© Edin Mujagic, 2021

Bertram + de Leeuw Uitgevers

Omslagontwerp: Moker Ontwerp, Amsterdam

Typografie binnenwerk: Elgraphic, Vlaardingen

Foto omslag: Anke Volcker

ISBN: 9789461562760

www.bertramendeleeuw.nl

www.1971.nu

‘... je kunt geen enkele zandkorrel van zijn plaats verwijderen,
zonder daardoor,
hoewel misschien onmerkbaar voor jou, iets te veranderen
in alle delen van het onmeetbare geheel.’

Johann Gottlieb Fichte in The Vocation of Man

proloog

“You write a good book!”

Een van de meest inspirerende dingen die ik in mijn professionele leven heb mogen doen, is praten met Paul Volcker over economische, monetaire en politieke ontwikkelingen. Volcker was tussen 1979 en 1987 voorzitter van de Fed, de Amerikaanse centrale bank, en vooral bekend als de man die begin jaren tachtig de torenhoge inflatie in de VS omlaag kreeg. Door de verhoging van de rente naar 20 procent, ontstond weliswaar een recessie, maar Volcker legde hiermee wel de basis voor de enorme economische expansie die decennialang zou aanhouden. Maar er is meer. In 1971 was Volcker de bedenker van een van de meest historische economische maatregelen, waarvan de gevolgen zelfs nu nog zichtbaar zijn en die de wereld onherkenbaar heeft veranderd en blijft veranderen tot op de dag van vandaag.

Volcker diende in totaal zes Amerikaanse presidenten, als ambtenaar, hoogste centrale bankier en raadgever, en groeide uit tot een van de meest gerespecteerde economen en centrale bankiers ooit.

Wij spraken elkaar voor het eerst in de zomer van 2008. Enkele maanden daarvoor stuurde ik hem een lange mail met de vraag of ik hem kon interviewen voor het blad fem Business.

Een lange mail omdat ik het verzoek probeerde zo goed mogelijk te onderbouwen in de hoop dat het überhaupt gelezen zou worden. Tot mijn grote verbazing antwoordde Volcker niet lang erna. Toen ik het bericht opende, deed de inhoud ervan mij van mijn stoel donderen. Zwevend over de vloer van blijdschap en onderweg het printje van Volckers antwoord ophalend, stond ik enkele ogenblikken later voor het bureau van Arne van der Wal, toenmalig hoofdredacteur. Of ik naar New York mocht... om Volcker te spreken.

Volcker en ik hadden meteen een klik. “Jij bent veel jonger,” zei hij, “maar jij hebt tijdens je jeugd in Joegoslavië een ergere inflatie meegemaakt dan ik destijds. Je begrijpt hoe erg hoge inflatie is.”

Met als gevolg dat we elkaar in de jaren na die eerste ontmoeting regelmatig bleven spreken.

Volcker verbaasde zich erover dat hedendaagse centrale bankiers naar hogere inflatie streven én dat ook nog eens prijsstabiliteit noemen, terwijl hij eind jaren zeventig, begin jaren tachtig tegen inflatie had gevochten. “Zij veranderen de betekenis van woorden,” zei hij dan geïrriteerd. Hij wist heel goed dat inflatie altijd de gewone man het hardst raakt. En als Volcker iets was gebleven, dan was het wel een ‘gewone’ man. Als Fed-voorzitter woonde hij nog in een soort studentengebouw, waar zijn meubilair bestond uit tweedehandsspullen. Als hij werd uitgenodigd voor een galafeest dan ging hij vaak met de metro. Aan het einde van de avond verbaasde hij zijn gastheer vaak met de vraag waar hij het dichtstbijzijnde metrostation kon vinden. Iedereen nam aan dat Volckers chauffeur buiten stond te wachten. Volcker gebruikte zijn chauffeur echter niet zo vaak.

De laatste keer dat ik Volcker sprak, was eind oktober 2018. In plaats van zoals gebruikelijk elkaar te ontmoeten op zijn kantoor in het Rockefeller Center aan de New Yorkse Fifth Avenue, spraken we elkaar op zijn appartement in de Upper East Side-wijk van New York. Volcker was al enige tijd behoorlijk ziek en zijn secretaresse veegde Volckers agenda week in week uit leeg. Hij was te zwak. Onze afspraak wilde hij echter niet afzeggen. En zo stapte ik een flatgebouw in een zijstraat van Lexington Avenue binnen. De lift bracht me naar zijn etage waar Volckers echtgenote, Anke, de deur opende.

Voordat ik naar New York zou afreizen, mailde ik hem dat ik een boek wilde schrijven over een besluit uit 1971. Volcker had met die gebeurtenis op verschillende manieren te maken gehad. Als een van de hoge ambtenaren op het Amerikaanse ministerie van Financiën was hij de bedenker ervan, moest hij het in het buitenland zien te verkopen en vervolgens omgaan met de gevolgen op de korte termijn. Als voorzitter van de Amerikaanse centrale bank kreeg hij een kleine 10 jaar later te maken met de maatschappij ontwrichtende gevolgen van dat besluit op middellange termijn. Als adviseur van de Amerikaanse president Barack Obama worstelde hij ook ruim 40 jaar erna met de gevolgen op de lange termijn.

Volcker had nooit vermoed wat de nasleep van het door hem bedachte besluit zou zijn, en dat die zelfs vandaag nog zichtbaar was. Het knaagde aan hem dat ‘1971’ voor zo veel onrecht en instabiliteit had gezorgd. Tot zijn laatste dag dacht hij na over hoe hij die schade kon herstellen en deed er voorstellen voor.

Een van die voorstellen schopte het tot een nieuwe wet voor de banken in de VS. Deze zogeheten Volcker-regel – president Obama zei gedurende de persconferentie over de nieuwe regels dat ‘we die de Volcker-regel zullen noemen, naar deze grote kerel achter me’, doelend op de ruim 2 meter lange Volcker die op de achtergrond boven iedereen uittorende – had als doel banken te verbieden voor eigen rekening te speculeren, omdat winst voor de banken was, maar bij verlies de belastingbetaler de dupe was. Toen de regel in 2014 van kracht ging, probeerde de sector de Volcker-regel te ondermijnen. Bankiers moesten er niets van hebben. De doodsteek kwam van de centrale bank toen die in 2018 unaniem instemde met het versoepelen van de Volcker-regel.

“I have read your note on your planned project. I’d be glad to see you here when convenient, subject to memory lapses and age,” mailde Volcker me terug in 2018. Anke leidde me naar zijn werkkamer, waar hij op een bed lag. Aan het einde van ons gesprek nam ik afscheid van hem. Het was de laatste keer dat we elkaar zagen.

Toen ik op die zonovergoten oktober uit zijn werkkamer stapte en in de hal gedag zei tegen Anke, riep Volcker me nog na: “You write a good book!” Ik hoop dat dat gelukt is.

introductie

1971, het jaar dat de wereld veranderde

Golfbal. Maan. Greenpeace. Muhammad Ali. E-mail. Wat al deze dingen met elkaar gemeen hebben, is het jaar 1971. In dat jaar sloeg astronaut Alan Shepard de allereerste golfbal op de maan, werd Greenpeace opgericht, versloeg Joe Frazier Muhammad Ali tijdens de Fight of the Century in New York, en werd het digitale tijdperk ingeluid met het versturen van de allereerste e-mail, lancering van de eerste microprocessor, commerciële verkoop van floppydisks, de verre voorouder van de USB-stick, en de introductie van de zakrekenmachine. Het zou het tijdperk worden dat ons dagelijks leven, economie en maatschappij tot in alle poriën zou veranderen. Maar er vond nog een belangrijke gebeurtenis plaats in 1971.

