ze aan arme drommels ontfutselden. Ze was heel dicht bij hem en ze leek hem toch best eerlijk, met haar grote kalme gezicht, dat op het voorhoofd omwonden werd met een zwart en gele sjaal. Ze kon zo’n vijfendertig jaar zijn, een beetje aan de zware kant, mooi door haar leven in de buitenlucht en haar viriliteit die verzacht werd door zachte donkere ogen met een hartelijke tederheid. Ze was zeker nieuwsgierig, maar van een nieuwsgierigheid die alleen maar goedbedoeld was.

Ze hernam, zonder beledigd te zijn door de zwijgzaamheid van Florent:

“Ik heb een neef in Parijs. Het is niet goed met hem gegaan, hij is terechtgekomen in … Afijn, het is fijn als men weet waar men terecht kan. Uw ouders zijn misschien best verbaasd u te zien. En het is een grote vreugde als men terugkomt, niet?”

Terwijl ze praatte, verloor ze hem niet uit het oog, vol medelijden waarschijnlijk door zijn extreme magerte, aanvoelend dat hij een ‘meneer’ was onder zijn beklagenswaardige zwarte lompen, en durfde hem niet eens een witte munt in handen te leggen.

Ten slotte zei ze, verlegen:

“Als u ondertussen iets nodig hebt …”

Maar hij weigerde met een ongeruste trots. Hij zei dat hij alles had wat hij nodig had en dat hij wist waar hij naartoe moest. Ze leek blij en herhaalde meerdere keren, alsof ze zichzelf wilde geruststellen over zijn lot:

“Wel, dan hoeft u alleen op de dageraad te wachten.”

Boven het hoofd van Florent begon een grote klok op de hoek van het fruitpaviljoen te luiden. De slagen, langzaam en regelmatig, leken beetje bij beetje de slaap te wekken die over de stenen sleepte. De wagens kwamen nog steeds aan en de kreten van de voermannen, de zweepslagen en het geknars van het plaveisel onder de hoeven van de beesten, namen toe. De wagens kwamen alleen met schokjes vooruit, sloten aan in de file, en gingen verder dan het oog reikte de grijze diepte in, waarvandaan onduidelijk geroezemoes kwam. Langs de hele Rue du Pont-Neuf laadde men uit, de kiepwagens dicht opeen bij de goot en de paarden onbeweeglijk en strak naast elkaar geordend als op een markt. Florent interesseerde zich voor een enorme modderige wagen vol prachtige kool, die men maar met moeite achteruit had kunnen rijden tot aan het trottoir. De lading was hoger dan een buitengewoon grote gaslantaarn die ernaast stond, en die volop de opeenstapeling van grote bladeren verlichtte die zich terugbogen als slippen hardgroen fluweel, uitgeknipt en in reliëf liggend. Een klein boerinnetje van zestien jaar met een pronkjasje en een muts van blauw linnen, die op de kiepwagen was geklommen en kolen tot aan haar schouders had, pakte ze een voor een en gooide ze naar iemand beneden die door het duister verborgen bleef. Het kleintje raakte op sommige momenten verloren, verdronk, gleed uit en verdween onder het inzakken van de kolen. Dan kwam haar roze neus weer tevoorschijn te midden van het dichte groen. Ze lachte en de kolen vlogen weer door de lucht langs de gaslantaarn en langs Florent. Hij telde ze automatisch. Toen de kiepwagen leeg was, vond hij dat jammer.

Op de handelsvloer reikten de uitgeladen stapels tot aan de weg. Tussen alle stapels hielden de groentekwekers een smal paadje open, zodat de mensen rond konden lopen. Heel het brede trottoir strekte zich uit, van de ene tot de andere kant bedekt met donkere heuvels groenten. Men zag in het plotselinge en draaiende licht van de lantaarns alleen nog het vlezige opbloeien van een berg artisjokken, het delicate groen van de sla, het roze koraal van wortels en het matte ivoor van de knolrapen. En dit oplichten van intense kleuren glipte via de lantaarns langs de stapels. Het trottoir was bevolkt geraakt. Een menigte werd wakker tussen de handelswaar, stond stil, praatte en riep. Een zware stem riep in de verte: ‘Hé! De chicorei!’ Men had zojuist de hekken van het paviljoen van de grote groenten opengemaakt. De verkoopsters van dit paviljoen, met witte mutsen, een halsdoek om hun zwarte hemden en hun rokken opgehouden met spelden om zich niet vuil te maken, deden hun inkopen voor de dag en vulden met hun aankopen de grote draagmanden van de dragers, die op de grond waren gezet. Van het paviljoen naar de weg, bewogen de draagmanden zich tussen botsende hoofden, krachtige termen en het lawaai van stemmen die zich gedurende een kwartier schor schreeuwden om over een cent te onderhandelen. En Florent was verbaasd over de kalmte van de groentekweeksters met hun hoofddoeken en hun gebruinde teint te midden van dit geharrewar van Les Halles.

Achter hem op de handelsvloer van de Rue Rambuteau werd het fruit verkocht. Rijen korven en lage manden stonden naast elkaar, bedekt met linnen of met stro en er hing een geur van te rijpe mirabellen. Een zachte, trage stem die hij al enige tijd hoorde, deed hem het hoofd omdraaien. Hij zag een schattige brunette die zittend op de grond onderhandelde.

