Aan mijn zoons
Pieter, Jan, Julius, Emiel

‘Blick über das Schlachtfeld auf Leipzig’, door Ernst Wilhelm Straßberger, 1813.

‘Op dat moment van grote tegenspoed dacht ik aan die gelukkige zielen die rustig temidden van hun familie waren, terwijl wij de honger en de ellende proefden toen we de stad verlieten. Het was alsof ons het Laatste Oordeel werd getoond.’

Carolus Blomme,
Leipzig, 19 oktober 1813

De Markt in Nevele rond 1900. Carolus Blomme werd hier in 1789 geboren. Het dorp, 15 km ten westen van Gent, telde toen ongeveer 3.000 inwoners. | Foto collectie Carlos Lips.

Introductie

In 1958 verschijnt een uitgebreid artikel in het jaarboek van de Kunst- en Oudheidkundige Kring Deinze van de hand van G.P. Baert getiteld: Het dagboek van Carolus Blomme 1813-1814. Een gezondheidsofficier van Napoleon.¹ Het gaat over een dagboek uit een familiearchief waar ook het 17e-eeuwse manuscript van de genealogie van de West-Vlaamse familie Blomme uit voortkwam.

Deze tak van de familie Blomme is interessant. Niet alleen waren leden van de familie vóór de Franse tijd nog de heren van verschillende heerlijkheden geweest zoals Blommeghem, Marke, Westendhove, het Houtsche en Campagne en Campagnette, andere leden hadden een rol gespeeld bij de eerste vergaderingen van de Staten-Generaal van de opstandige Nederlanden en bij het beleg van Leuven, wat nog een verheffing in de ridderstand tot gevolg had. Carolus’ betovergrootvader, Adriaen Blomme, was burgemeester geweest van het Westkwartier van het Vrije van Brugge, en de oudst bekende voorvader, Pieter Blomme, dateert uit 1492 in Lo, West-Vlaanderen. Nu blijkt dus dat een telg uit een ‘jongere tak’ van deze familie, uit eind 18e, begin 19e eeuw, met de Grande Armée van Napoleon als arts naar Dresden en de Slag bij Leipzig getrokken was.

Het dagboek van Carolus Blomme is eigenlijk niet meer dan een schriftje. Het kent kaft noch schutblad, telt 80 beschreven pagina’s, en is 11,5 bij 10 cm. Het formaat dat makkelijk in een binnenzak past. Het is geschreven in het Frans, de taal van de officieren in de Grande Armée, maar dan wel het Frans van iemand voor wie Vlaams de moedertaal is. Zijn spelling is niet altijd volgens de regelen der kunst, en interpunctie is zo goed als afwezig, zoals in die tijd niet ongebruikelijk was. Er zijn geen hoofdstukken of paragrafen, en plaatsnamen worden haast fonetisch gespeld. Aan landkaarten en plaatsnaambordjes ontbrak het hem klaarblijkelijk.

Zijn schrijfstijl is kort en bondig, voor de moderne lezer op het saaie af wellicht. Vooral de ‘toeristische’ beschrijvingen van de plaatsen en locaties die hij onderweg aandoet zijn weinig boeiend. Soms lijkt het meer op een reisgids. Maar daarmee voldoet Blomme wel aan de gangbare schrijfstijl van de memoires van napoleontische militairen uit die tijd. Bezienswaardigheden die men onderweg tegenkomt, worden beschreven alsof het om een plezierreisje of grand tour gaat. Geïllustreerde reisverslagen waren eind achttiende, begin negentiende eeuw een geliefd genre onder de betere stand. Wie op reis ging en zijn ervaringen bijhield, kopieerde dan ook al gauw dat genre.² Alleen zijn er van Carolus’ hand geen tekeningen bekend.