Net als vele anderen probeerde ik in de ochtend van 1 oktober 2019 achter een bonte stoet van rode en gele tractoren mijn eindbestemming te bereiken. In het hele land stond het verkeer muurvast, omdat boze boeren op weg waren naar Den Haag om te demonstreren. Ik keek om me heen naar de andere weggebruikers. Niemand wist dat het allemaal te wijten was aan het jaar 1971.

De Nederlandse boeren op het Malieveld waren niet het enige fenomeen dat terug te voeren is tot 1971. De financiële en economische crisis van 2007. Gele hesjes. Populisme. Bitcoin. Euro. Spaarrente van 0 procent. De Chinees-Amerikaanse handelsoorlog. Het zijn allemaal uitingen van onvrede, angst en/of boosheid. Hoewel de aanleiding voor al deze fenomenen steeds een andere is geweest, hebben ze dezelfde oorzaak. Het zijn allemaal gevolgen van 1971, zelfs van één specifieke dag uit dat jaar. In dit boek zal ik al die gevolgen chronologisch zichtbaar maken.

9 april. 20 juli. 20 maart. We zullen nooit weten wanneer onze voorouders het idee kregen schelpen te gebruiken om spullen van elkaar te kopen in plaats van ruilhandel te drijven. Voor de gebeurtenis van 1971 weten we dat wel: 15 augustus.

Op die dag kondigde president Richard Nixon aan dat de koppeling tussen de dollar en het goud tijdelijk opgeschort wordt. Die ‘tijdelijke’ opschorting duurt tot op de dag van vandaag en is dus permanent geworden. Voor die dag was de Amerikaanse dollar vastgeklonken aan goud tegen een vaste prijs. Ieder land kon zijn dollars te allen tijde inwisselen tegen die vaste prijs. Dit was het fundament van het naoorlogse geldstelsel en een voortzetting van het stelsel dat bestond sinds de mens stopte met ruilhandel.

Met het einde ervan is dus op 15 augustus 1971 een uniek economisch tijdperk begonnen. Voor het eerst in de geschiedenis had geld namelijk geen anker. In de eeuwen daarvoor was geld gemaakt van goud of zilver, of waren er bankbiljetten die inwisselbaar waren voor edelmetaal tegen een vaste prijs. Sinds 1971 leven we in wat fiat geldstelsel wordt genoemd ofwel het tijdperk van papiergeld. Daarin heeft geld geen eigen waarde – de waarde van het papier van een bankbiljet van 100 euro bedraagt bijvoorbeeld een paar cent –, maar heeft geld alleen de waarde die erop aangegeven staat. We vertrouwen erop dat de bakker op de hoek dat stukje papier met het opschrift ‘100 euro’ accepteert in ruil voor brood. Bankbiljetten zijn nergens in te ruilen voor een onderpand tegen een vaste prijs zoals met goud het geval was. Omdat buitenlandse regeringen van niets wisten, wordt het beluit ook wel de Nixon-schok genoemd.

Het is in mijn ogen de ingrijpendste en daarmee belangrijkste economische gebeurtenis van de afgelopen eeuw. Hoe uniek dat voor ons volkomen normale fiat geldstelsel is, blijkt uit het volgende. Ons moderne geldstelsel bestaat pas 50 jaar. 4000 jaar geleden werden schelpen voor het eerst gebruikt als ‘geld’ en in de loop der tijd werd geld vervaardigd van edelmetalen zoals goud of zilver.

De afgelopen jaren kreeg ik talloze keren van mensen de vraag hoe het toch kan dat terwijl we enorme vooruitgang hebben gezien op allerlei terreinen, grote groepen mensen dat niet zo voelen. Zij voelen zich overgeslagen. Waarom hebben miljoenen huishoudens in het rijke Westen elke maand moeite rond te komen? Waarom kunnen bijna 50 miljoen Amerikanen niet leven zonder voedselbonnen van de overheid? Waarom hebben meer dan 2,5 miljoen Nederlanders geen geld om een kapotte wasmachine te vervangen, terwijl we in een van de rijkste landen ter wereld wonen? Waarom zijn er steeds meer mensen die ondanks een fulltime baan dakloos zijn? Waarom zijn voedselloketten en gaarkeukens overvol?

‘Keerpunt 1971’ is een verslag van mijn zoektocht naar een verklaring voor deze vragen en een onderbouwing voor mijn stelling dat al deze problemen terug te voeren zijn tot de Nixonschok. Ik heb dit boek daarnaast ook geschreven om de economische, politieke en maatschappelijke ontwikkelingen om ons heen in een context te plaatsten. Tegelijkertijd is het ook een impliciete waarschuwing aan onze beleidsmakers; keuzes die ze nu maken kunnen langdurige en grote gevolgen hebben voor de toekomstige generaties. Door de geschiedenis te bestuderen, daalt de kans op het maken van dezelfde fouten.

Wanneer het effect van 1971 een keer stopt, zal een nieuw tijdperk aanbreken. Na het keerpunt in de economische en monetaire historie in 1971, is er een nieuw keerpunt op komst. Veel zaken die nu voor ons vanzelfsprekend zijn, zullen dan anders zijn. Wat de kenmerken van dat nieuwe tijdperk kunnen zijn, bespreek ik in het laatste stuk van dit boek. Een geruststellende les van de economische historie is dat de welvaart na elke omwenteling toeneemt. Dat de wereld nu in een diepe crisis verkeert, is geen reden om de hoop te verliezen. Zoals een oude volkswijsheid luidt: het donkerste uur is vlak voor de dageraad.

deel i

Een monetair experiment mislukt

INTERMEZZO

In 1271 begon Marco Polo met zijn vader en oom vanuit Venetië de reis die hem tot in China zou brengen en legendarisch zou maken. In 1295 keerde Polo terug. Na zijn terugkeer publiceerde hij het boek De wonderen van de Oriënt, waarin hij alles wat hij had meegemaakt en gezien omschreef. Een van de vele voor de Europeanen onvoorstelbare zaken die hij had gezien, was het gebruik van papiergeld; Europeanen rekenden toen af met munten. In het hoofdstuk ‘Hoe de grote Khan ervoor zorgt dat boomschors, omgetoverd naar iets zoals papier, als geld wordt gebruikt in het hele land’, omschrijft Polo uitvoerig hoe geld gemaakt werd van boomschors. ‘Met deze stukken papier kunnen ze voor alles betalen. Papier ter waarde van vele goudmunten woog een fractie ervan’.

Polo vertelt ook over het geld in de Grote Raad, het Venetiaanse parlement. Papiergeld maakte handel veel gemakkelijker, omdat gesleep met goud en zilver onnodig was. Voor Venetië was dat interessant omdat de stad draaide op het voeren van handel. Handeldrijven met het rijke China zou de rijkdom van de stad verder kunnen vergroten.

Wanneer Polo echter een bankbiljet uit zijn zak tevoorschijn haalt, klinkt er gelach in de zaal. Het bankbiljet gaat van hand tot hand en eindigt uiteindelijk bij de doge, de voorzitter van de Raad en het staatshoofd. ‘Dit moeten we dus aannemen in ruil voor onze producten, een stuk papier?’ Het helpt niet dat Polo zegt dat het niet om het papier gaat, maar om de waarde waar het voor staat. ‘Precies niets’, antwoordt de doge droog.

