ONCE UPON A FUTURE

Copyright © 2020

Leen Zevenbergen en Ruud Veltenaar

Redactie

Pascal Panis

Uitgever

Bertram + de Leeuw Uitgevers

www.bertramendeleeuw.nl

Ontwerp en illustraties

Studio TOMIS

www.tomis.eu

Fotografie

Marlous Dirks

ISBN 978-94-6156-265-4

Eerste druk, maart 2020

Duurzaamheid

Leen en Ruud willen dit boek zo duurzaam mogelijk uitgeven. Daarom is er gekozen
voor FSC-papier Munken Premium Cream, gemaakt van bomen uit verantwoord
beheerd bos. Het gehanteerde lettertype Mrs Eaves bespaart inkt en we gebruiken
lijm en laminaat die het minst belastend zijn voor de natuur. Bovendien is de tekst
gedrukt in 90% zwart.

Inhoud

Hoofdstuk 1

Drie drijvende krachten die onze wereld onvermijdelijk en onomkeerbaar transformeren naar een volgende fase in onze beschaving

Exponentiële technologie – voorbij ons voorstellingsvermogen

Alleen een holistische benadering helpt ons verder en duurzaamheid is de enige echte vorm van vooruitgang

Globalisering – van holoceen naar antropoceen

Hoofdstuk 2

Algehele reset van ons denken, doen en laten

De megashifts: algehele reset van denken, doen en laten

Natuur – Moeder Aarde in het universele centrum van de mens

Consumptie – wie bepaalt wat en hoe er wordt geproduceerd

Kapitaal en de essentie daarvan: waarde creëren in de echte economie

Bezit – nieuwe vormen van eigendom

Werk – van een fulltime equivalent in dienstverband naar sociaal ondernemerschap

Technologie – van passieve gebruikers naar actieve makers

Governance – acteren en besturen vanuit gedeeld ecobewustzijn

Leiderschap – mensen en organisaties verbinden met een doel

Hoofdstuk 3

Monumentale veranderingen in de belangrijkste sectoren van de maatschappij

Kansen benutten die nu nog niet worden gezien

Toekomst van onderwijs: ontdekker en ontwikkelaar van potentieel en facilitator van passie

Gezondheidszorg: verschaffer van welzijn met de focus op preventie

Agri en voedsel: op weg naar duurzaam, gezond en ethisch voedsel

Energie – facilitator van duurzame en betaalbare energie voor iedereen

Mobiliteit – facilitator van fysieke verbindingen tussen mensen en organisaties

Finance – facilitator van ecologische, sociale en financiële vooruitgang

Industrie & business – facilitator van innovatie en een beter leven

Overheid – facilitator van evolutie met de focus op volgende generaties

Hoofdstuk 4

De impact op ons leven, dromen, ambities en het verlangen naar betekenis en zingeving

Waarom ons leven er altijd toe doet – mits we kantelen van homo economicus naar homo verus, de waarachtige mens

De zeventien SDG’s als kompas voor de mensheid en als startpunt voor elke organisatie in de 21e eeuw

Democratie 4.0: burgers voor burgers die stemmen op leiders met karakter

Participatiesamenleving – waarde creëren in onderlinge afhankelijkheid

Smart, social & human: hoe leven we samen in de stad van de toekomst?

Sociaal kapitalisme – de enige vorm waarbinnen het kapitalisme kan blijven voortbestaan

‘Drawdown’: raamwerk voor het kantelen van onze gewoonten naar duurzame vooruitgang

Hoofdstuk 5

Ben jij een optimist, pessimist of een realist en wat zijn je belemmerende overtuigingen?

Vier scenario’s – ze veranderen ons leven, ons werk en onze dromen

Scenario voor de optimist tot 2040 – die alleen maar kansen ziet in de toekomst

Scenario voor de realist tot voorbij 2050 – business als unusual en vooral blijven vasthouden aan de illusie van economische groei

De pessimist – heb ik het niet altijd al gezegd dan?

Expedition 21 – ons model dat aantoont dat ontsnappen onmogelijk is: er komt een betere wereld

Hoofdstuk 6

Blijf je in ‘winterslaap’ of ben je wakker en doe je mee?

Bondgenoten in de 21e eeuw – ben je al een cultural creative?

Enige zekerheid in de 21e eeuw – de bedoeling en nietonderhandelbare waarden

Hey you, yes you! – ben jij een human resource of een human being?