“Zeg Marcel, verkoop je voor honderd cent, zeg?”

De man, bedolven onder een cape, antwoordde niet, en de jonge vrouw hernam na vijf lange minuten:

“Zeg Marcel, honderd cent voor die mand en vier francs voor die andere, dat is negen francs die ik je moet geven?”

Een nieuwe stilte ontstond.

“Nou, hoeveel moet je hebben?”

“Wel! Tien francs, dat weet je best, ik heb het je gezegd. En jouw vent, wat moet je ermee, Sarriette?”

De jonge vrouw begon te lachen, terwijl ze een flinke hand geld pakte.

“Wel,” hernam ze. “Mijn vent slaapt uit. Hij beweert dat mannen niet gemaakt zijn om te werken.”

Ze betaalde en nam de twee manden mee naar het fruitpaviljoen dat men zojuist geopend had. Les Halles behielden hun milde donkerte met de duizend vlammen van de jaloezieën. Onder de grote overdekte straten kwamen mensen voorbij, terwijl de paviljoens verderop leeg bleven te midden van het toenemende gekrioel op hun trottoirs. Op de Pointe Saint-Eustache haalden de bakkers en de wijnhandelaren hun luiken weg. De rode winkels met hun aangestoken gaslantaarns maakten gaten in de duisternis, langs de grijze huizen. Florent keek naar een bakkerij in de Rue Montorgueil, links, helemaal gevuld en goudkleurig van het nieuw gebakkene en hij meende de heerlijke geur van warm brood te ruiken. Het was half vijf.

Ondertussen dag, had mevrouw François haar handelswaar verkocht. Ze had nog een paar bosjes wortels toen Lacaille weer langskwam met zijn zak.

“En, kan het voor een cent?” zei hij.

“Ik was er zeker van dat ik u weer zou zien,” antwoordde de groentekweekster rustig. “Wel, neem mijn restant. Er zijn zeventien bosjes.”

“Dat is zeventien cent.”

“Nee, vierendertig.”

Ze kwamen tot overeenstemming bij vijfentwintig.

Mevrouw François had haast te vertrekken. Toen Lacaille weg was gegaan met zijn zak met wortels:

“Ziet u, hij hield me in de gaten,” zei ze tegen Florent. “Die ouwe moppert op de hele markt. Hij wacht soms tot de klok het laatste uur slaat om voor vier cent handel te kopen. Ach die Parijzenaren! Dat maakt ruzie voor een halve cent en leegt tot de bodem hun beurs om bij de wijnhandelaar te drinken.”

Als mevrouw François over Parijs sprak, was ze vol ironie en minachting. Ze behandelde haar als een verafgelegen stad, helemaal belachelijk en minderwaardig, waar ze alleen ’s nachts een voet wilde zetten.

“Nu kan ik gaan,” ging ze voort terwijl ze opnieuw plaatsnam naast Florent, op de groenten van een buurvrouw.

Florent boog het hoofd, hij had zojuist gestolen. Toen Lacaille weg was gegaan, had hij een wortel op de grond zien liggen. Hij had hem opgeraapt en hield hem strak in zijn rechterhand. Achter hem gaven pakken selderij en stapels peterselie geuren af, die hem bij de keel grepen.

“Ik ga vertrekken,” herhaalde mevrouw François.

Ze interesseerde zich voor deze onbekende; ze voelde dat hij leed op dat trottoir, waar hij niet vandaan was gekomen. Ze bood hem opnieuw haar hulp aan, maar hij weigerde met een nog sterkere trots. Hij verhief zich en bleef zelfs staan om te bewijzen dat hij een kerel was. En omdat ze haar hoofd keerde, deed hij de wortel in zijn mond. Maar hij moest hem daar even houden, ondanks de enorme behoefte om te bijten. Ze keek hem opnieuw midden in zijn gezicht aan en ondervroeg hem met haar nieuwsgierigheid van goedaardige vrouw. Hij, om niet te hoeven praten, antwoordde met knikjes van zijn hoofd. Vervolgens at hij, zachtjes en langzaam, de wortel.

De groentekweekster was daadwerkelijk van plan op te stappen toen een krachtige stem vlak bij haar zei:

“Goedendag, mevrouw François.”

Het was een grote magere jongeman, met grove botten, een groot hoofd met een baard, een heel fijngesneden neus en smalle, lichte ogen. Hij droeg een zwarte vilten hoed, rossig en vervormd geraakt, en had een dichtgeknoopte overjas aan, die vroeger zachtbruin was geweest en die de regen verkleurd had met brede, groenige banen. Een beetje gebogen, onrustig door een rilling van zenuwachtige bezorgdheid die waarschijnlijk gebruikelijk was bij hem, stond hij daar in zijn grote geveterde schoenen en zijn te korte broek die zijn blauwe sokken liet zien.

“Goedendag, meneer Claude,” antwoordde de groentekweekster vrolijk. “Weet u, ik heb op u gewacht, maandag. En omdat u niet gekomen was, heb ik uw linnen opzijgezet. Ik heb het aan een spijker in mijn kamer opgehangen.”

“U ben te goed, mevrouw François. Ik zal mijn schets een dezer dagen afmaken … Maandag kon ik niet … Heeft uw grote pruimenboom al zijn bladeren nog?”

“Zeker.”