Een lid van de Raad houdt een munt omhoog en roept: ‘Polo, dít is geld. Het spreekt’, zegt hij als het muntje op de vloer landt. Daarna houdt hij het muntje boven een vlam. Er gebeurt niets mee. ‘Het is onverwoestbaar’, roept hij in de richting van Polo om daarna de vlam onder het bankbiljet te houden, dat wél meteen in brand vliegt. ‘Papiergeld is een illusie, heeft geen gewicht of waarde.’

hoofdstuk 1

Het geldstelsel van Bretton Woods ziet het daglicht

De eerste Duitse soldaten die in de nacht van 1 september 1939 de Duits-Poolse grens overstaken, waren de aanleiding voor de Tweede Wereldoorlog. De tweeledige oorzaak daarentegen was ouder. Enerzijds waren er de enorme herstelbetalingen van 1918, waar Duitsland toe gedwongen werd na afloop van de Eerste Wereldoorlog in het Verdrag van Versailles. Het land kon die onmogelijk betalen zonder zichzelf in een soort permanente economische depressie te storten. Deze economische situatie bleek een uitstekende voedingsbodem te zijn voor fascisme, dat, zodra het de kans kreeg, het akkoord naar de prullenbak verwees en onder het motto ‘aanval is de beste verdediging’ Europa ging veroveren. Het tweede deel van de oorzaak schuilde volgens de leiders van toen in de monetaireconomische sfeer, namelijk de goudstandaard.

Goudstandaard is de naam voor een geldstelsel waarbij geld vastgeklonken is aan goud. Dit begon toen men met muntgeld ging betalen dat gemaakt was van goud of zilver. Toen de bankbiljetten werden geïntroduceerd, waren ook die te allen tijde inwisselbaar bij de uitgever ervan voor goud. Toen in 1814 De Nederlandsche Bank de eerste guldenbiljetten in omloop bracht, prijkte daarop de tekst ‘betaalt aan toonder’. Dit betekende dat iedereen die zo’n biljet in handen kreeg dat op het kantoor van dnb kon ruilen voor goud, tegen een vaste prijs.

Een kenmerk van de goudstandaard was de disciplinerende werking ervan. Het was een soort automatisch mechanisme dat voorkwam dat landen te veel geld gingen drukken. Het is te vergelijken met de automatische remfunctie van een auto als de sensoren een obstakel detecteren. Zou een land bijvoorbeeld meer bankbiljetten uitgeven dan ze goud in voorraad hadden, dan zou dat vrij snel tot stijgende prijzen leiden. De geldhoeveelheid kan binnen een etmaal bij wijze van spreken verdubbelen. De hoeveelheid spullen die we met dat geld kunnen kopen daarentegen kan hooguit met een fractie klimmen. Dat betekent dat er, zoals wijlen Amerikaanse econoom Milton Friedman ooit zei, ‘te veel geld achter te weinig spullen holt’. Hier komt de basiswet van de economie om de hoek kijken. Als de vraag het aanbod overtreft, gaat de prijs omhoog. Als dat op grote schaal gebeurt, bijvoorbeeld door een rappe toename van de geldhoeveelheid, dan noemen we dat inflatie.

Eigen producten, bijvoorbeeld gemaakt in Nederland, zouden door de inflatie veel duurder worden voor andere landen, waaronder de export zou lijden. Producten gemaakt in andere landen zouden in Nederland daardoor juist goedkoop ogen, waardoor de invoer zou toenemen. Het gevolg zou een handelstekort zijn. Andere landen zouden dan een handelsoverschot hebben, ofwel Nederlandse bankbiljetten overhouden. Ze kunnen daarmee niets kopen in andere landen, behalve in Nederland, waar ze juist niets wíllen kopen omdat alles te duur is door de inflatie. Daarom sturen ze die biljetten naar Nederland en vragen de tegenwaarde in goud op. Goud vloeit zo uit de lage landen en de enige manier om dat te stoppen, is het genoemde handelstekort weg te werken. Daarvoor moeten op hun beurt eigen producten goedkoper worden, wat deflatie betekent. Deflatie is het omgekeerde van inflatie en betekent dat de prijzen van goederen en diensten juist zakken. Waar inflatie wordt veroorzaakt door te veel geld in omloop, is het voor deflatie nodig om de geldhoeveelheid te verminderen. Dit mechanisme maakte het voor overheden in tijden van goudstandaard onmogelijk langdurig boven hun stand te leven.

De goudstandaard werd aan het begin van de Eerste Wereldoorlog opgeschort. Oorlog voeren kost geld en het disciplinerende mechanisme van de goudstandaard maakt het lastig dat met geld te doen dat je niet hebt. Het opschorten van de goudstandaard leidde na 1918 tot een monetaire chaos. Verschillende landen drukten de waarde van hun munt omlaag – wat nu mogelijk was nu de koersen niet gekoppeld waren aan goud – om zo eigen producten goedkoper te maken buiten hun landsgrenzen. Andere landen deden vervolgens hetzelfde en al snel ging men invoerheffingen en quota’s voor invoer gebruiken om dit te compenseren. De internationale handel daalde zienderogen, net als de investeringen, wat economische groei tegenwerkte.

Nadat enkele pogingen om de goudstandaard in ere te herstellen waren mislukt, verdween het eeuwenoude geldstelsel op 26 en 27 september 1936 definitief in de prullenbak van de monetaire geschiedenis. In de ochtend van 26 september 1936 waren er nog maar drie landen in de wereld die hun munt gekoppeld hadden aan goud: Zwitserland, Frankrijk en Nederland. Nederland koppelde als allerlaatste goudstandaardmusketier de gulden los van het goud.

De periode tussen het einde van de Eerste Wereldoorlog en september 1936 was een tijdperk van monetaire chaos en economische ellende, die uiteindelijk tot de Grote Depressie zou leiden. In de Verenigde Staten was een derde van de beroepsbevolking inmiddels werkloos geworden. Armoede was wijdverspreid, net als hongersnood. Velen hadden geen inkomen om eten te kopen, terwijl tegelijkertijd landbouwproducten door uitzonderlijk ongunstig weer zeer schaars waren. De gevolgen beperkten zich niet alleen tot het economische domein. Die chaos en ellende leidden uiteindelijk mede tot de Tweede Wereldoorlog.

Het Bretton-Woodsstelsel ziet het daglicht

Eind juni 1944 kwamen maar liefst 730 afgevaardigden uit 44 landen naar het stadje Bretton Woods, in de Amerikaanse staat New Hampshire. Daar, in het speciaal voor die gelegenheid gerenoveerde, 234 kamers tellende, Mount Washington Hotel werd een monetaire en financiële conferentie van de Verenigde Naties gehouden. De Amerikanen hadden Bretton Woods gekozen omdat het ver van alles lag, wat garant stond voor rust en afwezigheid van afleidingen voor de deelnemers. Uitkijkend op de majestueuze White Mountains hadden ze bovendien een prachtig uitzicht.

Hoewel de Tweede Wereldoorlog nog volop aan de gang was, was ook het einde in zicht. Enkele weken voordat de conferentie van Bretton Woods zou beginnen, waren de eerste geallieerde soldaten op de Franse stranden geland: operatie D-day was begonnen. Die operatie verliep voortvarend waardoor gedurende de weken waarin de bijeenkomst plaatsvond, het vertrouwen in een goede afloop groot was en verder toenam. Met het einde van de Tweede Wereldoorlog in zicht, was de vraag hoe het internationale geldstelsel er na de oorlog uit moest komen te zien. Het was een cruciale zaak om daar op tijd mee aan de slag te gaan om onzekerheid op dat front en mogelijke gevolgen voor de economische ontwikkeling te vermijden. De wereldleiders waren van mening dat zonder internationale regels over geld, het een kwestie van tijd was voordat er economische en politieke instabiliteit zou volgen.

