My fake plants died because I did not pretend to water them.

—Mitch Hedberg

© Jelmer de Boer

Bertram + de Leeuw Uitgevers

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Typografie binnenwerk: Elgraphic

Tekst en illustraties: Jelmer de Boer

ISBN: 9789461562494

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2017 met ISBN: 9789461562531

NUR: 422 Kamerplanten

www.jelmerdeboer.nl

www.bertramendeleeuw.nl

HANDBOEK VOOR MENSEN DIE HUN KAMERPLANTEN ALTIJD DOOD LATEN GAAN

Jelmer de Boer

Inhoudsopgave

Voorwoord

Intro

Geen jungle

De biografie van de kamerplant

Aarde

Biologie

Plantensoorten

Ziekten en gedoe

De ondankbare plant

Kamerplanten 101

Bronnen en extra informatie

Voorwoord

Alles in het leven is in het begin makkelijk, al snel daarna moeilijk, als je meer leert en oefent juist weer makkelijk, tot je erachter komt dat je nooit alles zult begrijpen en dan maar vrede hebt met je beperkingen. Geleerden hebben het over al dan niet bewuste (on)bekwaamheid, populaire termen zijn ignorance is bliss en het imposter syndrome en mijn favoriete uitleg van deze transitie is het Dunning-Krugereffect.

Dit is met kamerplanten niet anders. In het begin lijkt dat supersimpel: je koopt een plant en zet die in je huiskamer, net als iedereen. Beetje water, beetje licht, hoe moeilijk kan het zijn? Tot de plant doodgaat en je opeens wat moeite moet doen om dat niet nog eens te laten gebeuren. Dan leer je opeens dat het niet zo simpel is als je dacht en het soms nog best wat moeite kost om verschillende kamerplanten in leven te houden. Zodra je die moeite (van leren en proberen) doet en de verzorging van planten in de vingers krijgt, is het opeens weer niet zo moeilijk en je realiseert je al snel dat je nooit de meest geleerde botanicus ter wereld zal worden. Dat is ook niet erg. Want natuurlijk, lieve lezer, je bent heel speciaal, maar ook weer niet zó speciaal.

Dit boek is er voor de teleurgestelde enthousiasteling. Degene die dacht dat het allemaal niet zo moeilijk was en toen van een koude kermis thuiskwam. Maar dat is ook degene die de moeite neemt om het nog eens te proberen. Omdat deze persoon ook weet dat er licht aan het einde van de donkere kamerplantentunnel is. En aan het einde van die tunnel is er nog veel meer. Wat allemaal? Dat lees je in dit boek.

Intro

Er zijn miljoenen mensen die tropische planten in hun westerse huiskamertje zetten en daar geen verantwoording voor hoeven af te leggen aan anderen. Dat lijkt eigenlijk best raar. Het wordt nog verbazingwekkender wanneer mensen die planten in hun huis zetten, ze verwaarlozen en zich dan druk maken dat hun planten doodgaan. Want niemand verplicht je om kamerplanten in leven te houden. Het is niet zoiets essentieels als je lichamelijke, geestelijke of financiële gezondheid. Het zijn maar kamerplanten. En toch maken mensen zich er druk over. Dit boek is daar geen uitzondering op.

De vraag waarom mensen kamerplanten hebben, wordt trouwens helemaal niet in dit boek beantwoord. Je vindt het antwoord op de vraag hoe planten in woonkamers en kantoren verzeild zijn geraakt, maar niet alle beweegredenen van individuen worden behandeld. Dat is ook het mooie aan hobby’s: dingen die leuk zijn om te doen omdat ze leuk zijn om te doen. Die hoeven we niet dood te analyseren. Verzin geen redenen om kamerplanten te nemen. Neem ze gewoon. De kamerplantenhobby is een doel, niet een middel.

