De misstap van priester Mouret

Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart

I Het fortuin van de Rougons

II Buit maken

III De buik van Parijs

IV De verovering van Plassans

V De misstap van priester Mouret

VI Zijne Excellentie Eugène Rougon

VII Dronkenschap

VIII Een pagina liefde

IX Nana

X Een burger

XI Het paradijs van de dames

XII Levensvreugde

XIII De mijn

XIV Het meesterwerk

XV De aarde

XVI De droom

XVII Het dierlijke in de mens

XVIII Het geld

XIX De ondergang

XX Dokter Pascal

Vanaf Deel VI zijn het werktitels; definitieve titel naarmate de vertaling vordert.

In deel V van de twintigdelige cyclus van de Rougon-Macquart is de hoofdpersoon priester Serge Mouret, zoon van Marthe, van de tak Rougon, en François, van de tak Macquart, en achterkleinzoon van de oermoeder Adélaïde, de laatste telg uit een gedegenereerd adellijk geslacht. Vele basale kenmerken van deze drie knooppunten van de familie komen tot uitdrukking in deze nazaat. Het is een vervolg op deel IV, dat zich afspeelt tijdens de jeugdjaren van Serge Mouret. De bourgeoisie van de tak Rougon en het onaangepaste van de tak Macquart in combinatie met het edele en de gekte van oermoeder Adélaïde zijn de ingrediënten waaruit de lijdensweg van priester Serge Mouret gevormd wordt.

Het boek schildert de strijd om de religieuze waarden onder druk van een episch verhaal van liefde, waar hemel en aarde botsen.

In het Frankrijk van de negentiende eeuw was dit een gewaagd thema. Hoewel het hele werk van Zola verboden was door de Rooms-Katholieke Kerk en op de index van verboden boeken stond, tergt dit deel wel zeer krachtig de katholieke normen. Naturalist en wetenschapper Zola heeft alles zo scherp mogelijk en precies beschreven, zodat een duidelijk beeld ontstaat van de Rooms-Katholieke Kerk in die tijd.

Elk deel eindigt met een nawoord en een verklarende woordenlijst. In de tekst zijn die woorden en begrippen gemakkelijk te herkennen aan het symbool &.

Voor ieder deel van de serie komt een psychologische analyse beschikbaar op de website www.emilezola.nl waarin de kwestie aanleg versus omgeving belicht wordt.

De cyclus van de Rougon-Macquart

Deel V

De misstap van priester Mouret

(1875)

Émile Zola

Vertaald door Martine France Delfos

De misstap van priester Mouret

(1875)

Émile Zola

De cyclus van de Rougon-Macquart Deel V

ISBN 978 90 8560 339 9

E-ISBN 978 94 615 4072 0

NUR 302 / THEMA FYT / BISAC CGN006000

Twintigdelige romancyclus van de Rougon-Macquart

www.emilezola.nl

Vertaling

Martine France Delfos

Informatie over overige uitgaven van Martine F. Delfos: www.mdelfos.nl

© 2024 Martine F. Delfos / Uitgeverij SWP Amsterdam

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 

Voorwoord

(Émile Zola. Parijs, 1 juli 1871)

Ik wil uitleggen hoe een gezin, een klein groepje wezens, zich gedraagt in een samenleving, wanneer het uitbreidt en tien, twintig individuen op de wereld zet, die op het eerste gezicht totaal verschillend lijken, maar waar een analyse aantoont dat ze nauw met elkaar verbonden zijn. Erfelijkheid kent zijn wetten, net als de zwaartekracht.

Ik zal proberen om de draad te vinden en te volgen die wiskundig van de ene naar de andere mens leidt, om zo de tweeledige vraag naar temperament en omgeving te ontrafelen. En als ik alle draden vasthoud, als ik een hele sociale groep in mijn handen heb, zal ik deze groep aan het werk laten zien, als acteur van een historisch tijdperk. Ik zal het gezin creëren in de complexiteit van zijn inspanningen. Ik zal zowel het totaal van de wil van ieder lid analyseren als de algemene strekking van het geheel.

De Rougon-Macquart, de groep, het gezin dat ik me voorgenomen heb te bestuderen, heeft als kenmerk de uitbarsting van begeerten en de brede opstand van onze tijd die zich stort op het genieten. Fysiologisch gezien zijn zij de trage opeenvolging van complicaties van het zenuwstelsel en het bloed, die zich in een ras voordoet na een eerste organisch letsel, en die, naargelang de omgeving, bij elk individu van dit ras, de gevoelens, de verlangens en de hartstochten bepalen. Dat wil zeggen, alle menselijke manifestaties, natuurlijk en instinctief, waarvan de voortbrengsels de gebruikelijke typering van deugden en ondeugden krijgen. Historisch gezien komen ze voort uit het volk, stralen ze uit in de hele hedendaagse maatschappij en klimmen ze op naar alle situaties door deze in wezen moderne impuls die de lage klassen bevangt in hun opmars door het sociale organisme heen. Zij vertellen aldus door hun individuele drama’s het verhaal van het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire, van de hinderlaag van de staatsgreep tot aan het verraad van Sedan.

Drie jaar lang verzamelde ik de documenten voor dit grote werk. Het huidige deel was zelfs al geschreven toen de val van de Bonapartes kwam, een val die ik als een kunstenaar nodig had en die ik altijd onvermijdelijk aan het einde van het drama vond, zonder te durven hopen dat deze al zo dichtbij was. Een val die mij de vreselijke en noodzakelijke ontknoping van mijn werk gaf. Dit werk is vanaf vandaag compleet. Het beweegt zich in een sluitende cirkel. Het wordt het beeld van een teloorgegane regering en van een vreemd tijdperk van waanzin en schaamte.

Dit werk, dat meerdere afleveringen zal vormen, wordt daarom, in mijn gedachten, de natuurlijke en sociale geschiedenis van een gezin onder het Keizerrijk van Napoleon, de Second Empire. En de eerste aflevering, Het fortuin van de Rougons, moet als wetenschappelijke titel dragen: De Oorsprong.

Eerste boek

Hoofdstuk I &

Toen ze binnenkwam, zette Teuse haar bezem en plumeau tegen het altaar. Ze was wat verlaat, omdat ze de was van het semester had aangezet. Ze liep door de kerk heen om het Angelus & te luiden. In haar haast liep ze nog meer mank dan anders en botste ze tegen de banken aan. Het ruwe en versleten koord, vlak bij de biechtstoel &, viel vanaf het plafond naar beneden en eindigde in een grote knoop die door vele handen vettig was geworden. Ze ging er met haar hele gewicht aan hangen, trok met regelmaat aan het koord en gaf zich eraan over, draaiend met haar rokken, haar muts scheef en haar bloed dat naar haar brede gezicht steeg.

Nadat ze met een licht tikje haar muts weer rechtgezet had, ging Teuse buiten adem weer vegen voor het altaar. Het vuil verzamelde zich daar koppig iedere dag, tussen de slecht aaneengesloten planken van het podium. Ze rommelde met de bezem geïrriteerd in de hoekjes, haalde vervolgens het kleed van het altaar en werd boos toen ze zag dat het grote bovenkleed, dat al op twintig plekken versteld was, een nieuw slijtgat in het midden had. Men kon het tweede kleed in tweeën gevouwen zien, zo dun en zelfs zo licht dat de gewijde steen te zien was, die in het altaar van beschilderd hout was ingelegd. Ze stofte de kleden die bruinig van slijtage waren en ging met haar plumeaus langs de rijen banken, waar ze de liturgische boekjes tegenaan zette. Daarna haalde ze de geelkatoenen hoezen van het kruis en de twee kandelaars af. Het koper ervan was gespikkeld met doffe vlekken.

“Wel!” mompelde Teuse halfzacht, “ze zijn hard aan een schoonmaak toe. Ik zal ze met Tripoli & behandelen.” Vervolgens rende ze op één been naar de sacristie &, heupwiegend en schuddend, waardoor de plavuizen ingedeukt leken te worden. Daar haalde ze het misboek op dat ze zonder het te openen op de standaard zette, aan de kant van het Epistel &, de rug naar het midden van het altaar gericht. Ze stak de twee kaarsen aan. Ze nam haar bezem mee en wierp een blik om zich heen om zich te verzekeren dat het huishouden van de Heer goed gedaan was. De kerk sliep, alleen het koord vlak bij de biechtstoel zwaaide nog vanaf het stenen gewelf met een langzame en soepele beweging.

Priester Mouret was net naar de sacristie gegaan, een klein koud kamertje dat slechts door een gang van de eetzaal was gescheiden.

“Goedemorgen pastoor &,” zei Teuse, terwijl ze haar dingen neerzette. “Oh! U bent lui geweest vanochtend! Weet u dat het al kwart over zes is?”

En zonder de jonge priester, die glimlachte, de kans te geven te antwoorden:

“Ik moet op u mopperen,” vervolgde ze. “Er is weer een gat in het kleed. Dat kan toch niet! We hebben maar één vervanging en ik verpest mijn ogen al drie dagen met het te verstellen. U zou de arme Jezus naakt laten als u zo door blijft gaan.”

Priester Mouret glimlachte nog steeds. Hij zei vrolijk:

“Jezus heeft niet zoveel linnengoed nodig, mijn beste Teuse, hij heeft het altijd warm, hij wordt altijd hartelijk ontvangen wanneer men van hem houdt.”

Daarna vroeg hij, terwijl hij in de richting van een klein fonteintje ging:

“Is mijn zus opgestaan? Ik heb haar niet gezien.”

“Het is alweer enige tijd geleden dat mejuffrouw Désirée naar beneden is gekomen,” antwoordde de dienstmeid, geknield voor een oud keukenbuffet waar de heilige kleren in bewaard werden … “Ze verwachtte gisteren kuikens die niet uitgekomen zijn. U kunt zich voorstellen wat een emoties dat gaf!”

Ze viel zichzelf in de rede en zei:

“De gouden kazuifel &, nietwaar?”