Toen de afgevaardigden naar Bretton Woods kwamen, wisten ze nog niet hoe dat nieuwe internationale geldstelsel er precies uit zou zien, maar wél hoe dat nieuwe stelsel er níét uit mocht zien. Het eerste bezwaar was een terugkeer naar de goudstandaard. De rigiditeit die gepaard ging met dat stelsel was volgens iedereen toentertijd dé reden voor de Grote Depressie en daarmee de Tweede Wereldoorlog.

Tegenwoordig is de wisselkoers het gangbare correctiemechanisme bij dalende economische groei. Dit betekent dat als een valuta in waarde daalt, de producten uit dat land goedkoper worden, waardoor de afname in het buitenland zal toenemen. Het gevolg daarvan op korte termijn is dan: nieuwe banen, stijgende lonen en een terugkeer van economische groei. Daarmee is de wisselkoers een automatisch correctiemechanisme.

Het andere uiterste in het wisselkoersenspectrum, de vrije of ook wel zwevende wisselkoersen genoemd, vond men echter net zo ongewenst als een terugkeer naar de goudstandaard.

Vrije wisselkoersen zijn tegenwoordig de normaalste zaak van de wereld, maar in die tijd was dat fenomeen onbekend en angstaanjagend. Niet weten wat je eigen munt morgen waard zal zijn, joeg menig beleidsmaker de stuipen op het lijf. Exporteurs zouden niet weten hoeveel geld ze kregen voor hun omzet. Een Nederlands bedrijf dat bijvoorbeeld zijn producten verkocht in de VS, moest maar afwachten hoeveel guldens de dollars die het ontving, waard zouden zijn bij ontvangst. Bedrijven die op hun beurt spullen uit andere landen haalden om die hier door te verkopen, moesten gissen hoeveel winst ze zouden maken omdat de inkoopprijs afhankelijk zou zijn van de wisselkoers. Overgeleverd worden aan de nukken van de vrije wisselkoersen, daar zat niemand op te wachten.

Het nieuwe stelsel moest het enerzijds mogelijk maken om de wisselkoersen aan te passen wanneer dat nodig was, maar ook weer niet lukraak, zodat de landen via waardeverminderingen van hun munten hun export zouden stimuleren. Een alternatief is om de koers met rust te laten maar aan de grens op alle buitenlandse spullen een heffing op te leggen die die producten net zo duur of nog duurder dan hun ‘made in the USA’ evenknieën maakt. Dat heet protectionisme. Zodra een land ermee start, is het echter een kwestie van tijd voordat andere landen soortgelijke tegenmaatregelen nemen. Het uiteindelijke resultaat is minder handel en minder welvaart, een wedstrijd zonder winnaars.

Beide – zowel waardeverlagingen van eigen munten, in jargon devaluaties genoemd – als het instellen van invoerheffingen – ook wel bekend als protectionisme – kwamen veel voor tussen de twee wereldoorlogen. Met als gevolg de Grote Depressie, politieke spanningen, opkomst van nazisme en fascisme en uiteindelijk de Tweede Wereldoorlog.

Vandaar dat het nieuwe internationale geldstelsel zodanig vormgegeven moest worden dat het wisselkoersaanpassingen mogelijk maakte maar tegelijkertijd de lokroep om en monetaire chaos niet konden ontstaan. Ook moest het het protectionisme ontmoedigen door van samenwerking tussen landen de beste optie te maken. Tot slot moest de nieuwe mondiale geldarchitectuur de economische groei aanjagen omdat jaren van gevechten vooral de economieën in Europa kapot hadden gemaakt. Een langdurige stagnatie zou wederom de vrede in gevaar brengen.

Het was een bijzonder ingewikkelde puzzel die de deelnemers moesten oplossen, te meer omdat er ook iets anders op de achtergrond speelde. De economie was de focus van de conferentie maar achter de schermen was de geopolitieke dimensie van het geheel net zo belangrijk. Niets minder dan de dominante rol in de wereldeconomie stond op het spel.

De val van het Britse pond

De Amerikaanse dollar is de belangrijkste munt ter wereld. Als overheden van Afrika tot Latijns-Amerika een spaarpotje aanleggen, doen ze dat in dollars. De dollar is waarschijnlijk de enige munt waarmee je overal ter wereld spullen kunt kopen. Geen handelaar, zelfs aartsvijanden van de VS, die de greenback zoals de dollar bankbiljetten ook wel worden genoemd, zal weigeren. In turbulente tijden zijn het zelfs vaak de énige biljetten die ze accepteren. Grote kans dat als een Argentijns bedrijf zijn producten levert, er dollars in de richting van Argentinië vloeien. De dollar is de meest gangbare munt in de internationale handel en daarmee de facto de wereldmunt. Het duidelijkste voorbeeld van de dollar-dominantie is het feit dat je doorgaans geen druppel olie kunt kopen als je niet met dollars kunt afrekenen. Maar de dollar was niet altijd de wereldmunt. Voordat hij die status kreeg, was in de periode van de goudstandaard het Britse pond leidend op de financiële markten.

Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog begon de VS economisch en financieel de overhand te krijgen, wat de dollar internationale allure gaf. De reden waarom de VS juist toen op het wereldtoneel verscheen, had vooral te maken met het verval van het Verenigd Koninkrijk. Net als andere Europese landen, was het VK uitgeput door de oorlog. De verwoestingen die de jarenlange strijd aanrichtten waren apocalyptisch. De VS daarentegen deed het grootste deel van de oorlog niet mee en de strijd werd niet in de VS zelf uitgevochten. Hierdoor was de Amerikaanse economie een van de weinige economieën die ongeschonden uit de oorlog kwam. Daardoor won de dollar veel aanzien en vertrouwen in de wereld.

Het Verenigd Koninkrijk was vastberaden om zijn dominante positie in de financiële wereld niet zonder strijd op te geven. In 1922 belegden de Britten een economische conferentie in de Italiaanse stad Genua. De conferentie had als doel allerlei prangende economische en politieke vraagstukken in Europa op te lossen. Een daarvan was het internationale geldstelsel. Men ging akkoord met de goudwisselstandaard die de Britten voorstelden. Daarin werd afgesproken dat de dollar inwisselbaar moest blijven voor goud maar dat de Europese landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, vanaf 1926 naar een soort hybride goudstandaard terug zouden keren. Wie zijn ponden wilde inwisselen, kreeg voortaan naast goud ook dollars. In andere Europese landen konden de inwoners hun geld omruilen voor ponden, niet goud. De dollar en het pond werden daardoor samen de belangrijkste munten in de wereld.

De val van het pond leek daarmee gestuit, maar dat bleek slechts tijdelijk van aard te zijn. Monetaire historici zijn het erover eens dat de dollar ondanks alles aan het einde van de jaren twintig het pond had ingehaald als de belangrijkste munt. Maar de rol van het pond was niet helemaal uitgespeeld. Die evolutie van het internationale geldstelsel verliep niet in een rechte lijn. Gedurende de jaren 20 en 30 deelden de dollar en het pond de status van wereldmunt. De roaring twenties waren dus ook in monetair opzicht met recht roaring te noemen: het monetaire zwaartepunt verschoof langzaam maar wel zeker en duidelijk voelbaar van Europa naar Amerika.