Ik heb dit boek geschreven omdat ik het zelf ook niet helemaal snapte. En we weten allemaal dat je iets beter leert als je het uit probeert te leggen aan anderen. Tegelijkertijd was ik ervan overtuigd dat er in het toch al rijke aanbod van kamerplantenboeken iets miste. Er zijn veel uitgebreide en vaak prachtig vormgegeven en rijk geïllustreerde plantenencyclopedieën. In mijn versie van Het nieuwe kamerplantenboek uit 1977 staat in het voorwoord het heuglijke feit dat er al meer dan een miljoen exemplaren van waren verschenen, in verschillende talen. Het is ook een prima boek dat, met de toevoeging van een paar nieuwe populaire plantensoorten en wat technologische vernieuwingen in huiskamers, nog steeds een prima leidraad is voor de beginnend hobbyist. Er zijn ook goede biologieboeken over de werking van planten. Aan Hoe werken planten? 1 en Hoe planten overleven 2 heb ik veel gehad bij het schrijven van dit boek. Er zijn ook talloze boeken geschreven over hoe je decoratief met planten omgaat en binnen de kamerplanten zijn er weer talloze subonderwerpen beschreven, zoals cactussen, planten stekken, hydrocultuur, terraria en bloemschikken. Maar volgens mij was er één boek niet: een boek dat uitlegt wanneer kamerplanten doodgaan en hoe je dat kunt voorkomen. Daarom heb ik dat boek gemaakt.

Je kunt nu trouwens ook werkelijk alle informatie online vinden over vrijwel iedere kamerplant en iedere techniek. In woord maar ook vaak in prima beeld, op YouTube bijvoorbeeld. Wil je weten hoe je een bepaald soort orchideeënzaad ontkiemt? Staat online. Ben je benieuwd naar hoe je een Ficus elastica moet snoeien? Is ook te vinden. Wil je weten wat de allerbeste potgrond is voor die specifieke bananenplant? Staat online. Dat overweldigende aanbod van informatie is een zegen voor de kamerplantenhobbyist. Ik beweer niet dat we door de bomen het bos niet meer zien want ik ben erg blij met alle informatie die er te vinden is. Het zorgt er voor dat steeds meer mensen in aanraking komen met kamerplanten en de drempel van deze hobby steeds lager wordt. Maar er is wel een probleem. Dat probleem, met zoveel dingen online en in boekenkasten, is dat er te veel antwoord wordt gegeven op hoe- en watvragen, en niet vaak op waaromvragen. Terwijl dat laatste type vragen en antwoorden toch echt noodzakelijk is om dingen echt goed te begrijpen.

Als schrijver doe ik vaak mijn best om waaromvragen te beantwoorden. Ik vind dat deze vragen (en juist de antwoorden) vaak essentieel zijn om moeilijke dingen gemakkelijk te maken. Dit boek beantwoordt voornamelijk die waaromvragen. Als je weet waarom iets werkt zoals het werkt, dan snap je daarna ook veel beter wat je moet doen en hoe je dat moet doen. Maar natuurlijk laat ik je niet aan je lot over. Het boek bevat genoeg instructies en how-to’s en ook aardig wat pubquizfeitjes. Ik vind het het belangrijkst om te weten (en te vertellen) waarom er planten in woonkamers staan, waarom de ene plant sterft terwijl de andere dat niet doet, waarom de ene plant bij de ene persoon floreert en juist bij de andere kwakkelt, waarom heel veel mensen dezelfde populaire planten hebben, waarom kamerplantenboeken van veertig jaar oud nog steeds relevant zijn, waarom mensen zich juist nu weer interesseren in kamerplanten en waarom die urban jungle toch zo’n hype is.

Naast de waaromvragen en de antwoorden erop is dit boek ook een vehikel om wat grotere concepten uit te leggen. Zo vind ik het bijvoorbeeld interessant om de verschillen tussen natuur en cultuur te behandelen (en hoe moeilijk het is om er nuances in aan te brengen), om uit te leggen wat biodiversiteit nou eigenlijk is en waarom (en of) het belangrijk is, hoe we kijken naar chaos en orde, wat dat betekent voor kamerplanten, wanneer algemene adviezen gelden en wanneer juist specifieke instructies belangrijk zijn.