“Het is zo, weet u, dat ik hem in een hoek van mijn schilderij zal zetten. Hij zal er mooi staan, links naast het kippenhok. Ik heb er de hele week over nagedacht … Hé! Wat een mooie groenten, vanochtend. Ik ben maar vroeg opgestaan, omdat ik vermoedde dat er een schitterende zonsopgang zou zijn over die bliksemse kolen.”

Hij wees met een gebaar de hele lengte van de handelsvloer aan. De groentekweekster vervolgde:

“Nou, ik vertrek. Tot ziens … Tot binnenkort, meneer Claude!”

En omdat ze vertrok, stelde ze Florent aan de jonge schilder voor:

“Kijk, hier is een meneer die van verre terugkomt, schijnt het. U zou hem misschien goede raad kunnen geven.”

Ze vertrok uiteindelijk, tevreden dat ze de twee mannen samen achter kon laten. Claude keek met belangstelling naar Florent. Dat lange gezicht, smal en aarzelend, leek hem bijzonder. Het voorstellen door mevrouw François was afdoende, en, met de familiariteit van een wandelaar die gewend is aan allerlei toevallige ontmoetingen, zei hij rustig tegen hem:

“Ik loop met u mee, waar gaat u naartoe?” Florent was er verlegen mee. Hij opende zich minder snel, maar sinds zijn aankomst had hij een vraag op zijn lippen. Hij nam het risico en vroeg met de angst een vervelend antwoord te krijgen:

“Bestaat de Rue Pirouette nog steeds?”

“Jazeker,” zei de schilder. “Best een bijzonder hoekje van het oude Parijs, die straat! Ze draait als een danseres, en de huizen hebben buiken als zwangere vrouwen. Ik heb er een niet zo slechte ets van gemaakt. Als u bij mij langskomt, zal ik hem laten zien. Is dat waar u naartoe wilt?”

Florent, opgelucht door het nieuws dat de Rue Pirouette nog bestond, zei met klem van niet, en verzekerde dat hij nergens naartoe ging. Heel zijn achterdocht werd wakker bij het aandringen van Claude.

“Het geeft niets,” zei deze, “laten we toch maar naar de Rue Pirouette gaan. De nacht is zo mooi van kleur! Kom toch, het is op twee stappen afstand.”

Hij moest hem volgen. Ze liepen zij aan zij als twee kameraden, over de manden en de groenten stappend. Op de handelsvloer van de Rue Rambuteau waren gigantische stapels bloemkool, in rijen gestapeld als pallets, met een verbazingwekkende regelmatigheid. Het witte en zachte vruchtvlees van de kolen bloeide op, zoals enorme rozen te midden van groene bladeren; de stapels leken op bruidsboeketten, naast elkaar gelegd in enorme plantenbakken. Claude stond stil, terwijl hij kleine kreetjes van bewondering slaakte.

Vervolgens was er, aan de overkant, de Rue Pirouette, en hij wees ieder huis aan en gaf uitleg. Een enkele gaslantaarn brandde in een hoek. De huizen, samenen ineengedrukt, staken hun luifels naar voren als ‘buiken van zwangere vrouwen’, zoals de schilder het uitdrukte, en hun puntgevels leunden naar achteren, tegen elkaar aan. Drie of vier daarentegen leken, in diepe schaduwgaten, bijna op hun neus te vallen. De gaslantaarn verlichtte er een, erg wit, pas gepleisterd, met haar formaat van een gebroken en afgesloofde vrouw, helemaal wit gepoederd, opgemaakt als een jong meisje. En de rij gebochelde huizen ging verder, wegtrekkend in de volle duisternis, met scheuren, groen geworden door de stromen van de regens, in een wanorde van kleuren en houdingen, op zodanige wijze dat Claude er tevreden over lachte. Florent stond stil op de hoek van de Rue de Mondétour, tegenover het voorlaatste huis, links. De drie verdiepingen sliepen met hun twee vensters zonder luiken en hun kleine witte gordijnen die goed dichtgetrokken waren achter de ramen. Boven ging een licht heen en weer op de gordijnen van het smalle raam van de puntgevel. Maar de winkel onder de luifel leek een bijzondere emotie bij hem op te roepen. De winkel ging open. Hij was van een handelaar van gekookte groenten. Achterin glommen pannen en in de etalage stonden terrines met afgeronde patés van spinazie en van chicorei die in een punt eindigden, gesneden van achteren met kleine schepjes waarvan men alleen het witmetalen handvat zag. Dit te zien, nagelde Florent van verbazing aan de grond. Hij zou de winkel wel niet herkennen. Hij las de naam van de winkelier, Godeboeuf, op een rood uithangbord en was ontsteld. Met bungelende armen en de wanhopige blik van iemand die een groot ongeluk overkomt, bekeek hij de spinaziepatés.

Ondertussen was het raam in de nok opengegaan, een klein oud vrouwtje boog zich voorover en keek naar de hemel en vervolgens naar Les Halles verderop.

“Kijk eens aan! Juffrouw Saget is vroeg op,” zei Claude, die zijn hoofd had opgeheven.

En hij vulde aan, terwijl hij zich naar zijn compagnon keerde:

“Ik heb een tante in dat huis. Het is een roddelaarster … Ah! Daar zijn de Méhudins die zich roeren, er is licht op de tweede verdieping.”