De priester, die zijn handen gewassen had en in zichzelf gekeerd een gebed prevelde, maakte een bevestigende hoofdbeweging. De parochie & had maar drie kazuifels: een paarse, een zwarte en een van gouden stof. Deze laatste diende voor dagen wanneer het wit, rood of groen voorgeschreven was, waardoor het belang van de dag werd benadrukt. Teuse tilde behoedzaam de plank op die met blauw papier was bedekt, waarop ze de kazuifel na iedere ceremonie neerlegde. Ze legde hem op het buffet en haalde er voorzichtig het fijne, geborduurde linnen vanaf. Een gouden lam sliep op een gouden kruis, omringd door gouden stralen. De stof die bij de vouwen versleten was, liet kleine draadjes ontsnappen; de versieringen in reliëf waren aangetast en vervaagden. Het was in het huis een voortdurende zorg die haar steeds omringde, een liefdevolle verschrikking om het zo lovertje voor lovertje te zien verdwijnen. De priester moest hem bijna iedere dag aandoen. En hoe moest hij vervangen worden, en hoe moest zij drie kazuifels kopen waar ze zorg voor droeg, als de laatste gouddraden versleten waren?

Teuse legde de stola &, de manipel &, het koord, de albe & en de amict & over de kazuifel heen. Maar ze bleef praten, terwijl ze zich inspande om de manipel dwars over de stola te leggen en het koord in een guirlande, zodat de initiaal van de vereerde naam van Maria gevormd werd.

“Dat koord is niet veel meer waard,” mompelde ze. “U zult een nieuw koord moeten kopen, meneer pastoor & … Het is niet de moeite; ik zou er zelf een voor u draaien als ik hennep had.”

Priester Mouret antwoordde niet. Hij maakte de kelk klaar op een klein tafeltje, een oude kelk van verguld zilver met een bronzen voet, die hij zojuist achter in de withouten kast had gevonden, waar de vazen en heilige doeken, de Heilige Oliën &, de misboeken, de kandelaars en de kruizen opgesloten waren. Hij legde een schoon kelkdoekje over de kelk en legde op dat doekje de pateen & van verguld zilver, waar een hostie & in lag, die hij bedekte met een klein linnen palla &. Toen hij de kelk verborg door twee vouwen van een stof die bij de kazuifel hoorde samen te knijpen, riep Teuse uit:

“Wacht, er is geen corporale & in de Bursa & … Ik heb gisteren alle kelkdoekjes, palla’s en corporalen gepakt om ze te bleken, apart natuurlijk, niet in de was … Ik heb het u niet gezegd, meneer pastoor: ik heb de was zojuist aangezet. Die was erg vies, de was! Hij zal beter zijn dan de vorige keer.”

En, terwijl de priester een corporale in de Bursa & deed en hij de doek, versierd met een gouden kruis op een gouden achtergrond, over de Bursa & deed, hernam ze levendig:

“Trouwens, ik vergat het! Die kwajongen van een Vincent is niet gekomen. Wilt u dat ik de mis dien, meneer pastoor?”

De jonge priester keek haar streng aan.

“Wel, het is geen zonde,” vervolgde ze met haar goedige glimlach. “Ik heb een keer gediend ten tijde van eerwaarde Caffin. Ik dien de mis beter dan die deugnieten die als heidenen lachen als er een vlieg door de kerk vliegt … Vooruit, ik draag dan misschien een muts, ben zestig jaar oud en dik als een toren, ik respecteer de goede God meer dan dat ongedierte van kinderen die ik laatst nog betrapt heb bij het haasje-over springen achter het altaar.”

De priester bleef naar haar kijken, met zijn hoofd een weigerend gebaar makend.

“Het is een gat, dit dorp,” mopperde ze. “Er zijn nog geen honderdvijftig inwoners … Er zijn dagen, zoals vandaag, dat u geen levende ziel zou vinden in Les Artaud. Zelfs de gebakerde kinderen zijn in de wijngaard! En wat ze daar doen! Wijnranken die onder de stenen groeien, droog als distels! Een godverlaten gebied is het, op een mijl afstand van welke weg ook! … Tenzij een engel neerdaalt om u te helpen uw mis op te dienen meneer pastoor, hebt u alleen mij, eerlijk! Of de konijnen van mejuffrouw Désirée, met uw welnemen!”

Maar juist op dat moment duwde Vincent, de jongste van de Brichets, zachtjes de deur van de sacristie open. Teuse werd boos om zijn rode haren die in de war zaten en zijn kleine, grijze ogen die glommen.

“Oh, de ongodsdienstige!” riep ze. “Ik wed dat hij een streek uit komt halen! … Kom naar voren deugniet, omdat meneer pastoor bang is dat ik de lieve Heer besmet!”

Toen hij het kind zag, nam priester Mouret de amict. Hij kuste het kruis dat op het midden geborduurd was, plaatste het doek een moment op zijn hoofd en sloeg het toen terug onder zijn soutane &. Hij kruiste de koorden en maakte ze vast, de rechter over de linker. Daarna deed hij de albe & aan, symbool van zuiverheid, beginnend met de rechterarm. Vincent, die gehurkt was, draaide om hem heen, trok aan de albe, ervoor zorgend dat het van alle kanten gelijk viel en op twee vingers van de grond reikte. Toen reikte hij het koord aan, dat de priester strak om zijn middel trok, ter herinnering aan de ketens waarmee de Redder & tijdens de Passie & belast was.

Teuse bleef staan, jaloers, gekwetst en deed haar best te zwijgen. Maar haar tong kriebelde zo dat ze zich al snel hernam:

“Broeder Archangias is gekomen … Hij zal geen kind op school hebben vandaag. Hij is als in een windvlaag weggegaan, om het gespuis in de wijngaarden aan de oren te trekken … U zou er goed aan doen hem te spreken. Ik geloof dat hij u iets wil zeggen.”

Priester Mouret legde haar met een handgebaar het zwijgen op. Hij had zijn lippen niet geopend. Hij zei de heilige gebeden op, terwijl hij de manipel nam, die hij kuste voordat hij hem op zijn linkerarm legde onder de elleboog, als een teken van de goede werken, en kruiste de stola &, symbool van zijn waardigheid en zijn macht, op zijn borst, na deze ook te hebben gekust. Teuse moest Vincent helpen de kazuifel vast te zetten, die ze met dunne koordjes vastzette op een manier dat hij niet naar achteren zou vallen.

“Heilige Maagd! Ik ben de karafjes vergeten!” stamelde zij, zich naar de kast haastend. “Hup, schiet op kwajongen!”

Vincent vulde de karafjes, flesjes van dik glas, terwijl Teuse zich haastte om een schoon vingerdoekje uit een la te pakken. Priester Mouret, die de kelk bij de knoop in de linkerhand hield en de vingers van de rechterhand op de Bursa &, groette diep buigend, zonder zijn driekantige hoed af te nemen, een Christus van donker hout die boven het buffet hing. Het kind boog ook. Vervolgens ging hij de sacristie uit terwijl hij de koordjes die door het vingerdoekje waren bedekt, vasthield. Hij volgde in een diepe toewijding, de priester die met neergeslagen ogen liep.

Hoofdstuk II

De lege kerk was helemaal wit op deze ochtend in mei. Het koord hing weer bij de biechtstoel, onbeweeglijk. Het waaklichtje in een gekleurd glas, brandde als een rode vlek tegen de muur, rechts van het tabernakel &. Nadat Vincent de koordjes naar het credenstafeltje & had gebracht, kwam hij weer knielen, links beneden aan de treden, terwijl de priester die het Heilige Sacrament had gegroet met een kniebuiging op de vloer, het altaar opging en het corporale neerlegde waarop hij de kelk zette. Dan opende hij het misboek en ging weer naar beneden. Een nieuwe kniebuiging vouwde hem dubbel; hij sloeg het kruisteken & met luide stem, voegde zijn handen samen voor zijn borst en startte het goddelijke schouwspel met een gezicht dat helemaal bleek was van geloof en liefde.

“Introibo ad altare Dei &.”

“Ad Deum qui laetificat juventutem meam &,” stamelde Vincent de beurtzang van het keervers en de psalm, zijn achterwerk op zijn hakken, druk met het volgen van Teuse die door de kerk zwierf.

De oude dienstmaagd bekeek een van de kaarsen met zorg. Haar zorg leek te verdubbelen, terwijl de priester, diep gebogen en zijn handen weer samengevouwen, het Confiteor & reciteerde. Ze stond stil, klopte zichzelf op haar beurt op de borst en bleef de kaars in de gaten houden.

De ernstige stem van de priester en het stamelen van de misdienaar wisselden elkaar nog een tijdje af.

“Dominus vobiscum &.”

“Et cum spiritu tuo &.”

En de priester, die zijn handen uitspreidde en weer samenbracht, zei met tedere boetvaardigheid:

“Oremus &” …

Teuse hield het niet meer. Ze ging achter het altaar langs en kwam bij de kaars die ze met de punten van haar schaar schoonmaakte. De kaars lekte. Er waren al twee tranen van was verloren gegaan. Toen ze terugkwam, terwijl ze de banken opruimde, zorgend dat de wijwatervaten & niet leeg waren, was de priester het altaar opgelopen, zette zijn handen op de rand van het kleed en bad zachtjes. Hij kuste het altaar.