Expeditie ‘Leven’ – leef, leer, heb lief en streef naar een grootse nalatenschap

Het geheim van een gelukkiger leven en de kunst van gelukkig sterven

Start nu, uiterlijk morgen – het is eenvoudig en heel erg leuk!

Voorwoord

Ons huidige begrip van de wereld is behoorlijk gedateerd en stamt in essentie uit de 16e eeuw, het tijdperk van filosoof en verlichter René Descartes en wetenschapper Isaac Newton. Dat begrip heeft de mensheid veel gebracht, waaronder de moderne wetenschappen en alsmaar toenemende welvaart, gezondheid en een steeds hogere levensstandaard. Volgens René ten Bos, hoogleraar filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en voormalig Denker des Vaderlands, leven we in het antropoceen tijdperk, waarin de mensheid een ecologische macht is geworden en dwaalt in een moeras van totale desoriëntatie. We weten niet wie we zijn, waartoe we er zijn en waarheen we op weg zijn. En is het niet vreemd dat we als vermoedelijk meest intelligente soort op aarde onze enige levensomgeving willens en wetens over de rand van de afgrond duwen? Want we kunnen moeilijk ontkennen dat we een paar fundamentele problemen en uitdagingen hebben.

Holistische benadering – Ten eerste is er geen bevredigende verklaring voor het feit dat we bewustzijn en betekenis in ons leven hebben. Ten tweede laat de moderne fysica zien dat onze waarnemingen sterk afhankelijk zijn van de kenmerken van de waarnemer op grote kosmische en kleine subatomaire schaal. Ten slotte worden we steeds meer geconfronteerd met humanitaire en ecologische crises die aantonen dat onze wereld en grote problemen sterk met elkaar zijn verbonden. Ze vragen om een holistische benadering, waarbij mensen, organisaties, landen en continenten samenwerken binnen een vorm van wederzijdse afhankelijkheid. Dit in plaats van maar blijven streven naar onafhankelijkheid en individualisme. Ons begrip van de realiteit groeit gelukkig steeds meer om de grote uitdagingen waarvoor we staan holistisch te benaderen.

Klein beginnen – In dit boek betogen wij dat de mensheid druk bezig is met het stapelen van crises en dat we langzaam maar zeker onze leefwereld categorisch vernietigen. De biodiversiteit op onze planeet daalt alarmerend, de aarde warmt op en de solidariteit onder mensen en volkeren staat onder druk. Ongelijkheid, boosheid en geweld op straat nemen toe. Om dit op te lossen, moeten we klein beginnen: in ons eigen leven, in onze straten, op het werk en binnen ons netwerk. Het probleem ligt in onszelf en het enige wat we hoeven te doen is de verandering zijn die we in de wereld willen zien. Het creëren van een wereld waarnaar we allemaal verlangen, begint ook bij onszelf. Leiderschap tonen in het goede doen, zodat anderen niet volgen, maar evengoed gaan leiden binnen netwerken van solidariteit en gemeenschap.

Call to action – Dit is een handboek voor activisten, idealisten, pragmatici, denkers en vooral doeners. Pijnlijke dilemma’s worden transparant en confronterend uiteengezet en fascinerende visies en oplossingen worden aangedragen, waarmee het boek een perfecte balans vormt tussen visie en praktijk. Sommigen zullen het lezen als een ‘wake-up call’, maar het is vooral bedoeld als ‘call to action’. Dit boek doet een niet-vrijblijvend appèl op hoofd en hart om ‘wakker te worden en te blijven’ en na te denken over wie je wilt zijn en wat je wilt betekenen voor andere mensen in een wereld die continu verandert en waarin onzekerheid en turbulentie de enige zekerheden zijn.

Hoe het anders kan en moet – Dit boek laat je ook opgewekt en vastberaden zien hoe het anders kan en moet: een nieuwe en betere wereld ontstaat vanuit medemenselijkheid en onderlinge betrokkenheid. Bovendien wil dit boek je niet in beweging brengen door waarschuwingen uit te delen en een beroep te doen op je angsten. We willen je inspireren om deel te nemen aan de vorming van een andere wereld. Zodat we komen tot een nalatenschap die we met trots en plezier kunnen delen met onze kinderen en de daarop volgende generaties.