Florent wilde hem gaan bevragen, maar hij vond hem onrustbarend, met zijn grote verkleurde overjas. Hij volgde hem, terwijl deze over de Méhudins sprak. Het waren visvrouwen. De oudste was prachtig; de jongste verkocht zoetwatervis en leek op een maagd van Murillo, helemaal blond te midden van de karpers en de paling. En hij kwam ertoe te zeggen, zich boos makend, dat Murillo schilderde als een deugniet. Dan, plotseling, terwijl hij midden op straat stilstond:

“Maar luister eens, waar gaat u nu eigenlijk naartoe?”

“Ik ga nergens naartoe, nu,” zei Florent bezwaard. “Laten we gaan waar u heen wilt.”

Aangezien hij nu de Rue Pirouette uitliep, riep een stem Claude van achter in een wijnwinkel op de hoek. Claude ging naar binnen, Florent met zich meeslepend. De luiken waren maar aan één kant open. Het gas brandde in de nog slapende lucht van de zaal. Een vergeten droogdoek en de kaarten van de vorige dag slingerden op de tafels, en de tocht van de grote deur die openstond, bracht een fris accent te midden van de warme en bedompte geur van wijn. De waard, meneer Lebigre, bediende zijn klanten in herenvestje met mouwen, zijn ringbaard helemaal verkreukeld en zijn grote, regelmatige gezicht helemaal wit van de slaap. Staande mannen die probeerden wakker te worden met witte wijn en eau-de-vie, dronken in groepjes voor de toog, hoestend, spugend en met neergeslagen ogen. Florent herkende Lacaille, wiens zak op dat moment uitpuilde van groenten. Hij was aan zijn derde ronde toe met een kameraad die uitgebreid vertelde over de aanschaf van een mand aardappelen. Toen hij zijn glas leeggedronken had, ging hij met meneer Lebigre praten in een kleine glazen kamer achterin, waar het gas niet aangestoken was.

“Wat wilt u drinken?” vroeg Claude aan Florent.

Bij het binnenkomen had hij de hand geschud van degene die hem binnengeroepen had. Het was een sterke, mooie jongen van niet meer dan twintig jaar, geschoren met alleen een klein snorretje; hij had de uitstraling van een kerel met zijn grote hoed die bedekt was met krijt en zijn geborduurde jasje, waaronder zijn bretels de blauwe boezeroen straktrokken. Claude noemde hem Alexandre, sloeg hem op de schouders en vroeg hem wanneer ze naar Charentonneau zouden gaan. En ze spraken over een grote kanotocht die ze samen hadden gehad op de Marne. ’s Avonds hadden ze een konijn gegeten.

“Komaan, wat drinkt u?” herhaalde Claude.

Florent keek naar de toog, erg gegeneerd. Aan het eind van de bar werden theepotten voor punch en warme wijn, omringd met koperen banden, verwarmd op de korte blauwe en roze vlammetjes van een gasapparaat. Hij biechtte eindelijk op dat hij graag iets warms zou nemen. Meneer Lebigre schonk drie glazen punch in. Dicht bij de theepotten lagen in een mandje kleine dampende boterbroodjes die zojuist gebracht waren. Maar de anderen namen er niet van en Florent dronk zijn glas punch. Hij voelde het in zijn lege maag vallen, als een stuk gesmolten lood. Het was Alexandre die betaalde.

“Een goede jongen, die Alexandre,” zei Claude, toen ze samen weer op het trottoir van de Rue Rambuteau stonden. “Hij is heel grappig op het platteland. Hij doet huzarenstukjes en hij is geweldig, de schurk. Ik heb hem naakt gezien en als hij voor mijn schetsen zou willen poseren in de buitenlucht … Nu gaan we een ronde maken door Les Halles, als u er zin in hebt.”

Florent volgde hem, gaf zich over. Een licht schijnsel in de Rue Rambuteau kondigde de dag aan. Het zware geluid van Les Halles klonk harder. Op sommige momenten doorsneden salvo’s van klokken uit een ver paviljoen dit rommelende en groeiende rumoer. Ze gingen een van de overdekte straten in tussen het paviljoen van de vis en het paviljoen van het gevogelte. Florent sloeg zijn ogen op en keek naar de hoge gewelven, waarvan de inwendige houtstructuren glommen tussen het zwarte kantwerk van het gietijzeren raamwerk. Toen hij uitkwam in een grote straat in het midden, deed het hem denken aan een of andere vreemde stad, met zijn duidelijke wijken, zijn buitenwijken, zijn promenades en zijn wegen met pleinen en kruispunten, alles op een regenachtige dag in een hangaar ondergebracht door een of andere gigantische gril. De schaduw doezelde in de holtes van de daken, vermenigvuldigde zich in het bos van zuilen en vergrootte tot in het oneindige de delicate nerven, de uitgesneden galerijen en de doorzichtige luiken. Het was over de stad heen tot in de diepte van de duisternis een hele vegetatie, een heel opbloeien en een enorme ontplooiing van metaal, waarvan de takken draaiden en samenknoopten, en een wereld zich opende met de lichtheid van het gebladerte van een eeuwenoud bos. Hele delen sliepen nog, afgesloten door hun hekken. De paviljoens van de boter en het gevogelte hadden hun kleine getraliede winkeltjes op een rij onder een rij gaslantaarns geschaard. Het paviljoen van de zeevis was zojuist geopend. Vrouwen liepen over de rijen witte stenen, die gevlekt werden door de schaduw van manden en vergeten doeken. Bij de grote groenten, de bloemen en bij het fruit nam het lawaai toe. Beetje bij beetje veroverde het ontwaken de stad, van de volkswijk waar de kool vanaf vier uur opgestapeld werd tot de luie en rijke wijk die de kippen en fazanten pas tegen acht uur voor hun huizen ophaalde.