Blomme was niet de enige legerarts uit de napoleontische tijd die een dagboek bijhield dat een hoog reisgids-gehalte had. Over de Zierikzeese legerarts Bonifacius de Jonge, die evenals Blomme in mei 1813 als chirurgijn was opgeroepen, zegt de historicus Joost Welten: ‘Hij schreef over alles behalve de patiëntenzorg. De Jonge komt in zijn memoires over als een toerist, die toevallig wat routinematige bezigheden verrichtte.’ Het was bijna usance dat een officier de santé eerder de plaatselijke monumenten, gebruiken en curiositeiten beschreef dan de wederwaardigheden van de zieke en gewonde soldaten die aan zijn zorg waren toevertrouwd, aldus Welten.³ Ook Van Driel, die het verslag van Bonifacius de Jonge inleidt, zegt hierover:

‘Omstreeks 1800 was informatie over het reizen naar allerlei landen en steden alleen schriftelijk te bekomen. Voor zijn familie, zijn vrienden en kennissen was Bonifacius de Jonge dankzij zijn gedwongen aanstelling in Napoleons leger iemand die iets van de wereld had gezien. Zo’n dagboek had dan ook mede de functie van een fotoalbum zonder afbeeldingen. De feitelijke oorlog en verslagen van de ellende van zijn patiënten is nauwelijks in zijn dagboek aanwezig. […] Een menselijk oog voor de positie van de duizenden armoedzaaiers die samen de Grande Armée vormen zullen we nauwelijks vinden. De Jonge blijft zich immers bewust van zijn sociale positie.’ ⁴

Maar de aandachtige lezer komt in het dagboek van Blomme toch ook passages tegen waarin we Carolus wat beter leren kennen. Meermaals is er een jongeman met gevoel voor humor aan het woord. Bijvoorbeeld wanneer hij schrijft dat hij dankzij ‘de Goddelijke Voorzienigheid en de benen van onze paarden’ aan de kozakken is ontsnapt, of dat een paar kozakken ‘ons schnaps wilden leren drinken’. De angstige, verscheurde ziel bespeuren we wanneer hij Leipzig na de slag verlaat temidden van de ellende, die aandeed ‘alsof ons het Laatste Oordeel werd getoond’ en denkt aan ‘de gelukkige zielen die rustig temidden van hun familie waren’. Of de empathische Blomme als hij schrijft: ‘het deed me pijn dat we dat eerlijke mensen aangedaan hebben’, wanneer één van zijn collega’s in een jolige bui het porseleinen servies van de gastheer kapot gooit. En de 24-jarige jongeling met de nodige bravoure als hij met twee vrienden, op ongezadelde paarden en enkel een touw als hoofdstel luid ‘Hoera!’ roepend - net zoals de kozakken - een stadspoort passeert en aangehouden wordt.

Gedurende de campagnes van het Franse leger richting het Oosten werden de Russische voorhoedes gevormd door Kozakken. Omdat ze onverwacht opdoken, toesloegen en verdwenen werden ze door de Franse miltairen ook wel ‘loups garoux’ oftewel ‘weerwolven’ genoemd.

Opvallend zijn ook een aantal zaken die ontbreken in zijn relaas. In een wereld die zwaar gelovig was en waar kerkdiensten aan de orde van de dag waren, spreekt hij niet één keer over kerkbezoek, noch over gebeden, terwijl hij toch meerdere keren in uiterst penibele situaties terechtkomt en op z’n minst een schietgebedje gedaan zal hebben. Met Kerstmis bevindt hij zich te Worms, waar hij is ingekwartierd bij ene heer Blattner, en beleeft er de tijd van zijn leven, samen met een oude schoolvriend van hem Karel Debuck. Maar over Kerstmis, of de kerstmis zelf wordt niet gesproken, alleen zegt hij over de Kerstnacht dat ‘de vijand tijdens de Kerstnacht de Rijn probeerde over te steken en de hele stad in alarm was’. Ook is het opvallend dat hij het als arts slechts één keer heeft over zijn medische activiteiten (als hij in Mainz een ziekenhuis binnenkomt waar patiënten liggen met gangreen waar drie dagen niet naar gekeken is), maar bijvoorbeeld nooit over de vele amputaties die hij uitgevoerd moet hebben. Hij was immers in dienst als chirurgijn en niet als arts, en ongeveer 5-10% van de Franse gewonden ondergingen amputaties.⁵ Wel noemt hij enkele keren de ‘arme gewonden die crepeerden van honger en ellende’. Maar nergens is hij zo beeldend als bijvoorbeeld de schrijver van het verslag dat de journalist en uitgever Frederic Schoberl publiceerde na de slag bij Leipzig:

Such […] were the arrangements of the French, that, five days after that engagement, soldiers with their wounds still undressed, and near perishing for want of sustenance, were found on the field of battle, and at last owed their preservation chiefly to the surgeons and inhabitants of this city. To each French column are attached a great number of ambulances, but they are never to be found where they are most wanted. It is universally asserted that the French army surgeons are very skilful men; but, as they seem to consult their own convenience in a very high degree, and their number is too small - for a complete regiment has but five - the arrangements for hospitals in a campaign during which several great battles take place, and in which it is found necessary to crowd the sick and the wounded much too closely together, as was the case in Saxony, are always most deplorable.⁶

Slechts driemaal noemt hij zijn ouders: Eenmaal als hij vertrekt, eenmaal als hij weer thuiskomt en eenmaal als hij in een ziekenhuis in Erfurt ligt, bestolen is en geld nodig heeft. Zijn jongere broers Pieter, Bruno en Felix en zijn zusje Rosalie worden niet genoemd (zoals hij wel deed in de opdracht van zijn latere proefschrift), alleen zijn oudere broer Jan noemt hij wanneer hij Amersfoort passeert en schrijft dat ‘mon frère Jean’ daar gelegerd geweest was. En bovenal: Als arts had Carolus één persoonlijke bediende.⁷ Wie deze goede man is, waar hij vandaan kwam of wat hij van hem vond - we lezen er niets over. Wel schrijft hij als hij in het ziekenhuis ligt dat ‘Mr Cadiot étoit administrateur de ma bourse’ maar of hij daarmee zijn bediende bedoelt, wordt niet echt duidelijk. Al leidt het geen twijfel dat hij een bediende had, zoals ook blijkt uit de keer dat hij hem opdracht geeft om het gebroken servies het raam uit te gooien nadat hij de gedekte tafel van zijn gastheer uit woede omvergegooid had omdat het eten beneden de maat was. En toen hij van zijn eerste geld na de slag bij Leipzig een paard kocht: voor zijn bediende, zodat die ook bereden was. Maar waar of wanneer hij afscheid van hem neemt - we lezen het niet.

De historicus Joost Welten merkt hetzelfde op over het dagboek dat Joseph Abbeel bijhoudt gedurende zijn negenjarig verblijf (1806-1815) in de Grande Armée als gewoon soldaat. Zijn positie in het leger, zijn houding tegenover God, zijn relatie met zijn familie en contacten met personen van het andere geslacht, komen volgens Welten niet aan de orde. Dat Abbeel zich neerlegt bij zijn functie als gewoon soldaat wijt Welten aan zijn onwil om hogerop te komen. Het gebrek aan religie in het verslag van Abbeel verklaart hij als een aanpassing aan het ‘vrijzinnige soldatenmilieu’ dat onder Franse militairen was ontstaan door een opvoeding tijdens de ‘goddeloze Franse Revolutie’. Welten: ‘De legerarts [von] Roos schrijft dat hij aan de Berezina voor het eerst van zijn leven soldaten hoort bidden: zij zijn krijgsgevangen genomen en beseffen hoe moeilijk hun positie is.’ In het Franse leger werd geloof niet openlijk beleden. Bonifacius de Jonge beschrijft daarentegen wél een bezoek aan een Rooms Katholieke kerk in Dresden - nog voordat de slag heeft plaatsgevonden - bij welke dienst de koning van Saxen met zijn familie ook aanwezig is. Ook heeft hij het later over soldaten die in een afgebrande kerk in Bisschofswerda nog wat waardevols weten te plunderen, ‘het geen niemand wonderlijk zal voorkomen, die eenigszins met de zeedenloosheid & veragting van allen godsdienst, die over het algemeen bij de gantsche Armée & bij de gehele Natie heerscht, bekend is’, aldus De Jonge.⁸