De Britse economie verkeerde in zwaar weer in de jaren 20, terwijl in andere landen de economische bomen tot in de hemel reikten. Begin jaren 30 verloren daardoor steeds meer landen hun vertrouwen in het Britse pond. Toen Frankrijk besloot zijn ponden in Londen af te leveren en goud op te eisen, vond het Verenigd Koninkrijk het welletjes en verliet het in 1931 de goudstandaard. Het pond was niet meer inwisselbaar voor goud. In de jaren daarna liet het ene na het andere land de goudstandaard vallen.

Afhankelijk van de keuze voor het begin- en het eindpunt en de gekozen maatstaf, duurde het uiteindelijk tussen de 30 en 70 jaar voordat de dollar het pond van de troon stootte.

Keynes en White bepalen de regels

Met het definitief van het toneel verdwijnen van de goudstandaard, keerde de monetaire chaos van na de Eerste Wereldoorlog volledig terug. De wisselkoersen gingen zweven en de internationale handel daalde stevig. Het was de best denkbare voedingsbodem voor protectionisme, populisme en uiteindelijk nazisme om de kop op te steken en Europa te overspoelen. Met als grande finale de Tweede Wereldoorlog.

Om de status van de dollar als dé wereldmunt te formaliseren organiseerden de Amerikanen de conferentie van Bretton Woods. Dat betekent niet dat de bijeenkomst in allerijl was voorbereid. Ruim twee jaar eerder waren de Amerikaanse en de Britse experts al begonnen om na te denken over de inrichting van de wereldeconomie na de oorlog. Al enkele weken voor de conferenties waren de vertegenwoordigers van de VS, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Canada, China en een handjevol andere landen in Atlantic City, New Jersey aan het werk om alles voor te bereiden. Zij stelden documenten op met conclusies waar Bretton Woods over zou gaan. Het werk in Atlantic City ging letterlijk tot het allerlaatste moment. De experts vertrokken uit Atlantic City samen richting Bretton Woods.

Een werkbaar internationaal raamwerk voor economische samenwerking creëren waar de VS de dominante rol had maar waar toch ieder land zich in kon vinden, was de taak voor twee mannen: de Brit John Maynard Keynes en de Amerikaan Harry Dexter White. Keynes wordt gezien als een van de meest invloedrijke en belangrijke economen van de 20ste eeuw. Hij is de grondlegger van keynesianisme, een prominente stroming binnen de macro-economie. Keynesianisme is de leer dat een economie groeit als mensen maar voldoende uitgeven. Gebeurt dat om welke reden dan ook niet, dan dreigt een recessie en massawerkloosheid. Om dat te voorkomen, moet de overheid bijspringen. Keynes zette zijn leer in 1936 uiteen in zijn bekendste werk, The General Theory of Employment, Interest and Money. Het ene na het andere land implementeerde de adviezen uit dat boek na het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Keynes’ economische denkbeelden zijn vooral beïnvloed door de Grote Depressie van de jaren dertig, die hij als een vijftiger meemaakte. Keynes zag de crisis enerzijds als de uiting dat het blinde vertrouwen dat de vrije markt automatisch werk voor iedereen zou regelen zolang de lonen flexibel waren onterecht was. Anderzijds zag hij de gevolgen van de voorwaarden die de winnaars van de Eerste Wereldoorlog aan Duitsland hadden opgelegd in het Verdrag van Versailles. Dat veel beleidsmakers van toen dat verdrag later als de bron van ellende zagen, kwam door Keynes. In 1919 publiceerde hij zijn The Economic Consequences of the Peace. Daarin schrijft Keynes dat het verdrag ‘miljoenen levens tot mensonterende toestanden veroordeelt en een hele natie berooft van geluk.’ Dat zal tot wraak en een nieuwe oorlog leiden, waar de Eerste Wereldoorlog niets bij vergeleken zou zijn, vreesde de Brit.

Keynes stelde op de conferentie de oprichting van het Europese Heropbouwfonds voor, dat de Europese landen weer naar welvarende economieën moest transformeren. Daarnaast moest er volgens Keynes een Clearing Union komen, een instelling die op mondiaal niveau de handelsrelaties tussen lidstaten moest monitoren en zorgdragen voor een goede afhandeling. Om dat goed te doen, stelde hij voor dat die centrale instelling een nieuwe, mondiale, munt zou uitgeven. Keynes doopte die munt de bancor. De bancor zou een vaste verhouding hebben tegenover elke munt van de deelnemende landen.

Het bancor-idee kon rekenen op heel wat sympathie. Verschillende voorstanders hadden zelfs alternatieve namen bedacht voor zo’n mondiale munt, zoals de dolfijn, unicorn, unitas of orb. Er werd zelfs ‘winfranks’ voorgesteld, een samensmelting van de namen van de Britse en de Amerikaanse leider, Winston Churchill en Franklin Roosevelt.

Harry Dexter White had als vertrouweling van de Amerikaanse minister van Financiën Henry Morgenthau een belangrijk aandeel in het formuleren van het Amerikaanse economische en financiële beleid gedurende de Tweede Wereldoorlog. Nog voordat de VS betrokken raakten bij de Tweede Wereldoorlog, begon White al na te denken over het geldstelsel ná de oorlog. Door zijn betrokkenheid bij het onderwerp en het feit dat hij lid van de delegatie van het machtigste land was, kreeg White een belangrijke rol tijdens de conferentie.

Qua ideeën zaten White en Keynes min of meer op één lijn. Een belangrijk verschil betrof de vormgeving en bevoegdheden van de instelling die het nieuwe stelsel zou aansturen. In tegenstelling tot Keynes, stelde White voor het Stabilisation Fund op te richten. Dat zou een eigen kapitaal van 5 miljoen dollar hebben en niet, zoals in de plannen van Keynes, 26 miljoen. Bovendien zouden de lidstaten dat kapitaal deels in eigen valuta en deels in goud storten. Er zou geen sprake zijn van een nieuwe, mondiale, munt en de instelling zou minder bevoegdheden hebben dan wat Keynes voor ogen had. Straffen voor landen met handelsoverschotten bijvoorbeeld, tot en met inbeslagname van dat overschot, waren onbespreekbaar voor White. Dat de VS na de oorlog zeer waarschijnlijk jarenlang een overschot zou hebben, speelde ongetwijfeld mee. Na de oorlog zou Europa één grote ruïne zijn en nagenoeg niets hebben wat Amerikanen zouden kunnen of willen kopen. De Europeanen zouden een tijdlang vrijwel alles moeten importeren. Dat zou vooral uit de VS komen, omdat de Amerikaanse economie de enige grote economie was die niet was aangetast door het oorlogsgeweld.

Een ander punt van verschil betrof de munt die de hoeksteen van het nieuwe mondiale geldstelsel moest worden. Waar Keynes juist een internationale munteenheid wilde, wilde White de dollar hiervoor gebruiken. Teruggaan naar goud was geen optie. Goud was ongewenst niet alleen vanwege de daarmee gepaard gaande rigiditeit maar ook omdat dat te veel macht en invloed op het wereldtoneel zou geven aan landen waarmee de VS geen goede relatie hadden of de relatie verslechterde en voormalig bondgenoot de grootste vijand zou worden. Een voorbeeld van het eerste land was Zuid-Afrika. Vanwege apartheid meden andere landen Pretoria. Hét voorbeeld van het tweede land was de Sovjet-Unie. Die twee landen hadden echter wel de grootste bekende goudvoorraden in de grond. Goud centraal stellen in het nieuwe stelsel zou die landen de mogelijkheid geven dat stelsel onderuit te halen door de prijs van goud te manipuleren.

Wat dus nodig was, was de rol van het anker geven aan een westerse munt die voldoende sterk en stabiel was én voor vertrouwen in andere landen zorgde dat ze die munt altijd konden inruilen voor goud.