Maar in de grote overdekte straten nam het leven toe. Aan beide kanten langs de trottoirs waren de groentekwekers er nog, en de kleine landbouwers die uit de omgeving van Parijs kwamen, stalden hun oogst van de vorige avond op manden uit, bosjes groente en handenvol fruit. Te midden van dit onophoudelijke komen en gaan van de menigte, rolden wagens onder de gewelven binnen, met de vertragende, klinkende tred van hun paarden. Twee van deze wagens die schuin achter waren gelaten, versperden de weg. Florent moest, om er voorbij te kunnen, tegen een van de grijsachtige zakken leunen, die leken op kolenzakken en waarvan de enorme last de wagenas deed buigen. De zakken waren nat en hadden een verse geur van zee-algen. Een ervan was op een plek gebarsten en er liep een hoeveelheid grote zwarte mosselen uit. Met iedere stap moesten ze nu stoppen. De visvangst kwam eraan. De vrachtwagens volgden elkaar op met hoge houten kooien vol met korven die met de spoorwegen waren gebracht, helemaal volgeladen met vis uit de oceaan. Bij het stallen, stootten de viswagens, steeds gehaaster en steeds onheilspellender, tegen de wielen van de vrachtwagens met boter, eieren en kaas, grote gele wagens met vier paarden en gekleurde lantaarns. Sterke mannen haalden de kisten met eieren eraf en de manden met kazen en boter, die ze naar het paviljoen van de verkoop bij opbod brachten, waar werknemers met petten bij gaslicht in notitieboekjes schreven. Claude was verrukt over dit tumult, hij droomde weg bij een lichteffect, bij een groep hemden of bij het afladen van een wagen. Eindelijk maakten ze zich vrij. Omdat ze nog steeds langs de grote weg liepen, bevonden ze zich in een exquise geur die om hen heen leek te hangen en hen leek te volgen. Ze waren midden op de markt van de gesneden bloemen. Op de handelsvloer, links en rechts, hadden zittende vrouwen vierkante korven voor zich, vol met bossen rozen, viooltjes, dahlia’s en margrieten. De bosjes werden donkerder, gelijk aan bloedvlekken en werden langzaam bleker met een fijn, zilverachtig grijs. Dicht bij een mand, verspreidde een aangestoken kaars op al dat donkere een scherp lied van kleuren, de levendige stippels van de margrieten, het bloedende rood van de dahlia’s, het blauwige van de viooltjes en het levendige weefsel van de rozen. En niets was zachter of meer lenteachtig dan de zachtheid van die geuren die men tegenkwam op een trottoir wanneer men net uit de sterke lucht van de zeevis en de walgelijke geur van boter en kazen kwam.

Claude en Florent kwamen op hun schreden terug, flaneerden en bleven hangen te midden van de bloemen. Ze stopten nieuwsgierig bij de vrouwen die bosjes varens verkochten en pakjes wijnbladeren, erg regelmatig met de hand gebonden. Vervolgens sloegen ze een hoek om in een overdekte straat, bijna verlaten, waar hun stappen weerklonken als in het gewelf van een kerk. Ze vonden er een heel klein ezeltje dat aan een wagen, zo groot als een kruiwagen, was gespannen, dat zich waarschijnlijk verveelde en dat, toen hij ze zag, begon te balken met zo een hard en lang geronk dat heel het uitgebreide dakwerk van Les Halles ervan trilde. De paarden antwoordden met gehinnik. Er was geloop, heel veel lawaai verderop, dat toenam, rolde en verderop weer verloren ging. Ondertussen lieten de naakte, wijd open winkels van de commissionairs in de Rue Berger, tegenover hen, onder het levendige gaslicht een opeenstapeling van manden en fruit zien, tussen de drie vieze muren die overdekt waren met optellingen die met potlood geschreven waren. En, toen ze daar waren, zagen ze een goedgeklede vrouw, ineengedoken in een gelukkige vermoeidheid in een hoek van een huurrijtuig, verloren in de drukte van de weg, stilletjes wegrijden.

“Het is Assepoester die zonder pantoffels thuiskomt,” zei Claude met een glimlach.

Ze waren nu aan het praten, terugkomend naar Les Halles. Claude, met zijn handen in zijn zakken en fluitend, vertelde over zijn liefde voor die overvloed aan voedsel, die midden in Parijs iedere ochtend opkomt. Hij liep hele nachten over de stenen vloeren, dromend van enorme stillevens, fantastische schilderijen. Hij was er zelfs een begonnen. Hij had zijn vriend Marjolin laten poseren en die straatmeid Cadine. Maar het was zwaar, het was te mooi, die duivelse groenten en dat fruit en de vissen en het vlees! Florent luisterde met samengeknepen maag naar die enthousiaste schilder. Het was overduidelijk dat Claude op dat moment er niet eens aan dacht dat die mooie dingen gegeten konden worden. Hij hield van ze om hun kleuren. Plotseling zweeg hij, en trok met een gewoontegebaar de lange rode ceintuur aan, die hij onder zijn groenige overjas droeg, en vervolgde fijntjes:

“En ik lunch hier, met de ogen tenminste, en dat is altijd nog beter dan niets. Soms, als ik de vorige dag vergeet te dineren, geef ik mezelf de volgende dag een indigestie door naar al dat heerlijks te kijken. Die ochtenden houd ik nog meer van mijn groenten … Nee, werkelijk, wat om radeloos te worden is en niet eerlijk, is dat die schurken van een burgers dat allemaal opeten!”