Verder valt het ook Welten op dat Abbeel het in zijn memoires niet over zijn familie heeft. Net als Carolus Blomme begint Abbeel zijn relaas vrij abrupt bij zijn oproep voor militaire dienst in 1806 zonder iets te vertellen over zijn afkomst. ‘Slechts één keer is sprake van een brief die Abbeel aan zijn verwanten schrijft of een brief die hij ontvangt’, en Welten concludeert hieruit ‘dat de betrekkingen niet allerhartelijkst waren.’

Dat Abbeel zwijgt over ‘het andere geslacht’ en ‘amoureuze relaties’ doet Welten denken dat Abbeel ‘zich aangetrokken voelt tot mannen’. Maar hij zegt ook: ‘In de vroege negentiende eeuw is het geen usance om in geschrift te koop te lopen met liefdesbetrekkingen van kortstondige aard’. Hij wijst er ook op dat Abbeel, eenmaal teruggekeerd in Vlaanderen, een nieuwe start moet maken en aan zijn reputatie moet denken.⁹ De 25-jarige arts Bonifacius de Jonge daarentegen heeft volgens zijn dagboek duidelijk wel aandacht voor de jongedames die hij onderweg tegenkomt. Hij noemt ze, becommentarieert ze en schrijft over de dochter van de koning van Saxen: ‘de Prinçes was niet schoon, maar gezet & omtrent 29 jaren oud’.¹⁰

Dat Carolus Blomme geen aandacht heeft voor de dames kan men niet zeggen, al blijft het allemaal heel beschaafd. Maar dat neemt niet weg dat het dagboek van Carolus Blomme toch vooral een verslaglegging is, en weinig beschouwend. Over politiek, noch over Napoleon - de veroorzaker van de ellende waar hij in terecht komt - laat hij zich uit. Ook over zijn houding tegenover het Franse bewind, of de geallieerde vijand komt men niets te weten, ook niet wanneer hij Napoleon persoonlijk tegenkomt (maar niet spreekt). Of zoals Baert het zo mooi zegt: ‘de steller trekt geen enkele conclusie, noch dwingt hij er een af’.¹¹

Carolus Blomme was de tweede zoon van Petrus-Johannes Blomme en Maria-Theresia Dobbelaere. Zijn ouders waren in 1785 in het Oost-Vlaamse Sleidinge getrouwd. Zijn vader, die uit Evergem kwam, was in 1788 ‘cum laude et gloria’ in de medicijnen afgestudeerd in Leuven, en daarna arts geworden te Nevele. Ook zijn grootvader aan moeders kant, Petrus Johannes Dobbelaere, was arts. Carolus had een drie jaar oudere broer Jan en een twee jaar jongere zus, Rosalia, en drie jongere broers: Petrus, die net 19 was toen Carolus werd opgeroepen, Bruno, die 15 jaar oud was, en Felix, 10 jaar. Daarnaast hadden Carolus’ ouders drie vroeg gestorven kinderen te betreuren gehad: Florentina uit 1788 na vier dagen, Norbert François, uit 1796 die nog geen drie jaar oud was geworden, en Norbert, uit 1802, die slechts één maand oud werd. Men mag aannemen dat Carolus is vernoemd naar de jongere broer van zijn vader: Carolus Blomme die in 1762, net als Carolus’ vader, was geboren te Evergem maar daar op 24 maart 1772 op tienjarige leeftijd was overleden.