Inleiding

We leven in turbulente tijden. Bijna niets lijkt meer wat het is, waarheid en onwaarheid lopen door elkaar en er is geen duidelijkheid of eenduidigheid meer over waar we staan en waar we heengaan in de wereld. Overal om ons heen lezen we meningen, onderzoeksresultaten die elkaar tegenspreken, nepnieuws en opinies op social media. Ook horen we verhalen van trendwatchers, politici, wetenschappers, ondernemers, vrienden en kennissen. Waar we met elkaar heengaan, varieert van het ergste doemscenario tot de meest rooskleurige wereld waarin iedereen gelijk is en het goed heeft. Een wereld van overvloed aan alles. Toch overheerst een gevoel van onbehagen, van onzekerheid. Negatief nieuws is nu eenmaal populairder dan positief nieuws. Een van de weinige radiostations die elk uur positief nieuws uitzenden, is Sublime FM. Voor de rest smullen we van aanslagen, slachtoffers, tsunami’s, oorlogen, de klimaatcrisis en klimaatvluchtelingen die door populistische leiders en andere opportunisten sterk gebagatelliseerd of zelfs ontkend worden. In films zien we het ene rampscenario na het andere en vliegen de bomscherven en haatpreken ons om de oren.

2007 als keerpunt – Wanneer zijn die onzekerheid en onrust begonnen en waar werden die door veroorzaakt? Een interessant boek van Thomas Friedman, door velen bejubeld en door anderen verguisd, is Thank You for Being Late. Hierin is helder beschreven waar onze onrust vandaan komt. Dit op basis van een aannemelijke theorie die inmiddels door velen wordt omarmd. Friedman stelt dat 2007 een keerpunt in onze geschiedenis was als het gaat om de ontwikkeling van nieuwe exponentiële technologieën. Hij maakt duidelijk dat de snelheid waarmee deze technologieën zich ontwikkelen beduidend hoger ligt dan de snelheid waarmee onze menselijke hersens die veranderingen kunnen verwerken. Dit zorgt voor een behoorlijke portie onrust bij de gemiddelde mens.

Antropoceen tijdperk – Bovendien kom je nauwelijks nog een webpagina tegen die geen melding maakt van artificial intelligence, de blockchain of de bitcoin. Er is dus nog veel meer aan de hand dan deze voortrazende technologieën. Dit noemt Friedman de tweede onruststoker. Het voortbestaan van de wereld, duurzaamheid, energietransitie, de noodzaak van een mondiale biosfeerpolitiek en de overgang naar een circulaire economie, die alle behoren tot het huidige tijdperk, het antropoceen, zijn ook sinds 2007 tot uitbarsting gekomen en maken een exponentiële groei door. Het antropoceen komt later in dit boek uitgebreid aan bod. Het is het tijdperk waarin de mens een ecologische macht is geworden en in staat is gebleken om het klimaat te veranderen. Het is ook het tijdperk waarin steeds duidelijker wordt dat de aarde geen commoditeit is, maar een ecosysteem dat we moeten koesteren en dat we niet grenzeloos kunnen plunderen en vergiftigen. Niet de planeet staat ten dienste van de economie, maar de economie staat mede ten dienste van de planeet. De natuur kan zonder ons mensen, maar wij kunnen niet zonder de natuur. Het antropoceen is de derde en laatste fase van de overkoepelende periode waarin onze planeet nu verkeert, het holoceen genaamd.

Onze planeet redt het voorlopig nog wel – We hebben het hierboven over het voortbestaan van de aarde, terwijl we in feite spreken over het voortbestaan van de mensheid. Want onze planeet redt het voorlopig nog wel. Voor de mensheid moeten we ons hart vasthouden. Hoewel de theorieën sterk uiteenlopen, lijkt het erop dat onze planeet nog miljarden jaren te gaan heeft voordat de zon dooft en de aarde en de maan ophouden te bestaan. We hebben nu dus twee razendsnel voortschrijdende onruststokers te pakken: technologie en duurzaamheid. Die spelen met het lot van de mensheid. Het zijn twee boeiende en vooral grote veroorzakers van diep ontwrichtende crises.