Kortom, dit boek heeft weliswaar de titel Handboek Voor Mensen die Hun Kamerplanten Altijd Dood Laten Gaan, maar eigenlijk is het ook Een Kleine Geschiedenis van de Kamerplant, De Evolutie van de Kamerplant, De Beknopte Kamerplantenbiologie en Pubquizfeitjes, Kamerplanteneditie.

Ik hoop dat je er wat aan hebt en zo niet, dat je het met plezier leest.

Jelmer de Boer

Geen jungle

Net als vele andere millennials (ik ben in 1986 geboren) ben ik opgegroeid met tekenfilms. Dat zijn animatiefilms die niet met computers maar met echte potloden, pennen, inkt en papier werden gemaakt. Mijn persoonlijke favoriet is Jungle Book, die overigens al in 1967 gemaakt is. Het verhaal in Jungle Book werd geleend van het gelijknamige boek van Rudyard Kipling. Dat boek uit 1894 is een collectie fabels met vooral dieren in de hoofdrol. De Disney-versie gaat over een kind (Mowgli) dat opgroeit tussen de wolven, avonturen beleeft met dieren en voor een lastige keuze staat wanneer hij moet kiezen tussen het leven in de jungle en teruggaan naar een mensendorp. Maar goed, lieve lezer, u leest een boek over kamerplanten dus u bent net als ik een millennial dus u kent het plot.

In Jungle Book wordt een romantisch beeld geschetst van de jungle: een vrolijke groene chaos met hier en daar wel wat gevaren, maar toch vooral dansende en zingende dieren die vrienden met elkaar zijn en (spoiler alert) waar het goede overwint. De vrolijkheid van de jungle met een groen decor wordt nog eens versterkt wanneer het minder goed gaat met de hoofdpersoon en een dor en brandend grasland deze moeilijke fase in z’n avontuur (letterlijk) illustreert.

Deze film heeft samen met gelijksoortige stripverhalen3 en tekenfilms4 met dieren in de hoofdrol, talloze tripjes naar dierentuinen5, vrolijke prentenboeken6 en natuurdocumentaires7 voor een romantisch en idyllisch beeld van de jungle bij me gezorgd. Maar zo’n jungle is dus eigenlijk helemaal geen vrolijke chaos. Het woord jungle is precies in de regio waar Kipling de verhalen in z’n boek liet afspelen geleend van het woord jangal (of jańgla/jańgala), dat in het Sanskriet en andere naburige talen zoiets als ‘ondoordringbaar struikgewas’ betekent. Tegenwoordig betekent jungle ongeveer hetzelfde en zo’n beetje alle natuurdocumentaires gebruiken het woord om tropische regenwouden mee aan te duiden. Zulke tropische regenwouden staan bijna zonder uitzondering bekend om hun ongekende biodiversiteit (hierover later in dit boek meer). Toen Kipling zijn Jungle Book schreef, bestond de term biodiversiteit nog helemaal niet. In die tijd werd jungle vooral gebruikt als karakterisering van gebieden die nog niet in cultuur waren gebracht of waar het kolonialisme (daarover straks ook meer) nog geen orde in de chaos had geschapen. De term jungle heeft tegenwoordig ook die betekenis: chaos. Het heeft een connotatie van wetteloosheid, maar tegelijkertijd krijgt het woord jungle steeds meer een romantische lading. Het lijkt de oerstaat van wereld te zijn. Een onaangetaste en pure plek.