De hele familie Blomme die we hier leren kennen, komt dus uit het gebied ten noordwesten van Gent. Nevele, waar Carolus geboren werd, ligt ongeveer 15 km ten westen van Gent, richting Brugge, en was een niet zeer welvarend dorp. Het telde destijds zo’n 3.000 inwoners. In de 16e eeuw was het een heerlijkheid die toebehoorde aan Graaf Filips van Hoorne, de man die samen met de Graaf van Egmont in 1568 in Brussel werd onthoofd, waarna Nevele verbeurd werd verklaard. In de 18e eeuw was het dorp er weer wat bovenop geklommen, maar in de 19e eeuw ging het opnieuw bergafwaarts, totdat in 1847 het Schipdonkkanaal werd gegraven en weer wat economische activiteit bracht. Als achtjarig jongetje zal hij wellicht iets meegekregen hebben van een klein oproer in Nevele in maart 1798 tegen de zojuist afgekondigde wet op de conscriptie, waarbij gendarmes uit Aalter en Gent naar Nevele werden gestuurd om het oproer te bedwingen.¹² Carolus’ vader functioneerde in het begin van de Franse tijd ook nog als officier public die de doop, trouw en overlijdensregisters van Nevele bijhield. Waar latere functionarissen dat vlekkeloos deden in schoonschrift en met een keurige pagina-indeling schreef Carolus’ vader als een arts: in een rommelig handschrift en in scheve regels over de pagina.

Al met al is Carolus negen maanden onderweg geweest in dienst van het leger van Napoleon, en legde hij meer dan 2.600 km af. Deels met de postkoets, een klein stukje met de boot op de Rijn, maar het merendeel te paard. Dat zegt al iets over de status die Carolus’ familie gehad moet hebben, want de officiers de santé in het leger van Napoleon hadden weliswaar recht op een bediende, maar in principe geen recht op een paard. Wie dat wilde moest het zelf bekostigen, anders was ook een officier de santé gedwongen zich te voet te verplaatsen. Bonifacius de Jonge, de 25-jarige Middelburgse arts die zijn studie al wel had afgerond en daardoor een rang hoger had dan Carolus, verplaatste zich te voet en achterop boeren karren naar west Polen, waar hij werkte in hospitalen. Alleen wie 50 jaar of ouder was had als arts recht op een paard, maar het grote gebrek aan paarden, vooral in de latere oorlogen, dwong zelfs de ouderen te marcheren. Wie een paard had, betaalde dat uit eigen zak, zoals ook Carolus gedaan zal hebben. Gevolg was wel dat hij dan ook nog aan voer voor het beest moest zien te komen - een paard was een dure luxe.¹³ En nadat Carolus ook voor zijn bediende een paard had aangeschaft, hadden ze zelfs voor twee paarden te zorgen.

Een ‘Chirurgien 2me Classe’ te paard. Chirurgijns, of ook wel ‘heelmeesters’, hadden geen recht op een paard - wie te paard ging, zoals Carolus Blomme, betaalde dat uit eigen zak. | Tekening door Eugène Louis Lami.

De reis naar Mainz, waar Blomme - en De Jonge een maand eerder - werd ingelijfd bij de service de santé, werd naar het schijnt betaald uit een voorschot dat hij in Gent gekregen moet hebben.¹⁴ Pas vanaf dat punt werd hij door het leger ingekwartierd bij burgers in de plaatsen die hij aandeed, en waar hij ook te eten kreeg. Hij was dan ook stomverbaasd toen bleek dat hij in Frankfurt, zijn eerste overnachting na Mainz, niets meer hoefde te betalen.