Achter hem bleef het kleine kerkje vaal door het bleke ochtendlicht. De zon was nog maar op de rand van de dakpannen. De Kyrie eleisons & vlogen als een verfrissing door deze soort stal die witgekalkt was met een plat plafond, waar men de witgekalkte balken van zag. Aan iedere kant waren drie hoge ramen met helder glas; de meeste gebarsten en gebroken. De volle buitenlucht kwam daar hard binnen, de hele armoede blootleggend van de God van dit verloren dorp. Achterin, boven de grote deur die nooit geopend werd en waar gras over de drempel groeide, was een podium van planken dat van muur tot muur ging, waar men opklom met behulp van een molenaarsladder en die op feestdagen onder de klompen kraakte. Bij de ladder was een citroengeel geverfde biechtstoel & waarvan de planken los zaten. Tegenover de kleine deur was een doopvont &, een oud wijwatervat dat op een gemetselde poot stond. Vervolgens, links en rechts van het midden, waren twee smalle altaren geplaatst die omringd werden door houten balustrades. De linker die aan de Heilige Maagd was gewijd had een groot Mariabeeld van verguld gips dat koninklijk een gouden kroon droeg die om haar kastanjebruine haren sloot. Ze hield op haar linkerarm een glimlachende naakte Jezus, die in zijn kleine hand de wereldglobe vol sterren optilde. Ze liep midden tussen de wolken met gevleugelde engelenhoofdjes aan haar voeten. Boven het rechter altaar, waar de dodenmissen opgediend werden, hing een Christus van beschilderd karton, die symmetrisch opgesteld was ten opzichte van het Mariabeeld. De Christus was zo groot als een kind van tien jaar, stervend op een vreselijke manier, het hoofd achterovergebogen, de heupen uitstekend, de buik hol en de ledematen verwrongen en bespat met bloed. Dan was er nog de kansel &, een vierkante kist waar men opklom met een trap met vijf treden, die ter hoogte stond van een klok met gewichten ertegenover, die in een donkere notenhouten kast zat en waarvan de zware slagen de hele kerk deden schudden, net als de hartslag van een enorm hart dat ergens onder de plavuizen verstopt was. Langs het hele schip & hingen de veertien staties & van de kruisweg &, veertien grof verlichte afbeeldingen, ingelijst met zwarte stokjes, die het ruwe wit van de muren met het geel, blauw en rood van de Passie & bevlekte.

“Deo gratias &,” stotterde Vincent aan het eind van het Epistel &.

Het mysterie van de liefde en de zelfopoffering van het heilige slachtoffer werd voorbereid. De misdienaar nam het misboek dat hij naar links bracht naast het Evangelie, er zorg voor dragend de bladeren van het boek niet aan te raken. Iedere keer wanneer hij voorbij het tabernakel kwam, deed hij schuin een kniebuiging die hem krom deed trekken. Dan, wanneer hij weer rechts was, bleef hij met gekruiste armen staan, tijdens het voorlezen van het Evangelie. De priester had, nadat hij een kruisteken op het misboek had gemaakt, zelf een kruisteken op zijn voorhoofd gemaakt ten teken dat hij nooit zou blozen over het woord Gods, op zijn mond om te laten zien dat hij altijd bereid was zijn geloof uit te dragen en op zijn hart om aan te geven dat zijn hart alleen aan God toebehoorde.

“Dominus vobiscum &,” zei hij, terwijl hij zich omdraaide, zijn blik verdronken tegenover de koude witheid van de kerk.

“Et cum spiritu tuo &,” antwoordde Vincent, die weer geknield was.

Nadat hij het Offertorium & opgezegd had, haalde de priester de bedekking van de kelk. Hij hield de pateen &, waar de hostie in zat, een ogenblik ter hoogte van zijn borst en bood het aan God aan, voor hemzelf, voor zijn assistenten en voor alle gelovigen, levend of dood. Vervolgens, nadat hij het had laten glijden op de rand van het corporale &, zonder het met zijn vingers aan te raken, nam hij de kelk die hij zorgvuldig afveegde met het kelkdoekje. Vincent was op het credenstafeltje & de karafjes gaan halen die hij een voor een aanreikte, eerst het karafje voor de wijn en dan het karafje voor het water. De priester bood vervolgens voor de hele wereld de halfvolle kelk aan, die hij terugzette op het midden van het corporale &, waar hij hem bedekte met de palla &. En nadat hij opnieuw gebeden had, kwam hij terug om water in dunne straaltjes gegoten te krijgen over het uiteinde van de duim en de wijsvinger van iedere hand, zodat hij gezuiverd zou worden van de kleinste vlekken van zonden. Toen hij zich afgedroogd had met het vingerdoekje, leegde de wachtende Teuse de schaal van de karafjes in een emmer van zink, in het hoekje van het altaar.

“Orate, fratres &,” hernam de priester hardop, naar de lege banken gekeerd, handen uitgespreid en weer samengebracht, in een gebaar van oproep naar de mensen van goede wil.

En, terwijl hij zich naar het altaar omdraaide, ging hij door met een zachtere stem. Vincent prevelde een lange zin in het Latijn, waar hij zich in verloor. Op dat moment kwamen gele vlammen door de ramen. De zon kwam op de oproep van de priester naar de mis. Hij verlichte de grote vergulde vlakten van de muren links, de biechtstoel, het altaar van de Maagd en de grote klok. Een gekraak schudde de biechtstoel. De moeder Gods, in haar glorie, in de schittering van haar kroon en haar gouden mantel, glimlachte liefdevol naar het Kindje Jezus. De klok die verwarmd was, sloeg het uur met fellere slagen. Het leek alsof de zon de banken vulde met het stof dat in de stralen danste. De kleine kerk, een witgekalkte stal, leek vol van een warme menigte. Buiten hoorde men de zachte geluiden van een gelukkig ontwaken van het platteland, het gras dat tevreden zuchtte, de bladeren die zich droogden in warmte van de zon en de vogels die hun veren gladstreken door een eerste slag met hun vleugels te maken. Het platteland kwam zelfs met de zon binnen: bij een van de ramen strekte een lijsterbes zijn takken uit door de kapotte ramen heen, zijn knoppen uitrekkend alsof hij naar binnen wilde kijken; en door de spleten van de grote deur zag men de grassen die dreigden het schip te overwoekeren. Alleen, te midden in dit opkomende leven, bracht de Christus die in de schaduw was gebleven de dood binnen, het sterven van zijn besmeurde, okerkleurige lichaam dat bespat was met lak. Een musje ging op de rand van een gat zitten, hij keek en vloog weg. Maar hij kwam bijna meteen weer terug en in een stille vlucht daalde hij neer tussen de treden voor het altaar van de Maagd. Een tweede mus volgde. Al snel kwamen van alle takken van de lijsterbes mussen die met kleine sprongetjes op de plavuizen wandelden.

“Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth &,” zei de priester halfluid met licht gebogen schouders.

Vincent sloeg driemaal met het klokje. Maar de mussen, geschrokken van dit plotselinge gerinkel, vlogen met zoveel geluid weg dat Teuse, die net een ogenblik in de sacristie was, weer tevoorschijn kwam en bromde:

“De schooiers! Ze zullen alles vuil maken … Ik wed dat mejuffrouw Désirée weer broodkruimels heeft neergelegd voor ze.”

Het ontzagwekkende moment was aangebroken. Het lichaam en het bloed van God zou neerdalen op het altaar. De priester kuste het kleed, bracht zijn handen samen, verdubbelde de kruistekens op de hostie en de kelk. De canongebeden vielen niet meer van zijn lippen dan in een extase van nederigheid en dankbaarheid. Zijn houding, zijn gebaren en zijn stembuigingen drukte het kleine dat hij was uit, de emotie die hij ervaarde dat hij voor deze grootse taak was gekozen. Vincent kwam achter hem knielen, pakte de kazuifel met de linkerhand vast, ondersteunde deze lichtjes en maakte het belletje klaar. En hij, met zijn ellebogen op de rand van de tafel geleund, terwijl hij de hostie tussen de duim en wijsvingers van zijn twee handen vasthield, sprak de sacramentele woorden & uit van de verandering van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus:

“Hoc est enim corpus meum &.” Dan, na een kniebuiging te hebben gemaakt, hield hij hem zo hoog als hij kon en volgde hem met de ogen, terwijl de misdienaar het belletje driemaal rinkelde, buigend tot de grond. Hij zegende daarna de wijn:

“Hic est enim calix &,” de ellebogen opnieuw op de tafel, groetend, de kelk opheffend en deze ook met de ogen volgend, terwijl hij met zijn rechterhand het knooppunt van de kelk vasthield en met zijn linkerhand de voet ondersteunde. De misdienaar rinkelde voor de laatste drie keer het belletje. Het grote mysterie van de Verlossing & was weer vernieuwd, het prachtige bloed vloeide weer opnieuw.

“Wacht, wacht,” mopperde Teuse, terwijl ze met gestrekte vuist de mussen probeerde te verjagen.

Maar de mussen waren niet meer bang. Ze waren teruggekomen midden tijdens het gerinkel, brutaal over de treden vliegend. Het herhaalde rinkelen had hen zelfs blij gemaakt. Ze antwoordden met kleine kreetjes die de Latijnse woorden doorbraken met de parelende lach van vrije jongetjes. De zon verwarmde hun vleugels en de zachte armoede van de kerk verheugde hen. Ze voelden zich daar thuis, als in een schuur waarvan men het luik opengelaten had, strootjes verzamelend, vechtend en ruziënd om de broodkruimels die ze op de grond tegenkwamen. Een van hen ging op de gouden doek zitten van de Maagd die glimlachte; een andere kwam langzaam de rokken van Teuse onderzoeken, die door deze brutaliteit buiten zichzelf raakte.

Op het altaar was de priester verpletterd, de ogen gericht op de heilige hostie &, de duim en wijsvinger op elkaar; hij hoorde deze overmeestering van het schip op de lauwe meiochtend niet, die stijgende golf van zon, groen en vogels die overvloeide tot aan de voet van de kruisweg, waar de vervloekte natuur stierf.

“Per omnia saecula saeculorum &,” zei hij.

“Amen &,” antwoordde Vincent.

Toen het Pater Noster & was beëindigd, terwijl hij de hostie & boven de kelk hield, brak hij de hostie in het midden. Hij brak vervolgens van een van de twee helften een stukje af, dat hij in het kostbare bloed liet vallen. Bloed, om de intieme verbintenis te markeren die hij met God aanging door de communie &. Hij zei hardop het Angus Dei &, sprak heel zachtjes de drie voorgeschreven gebeden uit, deed zijn oefening van onwaardigheid, en met zijn ellebogen op het altaar en de pateen & onder zijn kin, ging hij ter communie met de twee delen van de hostie tegelijk. Daarna, nadat hij zijn handen had samengevouwen ter hoogte van zijn gezicht in een intense meditatie, ving hij op het corporale met behulp van de pateen de heilige brokjes op die van de hostie, die hij in de kelk deed, losgekomen waren. Omdat een schilfertje ook aan zijn duim vast was komen te zitten, wreef hij deze met de top van zijn wijsvinger. En, terwijl hij een kruisteken sloeg met de kelk en de pateen opnieuw onder zijn kin hield, dronk hij al het kostbare bloed in drie keer op, zonder dat zijn lippen de rand van de kelk loslieten, om tot aan de laatste druppel van het heilige offer te kunnen nuttigen.