Hij vertelde over een souper dat een vriend voor hem betaald had bij Baratte op een prachtige dag. Ze hadden oesters gegeten, vis en wild. Maar Baratte was echt afgetakeld op dit moment en heel het carnaval van de vroegere Marché des Innocents& was voorbij. Men had nu Les Halles, die kolos van gietijzer, deze nieuwe stad die zo origineel was. De sufferds konden zeggen wat ze wilden, maar het hele nieuwe tijdperk was daar. En Florent wist niet meer of hij de pittoreske kant veroordeelde of het goede onthaal van Baratte. Vervolgens ging Claude tekeer tegen het romantisme. Hij gaf de voorkeur aan zijn stapel kool boven de lompen van de middeleeuwen. Uiteindelijk veroordeelde hij zijn ets van de Rue Pirouette als een zwakheid. Men zou de oude krotten moeten slopen en er moderne huizen bouwen.

“Kijk,” zei hij, terwijl hij stilstond, “kijk, daar op de hoek van het trottoir, is het niet een schilderij dat helemaal af is, en een dat menselijker zou zijn dan hun heilige, teringlijdende schilderijen.”

Langs de hele overdekte straat verkochten vrouwen nu koffie en soep. Op de hoek van het trottoir had zich een grote cirkel gevormd van consumenten rond een verkoopster van koolsoep. De tinnen emmer, vol bouillon, dampte op een lage schotelwarmer, waaruit de gaten hun bleke schijnsel wierpen. De vrouw, gewapend met een pollepel, deed soep in gele kommen, terwijl ze dunne plakjes brood onder uit een mand nam waarop wit linnen lag. Er waren daar heel nette verkoopsters, groentekweeksters in blouses, vuile dragers met een overjas die vettig was van de lading groenten die ze op hun schouders hadden gedragen, en arme mensen in lompen. Allen met de vroege honger van Les Halles, etend, zich brandend en hun kin afzijdig houdend om niet bevlekt te worden door de druipende lepel. En de arme, verrukte schilder knipperde met zijn ogen en zocht een goed uitgangspunt om het schilderij een goede compositie te geven. Maar die duivelse soep had een vreselijke geur. Florent keerde zijn hoofd om, gegeneerd door die volle kommen die de consumenten zonder een woord te zeggen leegdronken, met de zijwaartse blik van wantrouwende beesten. En, omdat de vrouw iemand bediende die nieuw aangekomen was, werd Claude zelf, vol in zijn gezicht geraakt door de sterke geur van een lepel. Hij snoerde zijn ceintuur, glimlachend en geërgerd. En vervolgens ging hij weer lopen terwijl hij een toespeling maakte op de punch van Alexandre, en zei hij met een beetje een zachte stem tegen Florent:

“Het is vreemd, u hebt dat vast opgemerkt? Er is altijd wel iemand die drank voor je betaalt, maar men komt nooit eens iemand tegen die een maaltijd voor je betaalt.”

De dageraad brak aan. Aan het eind van de Rue de la Cossonnerie waren de huizen van de Boulevard Sébastopol helemaal donker. En boven de scherpe lijn van de leien daken sneed de hoge boog van de grote overdekte weg in het lichtblauw, het licht van een halve maan uit. Claude, die zich over bepaalde kijkgaten boog, die versierd waren met hekwerk en zich vlak langs het trottoir openden op de diepte van kelders waar een vals schijnsel van gas brandde, keek nu naar boven, tussen de hoge zuilen over de blauwige daken zoekend aan de rand van de hemel. Uiteindelijk stond hij weer stil, de ogen op een van de smalle ijzeren trapjes gericht, die de twee etages van daken met elkaar verbond en waar men overheen kon lopen. Florent vroeg hem wat hij daarboven zag.

“Het is die duivel van een Marjolin,” zei de schilder zonder te antwoorden. “Hij ligt vast in een of andere goot, als hij de nacht niet doorgebracht heeft met de beesten in de kelders voor het gevogelte. Ik heb hem nodig voor een schets.”

En hij vertelde hem dat zijn vriend Marjolin op een ochtend gevonden werd door een verkoopster in een stapel kool en dat hij vrijuit opgroeide op de handelsvloer. Toen men hem naar school wilde sturen, werd hij ziek en moest hij teruggebracht worden naar Les Halles. Hij kende er de kleinste hoekjes van, hield ervan met de tederheid van een zoon, leefde er met de behendigheid van een eekhoorn, te midden van dit woud van gietijzer. Ze vormden een mooi stel, hij en die straatmeid Cadine, die moedertje Chantemesse opgeraapt had op een avond op de hoek van de oude Marché des Innocents. Hij, schitterend, die grote sufferd, verguld als een Rubens, met een rossige dons waaraan de dag aanhaakte. Zij, de kleine, bijdehand en smal, had een vreemd gezicht, onder het warrige zwart van haar kroeshaar.