Aanvankelijk verliep de reis voor de jonge Carolus als een plezierreisje. Hij vergaapte zich aan de steden en gebouwen die hij aandeed, sliep in herbergen en voelde zich, zoals hij schrijft, bij tijden een petit seigneur. Pas wanneer hij dieper Duitsland in trekt en in de buurt van het oorlogsgeweld komt, worden de omstandigheden aanzienlijk minder. Hij slaapt en eet regelmatig slecht, of bivakkeert langs de weg als hij naar Leipzig moet. ‘We konden kiezen om in de modder te slapen of om te blijven staan’, zo schrijft hij. En ook de terugreis nadat hij gevangen is genomen en weer vrijgelaten wordt, verloopt - hartje winter - als een jongensboek, met omgeslagen postkoetsen en feestjes en voorstellingen in Amsterdam.

Het was dus lang niet allemaal kommer en kwel wat Carolus overkwam tijdens zijn avontuur van negen maanden. Tussen de veldslagen en de tewerkstellingen in hospitalen door wist hij zich ook te vermaken. Artsen in het leger van Napoleon brachten hun vrije tijd vooral door met lezen en schrijven, schrijft Martin Howard.¹⁵ Bonifacius de Jonge koopt boeken, bezoekt musea en woont muziekoptredens bij gedurende zijn 13 maanden durende militaire avontuur. Van hetgeen Blomme leest horen we niets, maar dat hij in zijn vrije tijd schreef moge duidelijk zijn.

In zijn reisverslag komt een enkele naam voor van personen die de geschiedenisboekjes gehaald hebben. Afgezien van Napoleon zelf, die hij één keer ziet, namen als baron D’Alton, die hem in Erfurt zijn achterstallige gage uitbetaalt na de veldslag, of de Russische generaal Osten-Sacken, die hem na zijn gevangenschap meteen weer laat gaan en hem feitelijk uit de dienstplicht ontslaat. Ook reist hij enige tijd mee met het legertje van ‘de koning van Westfalen’ oftewel Jérôme Bonaparte, een van de broers van Napoleon. Van de mensen bij wie hij ingekwartierd wordt, noemt hij geen namen; pas nadat hij zich achter de geallieerde linies bevindt en weer naar huis reist via Amsterdam, dan wel. Is het uit ‘privacyoverwegingen’? Of was hij bang dat zijn dagboek in verkeerde handen zou vallen en wilde hij niet dat deze mensen risico zouden lopen? De Jonge is veel scheutiger met namen.

Wie hij overigens wel bij naam noemt zijn de vrienden die hij maakt of tegenkomt. De heer Carlier, een chirurgin aide major net als hij, de Nederlandse assistent-majoor Ernmans, of Karel Debuck en Pieter van Drunen, beide gardes d’honneur. Het beeld dat daardoor geschapen wordt, is dat Carolus Blomme zich gemakkelijk en graag in de betere kringen begaf. Carlier zal immers arts geweest zijn, en de gardes d’honneur waren per definitie jonge mannen uit welgestelde families die zich normaliter lieten vervangen voor de dienstplicht, maar in 1813 verplicht werden zich te melden voor het ‘erebaantje’ van garde d’honneur - in een zelf bekostigd uniform en mét een paard. Als hij in Amsterdam verblijft krijgt hij toegangskaarten aangeboden voor een concert bij Felix Meritis, in die tijd bij uitstek een ontmoetingsoord van de Amsterdamse beau monde.

In het hiernavolgende betoog volgen we de reis en de ervaringen van Carolus Blomme aan de hand van zijn dagboek. We komen tot de conclusie dat een gebeurtenis die hij eenvoudigweg omschrijft als een ontmoeting met het Beierse leger, achteraf de Slag bij Hanau blijkt te zijn geweest, en wanneer hij schrijft dat ze zich terug moeten trekken omdat ‘de vijand een groot leger had samengetrokken bij Kassel’ hij het over de inname van Kassel heeft. Door aan het verhaal van Carolus informatie toe te voegen die voor zijn tijdgenoten wellicht vanzelf sprak, maar voor de huidige lezer veelal onbekend is, krijgt het feitelijke relaas van Carolus meer kleur en komen de omstandigheden waarin hij zich bevond tot leven. De dagboeken die Jean François Dumonceau, Willem Kenis, en Joseph Abbeel ons achterlieten, waren heel wat kleurrijker dan dat van Carolus Blomme, en daar wordt hier dan ook dankbaar uit geciteerd. Ook zijn collega Bonifacius de Jonge was gelukkig wat spraakzamer in zijn verslag.