Vincent was opgestaan om terug te keren om de karafjes op het credenstafeltje & te halen. Maar de deur van de gang die naar de pastorie leidde, ging wijd open, sloeg tegen de muur en liet een prachtig tweeëntwintigjarig meisje met een kinderlijke uitstraling door, die iets in haar schort verborg.

“Er zijn er dertien!” riep ze. “Alle eieren waren goed!”

En terwijl ze haar schort opensloeg waar een broedsel kuikens rondkrioelden met hun ontluikende veren en de zwarte puntjes van hun ogen:

“Kijk toch eens! Zijn ze niet schattig, de lieverds! … Oh, die kleine witte die op de rug van de andere klimt! En die, die gevlekte, die al met zijn vleugels slaat! … Het waren erg goede eieren. Niet één onbevrucht ei!”

Teuse, die toch de mis diende en de karafjes aan Vincent doorgaf voor de wassing, draaide zich om en zei hardop:

“Zwijg toch, juffrouw Désirée! U ziet toch wel dat we niet klaar zijn.”

En de sterke geur van de hoenderhof kwam door de open deur naar binnen en blies de kerk binnen, als een ontkiemend zaad, in de warme zon die het altaar omvatte. Désirée bleef even staan, helemaal gelukkig met haar jonkies die ze bij zich droeg, en keek hoe Vincent de wijn van de reiniging schonk, keek naar haar broer hoe die de wijn dronk, zodat niets van de gedaanten van brood en wijn in zijn mond achter zou blijven. En ze stond er nog toen hij terugkwam en de kelk met twee handen vasthield, zodat hij op de duim en de wijsvinger het zuiveringswater, dat hij ook opdronk, zou opvangen. Maar de kip die haar kleintjes zocht, kwam er kakelend aan en dreigde de kerk binnen te gaan. Toen vertrok Désirée met moederlijke woorden voor de kuikens, op het moment dat de priester, nadat hij het kelkdoekje op zijn lippen had gedrukt, het langs de rand haalde en vervolgens langs de binnenkant van de kelk.

Het was het einde van de dankzegging aan God. De misdienaar ging voor de laatste keer het missaal halen, bracht het terug naar rechts. De priester legde het kelkdoekje, de pateen en de palla op de kelk; vervolgens kneep hij opnieuw in de brede plooien van de doek en legde het op de Bursa &, waar hij het corporale in vouwde. Heel zijn wezen was een vurige dank. Hij vroeg de hemel vergiffenis voor zijn zonden, de genade van een heilig leven en de verdienste van een eeuwig leven. Hij was verpletterd door dat wonder van liefde, in die voortdurende opoffering die hem iedere dag voedde met het bloed en het lichaam van zijn Redder &.

Na de gebeden gelezen te hebben, keerde hij zich om en zei:

“Ite, missa est &.”

“Deo gratias &,” antwoordde Vincent.

Vervolgensn, omdat de priester zich weer omgekeerd had om het altaar te kussen, kwam deze weer terug met de linkerhand onder de borst en de rechterhand gestrekt, de kerk zegenend die vol was van de vrolijkheid van de zon en het lawaai van de mussen.

“Benedicat vos omnipotens Deus, Pater et Filius et Spiritus Sanctus &.”

“Amen &,” zei de misdienaar die het kruisteken sloeg.

De zon was groter geworden en de mussen waren hardnekkiger. Terwijl de priester aan de linkerkant het Evangelie van de heilige Johannes las, dat de eeuwigheid van het Woord aankondigde, zette de zon het altaar in vlam, maakte de panelen van namaakmarmer wit en slokte de lichten van de twee kaarsen op, waarvan de korte lonten slechts twee donkere vlekken maakten. Het triomferende hemellichaam zette het kruis in volle glorie, maar ook de kandelaars, de kazuifel, het kelkdoekje en al dat goud verbleekten onder de stralen van de zon. En toen de priester met bedekt hoofd een kniebuiging maakte, de kelk nam en het altaar verliet om naar de sacristie terug te keren, werd hij voorafgegaan door de misdienaar die de karafjes en het vingerdoekje meenam, en de zon bleef oppermachtig achter in de kerk. Ze had zich op het kleed gevleid en op schitterende wijze het deurtje van het tabernakel verlicht, zo de vruchtbaarheid van mei vierend. De hitte kwam omhoog vanuit de dalen. De hoge, witgekalkte muren, het grote Mariabeeld en zelfs het grote Christusbeeld werden bevangen door een trilling van levenskracht alsof de dood overwonnen was door de eeuwige jeugd van de aarde.

Hoofdstuk III

Teuse haastte zich om de kaarsen te doven. Maar ze bleef dralen omdat ze de mussen wilde verjagen. Dus toen ze het missaal naar de sacristie terugbracht, zag ze priester Mouret niet meer, die de liturgische gewaden opgeborgen had na zijn handen te hebben gewassen. Hij was al in de eetkamer, waar hij een beker melk dronk als ontbijt.

“U moet echt zorgen dat uw zus geen brood meer strooit in de kerk,” zei Teuse toen ze binnenkwam. “Afgelopen winter heeft ze dat verzonnen. Ze zei dat de mussen het koud hadden, dat Onze-Lieve-Heer ze wel kon voeden … U zult zien dat ze er op den duur voor zorgt dat wij tussen haar kippen en hazen moeten slapen.”

“Dan zullen we het warmer hebben,” antwoordde de jonge priester vrolijk. “U moppert altijd, Teuse. Laat onze arme Désirée toch van haar dieren houden. Het is haar enige plezier, de dierbare onschuld.”

De dienstmeid ging midden in de kamer staan.

“Och! U!” vervolgde ze, “u zou het zelfs goedvinden als de eksters hun nesten in de kerk zouden maken. U ziet niets, u vindt alles goed … Uw zus boft maar dat u haar bij zich in huis hebt genomen toen u het seminarie & uitkwam. Geen vader, geen moeder. Ik zou wel eens willen weten wie anders haar zo zou laten rondscharrelen in de modder, zoals zij doet, in een hoenderhok.”

Toen ging ze op een andere toon over, vertederd:

“Het zou natuurlijk jammer zijn om haar teleur te stellen. Ze doet het zonder enige kwaadwilligheid. Ze is nog geen tien jaar oud, hoewel ze een van de flinkste meisjes uit het gebied is … Weet u, ik breng haar nog naar bed, ’s avonds, en ik moet haar verhaaltjes vertellen om in te slapen, zoals bij een kind.”

Priester Mouret was blijven staan en dronk zijn melk op, zijn vingers waren een beetje rood geworden door de frisheid van de eetkamer, een grote grijsgeverfde, vierkante, geplaveide kamer met geen andere meubels dan een tafel en stoelen. Teuse haalde een servet weg dat ze op een hoek van de tafel had gelegd voor het ontbijt.

“U maakt geen linnen vuil,” mompelde ze. “Men zou denken dat u niet kunt gaan zitten, dat u altijd op het punt staat te vertrekken … Ach! Als u meneer Caffin had gekend, de arme overleden pastoor die u vervangt! Dat was nog eens een gevoelige man! Hij had het niet kunnen verteren als hij staande zou hebben moeten eten … Het was een Normandiër, uit Canteleu, zoals ik. Oh! Ik ben hem niet dankbaar dat hij me naar dit land van wolven heeft meegenomen. Of we ons de eerste tijd hebben verveeld, mijn God! De arme pastoor had echt vervelende dingen meegemaakt bij ons … Hé! Meneer Mouret, hebt u geen suiker in uw melk gedaan? Hier, twee klontjes suiker.”

De priester zette zijn beker neer.

“Ja, dat ben ik vergeten, geloof ik,” zei hij.

Teuse keek hem recht aan en trok haar schouders op. Ze deed een snee bruinbrood die nog op de tafel lag in het servet. Dan, omdat de pastoor naar buiten zou gaan, rende ze naar hem toe, knielde en riep:

“Wacht, de veters van uw schoenen zijn niet eens gestrikt … Ik weet niet hoe uw voeten het vol moeten houden in die boerenschoenen. U, zo lieflijk, die er flink verwend uitziet! … Wel, de bisschop moet u goed gekend hebben dat hij u de armste parochie van het departement & heeft gegeven.”

“Maar,” zei de priester, opnieuw glimlachend, “ik heb zelf Artaud gekozen … U doet best lelijk vanochtend, Teuse. Zijn we niet gelukkig hier? We hebben alles wat we nodig hebben; we leven in een paradijselijke vrede.”

Toen hield ze zich in, begon ook te lachen en antwoordde:

“U bent een heilig mens, meneer pastoor … Kom eens kijken hoe vettig mijn was is, dat is beter dan dat we ruziemaken.”

Hij moest haar volgen, want ze dreigde hem niet naar buiten te laten gaan als hij haar niet complimenteerde met haar was. Hij ging net de eetkamer uit toen hij zich stootte aan een blok kalk in de gang.

“Wat is er aan de hand?” vroeg hij.

“Niets,” antwoordde Teuse op haar vreselijke toon. “De pastorie stort in. Maar u voelt zich goed; u hebt alles wat u nodig hebt. Ach, lieve God, er zijn overal barsten. Kijk eens naar dat plafond. Helemaal stuk gespleten! Als we een dezer dagen niet verpletterd worden, zijn we een behoorlijk grote kaars verschuldigd aan onze beschermengel. Afijn, als het u niet stoort. Het is net als die kerk. We zouden die kapotte ruiten al twee jaar hebben moeten vervangen. ’s Winters bevriest God. En het zou die schooiers van mussen tegenhouden. Ik zal uiteindelijk papier plakken, ik waarschuw u.”

“Nou, het is een idee,” mompelde de priester, “men zou papier kunnen plakken … En wat betreft de muren, die zijn steviger dan men denkt. In mijn kamer is de vloer alleen voor het raam doorgezakt. Het huis zal ons allemaal overleven.”