Die oerstaat is wat veel mensen tegenwoordig proberen na te bootsen in hun huis: (grote) kamerplanten zijn niet aan te slepen en met behulp van Instagram, YouTube en Pinterest wordt een kamerplantengekte aangezwengeld. Wat mij betreft is dat een goede trend. Niet omdat planten de lucht zuiveren (daarover in dit boek meer), omdat ze zoveel extra zuurstof in je kamer brengen (daarover later ook meer) of omdat je er gelukkiger van wordt (ik kan me niet voorstellen dat een plant een bepalende factor is voor levensgeluk), maar omdat planten verzorgen een activiteit is die tijd en geduld vergt, en waar je wat van kunt leren. Bovendien is het verzorgen van kamerplanten een hobby die biologie, geografie en geschiedenis combineert met handenarbeid. Genoeg redenen om eens wat groens in huis te halen. Maar het nabootsen van een jungle is verkeerd. In een jungle (als we er een tropisch regenwoud mee bedoelen) groeit iedere plant precies op de plek die voor die plant het meest geschikt is8. Daarom is er ook een enorme soortenrijkdom9: bijna iedere plant heeft zich zo ontwikkeld dat hij daar op die plek goed concurreert met een andere soort, die het weer op een andere plek goed doet. Dat complexe samenspel van vele duizenden soorten is nooit volledig te begrijpen, laat staan na te bootsen.

Als je niets zou doen in een doorsnee Nederlandse huiskamer, dan zal er, afgezien van wat schimmels en mosjes, nooit een bonte collectie tropische kamerplanten gaan groeien. Het is er te donker, te koud, te droog en het Nederlandse klimaat werkt niet mee. Daarom is het beter om als liefhebber van kamerplanten af te stappen van dat romantische jungle-idee en te kijken naar tuinders. Als je tropisch wilt tuinieren in een vrij donkere ruimte, in een gematigd klimaat, dan ben jíj verantwoordelijk voor je planten. Niet het toeval. En wij Nederlanders zijn juist heel erg goed in planten kweken op grote schaal. In grote glastuinbouwgebieden zoals het Westland wordt niets aan het toeval overgelaten. Daar is geen urban jungle maar gewoon intensieve tuinbouw, waar honderdduizenden van dezelfde planten op dezelfde manier worden gekweekt om in honderdduizenden verschillende huiskamers te staan.

Dat is dus de insteek van dit boek: een jungle willen creëren is een mooi streven (en mensen moeten ook vooral #urbanjungle blijven gebruiken, hoewel het een contradictio in terminis is) maar een jungle is per definitie niet maakbaar. We mogen daarom wel wat meer afkijken bij tuinders en boeren, die precies het tegenovergestelde van chaos willen creëren, zich toeleggen op specialisatie in plantenverzorging en zo weinig mogelijk aan het toeval willen overlaten. Als we van hen kunnen leren hoe we kamerplanten zo goed mogelijk kunnen verzorgen onder een dak in een West-Europees klimaat 10, dan kunnen we daarna wel net doen alsof we een jungle in huis hebben. Maar jungle of niet, het is eerst verstandig om erachter te komen waarom we überhaupt planten in ons huis (willen) hebben.