Tot slot is achterin dit boekje het gehele reisverslag van Carolus Blomme opgenomen, vertaald in het Nederlands, voorzien van interpunctie, alinea’s en een enkele hoofdstuk-indeling. Alle plaatsnamen die, zoals hiervoor gemeld, door Carolus enigszins fonetisch waren genoteerd, heb ik aangepast aan hun huidige spelling voor de herkenbaarheid.

Carolus Blomme heeft de notities van zijn gedenkwaardige reis en ervaringen ongetwijfeld opgeschreven voor zijn nageslacht. Helaas ligt zijn verslag nu in een familiearchief, en zijn er geen nazaten van Carolus onder de naam Blomme meer bekend. Ik hoop dat, met dit boekje, zijn uitzonderlijke tocht weer de aandacht krijgt die het verdient.

Eerste bladzijde uit het dagboek van Carolus Blomme. Het hele dagboek telt 80 pagina’s. Blomme schreef in het Frans, alhoewel niet vlekkeloos. Zijn proefschrift uit 1815, ook in het Frans, zal geredigeerd geweest zijn.

1Baert, 1958, p 9-100

2Welten, 2015, p 307-308

3Welten, 2010, p 55

4Van Driel, 2007, p 131

5Howard, 2006, p 187-188

6Schoberl, 2008, p 50

7Howard, 2006, p 237

8Van Driel, 2007, p 164

9Welten, 2021, p 213-217

10Van Driel, 2007, p 161

11Baert, 1958, p 15

12Baert, 1958, p 16

13Howard, 2006, p 227-228

14Van Driel, 2007, p 131

15Howard, 2006, p 237

Opgeroepen voor de Service de Santé

Een ministerieel decreet riep artsen en chirurgijns op om te dienen in het Grote Franse Leger in Duitsland. In mei 1813 werd ik opgeroepen als chirurgien aide-major en kort daarna kreeg ik opdracht te vertrekken naar het hoofdkwartier te Dresden. Al mijn verzoekschriften waren tevergeefs geweest, en het enige wat mij nog restte, was op weg te gaan. Uiteindelijk vertrok ik op 14 juni 1813 met een zwaar gemoed, vooral toen ik mijn lieve ouders moest verlaten, want ik besefte dat ik een slachtpartij tegemoet ging; en daarmee nam ik afscheid van mijn geboorteplaats.

Aldus begint het verslag van Carolus Blomme, een jongeman van net 24 jaar (hij was op 4 mei jarig geweest) uit het Oost-Vlaamse Nevele, die werd opgeroepen om te dienen in het leger van Napoleon. Ten tijde van zijn oproep studeerde Carolus geneeskunde aan de Universiteit van Parijs en hij was net bezig met zijn thesis voor de graad van doctor. Hij had er waarschijnlijk zo’n drie jaar studie opzitten. Maar nu was Carolus conscrit van de Grande Armée en moest hij zijn studie in Parijs onderbreken.

De Oostenrijkse Nederlanden, die we nu zo ongeveer kennen als België en die indertijd ongeveer 3 miljoen inwoners telde, waren in 1794 door de Fransen veroverd en in 1795 geannexeerd, en daarmee werden de Franse wetten ook hier van toepassing. Twee jaar later deed Oostenrijk officieel afstand van de zuidelijke Nederlanden in de vrede van Campo Formio.