Drie crises – Otto Scharmer, Duits hoogleraar, associate professor aan MIT en bedenker van Theorie U, beschrijft in zijn boek Leiden vanuit de aandienende toekomst drie fundamentele crises die de 21e eeuw kenmerken: een ecologische, een sociaal-economische en een spiritueel-culturele crisis. De ecologische crisis blijkt uit het feit dat we jaarlijks 50% meer natuurlijke hulpbronnen consumeren dan onze planeet produceert. Als gevolg daarvan is de afgelopen vijftig jaar een derde van onze landbouwgrond verdwenen en leiden snel dalende grondwaterspiegels tot voedselschaarste en -rellen. De sociaal-economische crisis is net zo ernstig. Nog steeds leven 2,5 miljard mensen van minder dan anderhalve euro per dag en is het aantal chronisch armen de afgelopen decennia nauwelijks verminderd. Verder zien we een sterk toenemende polarisatie in de samenleving. Een van de dieptepunten: in de VS is een elite van één procent rijker dan de resterende onderlaag. Een ander voorbeeld. De CEO’s van de top 200-bedrijven in de VS verdienen bijna driehonderd keer meer dan hun gemiddelde werknemer. Creëren deze leiders daadwerkelijk driehonderd keer meer waarde? En verder: als de beloning van een CEO bestaat uit opties en als die beloning mede is gekoppeld aan de winst van de vennootschap, bestaat de kans dat hij de belangen van de aandeelhouders laat prevaleren boven die van de overige stakeholders. De spiritueel-culturele crisis manifesteert zich in de verontrustende cijfers over toenemende depressies en burn-outs bij (ook) jonge mensen. Dit zijn signalen van een groeiende kloof tussen wat we doen en wie we ten diepste zijn. Volgens de World Health Organization stierven er in 2000 tweemaal zo veel mensen ten gevolge van zelfmoord als in oorlogen en andere geweldsconflicten op de hele wereld.

Onbelemmerd zakendoen in de wereldmarkt – Behalve technologie en duurzaamheid is er nog een derde onruststoker die onze samenleving diep ontwricht: globalisering. Of we het nu leuk vinden of niet, de wereld wordt in termen van Friedman steeds platter, steeds transparanter en steeds kleiner. Een bakker uit Puerto Varas in Chili verkoopt zijn producten via internet net zo gemakkelijk in Nederland als in Santiago. Grenzen vervagen, overheden hebben het niet meer voor het zeggen en ondernemers kunnen vrijwel onbelemmerd zakendoen in de wereldmarkt. Met alle voordelen, maar ook met alle nadelen van dien. Want niemand zal opstaan als dat internationale zakendoen van het neoliberalisme negatieve gevolgen heeft voor onze planeet, lokale economieën en middenstanders. Wie zou dat moeten doen dan? Het is opvallend dat een andere Friedman – Milton Friedman – een liberale vrijlating van markten beschrijft, die later door neoliberale overheden wordt gezien als de oplossing voor allerlei problemen. Het oude idee van de ‘commons voor allen’ wordt vervangen door marktwerking, waarbij overheidstaken als gezondheidszorg, openbaar vervoer en thuiszorg worden overgelaten aan de vrije markt. Dit resulteert overigens niet in een daadwerkelijke vrijlating van markten, maar in de creatie ervan. ‘Marktconstructivisme’ is het woord dat hierbij past.

De drie onruststokers leiden tot crises en een betere wereld – Technologie, verduurzaming van onze economieën en maatschappij én globalisering zijn dus de drie belangrijkste onruststokers en drijvers van grote transformaties, ontwrichting en exponentiële groei. Deze onruststokers zorgen niet alleen voor stress en onzekerheid. In hun wrede voortgang leiden ze uiteindelijk ook tot diverse crises die weer op hun beurt leiden tot een betere wereld. De mens kan zijn destructieve gedrag alleen maar fundamenteel veranderen als hij ten diepste verlangt naar deze betere wereld en een crisis ervaart die uitstijgt boven zijn individuele persoonlijkheid.

De perfecte storm – De drie belangrijkste onruststokers van grote transformaties staan niet op zichzelf. Samen met de drie eerdergenoemde crises vormen ze ‘de perfecte storm’. Hoe gaan we ons daaruit redden? Wat betekent dat voor ons leven, voor ons werk en voor onze ambities en dromen? Dit boek pakt deze uitdagingen op en beschrijft ze in detail, met duidelijke voorbeelden en de beschrijving van bedrijven en instanties die op diverse terreinen actief zijn.

