© Lex Meulenbroek 2021

Bertram+ de Leeuw Uitgevers

Co-auteurs: Diederik Aben, Paul Poley

Idee omslag: Robert Bink

Vormgeving omslag: Pankra

Vormgeving binnenwerk: Elgraphic

Illustraties binnenwerk: Ron Slagter, Prezns, Mooiniet Ontwerp

ISBN 9789461562906

www.bertramendeleeuw.nl

Voorwoord

Het idee voor het schrijven van een boek over de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken en de DNA-databank Vermiste Personen ontstond in februari 2017. Op 6 juni dat jaar zou Kees van der Beek, de beheerder van de DNA-databanken, met pensioen gaan. Een mooi moment om zijn enorme kennis en ideeën over forensische DNA-databanken vast te leggen op papier. Daarnaast hadden in datzelfde jaar de beide DNA-databanken een jubileum te vieren. De DNA-databank voor strafzaken bestond in 2017 twintig jaar en de DNA-databank Vermiste Personen tien jaar. Het was op voorhand niet haalbaar om het boek op de pensioendatum van Kees gereed te hebben. Daarvoor was de tijd te kort. Maar ook als pensionado wilde Kees graag meewerken aan het boek. En als we er een kleine handzame uitgave van zouden maken, moest dat binnen afzienbare tijd kunnen lukken. Door verschillende omstandigheden heeft het schrijven van het boek veel langer geduurd dan voorzien, soms lag het ook lange tijd stil. Eind 2021 is het dan toch zover. Net voor het begin van het zilveren jubileumjaar (2022) van de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken verschijnt DNA Zoekmachine. Een boek over forensische DNA-data-banken en het forensisch gebruik van (andere) DNA-databanken. Dat laatste was bij aanvang van het schrijven van dit boek niet de opzet. In 2018 diende zich in de Verenigde Staten echter als een donderslag bij heldere hemel een nieuwe opsporingsmethode aan, waarbij opsporingsinstanties gebruikmaken van private genealogische DNA-databanken. In deze databanken laten personen vrijwillig hun DNA-profiel opslaan om meer te weten te komen over hun afkomst en verwanten. Door deze ontwikkeling staan in het boek DNA Zoekmachine niet meer alleen de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken en de DNA-databank Vermiste Personen centraal, maar ook de genealogische DNA-databanken. Zodoende groeide het oorspronkelijk als klein en handzaam bedoelde boek uit tot een nog omvangrijkere bron van informatie.

Tijdens het schrijven van DNA Zoekmachine is er veel gebeurd. Twee personen die zich jarenlang hebben ingezet voor de ontwikkeling van DNA-databanken voor misdaadonderzoek overleden: Kees van der Beek en Peter R. de Vries. Het is tragisch dat zij hun licht niet meer kunnen laten schijnen over het onderwerp van dit boek. Deze markante en gedreven persoonlijkheden hebben allebei een belangrijke rol gespeeld bij het op de kaart zetten van het gebruik van DNA-databanken voor misdaadonderzoek.