De Amerikaanse dollar was de enige munt die aan die randvoorwaarden voldeed om als anker te dienen voor het nieuwe stelsel. Het was een sterke en stabiele munt, omdat de Amerikaanse economie op dat moment de sterkste ter wereld was; goed voor 40 procent van de wereldeconomie. Bovendien was de inwisselbaarheid ervan in goud geloofwaardig omdat de VS twee derde van de bovengrondse goudvoorraad in bezit hadden. De Amerikaanse overheid had onder meer zo veel goud omdat het in 1933 de Amerikanen had verboden goud te bezitten. Op 5 april 1933 tekende president Franklin Roosevelt de Executive Order nummer 6102 die het de Amerikanen verbood ‘gouden munten, gouden baren en goudcertificaten’ te kopen. Uiterlijk op 1 mei van dat jaar moesten ze bijna alle gouden munten en baren die ze hadden, aan de centrale bank verkopen tegen een vaste prijs.

Het probleem was echter dat dat als risico had dat de hele conferentie zou mislukken. Onder meer de Sovjet-Unie deed mee aan de conferentie terwijl het al duidelijk aan het worden was dat de Amerikanen en de Russen een heel andere kijk op de naoorlogse wereld hadden. De spanning tussen de twee was al voelbaar maar omdat de oorlog nog steeds aan de gang was, zat niemand op een eruptie van die spanningen te wachten. Daarom gebruikte White bij het opstellen van de oprichtingsakte en de regels van het nieuwe stelsel steevast ‘goud en goudinwisselbaar papier’ op de plek waar een munteenheid als anker moest staan.

De vraag wat ‘goud-inwisselbaar papier’ was, durfde niemand te stellen omdat het antwoord niets anders kon zijn dan ‘de Amerikaanse dollar’. De Amerikanen wilden de vraag niet stellen om de gevoeligheid bij andere landen, en de Britten niet omdat het antwoord formeel zou maken dat de Britse rol als dominante natie in het mondiale geldstelsel definitief uitgespeeld was. Het belangrijkste moment van de conferentie was dan ook toen een lid van de delegatie van India vroeg wat White bedoelde met ‘goud en goud-inwisselbaar papier’. De Amerikaanse delegatie begon collectief te zweten en ze keken elkaar ongemakkelijk aan. Met elke seconde leek de stilte een eeuwigheid te duren. Toen stond Dennis Robertson, de rechterhand van Keynes, op. Er moest ‘goud en Amerikaanse dollars’ staan. Daarmee was het doek voor het Britse pond ook formeel gevallen. De andere deelnemers vatten de verduidelijking van Robertson op voor wat het was: het benoemen van de feitelijke stand van zaken. Niemand zei er verder iets van.

Die nacht, toen de anderen allang sliepen, brandde er op één kamer in het Mount Washington hotel nog licht. Tot diep in de nacht was White namelijk bezig met het verwerken van Robertsons voorstel in de definitieve oprichtingsdocumenten van het imf.

Keynes zou de prestatie van de mede door hem bepaalde internationale geldstandaard niet meemaken. Hij overleed op 26 april 1946, op 62-jarige leeftijd. Net als Keynes, heeft ook White niet meegemaakt hoe ‘zijn’ geldstelsel in de praktijk zou functioneren. In 1948 overleed White op 55-jarige leeftijd. De laatste jaren van zijn leven werden gekenmerkt door de beschuldigingen aan zijn adres dat hij voor de Russen zou spioneren. In augustus 1948 ontkende White die beschuldigingen in het Amerikaanse parlement. Na zijn ondervraging kreeg hij een hartaanval en trok zich daarop terug op zijn landgoed om te rusten. Twee dagen later volgde nog een hartaanval, die White fataal werd. In 1950 concludeerde de FBI na onderzoek dat White inderdaad voor de Russen spioneerde.

De vraag die niemand durfde te stellen

Na ruim drie weken van beraadslagingen in Bretton Woods, eindigde de conferentie succesvol. De aanwezigen besloten het Internationaal Monetair Fonds (imf) op te richten, dat zorg moest dragen voor stabiele wisselkoersen en financiële stromen tussen landen in goede banen moest leiden. Het imf kreeg als oprichtingskapitaal 8,5 miljoen dollar. Dat was iets meer dan wat White voorstelde maar fors minder dan de wens van Keynes. De deelnemende landen richtten ook de ibrd, International Bank for Reconstruction and Development, op die als taak had met leningen de heropbouw van de lidstaten na de oorlog te bespoedigen en economische groei aan te jagen. De ibrd was de voorloper van de huidige Wereldbank.

De conferentie deed ook een paar additionele aanbevelingen. De meest in het oog springende was de aanbeveling om de Bank voor Internationale Betalingen, bib ook wel bekend onder haar Engelstalige afkorting de bis, op te doeken. De bis wordt ook wel de centrale bank van de centrale banken genoemd. De centrale banken van 60 landen zijn de eigenaar. De instelling is opgericht in 1930 met als opdracht de herstelbetalingen die aan Duitsland werden opgelegd na het einde van de Eerste Wereldoorlog in goede banen te leiden. Het hoofdkantoor kwam in Zwitserland te staan, omdat dat land neutraal was.

Het waren de Noren die het opdoeken van de bis voorstelden. Niet alleen omdat de bank met de Duitse weigering door te gaan met de herstelbetalingen, eigenlijk overbodig was geworden maar vooral omdat Noorwegen bewijzen had dat de bis zich schuldig had gemaakt aan oorlogsmisdaden. Het Noorse voorstel kreeg geen enkel bezwaar van de anderen in de zaal. Naast de genoemde bewijzen – die zwaar wogen omdat samenwerken met Duitsland, de vijand, uiteraard voor boosheid onder de conferentiegangers zorgde – speelde daarbij ook mee dat de bis met de komst van het imf overbodig zou zijn.

De aanbeveling werd echter nooit uitgevoerd. De Amerikaanse president Roosevelt overleed in april 1945, waarna hooggeplaatste Amerikaanse functionarissen die de bis graag hadden zien verdwijnen, de publieke sector verlieten. Hun opvolgers hadden andere prioriteiten; de bis kroop zo door het oog van de naald. Tegenwoordig is de bis een zeer invloedrijke instelling. Zo bepaalt de bank de regels waar banken uit de hele wereld zich aan moeten houden. Die regels staan bekend onder hun veelgebruikte namen Basel I, II, III of IV.

De rolverdeling bij de conferentie was dat de Amerikanen, met White voorop, het imf zouden gaan vormgeven terwijl de Britten, met Keynes, zich zouden ontfermen over de ibrd. Amerikanen claimden de imf-commissie omdat die belangrijker was en in feite over de hoeksteen van het stelsel zou gaan. In dat nieuwe stelsel werden de wisselkoersen van de deelnemende landen vastgeklonken en mochten ze alleen bij hoge uitzonderling aangepast worden. Vaste wisselkoersen, want men vond zwevende koersen eng en gevaarlijk; mogelijkheid tot aanpassing om een uitlaatklep te hebben in geval van nood en een herhaling van de jaren 20 en 30 te voorkomen. Alle valuta’s zouden vrij inwisselbaar worden voor andere munten maar pas wanneer de economieën van de deelnemende landen voldoende aangesterkt waren. Gezien de ravage van de Grote Depressie en de Tweede Wereldoorlog, wisten de leiders dat die vrije inwisselbaarheid lang op zich zou laten wachten. Het zou uiteindelijk tot 1958 duren voordat een inwoner van bijvoorbeeld Nederland vrij naar zijn bank kon gaan om buitenlandse valuta’s te kopen.