De biografie van de kamerplant

Waarom hebben mensen planten in hun huis? is een vraag die niet over specifieke gevallen gaat, of over redenen waarom een persoon een plant koopt. Dat is niet relevant en moet iedereen zelf weten, dat is immers de charme van hobby’s. Een individu kan er inderdaad van overtuigd zijn dat kamerplanten de lucht zuiveren en zich een beter mens voelen zodra er een Sansevieria trifasciata (vrouwentongen—harde blaadjes uit de grond) in de vensterbank staat te pronken. Dat mag. Een andere reden om een plant te nemen is omdat de plant zo mooi staat als decorstuk in een doorsneehipsterwoning (en op Instagram). Die reden gebruik ik zelf bijvoorbeeld graag. En weer een andere reden kan zijn dat kamerplanten objecten zijn die verzorgd kunnen worden, groeien en (kunnen) bloeien en daarom als een project met hopelijk succesvolle uitkomst worden gezien. Het is een meer hobbymatige benadering: een leuk projectje voor in je vrije tijd. Het is allemaal prima. Maar we beantwoorden de verkeerde vraag. Want eigenlijk is het belangrijk te weten waarom wij, mensen in de eenentwintigste eeuw, voor het gemak in Nederland en België, ons niet geroepen voelen aan iemand verantwoording af te leggen wanneer wij besluiten een kamerplant in onze huiskamers neer te zetten (met de intentie de plant voor zeer lange tijd te laten staan). De vraag waarom hebben mensen planten in hun huis? gaat dan niet over waarom je als individu een plant koopt, maar waarom we dat als menselijke soort doen. Eigenlijk is de vraag te herformuleren als Waarom is het normaal om plantaardige levensvormen in een pot in overdekte verwarmde leefomgevingen bestemd voor mensen te plaatsen? Er is namelijk niemand van mijn Drentse voorouders die in de hoek van hun plaggenhut een prachtige bananenboom had staan en stekjes met hun buren uitwisselde. En er is ook niemand van de Friese kant van de familie die tussen het fierljeppen door een zakje potgrond moest kopen voor de Ficus lyrata in de vensterbank van het skûtsje. Maar toen ik jong was in de jaren negentig, stonden er wel mooie bolcactussen (met de prachtige naam schoonmoedersstoel) in onze woonkamer, en een kamerlinde (Sparmannia africana) die ieder jaar gestekt werd. Later werd er nog een prachtige Strelitzia reginae (die paradijsvogelplant) aan de collectie toegevoegd. En toen las ik als jong ventje ook Het nieuwe kamerplantenboek11 uit de boekenkast van mijn ouders. Ergens tussen de plaggenhutten, skûtsjes en nu is het normaal geworden om planten in huis te plaatsen en is het woord kamerplant ingeburgerd.

Verlichting

Rudyard Kipling, de schrijver van Jungle Book, was een Brit maar woonde in India. Dat deed hij niet omdat hij een digital nomad was die een exotische voordelige locatie (met een relatief snelle internetverbinding en Engelssprekende locals) verkoos boven een treurige en duurdere Britse stad, maar omdat Groot-Brittannië in die tijd het spel Risk in de echte wereld probeerde te winnen. In het jaar 1900 was het land niet alleenheerser in India (en het huidige Pakistan, Bangladesh en Afghanistan), maar ook in grote delen van Afrika, in Australië, Nieuw-Zeeland, Maleisië en nog veel meer streken. Kortom: ze waren nogal aanwezig op de wereld om hun macht uit te breiden. Een paar jaar eerder reisde de fictieve figuur Phileas Fogg in het boek Reis om de wereld in 80 dagen 12 van Jules Verne ook langs de nodige plekken met aardig wat Britse aanwezigheid: Suez in het huidige Egypte, Bombay (het huidige Mumbai), Singapore en Hongkong bijvoorbeeld. Het Britse rijk heeft zo een flink stempel gedrukt op de wereld en dat zien we nu nog steeds.

Al een paar eeuwen eerder waren er andere Europese landen en personen die hun macht over de wereld probeerden uit te breiden13. De Portugezen waren er al snel bij en de Spanjaarden trouwens ook. Columbus, een Italiaan in Spaanse dienst, zocht een zeeweg naar India via het westen. Hij baseerde zich op de juiste veronderstelling dat de aarde rond was (als een bolcactus, niet als het blad van een pannenkoekenplant), maar gebruikte daarvoor een eeuwenoude kaart die de omtrek van de aarde een paar duizend kilometer te laag had ingeschat. Het verhaal is bekend: hij landde in wat later De Nieuwe Wereld zou worden genoemd, maar dacht dat hij in India was. Dat Vikingen en misschien Chinezen al eerder het continent bezochten, dat er al duizenden jaren inheemse volkeren leefden en dat Columbus landde in het Caraïbisch gebied (dat ook pas later die naam kreeg), wordt even vergeten als we spreken over ‘de ontdekker van Amerika’.

Een paar jaar later voer Vasco da Gama namens de Portugezen naar India, maar dan via een wat snellere weg (via het Oosten dus). In diezelfde eeuw hadden de Portugezen al meerdere reizen ondernomen naar westelijk Afrika en het huidige Ghana bereikt, maar de zeeweg naar India opende flink wat deuren voor zeereizen in de komende jaren.