Claude haastte zich, terwijl hij praatte. Hij bracht zijn kameraad naar de Pointe Saint-Eustache. Deze liet zich op een bank vallen, vlak bij het kantoor van de omnibussen, de benen weer gebroken. De lucht werd frisser. Aan het eind van de Rue Rambuteau, marmerden roze schijnsels de melkwitte hemel, hogerop gegroefd met grote grijze scheuren. Deze dageraad had zo een welriekende geur, dat Florent zich een ogenblik op het platteland waande, op een of andere heuvel. Maar Claude toonde hem, aan de andere kant van de verkoopbank, de markt van specerijen. Langs de hele handelsvloer van het orgaanvlees, leken het velden van tijm, lavendel, knoflook en sjalotjes; en de verkoopsters hadden om de jonge platanen van het trottoir hoge lauriertakken gebonden die op groene trofeeën leken. Het was de krachtige geur van laurier die domineerde.

De verlichte wijzerplaat van de Saint-Eustache verbleekte, zoals een nachtlampje dat door de ochtend wordt verrast. Bij de wijnhandelaren, achter in de naburige straten, gingen de gaslantaarns een voor een uit, als sterren die in het licht vallen. En Florent keek hoe de grote Halles uit de schaduw tevoorschijn kwamen, uit de droom waar hij ze gezien had, hun paleizen overdag tot in het oneindige uitstrekkend. Ze werden sterker met groenig grijs, nog groter met hun uitzonderlijke bemasting die de oneindige vlakken van daken ondersteunde. Ze stapelden hun geometrische massa’s en, wanneer alle interne lichten gedoofd waren en ze in de aanbrekende dag baadden, kwamen ze vierkant en gelijkvormig naar voren als een buitenproportioneel grote moderne machine. Als een soort stoommachine, een of een andere stoomketel bedoeld om een volk in te verteren; een grote metalen buik, vastgeklonken, onverzettelijk en gemaakt van hout, glas en gietijzer. Het was van een elegantie en een kracht van een mechanische motor die daar functioneerde met de hitte van de verwarming, de duizeling en de heftige, schommelende beweging van wielen.

Maar Claude was, uit enthousiasme, boven op de verkoopbank geklommen. Hij dwong zijn kameraad de zonsopgang over de groenten te bewonderen. Het was een zee. Ze strekte zich uit van de Pointe Saint-Eustache tot aan de Rue des Halles, tussen twee groepen paviljoens. En aan beide uiteinden, op de twee kruispunten, nam de golf nog toe, de groenten overstelpten het trottoir. De dag brak langzaam aan, met een heel zachtgrijs, alles wassend in een lichte aquareltint. Deze kroezende stapels, die als drukke golven waren, die rivier van groen die binnen de inbedding van de weg leek te stromen, gelijk aan de herfstige stortbuien, namen delicate en parelende schaduwen aan, van vertederend paars, melkroze en groen verdronken in geel. Al die bleekheid die van de hemel zijde maakt, die verandert bij zonsopgang. En, naarmate de brand van de ochtend opkwam in schietende vlammen, diep vanuit de Rue Rambuteau, ontwaakten de groenten meer en meer en kwamen uit de blauwigheid die over de grond slingerde. De salades, de sla, de andijvie en de chicorei, open en nog vol teelaarde, lieten hun schitterende harten zien; bossen spinazie, bossen zuring, boeketten artisjokken, opeenstapelingen van bonen en erwten en opstapelingen van bindsla, samengebonden met strohalmen, zongen het hele scala van groen, van het lakgroen van de peulen tot en met grote groene bladeren. Een aanhoudend scala dat voortging en afnam tot in de spikkels van de voet van de selderij en in de bossen prei. Maar de scherpe tonen, die het hoogst klonken, waren steeds de levendige vlekken van de wortels en de pure vlekken van de knolrapen, die in uitbundige hoeveelheden verspreid over de markt, deze verlichtten met hun bonte mengeling van twee kleuren. Op het kruispunt van de Rue des Halles, vormden de kolen bergen, de enorme witte kolen dicht op elkaar als ballen van bleek metaal. De gekrulde kolen, waarvan de bladeren op bronzen schalen leken en de rode kolen die de dageraad in schitterende bloesem veranderde, in droesem van wijn met karmijnrood en somber paars door kneuzingen. Aan het andere eind op het kruispunt van de Pointe Saint-Eustache, was de opening naar de Rue Rambuteau versperd door een barricade van oranje reuzenpompoenen in twee rijen, zich tentoonspreidend door hun buiken groter te maken. En her en der lichtte het goudbruin vernis van een mand uien, het bloedende rood van een stapel tomaten, de gelige bescheidenheid van een partij komkommers en het sombere paars van een tros aubergines op, terwijl grote zwarte radijzen, geordend als rouwkleden, nog enkele donkere gaten wierpen in de trillende vrolijkheid van het ontwaken.