Iedere Nederlander (van 14 jaar en ouder) mocht per jaar maximaal 400 gulden aan buitenlands geld aanschaffen. Pas in 1956 werd dat, voor een paar valuta’s, uitgebreid naar 1.000 gulden en voor de aanschaf van die beperkte hoeveelheid was een vergunning nodig. Daarbij bepaalde dnb hoeveel geld omgewisseld mocht worden per jaar en wie er door middel van loting wel of geen deviezen kreeg. Buitenlands geld hebben zonder dat te kunnen verantwoorden met een vergunning was strafbaar. Om alle aanvragen te beoordelen kwam er bij dnb een speciale afdeling bij: Kantoor deviezenvergunning, waar meer dan de helft van de werknemers van de bank werkte.

Dollardominantie begint

De wisselkoersen van de munten van de deelnemende landen werden vastgeklonken aan de dollar en mochten maar mondjesmaat schommelen. De dollar werd op zijn beurt vastgekoppeld aan goud tegen de vaste prijs van 35 dollar per troy ounce (gelijk aan 31,1 gram). De Amerikaanse munt was ook de enige die convertibel was, dat wil zeggen vrij inwisselbaar tegen goud. Alleen de centrale banken en de overheden van de deelnemende landen konden hun dollars bij de Amerikanen afgeven in ruil voor goud.

Die convertibiliteit maakte de dollar vergelijkbaar met goud, waardoor de deelnemende landen in hun onderlinge handel dollars gingen gebruiken als betaalmiddel. Een Canadees bedrijf dat spullen verkocht aan Duitse afnemers, had weinig aan de Duitse marken. Die waren immers niet inwisselbaar. Het gesleep met goud gaf te veel gedoe, zeker omdat wie dollars had, die altijd kon inruilen voor goud bij de Amerikaanse centrale bank. Hierdoor werd de dominantie van de dollar wereldwijd verder verstevigd. De dollar werd de facto dé wereldmunt.

Hoe groot de Amerikaanse overmacht tijdens de conferentie was, bleek ook uit de afspraken over verhoudingen binnen het imf. Het aantal stemmen dat elk land binnen het imf had was afhankelijk van de omvang van de economie. De VS hadden daardoor niet alleen de grootste stem binnen het fonds, maar was ook het enige land met het vetorecht. Dat is tot op de dag van vandaag het geval. Beide nieuwe instellingen kregen als standplaats Washington, ondanks de pogingen van Keynes die elders te vestigen. Morgenthau kon in zijn slotwoord van de conferentie triomfantelijk dan ook vol vertrouwen opmerken dat met het nieuwe stelsel een einde was gekomen aan economisch nationalisme. Dat het ook het begin was van deAmerikaanse dominantie, noemde hij niet.

18 maart 1946 hield het bestuur van het imf zijn oprichtingsvergadering, op Wilmington Island, bij de stad Savannah in de Amerikaanse zuidelijke staat Georgia. De Sovjet-Unie schitterde door afwezigheid in het geheel. Pas in 1992 zou Rusland lid worden van zowel het imf als de Wereldbank.

Met het nieuwe stelsel wilde de VS vooral het eigen belang veiligstellen. Zoals gezegd was de Amerikaanse economie de enige grote economie die ongeschonden uit de Tweede Wereldoorlog tevoorschijn was gekomen. Daar had het land echter weinig aan gehad als andere economieën zwak zouden blijven; de Amerikanen zouden dan hun spullen aan niemand kunnen verkopen. De nieuwe mondiale monetaire orde moest nieuwe markten voor de ‘Made in USA’ spullen creëren. Washington wilde een stelsel dat na de oorlog vrijhandel zou stimuleren, zodat er ruimte was voor hun eigen producten.

Omdat de dollar het fundament was van het nieuwe stelsel, kwam er een zware verantwoordelijkheid te rusten op de Amerikaanse schouders. Het stelsel was een bouwwerk gebaseerd op vertrouwen. Het land mocht zich bij het uitstippelen van economisch en monetair beleid niet zozeer laten leiden door binnenlandse overwegingen, maar moest steeds het belang van het stelsel, en dus de wereld, voor laten gaan. Washington zou in de verleiding kunnen komen als het geen prudent beleid zou voeren, zoals begrotingstekorten toestaan. Begrotingstekorten betekenen dat een land geld moet lenen om een tekort te dichten. Geld lenen betekent rente betalen. Hoe hoger het tekort, des te meer geld nodig is voor rentelasten. De verleiding voor de VS zat hem erin dat het het tekort ook kon financieren door simpelweg meer dollars te drukken. Het voordeel daarvan is dat er geen rentelasten zijn. Het nadeel is dat veel van die kersverse dollars naar het buitenland zouden vloeien. Als andere landen het vermoeden zouden krijgen dat er meer dollars in omloop waren dan er goud voorradig was, dan zouden ze allemaal die dollars gaan inleveren voor edelmetaal. Het is een klassiek voorbeeld van de tweestrijd tussen eigen belang op korte termijn en algemeen belang op een wat langere termijn. Kiezen voor het algemeen belang op een wat langere termijn was de prijs die Washington moest betalen voor de dominante rol in de wereldeconomie. Het duurde echter niet lang of het weerstaan van de lokroep van eigen belang op korte termijn te veel gevraagd zou blijken.

hoofdstuk 2

Het Bretton-Woodsstelsel onder druk

Vanaf 1958 stond het iedereen vrij om geld in te wisselen voor buitenlandse valuta, maar ironisch genoeg raakte het stelsel hierdoor meteen in de problemen. In 1958 beleefde de Amerikaanse economie de ernstigste recessie sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Een van de redenen was de wereldwijde verspreiding van de Aziatische griep, waardoor veel werknemers ziek thuis bleven. De centrale bank in de VS verlaagde daarom de rente om de economie erbovenop te helpen. De recessie duurde hierdoor vrij kort, maar zette de buitenlandse regeringen ook aan om dollars die ze in de loop der tijd gehamsterd hadden, in te wisselen voor goud. Dollars omzetten in goud kostte door de hoge rente veel geld, maar met de lagere rente veranderde de zaak. Nadat de economie weer boven water kwam, trok de Fed mede daarom het rentetarief weer omhoog. Voor de economie kwam dat echter te vroeg en in 1960 kreeg het land weer te maken met een nieuwe economische krimp.

Ook de winst dat jaar van John F. Kennedy op Richard Nixon deed de dollar geen goed. Daags voor de verkiezingen was het duidelijk dat de kans groot was dat de Republikeinse kandidaat Nixon het onderspit zou delven. JFK was jong en een Democraat en dat leidde buiten de VS tot grote zorgen over wat voor beleid hij zou voeren. Men nam daarom het zekere voor het onzekere en wisselde dollars voor goud.

Op de vrije goudmarkt gebeurde er toen iets wat voor onmogelijk werd gehouden: de goudprijs week af van de officiële prijs van 35 dollar. Op 30 oktober zat Paul Volcker op zijn kantoor bij de zakenbank Chase Manhattan waar hij toen werkte. Een medewerker kwam binnen en zei dat de goudprijs 40 dollar was. Net als iedereen, hield Volcker dat voor onmogelijk: ‘Je bedoelt, de prijs is 35 dollar en 40 cent’, zei hij, maar de boodschapper schudde zijn hoofd. Volcker liep naar de handelsafdeling en kon zijn ogen niet geloven: de goudprijs was inderdaad 40 dollar. Kennedy verklaarde daarop halsoverkop de dollar niet in waarde te laten zakken. De goudprijs zakte daarna weer naar de officiële prijs. Maar de eerste barst in het internationale geldstelsel was een feit. De barst zou vanaf toen alleen maar groter worden.