Aangekomen bij de kleine schuur, vlak bij de keuken, bewonderde hij de uitstekende was om Teuse een plezier te doen. Hij moest de was zelfs ruiken en voelen. Toen was de oude vrouw verheugd en toonde ze zich moederlijk. Ze mopperde niet meer, ging snel een borstel halen en zei:

“U gaat toch niet naar buiten met de modder van gisteren aan uw soutane &! Als u hem op de leuning had gehangen, zou hij schoon zijn … Hij is nog goed, die soutane &. Vooruit, til hem goed op als u over de velden loopt. De distels verscheuren alles.”

En ze liet hem ronddraaien als een kind, hem van onder tot boven met de borstel afkloppend.

“Hola, het is genoeg,” zei hij, terwijl hij ontsnapte. “Let op Désirée, nietwaar! Ik zal haar zeggen dat ik uitga.”

“Serge, Serge!”

Désirée kwam aanrennen, helemaal rood van vreugde, blootshoofds, de zwarte haren stevig in de nek gebonden en met handen en armen tot aan de ellebogen onder de mest. Ze was haar kippen schoon aan het maken. Toen ze zag dat haar broer op het punt stond uit te gaan met zijn brevier & onder zijn arm, lachte ze nog harder en kuste hem vol op zijn mond en gooide haar armen naar achteren om hem niet aan te raken.

“Nee, nee,” stamelde ze, “ik zou je vies maken … Oh! Ik ben blij! Je zult de beesten zien als je terugkomt.”

En ze snelde weg. Priester Mouret zei dat hij tegen elf uur terug zou zijn, voor de lunch. Hij ging weg, terwijl Teuse, die hem begeleidde tot de drempel, hem haar laatste adviezen nariep.

“Vergeet niet om langs broeder Archangias te gaan … En ga ook langs bij de familie Brichet; de vrouw is gisteren hier geweest, nog steeds over dat huwelijk … Meneer pastoor, luister toch! Ik heb Rosalie ontmoet. Ze wil niets liever, zij, dan met de grote Fortuné trouwen. Praat met vader Bambousse, misschien wil hij nu naar u luisteren … En kom niet om twaalf uur, zoals de vorige keer. Om elf uur, zeg maar, elf uur, nietwaar?”

Maar de priester draaide zich niet meer om. Ze ging naar binnen en zei binnensmonds:

“Denk maar niet dat hij naar me luistert!… Dat is nog geen zesentwintig jaar oud en doet gewoon wat hij wil. Natuurlijk zou hij wat zijn heiligheid betreft meer op een man van zestig jaar lijken; maar hij heeft nauwelijks geleefd, hij weet niets, hij heeft geen moeite braaf te zijn als een engeltje, die lieverd.”

Hoofdstuk IV

Toen pastoor Mouret Teuse niet meer achter zich voelde, stond hij stil, blij eindelijk weer alleen te zijn. De kerk was op een beetje hogere grond gebouwd, die in een zachte helling naar het dorp liep; hij strekte zich uit als een verlaten schaapskooi, waarin grote ramen waren gemaakt, opgevrolijkt door rode dakpannen. De priester draaide zich om en wierp een blik op de pastorie, een grijsachtig krot dat aan het middenschip van de kerk was geplakt. Dan, alsof hij bang was om weer verstrikt te raken in het onophoudelijke geklets dat sinds de ochtend in zijn oren gonsde, liep hij rechts naar boven; hij voelde zich pas in veiligheid wanneer hij voor de grote poort stond van waar men hem vanaf de pastorie niet kon zien. Op de voorgevel van de kerk, die helemaal kaal was, aangevreten door de zon en de regens, was een smalle inham in metselwerk en in het midden daarvan toonde een klok zijn donkere profiel. Men kon het stukje koord zien dat onder de dakpannen verdween. Zes gebroken treden, half begraven aan een kant, leidden naar de hoge, gebarsten ronde deur, die overdekt was met stof, met roest, met spinnenwebben, en zo erbarmelijk in zijn weggerukte scharnieren hing dat de windvlagen bij de eerste zucht wel moesten binnenkomen. Pastoor Mouret, die een zwakke plek had voor deze ruïne, leunde tegen de deuren op het bordes. Van daaraf kon hij in een oogopslag het hele gebied overzien. Met zijn handen boven zijn ogen keek hij en zocht de horizon af.

In mei overwoekerde een enorme vegetatie deze grond met stenen. Kolossale lavendelstruiken, jeneverstruiken en plakken ruw gras groeiden het bordes op en brachten donkere boeketten groen tot aan de dakpannen. De eerste opkomst van het zaad dreigde de kerk te overwoekeren met het kreupelhout van de knobbelige planten. Op dit vroege uur, in volle groeiarbeid, was het een gegons van warmte, een lange stille inspanning om de stenen met een lichte beweging op te tillen. Maar de pastoor voelde de vurigheid van deze arbeidzame lagen. Hij dacht dat de trede viel en ging tegen de andere helft van de deur staan.

Het gebied strekte zich twee mijlen uit, afgesloten met een muur van gele heuvels die donker gevlekt waren door dennenbomen. Een vreselijk gebied met droge velden en rotsachtige riffen die de grond scheurden. De kleine stukjes land die bewerkt konden worden, bloedende meertjes, rode velden waar dunne amandelbomen op een rij staan, de grijze kruinen van olijfbomen, slierten wijnranken die het platteland doorkruisten met hun bruine wortelstokken. Het leek wel alsof een enorme brand eroverheen getrokken was, op de hoogten de as van bossen strooiend, de graslanden verbrandend, er zijn schittering en zijn ovenachtige hitte in de valleien achterlatend. Ver weg zette het bleke groen van een korenveld een tere toon neer. De horizon bleef onbedwingbaar, zonder een straaltje water, stervend van de dorst, en vervloog met grote stofwolken bij het minste zuchtje wind. En, helemaal daar beneden, bij een naar beneden tuimelend gebied, zag men ver weg vochtig groen, een uitwas van de nabijgelegen vallei, die vruchtbaar werd gemaakt door de Viorne, een rivier die van de Seille & naar beneden kwam.

De priester, met verrukking in de ogen, liet zijn blik naar beneden naar het dorp gaan, waarvan enkele huizen onderaan aan de kerk rommelig naar beneden gingen. Armoedige huizen, gebouwd van droge stenen en gemetselde planken, die langs een smal pad geslingerd waren, zonder dat er straten aangegeven waren. Het waren er een stuk of dertig, sommige tegen elkaar leunend op de mesthoop, donker van de ellende, andere groter en vrolijker met hun rode dakpannen. Stukjes tuin, veroverd op de rots, spreidden veldjes groenten doorsneden met levende heggen. Op dit uur was Artaud verlaten: geen vrouw te zien achter de ramen, geen kind dat zich in het stof wentelde; er waren alleen groepjes kippen die heen en weer liepen en in het hooi aan het wroeten waren en zochten tot aan de drempels van de huizen, waarvan de deuren halfopen waren gelaten en tevreden in het zonnetje baadden. Een grote zwarte hond die op zijn achterwerk aan het begin van het dorp zat, leek het dorp te bewaken.

Een zekere loomheid nam beetje bij beetje beslag van priester Mouret. De zon klom en baadde hem in zo’n warmte dat hij zich leunend tegen de kerkdeur overgaf, vervuld van een vredig geluk. Hij dacht aan dit dorpje van de Artauds, dat daar tussen de stenen was ontstaan, net als de knoestige vegetatie. Alle inwoners waren familie van elkaar, droegen allemaal dezelfde naam, zodat ze bijnamen kregen bij de geboorte om ze van elkaar te onderscheiden. Een voorouder, een Artaud, had zich in dit gebied gevestigd als een paria en zijn familie was gegroeid met de wilde levenskracht van het gras dat het leven uit de rotsen zoog. Zijn familie was een stam geworden, een commune, waar de verwantschappen eeuwen teruggingen. Ze huwden onderling, in een schaamteloze vermenging. Er was geen Artaud die een vrouw uit een naburig dorp had meegenomen; alleen de meisjes gingen wel eens weg. Ze werden geboren en stierven, gehecht aan dit hoekje van de aarde; ze woekerden voort op hun mesthopen, langzaam met het gemak van bomen die uit hun eigen zaad opgroeiden, zonder een duidelijk beeld te hebben van de wereld daarbuiten, voorbij die gele rotsen waartussen ze groeiden. En toch waren er onder hen rijken en armen. Omdat er kippen waren verdwenen, waren de kippenhokken ’s nachts gesloten met grote hangsloten, omdat een Artaud op een avond, achter de molen, een Artaud had gedood. Het was achter die ceintuur van heuvels een apart volk, een ras dat uit de aarde was geboren, een volk van driehonderd hoofden die de tijd herhaalden.

Hij droeg de doodse schaduw van het seminarie &. Jarenlang had hij geen zon gezien. Hij zag hem zelfs nu nog niet met zijn gesloten ogen en zijn gerichtheid op de ziel met alleen minachting voor de verdoemde natuur. Lange tijd, op momenten van bezinning, wanneer de gebeden hem geknield hielden, had hij gedroomd over een kluizenaarachtige woestijn, een of ander gat in een berg, waar niets van het leven, noch mensen, noch planten, noch water hem zou komen afleiden van het aanschouwen van God. Het was een opwelling van pure liefde, een afkeer van de lichamelijke gevoelens. Daar, wegkwijnend door zichzelf, de rug naar het licht gekeerd, zou hij gewacht hebben tot hij er niet meer was, om zich te verliezen in de hoogste puurheid van de ziel. De hemel leek hem helemaal wit, lichtend wit, alsof het lelies regende, alsof alle puurheid, alle onschuld, alle kuisheid vlam vatten. Maar zijn biechtvader mopperde op hem wanneer hij over zijn verlangen naar eenzaamheid, zijn behoefte aan goddelijke onschuld vertelde. Hij verwees naar de strijd van de kerk, naar het belang van het priesterschap. Later, na zijn wijding, was de jonge priester naar de Artauds gegaan, op zijn eigen verzoek, in de hoop zijn droom van het verdwijnen van het menselijke te kunnen realiseren. Te midden van deze ellende, op die steriele grond, zou hij zijn oren kunnen sluiten voor de geluiden van de wereld; hij zou in de slaap der heiligen leven. En, sinds enkele maanden bleef hij inderdaad glimlachen; een beweging vanuit het dorp beroerde hem steeds minder, een heter branden van de zon raakte hem nauwelijks in zijn nek, wanneer hij de paden volgde naar de hemel, zonder de voortdurende schepping te horen van de omgeving waar hij liep.