Heel veel vragen – Dit boek behandelt vragen. Veel vragen. Heel veel vragen. Wat houdt artificial intelligence in? Wat is de (meer)waarde ervan en welke ethische valkuilen schuilen hierin? Hoe ontwikkelt de financiële wereld zich? Verdwijnen banken en wat komt er dan voor in de plaats? Wat zijn de gevolgen en mogelijkheden van de blockchain, cryptocurrencies, nanotechnologie en robotica? Hoe ontwikkelen deze technologieën zich exponentieel en wat is de betekenis van de zes D’s? Waarom leiden exponentiële technologieën tot sociale innovaties en democratisering van producten en diensten die veel belangrijker zijn dan deze technologieën zelf? Waarom gaan financiële stromen anders lopen? Waarom hebben investeerders geen zin meer in pure aandeelhouderswaarde? Wat betekenen externaliteiten voor de werkelijke integrale kostprijs van producten en diensten die nu zo goedkoop lijken?

Waarom is de overgang naar een circulaire economie onvermijdelijk? – Wat is duurzaamheid? En wat moeten we met onze energietransitie terwijl we weten dat energie overvloedig en bijna gratis wordt? Waarom is de overgang naar een circulaire economie onvermijdelijk en ook een vorm van voortuitgang terwijl we hiervoor een deel van onze welvaart inleveren? Hoe kunnen we de 17 SDG’s (Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties) als kompas inzetten voor organisaties in de 21e eeuw? Opmerkelijk is hoe weinig mensen van deze SDG’s hebben gehoord, laat staan dat ze die in hun leven en werk hebben geïntegreerd. Opvallend is ook hoeveel mensen nog steeds de Club van Rome negeren, terwijl deze ons al decennialang probeert uit te leggen hoe we met onze schaarse natuurlijke bronnen moeten omgaan. Waarom denken we dat we in Nederland het probleem van broeikasgassen kunnen oplossen? Wie zijn de befaamde B Corps die de wereld verbeteren en hoe verdienen ze hun geld? Is het dan echt zo dat alleen duurzame bedrijven uiteindelijk overleven? En waarom is het belangrijk dat de focus verschuift van ‘doing well’ (geld verdienen) naar ‘doing good’ (waarde creëren voor alle stakeholders)?

Hoe fijn is het dat Amazon de totale keten wil domineren? – En wat houdt globalisering in? Is het wel zo fijn als er geen grenzen meer bestaan in het internationale zakendoen? Als er geen grenzen meer zijn dankzij de neoliberale filosofie, die staat voor een ideologie of beleidsagenda die oproept tot meer markt en minder staat. Een filosofie die leidt tot ongebreidelde handel zonder al te veel belemmeringen. Hoe fijn is het dat Amazon de totale keten wil domineren en dat Alibaba de wereld overspoelt met plastic speeltjes die niemand nodig heeft? Wat is de impact van Google, Facebook, Airbnb, Uber en vergelijkbare ‘evil companies’ op onze lokale economie en de vele winkeltjes en families die daar generatieslang hun bezieling en inkomen uit haalden? Is het wel zo fijn dat er nauwelijks controle is op de uitstoot van broeikasgassen en dat een emissiesysteem is bedacht dat deze uitstoot eerder handhaaft dan tegengaat? Is het oké dat de inkoopkantoren van onze grote supermarkten boeren over de hele wereld mangelen en uitmelken en daarmee sociale en ecologische schade toebrengen aan het begin van de keten? Worden in deze platte wereld, de wereld zonder grenzen, de belangen van de commons zoals oceanen, atmosfeer en natuur wel voldoende beschermd?

Niet alleen zware kopzorgen – Technologie, duurzaamheid en globalisering vormen op zich al een grote reden tot onrust. Om het allemaal nog wat erger te maken: ze hebben effect op elkaar en versterken elkaar. Net zoals het effect van mens en natuur elkaar versterken bij de klimaatverandering. Eerlijk is eerlijk. Dit leidt niet alleen tot zware kopzorgen, maar ook tot hoop. Want het samenkomen van de drie crises en bijvoorbeeld artificial intelligence met vragen over duurzaamheid in de voedselproductie heeft een positieve uitwerking op de toekomst van de mensheid en haar leefomgeving. En zo leidt ook het samenkomen van de blockchaintechnologie, open data platformen en waardeketens tot bijvoorbeeld een duurzame en ethische productie van chocolade en het diervriendelijk houden en transporteren van koeien en varkens.