Zo ook de ‘Wet op de conscription militaire’ die in de Zuidelijke Nederlanden werd ingevoerd in september 1798.¹⁶ Met de revolutie van 1789-1799 had Frankrijk afstand genomen van het ‘Ancien regime’ en de adellijke klasse. Maar waar voorheen oorlogen gevoerd werden door de landsheer (i.e. de Franse koning), die een beroep deed op adellijken en huurlegers (ook buitenlandse), moest het Franse volk nu zelf voorzien in een leger. Daarom werd de levée en masse in het leven geroepen: Iedere jongeman tussen de 20 en de 25 jaar kon worden opgeroepen om in vredestijd vijf jaar te dienen. In oorlogstijd kende de dienstplicht geen tijdslimiet.¹⁷ In de zuidelijke Nederlanden werden in de Franse tijd in totaal 216.111 jongelingen opgeroepen.¹⁸

Frankrijk was in die tijd het dichtstbevolkte land van Europa met 30 miljoen inwoners. Na het schrikbewind van Robespierre had het Directoire in 1795 de leiding over het land overgenomen, waarna staatsgreep op staatsgreep volgde totdat een jonge Franse officier, de eerste consul van het Directoire, op 9 november 1799 zijn kans schoon zag en naar de macht greep. Generaal Napoleon Bonaparte (hij was toen net 30 jaar oud) had met het Franse leger al diverse overwinningen behaald, o.a. in Italië en Egypte, en zag zich onder voortdurende bedreiging staan van Europese vorsten die de ontwikkeling in Frankrijk met Argusogen volgden. Frankrijk daarentegen ging het onder het nieuwe bestuur economisch echter niet voor de wind en het zag zich genoodzaakt tot gebiedsuitbreiding, waarvan de annexatie van de Oostenrijkse Nederlanden in 1795 al een voorproefje was geweest. De Europese vorsten, en aartsvijand Engeland voorop, sloten daarop coalitie op coalitie om Frankrijk te bestrijden. Daarvoor had eenieder zo zijn eigen redenen, maar het Continentale Stelsel van Napoleon - dat handel met Engeland verbood - was een belangrijk motief.

Zo was Napoleon, die zichzelf in 1804 tot keizer had gekroond in de Parijse Notre Dame, in 1812 ten strijde getrokken tegen de tsaar van Rusland, die zich niet aan het Continentale Stelsel hield. Het werd een expeditie die slecht zou aflopen voor Napoleon en de Franse legers. De Russen trokken zich terug tot achter Moskou, de winter viel in en ziektes en de lange aanvoerlijnen deden de rest. Van de 500.000 man waarmee Napoleon naar Rusland was getrokken keerden er waarschijnlijk minder dan 50.000 terug naar Frankrijk. Het Franse leger was vernietigd. En dat trof ook de inwoners van de departementen in de lage landen: Van de 128 Weertse dienstplichtigen die mee naar Moskou trokken, waren er eind maart 1813 nog 25 over.¹⁹

Datzelfde gold voor de zogenaamde service de santé van het Franse leger - de geneeskundige dienst. Van de meer dan 800 chirurgijns die in februari 1812 geregistreerd stonden, waren er begin 1813 nog maar zo’n 300 in leven. Het aantal artsen in het leger was van ongeveer 100 gekrompen tot slechts 30.²⁰

De service de santé had zijn glorietijd gekend aan het eind van de 18e eeuw gedurende de Franse campagne in Egypte, had redelijk stand gehouden tussen 1800 en 1809 en was daarna ingestort. Bonaparte toonde geen interesse, wetgeving werkte in haar nadeel, de bureaucratie deed zijn intrede, recrutering van medisch personeel verliep moeizaam, en de tekortkomingen van de medische dienst werden met iedere campagne duidelijker zichtbaar. Het steeds wredere karakter van de oorlogsvoering, vooral in Spanje en Rusland, had de artsen bovendien beroofd van enige hulp door de lokale bevolking waar zij in voorgaande jaren nog op hadden kunnen steunen.²¹