De grote zwarte hond die de Artauds bewaakte, had zojuist besloten om naar priester Mouret te klimmen. Hij was aan zijn voeten op zijn achterste gaan zitten. Maar de priester bleef dwalen in de zachtheid van de ochtend. De vorige dag was hij met de oefeningen van de rozenkrans van Maria begonnen; hij schreef de grote vreugde die in hem daalde toe aan de voorbede van de Maagd bij haar goddelijke zoon. En wat leken de aardse goederen hem minderwaardig! Hoeveel blijdschap gaf het hem zich arm te voelen! Toen hij in de orde trad, had hij, dezelfde dag dat hij zijn vader en moeder verloor als gevolg van een drama waarvan hij de verschrikking nog niet kende, zijn hele fortuin aan zijn oudere broer gelaten. Hij had op de wereld alleen nog maar zijn zus. Hij had de verantwoordelijkheid over haar op zich genomen, bevangen van een soort vrome liefde voor haar zwakbegaafdheid. De dierbare onschuldige was zo kinderlijk, zo een klein meisje dat hij haar zag als een van de onnozelen aan wie het Evangelie het hemelse rijk toekent. Ondertussen was hij sinds enige tijd wel bezorgd over haar: ze werd te flink, te gezond; ze straalde te veel het leven uit. Maar het was nauwelijks een onbehaaglijk gevoel. Hij bracht zijn tijd door in het innerlijke leven dat hij voor zichzelf gevormd had, omdat hij alles losgelaten had om zichzelf geheel over te geven. Hij sloot de deur van de zintuigen, probeerde zich vrij te maken van de behoeften van het lichaam en was nog alleen een ziel die verrukt was van de aanschouwing van God. De wereld bood hem alleen valstrikken en onzedelijkheid; het was zijn trots deze het hoofd te bieden, te minachten en zich te ontdoen van het menselijke slijk. De rechtvaardige zou een dwaas zijn volgens de wereld. Hij beschouwde zichzelf dan ook als een balling op aarde; hij had alleen het hemelse goed voor ogen en kon niet begrijpen dat men een eeuwig geluk in de waagschaal kon stellen voor enkele uren die vergankelijk waren. Zijn rede verraadde hem, zijn verlangens logen. En, als hij vorderde in de deugd dan was het vooral door zijn nederigheid en zijn gehoorzaamheid. Hij wilde de minste zijn, ondergeschikt aan iedereen, zodat de goddelijke dauw op zijn hart viel als droog zand. Hij zag zichzelf als overdekt van schande en verwarring, onwaardig om ooit gered te worden van de zonde. Nederig zijn was geloven, was liefde. Het hing niet eens meer van hem af, blind, doof en dood vlees. Hij was slechts iets van God. Dan, uit die vernedering waarin hij steeds dieper verzonk, tilde een Hosanna hem ver uit boven de gelukkigen en machtigen, in de schittering van een oneindig geluk.

Bij de Artauds had priester Mouret op deze wijze het geluk van het klooster gevonden waar hij destijds zo vurig naar verlangde bij iedere keer dat hij De navolging van Christus las. Niets in hem was al bevochten. Hij was perfect, al vanaf de eerste keer dat hij knielde, zonder strijd, zonder schok, alsof hij getroffen was door de genade, in het absolute vergeten van het menselijk lichaam. De extase van de toenadering van God die enkele jonge priesters kennen, het gelukzalige moment waar alles zwijgt, waar alle verlangens nog enkel een grote behoefte aan puurheid zijn. Hij had zijn troost in geen enkel menselijk wezen gezocht. Als men denkt dat iets alles is, dan wankelt men niet, en hij dacht dat God alles was, dat zijn nederigheid, zijn gehoorzaamheid en zijn kuisheid het alles was. Hij herinnerde zich over de verleiding te hebben gehoord als over een verschrikkelijke marteling die de meest heiligen op de proef stelt. Hij, hij glimlachte. God had hem nooit verlaten. Hij ging in zijn geloof als een harnas dat hem beschermde tegen de minste geringste slechte zucht. Hij herinnerde zich dat hij met acht jaar in hoekjes huilde. Hij wist niet dat hij liefhad; hij huilde omdat hij iemand, ver weg, liefhad. Hij was ontroerd gebleven. Later wilde hij priester worden om die bovenmenselijke behoefte aan liefde te bevredigen die zijn enige kwelling was. Hij zag niet waar hij meer kon liefhebben. Daarin kwam zijn wezen tot recht, de aanleg van zijn soort, zijn dromen van adolescent en zijn eerste verlangens als man. Als de verleiding moest komen, wachtte hij deze op met de onbewogenheid van de onwetende seminarist. De man in hem was gedood, dat voelde hij; hij was gelukkig zich anders te voelen, een gecastreerd wezen, afwijkend, getekend door de tonsuur &, de kruinschering als een schaap van de Heer.

Hoofdstuk V

Ondertussen warmde de zon de grote deur van de kerk op en gouden vliegen gonsden om een grote bloem heen die tussen de treden van het bordes groeiden. Priester Mouret, een beetje duizelig, besloot zich terug te trekken, toen de grote zwarte hond opsprong en heftig begon te blaffen richting het hek van het kleine kerkhof dat zich links van de kerk bevond.

Op hetzelfde moment schreeuwde een scherpe stem:

“Ah, nietsnut, je gaat niet naar school en dan ben je op het kerkhof! … Zeg niet nee! Ik houd je al een kwartier in de gaten.”

De priester kwam naar voren. Hij herkende Vincent, die stevig aan de oren vastgehouden werd door een broeder van de Broeders van Christelijke scholen &. Het kind hing boven een afgrond die langs het kerkhof liep en waar in de diepte de Mascle stroomde, een bergbeek waarvan het witte water twee mijl verder zich in de Viorne stortte.

“Broeder Archangias!” zei de priester zachtjes, om de man tot vergevingsgezindheid te brengen.

Maar de broeder liet het oor niet los.

“Ah, bent u het, meneer pastoor,” bromde hij. “Stel u voor dat deze bengel de hele tijd op het kerkhof is. Ik weet niet wat voor kattenkwaad hij hier kan uithalen … Ik zou hem los moeten laten, zodat hij zijn hoofd daar beneden breekt. Dat zou terecht zijn.”

Het kind hield zich muisstil, klampte zich vast aan de struiken met zijn ogen dichtgeknepen.

“Pas op, broeder Archangias,” hernam de priester, “hij zou uit kunnen glijden.”

Hij hielp Vincent zelf om op te klimmen.

“Kom aan, mijn kleine vriend, wat deed je daar? Men moet niet op kerkhoven spelen.”

De jongen had zijn ogen geopend, ging bangig van de broeder vandaan en ging beschermd bij priester Mouret staan.

“Ik zal het u zeggen,” mompelde hij, terwijl hij zijn slimme koppie naar hem toekeerde. “Er is daar een nest van grasmussen in de struiken, onder die rots. Ik houd het al tien dagen in de gaten. Dus, omdat de kleintjes uit hun ei zijn gekomen, ben ik hiernaartoe gegaan zodra ik de mis gediend had …”

“Een nest grasmussen!” zei broeder Archangias. “Wacht, wacht!”

Hij ging weg, zocht onder een graf een kluitje aarde en kwam om dat in de struiken te gooien. Maar hij raakte het nest niet. Nog een kluitje, handiger gegooid, wierp de fragiele wieg om, en de kleintjes werden in de beek gegooid.

“Zo,” ging hij verder, terwijl hij in zijn handen sloeg om ze af te vegen, “zul je hier niet meer rondzwerven als een heiden … De doden zullen je ’s nachts aan je voeten komen trekken, als je nog eens over hen heen loopt.”

Vincent, die gelachen had toen hij het nest een duik zag nemen, keek om zich heen en haalde zijn schouders op als een krachtig mens.

“Oh! Ik ben niet bang,” zei hij. “Doden bewegen niet.”

Het kerkhof had inderdaad niets afschrikwekkends. Het was een kaal terrein, waar smalle laantjes onder het gras verloren gingen. Verdikkingen maakten de aarde her en der hoger. Een enkele staande steen, helemaal nieuw, de steen van priester Caffin, stond wit afgebakend in het midden. Niets anders dan afgebroken armen van kruizen, droge struiken, oude gebroken tegels die door het mos aangevreten waren. Er werd nog niet twee keer per jaar iemand begraven. De dood leek dit vage terrein niet te bewonen, waar Teuse iedere avond haar schort kwam vullen met gras voor de konijnen van Désirée. Alleen een gigantische cipres die voor de poort stond, wandelde zijn schaduw over het verlaten veld. Die cipres, die men rondom op drie mijl afstand zag, was in het hele gebied bekend als de Solitaire, de Eenzame.

“Het is vol hagedissen,” vulde Vincent aan, die naar de kerkmuur met breuken keek. “We zouden veel plezier hebben …”

Maar hij ging er met een sprong uit toen hij de broeder zijn voet uit zag steken. Deze maakte de pastoor opmerkzaam op de slechte toestand van het hek. Dat was helemaal verroest, een scharnier was losgeraakt en het slot was gebroken.

“Dat zou men moeten repareren,” zei hij.

Priester Mouret glimlachte zonder te antwoorden. En, terwijl hij zich tot Vincent richtte, die met de hond vocht:

“Zeg eens, jochie?” vroeg hij, “weet jij waar vader Bambousse vanochtend werkt?”

Het kind wierp een blik op de horizon.

“Hij zal op zijn veld Olivettes zijn,” antwoordde hij, de hand naar links gericht … “Trouwens, Voriau kan u brengen meneer pastoor. Die weet zeker waar zijn baas is.”