Claude klapte in zijn handen bij dit schouwspel. Hij vond deze ‘schelmen van groenten’ ‘extravagant, gek, subliem.’ En hij hield vol dat ze niet dood waren, maar dat ze, gisteren weggerukt, op de zon van de volgende dag wachtten om afscheid van hem te nemen op de stenen vloer van Les Halles. Hij zag ze leven, hun bladeren openen alsof ze met hun wortels nog rustig en warm in de mest stonden. Hij zei dat hij daar het reutelen hoorde van alle groentetuinen van de buitenwijken. Ondertussen vulde de menigte witte mutsen, zwarte jakken en blauwe kielen de smalle paden tussen de stapels. Het was een gonzend platteland. De grote, zware draagmanden van de dragers gingen in een rij over de hoofden heen voorbij. De verkoopsters, de groenteventers en fruithandelaars kochten en haastten zich. Er waren korporaals en groepen nonnen rond de bergen kool, terwijl de koks van scholen rondneusden en naar buitenkansjes zochten. Men was nog steeds aan het ontladen. Kiepwagens gooiden hun lading op de grond, alsof het een vracht stenen was. Daarmee een stroom toevoegend aan de andere stromen die nu het tegenoverliggende trottoir bereikten. En, van achteraan de Rue du Pont-Neuf, kwamen oneindige files wagens aanrijden.

“Het is toch verduiveld mooi,” mompelde Claude in extase.

Florent leed. Hij dacht aan een of andere bovenmenselijke verleiding. Hij wilde dit niet meer zien, hij keek naar de Saint-Eustache, die schuin stond, alsof het in sepia& gewassen was op het blauw van de hemel, met zijn rozetten, zijn grote boogramen, zijn klokkentoren en zijn dak van leisteen. Hij stond stil bij de sombere uitdieping van de Rue Montorgueil, waar heftige stukken uithangborden schitterden, bij een strook die afgesneden was van de Rue Montmartre, waarvan de voorgevels glommen, beladen met gouden letters en, als zijn ogen bij het kruispunt terugkwamen, riepen andere uithangborden zijn aandacht zoals Droguerie et pharmacie en Farines et légumes secs, met grote rode en zwarte hoofdletters op een verkleurde achtergrond. De hoekhuizen met hun smalle ramen werden wakker en toonden in de brede strook lucht van de nieuwe Rue du Pont-Neuf, wat gele en flink oude gevels van het oude Parijs. Op de hoek van de Rue Rambuteau stonden, tussen de lege etalages van de grote winkel van nouveautés, goedgeklede bedienden, in herenvest met hun nauwe pantalons en hun grote schitterende manchetten, te kijk. Verderop stalde het bedrijf Guillout, streng als een kazerne, fijnzinnig achter zijn ruiten gouden pakjes biscuits en compoteschalen vol petitfours. Alle winkels waren opengegaan. Arbeiders in witte kielen met hun instrumenten onder de arm, haastten zich en staken de weg over.

Claude was niet van zijn bank afgestapt. Hij maakte zich groter om achter in de straat te kunnen kijken. Plotseling zag hij in de menigte die hij domineerde een blond hoofd met veel haar, gevolgd door een klein zwart hoofd met verwilderd kroeshaar.

“Hé! Marjolin! Hé! Cadine!” riep hij.

En, omdat zijn stem verloren ging te midden van de drukte, sprong hij op de grond en ging lopen. Toen bedacht hij plotseling dat hij Florent vergat: hij kwam op zijn passen terug met een sprong en zei snel:

”Weet u, aan het eind van de doodlopende straat Bourdonnais. Mijn naam staat met krijt op de deur, Claude Lantier … Kom de ets bekijken van de Rue Pirouette.”

Hij verdween. Hij kende de naam van Florent niet. Hij verliet hem zoals hij hem ontmoet had, aan de rand van een trottoir, na hem zijn artistieke voorkeuren uitgelegd te hebben.

Florent was alleen. Hij was eerst blij met die eenzaamheid. Sinds mevrouw François hem opgevangen had, op de Avenue de Neuilly, liep hij als slaapwandelaar en met een lijden dat voor hem een juiste weergave van de situatie was. Hij was eindelijk vrij. Hij wilde zich schudden, die ondraaglijke droom van gigantisch voedsel van zich afschudden, waar hij zich door achtervolgd voelde. Maar zijn hoofd bleef leeg, hij kon alleen diep in zichzelf een doffe angst voelen. De dag ontplooide, men kon hem nu zien en hij keek naar zijn erbarmelijke pantalon en overjas. Hij knoopte zijn jas dicht, sloeg het stof van zijn pantalon en probeerde een beetje toilet te maken en meende dat zijn lompen hardop riepen waar hij vandaan kwam. Hij zat midden op de bank, naast arme duivels, zwervers die daar gestrand waren, terwijl ze op de zon wachtten. De nachten van Les Halles zijn zacht voor vagebonden. Twee stadswachters, nog in nachttenue met hun kapmantel en hun uniformpet, zij aan zij lopend, de handen op hun rug liepen heen en weer langs het trottoir en iedere keer als ze langs de bank kwamen wierpen ze een blik op het ‘wild’ dat ze daar roken. Florent meende dat zij hem herkenden, dat ze aftastten bij elkaar om hem te arresteren. Toen kreeg de angst hem in zijn greep. Hij werd gek van de behoefte om op te staan en te gaan rennen. Maar hij durfde niet meer. Hij wist niet hoe hij weg moest gaan. En die regelmatige blikken van de stadswachters, dat lange en koude onderzoek kwelde hem mateloos. Eindelijk verliet hij de bank, hield zich in om niet meteen met zijn lange benen te vluchten, maar zich stap voor stap te verwijderen met samengetrokken schouders en de afgrijselijke angst de ruwe handen van de stadswachters te zullen voelen, die hem, van achteren, in zijn de kraag zouden grijpen.