De Amerikaanse betrokkenheid bij de Vietnam-oorlog nam toe, wat hoge kosten met zich meebracht. Na de moord op president Kennedy in november 1963, nam vicepresident Lyndon Johnson JFK’s positie over. Onder Johnson voerde Washington de deelname aan de oorlog in Vietnam behoorlijk op en werd tegelijkertijd de focus van het economisch beleid verlegd van aandacht voor wat het Bretton-Woodsstelsel nodig had naar waar de VS het beste uitkwam. Zo lanceerde Johnson in 1964 zijn Great Society-beleidsprogramma. Dat hield onder meer een oorlog tegen armoede in. De Amerikaanse overheid investeerde fors in het onderwijs, zorg en infrastructuur en er werden allerlei sociale vangnetten in het leven geroepen.

De verlegde focus op de binnenlandse economie maakte het voor de Fed onmogelijk de rente te verhogen toen de economische groei aantrok. De bank begon juist de rente te verlagen , wat niet alleen tot stijgende inflatie in de VS leidde maar ook elders in de wereld. Dat was inherent aan de opzet van het Bretton-Woodsstelsel.

Doordat de Fed, tegen de regels van Bretton Woods, zorgde voor steeds meer dollars in omloop, sijpelde die geldvloedgolf deels ook naar andere landen. Om de wisselkoers van hun eigen munt binnen de afgesproken bandbreedte te houden, moesten de centrale banken in andere landen die dollars opkopen. Dat opkopen betekende dat de geldhoeveelheid in andere landen ook opzwol. Als bijvoorbeeld de Duitse centrale bank al die nieuwe dollars moest opkopen om de koers van de mark onveranderd te houden, moest ze nieuwe marken drukken. Daarmee steeg de geldhoeveelheid ook in Duitsland, wat na enige tijd de prijzen omhoog joeg. Vooral na 1965 klaagden andere landen daar steeds vaker over.

Stabiliteit leidt tot instabiliteit

Ondertussen was ook de economische situatie in de rest van de wereld radicaal veranderd. Veel landen in Europa hadden een spectaculair herstel laten zien sinds de conferentie in Bretton Woods. Zo spectaculair dat het wereldvocabulaire er daardoor een nieuw woord bij kreeg, namelijk wirtschaftswunder, gemunt om de uitzonderlijke kracht van het herstel van Duitsland aan te duiden. Hetzelfde gebeurde in Japan. Dat herstel zorgde er enerzijds voor dat de rest van de wereld steeds minder behoefte had aan Amerikaanse producten, omdat het zelf voldoende kon maken. Anderzijds betekende het dat Europa in toenemende mate kwalitatieve producten had om aan de Amerikanen te slijten. Door de combinatie van minder uitvoer en meer invoer, kwamen veel Amerikaanse bedrijven in de knel.

Enkele economen spotten eind jaren vijftig en begin jaren zestig de kern van het probleem van het Bretton-Woodsstelsel. Dat probleem bestond uit twee delen waar geen oplossingen voor waren. Het eerste probleem is de geschiedenisboeken ingegaan als het Triffindilemma, vernoemd naar de Belgisch-Amerikaanse econoom Robert Triffin. Die beschreef in zijn boek Gold and the Dollar Crisis dat de stabiliteit waar Bretton Woods voor zorgde, op termijn ook de kiem van instabiliteit in zich droeg. Het Bretton-Woodsstelsel was namelijk afhankelijk van Amerikaanse handelstekorten maar die tekorten waren tegelijkertijd destabiliserend voor het stelsel. De internationale handel was de motor van de wereldeconomie geworden; dankzij zijn centrale rol was de dollar dan de smeerolie. Om die motor draaiende te houden, moeten de VS continu ervoor zorgen dat er meer dollars in omloop komen in het buitenland. Immers, de internationale handel groeit elk jaar en zijn er dus elk jaar meer dollars nodig. In economische termen betekent dat dat het land structureel een handelstekort moet hebben; de VS moeten meer invoeren dan uitvoeren, zodat andere landen winst maken in hun handel met de VS en dus dollars in handen krijgen. Het probleem is, zo wees Triffin, dat daarmee de dollarberg in andere landen maar blijft groeien terwijl de goudvoorraden van de VS dat niet doen. Ofwel: vroeg of laat ontstaat er vrees bij buitenlandse regeringen dat ze hun dollars niet zullen kunnen inwisselen voor goud. Het gevaar is dan dat wanneer die vrees te groot wordt, landen uit voorzorg dollars naar Washington sturen met het verzoek om de tegenwaarde in goud. Immers, wie als laatste komt, zal te horen krijgen dat het goud op is. Dus dat wat nodig is om de dollar de wereldmunt te laten zijn, namelijk aanhoudende handelstekorten van de VS, zorgt er tegelijkertijd voor dat het vertrouwen in de dollar op termijn onvermijdelijk afkalft en er een run op goud ontstaat.

Het tweede probleem werd ontdekt door de economische wetenschappers John Marcus Fleming en Robert Mundell. Onafhankelijk van elkaar stuitten ze op het concept dat sindsdien bekendstaat als de onmogelijke drie-eenheid, of het Mundell-Fleming-model. Fleming en Mundell lieten zien dat in een economisch universum met drie mogelijkheden – te weten het hebben van een vaste wisselkoers, het vrije verkeer van kapitaal en een onafhankelijk rentebeleid –, elk land er slechts twee tegelijkertijd kan realiseren, maar nooit alle drie samen.

Stel dat de rente in de wereld 10 procent bedraagt. Om de economische groei in eigen land te stimuleren, verlaagt dan de centrale bank van een Breton-Woodsdeelnemer ineens de rente in eigen land naar 5 procent. Het land kiest er dus voor om een eigen rentebeleid te voeren. Wat zou er dan gebeuren? Beleggers zouden massaal geld komen lenen in zo’n land om vervolgens dat geld, na het omgewisseld te hebben in een andere munt, elders uit te lenen of weg te zetten op een spaarrekening voor 10 procent. Dit is wat handelaren een carry trade noemen.

Het gevolg voor het land in kwestie kan zijn dat de waarde van de eigen valuta behoorlijk daalt. Op de valutamarkt komt er namelijk ineens erg veel aanbod van de eigen munt zonder dat de vraag ernaar stijgt. De waarde van de munt gaat daarom omlaag. Dat betekent stijgende inflatie, iets wat de centrale bank alleen kan voorkomen door de rente te verhogen. Dat is echter precies wat de bank niet wil doen, want de rente is juist verlaagd om economische groei aan te jagen. Er zijn twee alternatieven. Om te beginnen kan de centrale bank van het land de rente gewoon op 5 procent houden, maar op de valutamarkt interveniëren om de waarde van de eigen munt stabiel te houden. Zoals ik al aangaf, die waarde gaat omlaag omdat het aanbod de vraag overtreft. Als onze centrale bank er echter voor zorgt dat de vraag óók stijgt, kan de wisselkoers gewoon stabiel blijven ook al is de rente in ons voorbeeldland de helft van de wereldrente. Het probleem is echter dat de centrale bank om de koers stabiel te houden op de valutamarkt zijn eigen munt moet kopen en dus zijn voorraden buitenlandse valuta’s moet verkopen. Als die opraken, zal de wisselkoers alsnog zakken.