Megashifts – Technologie, duurzaamheid en globalisering groeien exponentieel. Dit leidt tot immense veranderingen voor ons als mensheid. Dat kan niet anders. Enkele gebieden waarop die veranderingen zichtbaar worden: natuur, financiën, consumptie, eigendom, arbeid, governance en leiderschap. Die veranderingen noemen we megashifts of institutionele innovaties. Ook die komen ter sprake in dit boek. Over deze megashifts is al meer geschreven. Dit boek onderscheidt zich door de samenhang tussen alle onderdelen van deze megashifts te beschrijven en de daaruit voortvloeiende ontwikkelingen op wereldschaal. En misschien belangrijk nog: dit boek laat duidelijk zien dat wij mensen zelf het probleem zijn en dat we daar iets aan kunnen doen. Daarnaast heeft dit boek niet de intentie een compleet beeld te geven van elk onderwerp dat wordt aangeraakt. Dat is niet nodig om je in het hoofd en het hart te raken en in beweging te brengen.

Wij bedanken iedereen die ons heeft geïnspireerd – Over elk onderwerp dat wordt beschreven, zijn boeken, blogs, podcasts en vlogs verschenen, waaruit wij grenzeloos hebben geput. Wij bedanken alle denkers, auteurs, visionairs en andere mensen en organisaties die ons hebben geïnspireerd uit de grond van ons hart. Uit respect hebben we die zo veel mogelijk opgenomen als bronnen voor dit boek. We hebben ongetwijfeld enkele bronnen niet vermeld. Dat is niet moedwillig gebeurd, en ook niet uit onzorgvuldigheid of nonchalance. Dit boek zal ook weer anderen inspireren en door derden worden gebruikt om de wereld een stap verder te helpen. Niets is van ons en blijft van ons. Door te delen en onze ego’s op de achtergrond te houden, kunnen we maximaal bijdragen en delen. Steeds weer.

Niet bang zijn voor angst – Dit boek wil theorieën, artikelen en gedachten samenbrengen en die logisch en overzichtelijk voor je maken. Omdat de veelheid en complexiteit van onderwerpen en meningen om ons heen zorgen voor verwarring bij veel mensen. Zelfs voor sterke gevoelens van onzekerheid en angst. Toch kunnen juist die gevoelens onze belangrijkste bondgenoten zijn in de 21e eeuw. Omdat ze ons de energie geven om onbetreden paden te betreden en dingen te ondernemen die we zonder angst niet zo snel zouden ondernemen. Daarom is het belangrijk dat we onszelf en onze kinderen leren om te houden van angst en onzekerheid en dat we onszelf en hen prikkelen om altijd nieuwsgierig te blijven, zodat we ons potentieel maximaal kunnen ontwikkelen. Niet om een topsalaris te verdienen bij een bank of carrière te maken bij een olieconcern dat op grote schaal ecocide pleegt, maar om de kracht, moed en energie te vinden om ons leven van waarde te laten zijn voor de samenleving.

Inhoud hoofdstukken 1 t/m 4 – Dit boek leidt je van hoofdstuk 1 over de drie grote onruststokers naar hoofdstuk 2 over de megashifts of institutionele innovaties. In hoofdstuk 3 komt de impact daarvan op de maatschappij aan bod, waaronder sectoren als onderwijs, gezondheid en welzijn, energie, mobiliteit en transport, landbouw en voedsel. In hoofdstuk 4 beschrijven we de impact op onze eigen wereld, op die van de mensheid en ons leven in het algemeen, onafhankelijk van waar je leeft, wat je doet en welke overtuigingen je hebt. Waartoe zijn wij er eigenlijk en hoe kunnen we onze focus verleggen van streven naar welvaart naar meer welzijn? Waarom is het belangrijk dat we weten wat we kunnen? Waar ons potentieel zich bevindt en wat we van onszelf verwachten alvorens rekening te houden met wat onze werkgever en collega’s van ons verwachten. Waarom is het belangrijk om zelf een duidelijk beeld te hebben van je eigen expeditie naar de aandienende toekomst en je aandienende zelf, inclusief een authentiek plan dat voorkomt dat je onderdeel wordt van andermans plan. Je bent namelijk geen fulltime equivalent van iemand anders en je woont niet in een spreadsheet. Je bent een human being, geen human resource. Laten we de focus daarom leggen op het ontstijgen van onze eigen middelmaat in plaats van te blijven hangen in de middelmaat van het collectief. Een les die zelfs het onderwijs nog moet leren.