Toen klapte hij in zijn handen en riep:

“Hé! Voriau! Hé!”

De grote zwarte hond kwispelde met zijn staart, aarzelde een ogenblik en probeerde de ogen van de jongen te lezen. Toen, blaffend van vreugde, liep hij naar beneden naar het dorp. Priester Mouret en broeder Archangias volgden hem. Honderd passen verder verliet Vincent ze stiekem en liep weer naar boven naar de kerk. Hij hield ze in de gaten, klaar om achter een bosje te springen als ze achterom zouden kijken. Met de soepelheid van een slang glipte hij weer naar het kerkhof, dat paradijs waar nesten waren, hagedissen en bloemen.

Ondertussen, terwijl Voriau ze op de stoffige weg tegemoetkwam, zei broeder Archangias tegen de priester met zijn geïrriteerde stem:

“Laat toch! Meneer pastoor, het is een vervloekt ras die smeerlappen! Men zou hen in elkaar moeten slaan om te zorgen dat ze aardig voor God zijn. Ze groeien goddeloos op, zoals hun vaders. Ik ben hier al vijftien jaar en ik heb er niet één kunnen bekeren. Zodra ze uit mijn zicht zijn, verdwenen! Ze zijn helemaal op de aarde gericht, hun wijngaarden, hun olijfbomen. Niet één die een voet in de kerk zal zetten. Lomperiken die elkaar bevechten met hun velden met stenen! Die moet je met stokslagen in het gareel krijgen, meneer pastoor, met stokslagen!”

Dan, op adem komend, vulde hij aan, met een vreselijk gebaar:

“Ziet u, die Artauds zijn net als de struiken die hier de rotsen opvreten. Er was niet meer dan een struik nodig om het land te vergiftigen! Dat houdt elkaar vast, dat vermenigvuldigt zich, het leeft toch voort. Het vuur van de hemel zou nodig zijn, net als in Gomorra, om dat schoon te vegen.”

“Men moet nooit de moed opgeven bij de zondaars,” zei priester Mouret, die met kleine passen liep, vervuld van innerlijke stilte.

“Nee, die daar zijn van de duivel,” hernam de broeder heftig. “Ik ben boer geweest, net als zij. Tot aan mijn achttiende jaar heb ik de aarde bewerkt. En later, op het instituut, heb ik gebezemd en groenten schoongemaakt; ik was geboren voor het harde werk. Het is niet hun ruwe werk dat ik hun kwalijk neem. Integendeel, God heeft voorkeur voor degenen die onderaan leven … Maar de Artauds gedragen zich als beesten, ziet u! Ze zijn zoals hun honden die niet naar de kerk gaan en die om de geboden van God lachen. Ze zouden zelfs met hun land slapen, zoveel houden ze daarvan!”

Voriau, zijn staart in de lucht, stond stil, en hernam zijn drafje nadat hij zich ervan verzekerd had dat de twee mannen hem nog steeds volgden.

“Er zijn inderdaad beklagenswaardigen,” zei priester Mouret. “Mijn voorganger, priester Caffin …”

“Een arme man,” viel de broeder in de rede. “Die is bij ons gekomen vanuit Normandië, na een vervelende affaire. Hier heeft hij er alleen aan gedacht goed te leven; hij heeft alles naar de bliksem laten gaan.”

“Nee, priester Caffin heeft zeker gedaan wat hij kon, maar men moet toegeven dat zijn inspanningen niets hebben opgeleverd. Ook mijn inspanningen blijven meestal zonder resultaat.”

Broeder Archangias haalde zijn schouders op. Hij liep een tijdje zwijgend, heupwiegend met zijn grote, magere lichaam dat met bijlslagen gemaakt leek. De zon brandde in zijn nek die van bruin leer leek te zijn gemaakt, en hield zijn harde, scherpe boerengezicht in de schaduw.

“Luister, meneer pastoor,” hernam hij eindelijk, “ik ben te min om u advies te geven, maar ik ben bijna twee keer zo oud als u; ik ken het gebied, dat billijkt te zeggen dat u met zachtheid niets zult bereiken … Begrijpt u, de catechismus is genoeg. God heeft geen genade voor de goddelozen. Hij verbrandt ze. Houdt u daaraan.”

En, omdat priester Mouret met gebogen hoofd zijn mond niet opendeed, vervolgde hij:

“Het geloof verdwijnt van het platteland, omdat men haar te moederlijk benadert. Ze wordt gerespecteerd zolang ze met gezag praat, zonder pardon … Ik weet niet wat ze u op de seminaries leren. De nieuwe pastoors huilen als kinderen met hun parochianen. God lijkt helemaal veranderd … Ik zou zweren meneer pastoor, dat u niet eens meer uw catechismus uit uw hoofd kent.”

De priester, gekwetst door deze wil die zich ruw aan hem oplegde, hief het hoofd en zei een beetje droog:

“Het is goed, uw vlijt is te prijzen … Maar is er niet iets dat u me moet zeggen? U bent vanochtend naar de pastorie gekomen, niet?”

Broeder Archangias antwoordde ruw:

“Ik had u te zeggen wat ik heb gezegd … De Artauds leven als varkens. Gisteren hoorde ik nog dat Rosalie, de oudste van vader Bambousse, zwanger is. Daar wachten ze allemaal op om te kunnen trouwen. Sinds vijftien jaar heb ik er geen gekend die niet eerst het korenveld in is gegaan voordat ze naar de kerk ging … Ze zeggen lachend dat het de gewoonte is van het gebied!”

“Ja,” mompelde priester Mouret, “het is een groot schandaal … Ik ben juist op zoek naar vader Bambousse om hierover te praten. Het zou nu wenselijk zijn dat het huwelijk zo snel mogelijk plaatsvindt … De vader van het kind schijnt Fortuné te zijn, de grote zoon van de Brichets. Jammer genoeg zijn de Brichets arm.”

“Die Rosalie!” vervolgde de broeder, “ze is nog maar net achttien jaar. Dat raakt al verloren op de schoolbanken. Nog geen vier jaar geleden had ik haar in de klas. Ze was al verdorven … Nu heb ik haar zus Catherine, een meisje van elf jaar dat nog schaamtelozer belooft te zijn dan haar oudere zus. Men komt haar in alle holen tegen met die ellendige Vincent … Nou ja, we kunnen hen tot bloedens tot bij de oren grijpen, de vrouw zal altijd in hen blijven groeien. Ze hebben de vervloeking in hun rokken. Wezens die goed zijn om op de mestvaalt te gooien, die met hun smerigheid alles vergiftigen! Het zou een mooie opruiming zijn als we alle meisjes bij hun geboorte zouden wurgen.”

De afkeer en de vrouwenhaat lieten hem vloeken als een ketter. Priester Mouret glimlachte over zijn gewelddadigheid na hem te hebben aangehoord. Hij riep Voriau die naar een nabijgelegen veld was gegaan.

“En kijk!” riep broeder Archangias, terwijl hij naar een groepje kinderen wees die onder in een ravijn speelden. “Daar zijn mijn bengels die spijbelen, met het excuus dat ze hun ouders gaan helpen in de wijngaard! … Wees verzekerd dat die sloerie van een Catherine er middenin is. Ze houdt van glijden. U zult haar rokken over haar hoofd zien gaan. Nou, wat zei ik u! … Tot vanavond, meneer pastoor … Wacht maar, wacht maar, kwajongens!”

En hij rende weg, zijn vieze rabat & over zijn schouder vliegend, zijn grote vettige soutane & trok de distels eruit. Priester Mouret keek toe hoe hij te midden van het groepje kinderen viel, die als schuwe mussen wegvlogen. Maar hij had er Catherine en nog een bij de oren weten te grijpen. Hij bracht ze mee naar de kant van het dorp, terwijl hij ze stevig vasthield met zijn harige vingers en ze overlaadde met scheldwoorden.

De priester liep door. Broeder Archangias riep soms bijzondere twijfel in hem op. Hij zag hem in zijn laagheid en zijn rauwheid als een echte man van God, zonder aardse banden, geheel gericht op de wil van de hemel, bescheiden, ruw, met scheldwoorden vanuit zijn mond tegen de zonde. En hij werd er hopeloos van dat hij zich niet nog meer van zijn eigen lichaam kon ontdoen, niet lelijk te zijn, niet onrein, niet stinkend naar het vuil van de heiligen. Wanneer de broeder hem geschokt had met zijn te ruwe woorden en door een te snelle rauwheid, viel hij zichzelf aan met zijn verfijningen en de trots van zijn aard, als echte fouten. Zou hij gevoelloos moeten zijn voor alle zwakheden van deze wereld? Deze keer opnieuw glimlachte hij verdrietig, terwijl hij bedacht dat hij bijna boos was geworden door de opgewonden les van de broeder. Het was de trots, dacht hij, die hem te gronde zou richten, door hem simpele dingen te laten minachten. Maar, ondanks zichzelf, voelde hij zich opgelucht alleen te zijn, met kleine stappen weg te gaan, terwijl hij zijn brevier & las, bevrijd van die scherpe stem die zijn droom van tere puurheid verstoorde.

Hoofdstuk VI

De weg slingerde tussen instortingen van rotsen, te midden waarvan de boeren beetje bij beetje vijf of zes meters krijtachtig terrein hadden veroverd, beplant met oude olijfbomen. Onder de voeten van de priester kraakte het stof van de diepe wagensporen als sneeuw. Soms, wanneer hij een warmere luchtstroom in zijn gezicht kreeg, sloeg hij zijn ogen op van zijn boek, om te zoeken van waar deze streling naar hem toekwam, maar zijn blik bleef vaag, verloren, zonder deze te zien op de vlammende horizon gericht, op de gewrongen lijnen van dit gepassioneerde, droge platteland, bezwijmend onder de zon, zich geheel overgevend als een vurige en steriele vrouw. Hij boog zijn hoed voor zijn voorhoofd om te kunnen ontsnappen aan de lauwe adem. Hij pakte rustig zijn lezen weer op, terwijl zijn soutane achter hem een stofspoor opwierp dat vlak langs het pad slingerde.

“Goedendag, meneer pastoor,” zei een boer die langskwam.

Die geluiden van spades van al die landerijen haalden hem weer uit zijn stille overpeinzing. Hij draaide zijn hoofd en zag tussen de wijngaarden grote, benige oude mannen die hem groetten. De Artauds rotzooiden in de volle zon met de aarde, zoals broeder Archangias dat zei. Het waren zwetende voorhoofden die achter het struikgewas zichtbaar werden; hijgende borstkassen die langzaam omhoogkwamen, een vurige inspanning van bevruchting, te midden waarvan hij met zijn langzame stap van onwetende liep. Niets verwarrends kwam naar zijn lichaam van de grote liefdesbrij die de prachtige ochtend vulde.

“Hé! Voriau, mensen eet je niet op!” riep een vrolijke harde stem, waardoor de hond die hard blafte, stopte.

Priester Mouret hief zijn hoofd op.

“Bent u het, Fortuné?” zei hij, naar voren komend aan de rand van het veld waarop de jonge boer werkte. “Ik wilde u juist spreken.”

Fortuné had dezelfde leeftijd als de priester. Het was een grote jongen met een onverschrokken uitstraling, de huid al verhard. Hij was een stukje land vol stenen aan het schoonmaken.

“Over wat, meneer pastoor?” vroeg hij.

“Over wat er tussen Rosalie en u gebeurd is,” antwoordde de priester.

Fortuné begon te lachen. Hij zou het wel grappig vinden dat een pastoor zich met zulke dingen bezighield.

“Nou,” mompelde hij, “zij wilde het graag. Ik heb haar niet gedwongen … Pech als vader Bambousse weigert om haar aan mij te geven! U hebt toch gezien dat zijn hond toen straks mij probeerde te bijten. Hij zet hem tegen mij op.”

Priester Mouret wilde doorgaan, toen de oude Arnaud Brichet, die hij eerst niet gezien had, uit de schaduw van een struikgewas kwam, waarachter hij met zijn vrouw zat te eten. Hij was klein van stuk, uitgedroogd door de leeftijd, met een bescheiden uitdrukking.

“Men zal u leugens verteld hebben, meneer pastoor,” riep hij uit. “Het kind is helemaal bereid om met Rosalie te trouwen … Die jongeren zijn samen gegaan. Het is niemands schuld. Er zijn anderen die net als zij hebben gedaan en daar niet minder goed om geleefd hebben … Deze zaak hangt niet van ons af. U moet praten met vader Bambousse. Hij is het die ons minacht, vanwege zijn geld.”

“Ja, we zijn te arm,” jammerde moeder Brichet, een grote, huilerige vrouw, die op haar beurt opstond. “Wij hebben alleen dit stukje grond, waar de duivel stenen laat hagelen, echt … Zonder u meneer pastoor, zou het leven niet te doen zijn.”

Moeder Brichet was de enige vrome van het dorp. Wanneer ze ter communie was gegaan, zwierf ze om de pastorie heen, omdat ze wist dat Teuse altijd een paar broden van het laatste bakken voor haar achterhield. Soms zelfs nam ze een konijn of een kip mee, die Désirée haar gaf.

“Het zijn voortdurende schandalen,” hernam de priester. “Die bruiloft moet zo snel mogelijk plaatsvinden.”

“Maar meteen, als de anderen het willen,” zei de oude vrouw, erg bezorgd over de giften die ze kreeg. “Nietwaar Brichet, wij zullen niet slechte christenen zijn die meneer pastoor tegenwerken?”

“Ik ben er helemaal klaar voor,” verklaarde hij, “en Rosalie ook … Ik heb hem gisteren achter de molen gezien. Wij hebben geen ruzie gemaakt. Wij zijn bij elkaar blijven zitten lachen …”

Priester Mouret viel hen in de rede:

“Goed. Ik zal met Bambousse praten. Hij is daar bij de Olivettes, geloof ik.”

De priester verwijderde zich, toen moeder Brichet hem vroeg wat er met haar jongste, Vincent, was gebeurd. Die was ’s ochtends vertrokken om de mis te dienen. Het was een bengel die raad nodig had van meneer pastoor. Ze liep zo’n honderd passen met de priester mee, klagend over haar ellende, over het gebrek aan aardappelen, over de kou die de olijfbomen bevroren had en over de hitte die de magere oogst dreigde te verbranden. Ze verliet hem terwijl ze hem verzekerde dat haar zoon Fortuné ’s ochtends en ’s avonds zijn gebeden opzei.

Voriau liep nu vooruit op priester Moret. Plotseling schoot hij de landerijen op bij een bocht in de weg. De priester moest een klein paadje nemen dat op een helling omhoogging. Hij was op de Olivettes, het meest vruchtbare gedeelte van het gebied, waar de baas van de gemeenschap, Artaud, Bambousse genoemd, meerdere korenakkers bezat, olijfbomen en wijngaarden.

Ondertussen had de hond zich in de rokken gegooid van een groot bruin meisje, dat een mooie glimlach kreeg toen ze de priester zag.

“Is uw vader er, Rosalie?” vroeg deze laatste haar.

“Daar, vlakbij,” zei ze en ze strekte haar hand zonder te stoppen met glimlachen.

Vervolgens verliet ze het hoekje van de akker die ze aan het wieden was en liep voor hem uit. Haar zwangerschap, nog in het beginstadium, toonde zich alleen in de lichte bolling van haar heupen. Ze had de krachtige schommeling van harde werksters, blootshoofds in de zon, een gebruinde nek met donkere haren die geplant waren als paardenharen. Haar groenige handen roken naar het gras dat ze uittrok.

“Vader,” riep ze, “hier is meneer pastoor die naar u vraagt.”

En ze draaide zich niet om, brutaal, en bleef glimlachen met die lach van een zedeloos dier. Bambousse, dik, zwetend, met een rond gezicht, liet zijn werk in de steek om vrolijk de priester tegemoet te komen.

“Ik zweer dat u me wilt spreken over de reparaties van de kerk,” zei hij, terwijl hij in zijn handen vol aarde klapte. “Nou, nee, meneer pastoor, dat is niet mogelijk. De gemeenschap heeft geen cent … Als de lieve Heer het gips en de dakpannen levert, leveren wij de metselaars.”

Dat grapje van een ongelovige boer deed hem in lachen uitbarsten. Hij sloeg zich op zijn dijen, hoestte en dreigde te stikken.

“Ik ben niet voor de kerk gekomen,” antwoordde priester Mouret. “Ik wilde met u over uw dochter Rosalie spreken …”

“Rosalie? Wat heeft die u aangedaan?” vroeg Bambousse, terwijl hij met zijn ogen knipperde.

De boerin keek de jonge priester brutaal aan, ging met haar witte handen naar haar meisjeskeel, genietend en probeerde hem te laten blozen. Maar hij, cru, met een rustig gezicht, alsof hij over iets sprak waar hij niets bij voelde:

“U weet wat ik wil zeggen, vader Bambousse. Ze is zwanger; ze moet gehuwd worden.”

“Ah! Is het daarvoor,” mompelde de oude man met zijn spottende houding. “Bedankt voor de boodschap, meneer pastoor. Het zijn de Brichets die u sturen, nietwaar? Moeder Brichet gaat naar de mis en u helpt haar een handje om haar zoon uit te huwelijken, dat is te begrijpen … Maar ik doe daar niet aan mee. Het geval staat me niet aan, dat is het.”

De priester, verbaasd, legde hem uit dat het schandaal voorkomen moest worden, dat hij Fortuné moest vergeven, omdat deze bereid was zijn fout te herstellen, afijn, dat de eer van zijn dochter een spoedig huwelijk noodzakelijk maakte.

“Nou, nou, nou,” hernam Bambousse terwijl hij zijn hoofd scheef hield, “wat een woorden! Ik houd mijn dochter, hoort u. Dat alles gaat mij niet aan … Een armoedzaaier, die Fortuné. Nog geen twee cent. Het zou maar gemakkelijk zijn dat om een jong meisje te huwen men alleen maar met haar samen hoefde te gaan. Nou, met jongeren zouden we ’s ochtends en ’s avonds huwelijken hebben … God zij gedankt! Ik heb geen problemen met Rosalie. Men weet wat haar is overkomen, daarmee is ze geen mankepoot of gebochelde; ze zal trouwen met wie ze wil in het land.”

“Maar haar kind?” viel de priester in de rede.

“Het kind? Het is er niet, wel? Het zal er misschien nooit zijn … Als ze van het kind bevalt, zullen we wel zien.”

Rosalie die zag hoe de poging van de pastoor zich ontwikkelde, meende dat ze haar vuisten jankerig in haar ogen moest duwen. Ze liet zich zelfs op de grond vallen, waardoor ze haar blauwe kousen liet zien die tot haar knieën kwamen.

“Houd je op teef!” schreeuwde de vader die boos was geworden. En hij behandelde haar gemeen, met ruwe woorden, die haar stilletjes in haar vuisten deden lachen.

“Als ik je met je vriendje vind, bind ik jullie vast aan elkaar en zet jullie te kijk voor iedereen … Houd je mond! Pas op, deugniet!”

Hij raapte een kluit aarde op die hij, fel, op vier passen afstand gooide. De kluit viel uit elkaar op haar knot, gleed haar nek in en bedekte haar met stof. Onnadenkend spong ze op, ging ervandoor, met haar hoofd tussen haar handen om zich te beschermen. Maar Bambousse had de tijd om haar nog met twee andere kluiten te raken: de een schampte alleen haar schouder; de andere raakte haar volop in de rug, zo hard dat ze op haar knieën viel.

“Bambousse!” riep de priester uit, terwijl hij een handje stenen weggriste dat hij juist oppakte.

“Laat toch! Meneer pastoor,” zei de boer, “het was zacht zand. Ik had stenen naar haar moeten gooien … Men kan merken dat u geen ervaring hebt met meisjes. Ze zijn best hard. Al zou ik haar onder in onze put dopen, al zou ik haar botten breken met een knuppel, dan nog zou ze haar smerigheden uithalen! … Afijn, ze zijn allemaal zo.”