Kees van der Beek overleed op 9 september 2020 op 68-jarige leeftijd aan een hartstilstand. Hij was op dat moment met zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen op vakantie in zijn geliefde Portugal. Kees kwam op 1 mei 1999 in dienst bij het toenmalige Gerechtelijk Laboratorium (de voorloper van het huidige NFI). Als deze dag ter sprake kwam voegde hij er meestal gelijk aan toe: ‘de dag van de moord op Marianne Vaatstra’. Kees werd verantwoordelijk voor de professionalisering van de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken en werd hiervan de eerste officiële beheerder. ‘Als ik de resultaten zie die de DNA-databank oplevert, geeft mij dat elke keer weer een goed gevoel. Elke match kan een doorbraak betekenen in een vastgelopen strafzaak’, vertelde Kees in een interview voor Elsevier. Zijn kennis van DNA-databanken en DNA-wetgeving was indrukwekkend. Op dat gebied was hij voor iedereen, zowel binnen als buiten het NFI, de onbetwiste Wikipedia. Een bron van kennis waarop je nooit tevergeefs een beroep deed en die nagenoeg 24/7 bereikbaar was. Waar hij ook ter wereld was. Kees was tot en met 2017 nationaal en internationaal het gezicht van de Nederlandse DNA-databank. Binnen Nederland was hij de contactpersoon voor politie, Openbaar Ministerie (OM), forensische laboratoria, het ministerie van Justitie en Veiligheid en de media. Hij was een van de architecten van de internationale uitwisseling van DNA-profielen tussen justitiële DNA-databanken in Europa (op basis van het Verdrag van Prüm). Internationaal was er veel waardering voor het werk dat Kees verzette voor DNA-databanken. Hij was actief in diverse internationale werkgroepen. Een Zweedse collega noemde hem niet voor niets ‘father’ van de DNA-databank. Op het moment dat Kees in 2017 op een vergadering in Brussel zijn afscheid bekendmaakte, kreeg hij een staande ovatie van collega’s uit alle 28 EU-landen. Ook ontving Kees een onderscheiding van de FBI. Tim Zolandz, program manager van de DNA-databank van de FBI, onderbouwde dit met de woorden: ‘Kees was truly a giant in the field of  DNA databasing’. De groeiende omvang van DNA-databanken, de toenemende mogelijkheden die DNA-databanken bieden en de internationale uitwisseling tussen DNA-databanken, maken het tot een onmisbaar middel voor de opsporing van daders van misdrijven en identificatie van onbekende doden. Het is een waar deskun-digheidsgebied op zichzelf. Journalist Gerlof Leistra van Elsevier noteerde uit zijn mond: ‘De DNA-databank is meer dan een computer die de hele dag matches produceert.’ Hiermee onderstreepte Kees zijn standpunt dat DNA-databankdeskundigheid een officieel erkende forensische expertise moet zijn. Na zijn pensioen bleef Kees de ontwikkelingen rondom DNA-databanken nauwgezet volgen. En met zijn passie voor stamboomonderzoek had hij veel aandacht voor de nieuwe ontwikkelingen van het forensisch onderzoek in genealogische DNA-databanken. Kees voorzag mij geregeld van nieuwsfeiten. Dat ging na zijn pensioen onverminderd door. Ik heb er sindsdien welgeteld 229 van hem ontvangen. Totdat aan die stroom van e-mailberichten heel plotseling een einde kwam. Het werd doodstil en het bleef doodstil. Het was heel onwerkelijk om dit boek zonder Kees te moeten afmaken. Een boek nog wel over zijn expertise.

Peter R. de Vries overleed 15 juli 2021 op 64-jarige leeftijd, negen dagen na de moordaanslag op zijn leven in de Lange Leidsedwars-straat in Amsterdam. De aanslag, enkele minuten nadat hij de studio van RTL Boulevard had verlaten, is een gebeurtenis waarvan eenieder zich zal herinneren waar hij of zij was bij het horen van het schokkende nieuws. Peter zag als geen ander de mogelijkheden van DNA-onderzoek en DNA-databanken voor de opsporing en vervolging. In veel zaken waarvoor hij zich inzette, speelde DNA-onder-zoek een cruciale rol. Denk bijvoorbeeld aan de zaken van Marianne Vaatstra, Milica van Doorn, Nicky Verstappen, de Puttense moordzaak en de Posbankmoord. Mede door zijn jarenlange ‘gelobby en getouwtrek’ en zijn volhardendheid in de zaak van Marianne Vaatstra, werd het in 2012 mogelijk om (grootschalig) DNA-verwantschapsonderzoek toe te passen bij misdaadonder-zoek. Peter was pleitbezorger voor een ‘nationale DNA-databank voor misdaadonderzoek’, een DNA-databank met daarin de DNA-profielen van alle inwoners van Nederland. Bij NPO-radio zei hij daarover: ‘Ik zie voor- en nadelen, maar ik denk dat de nadelen oplosbaar zijn. We zullen met zo’n databank veel sneller tot oplossingen in misdaadzaken kunnen komen. En dat gaat ook geld schelen. Kijk maar naar de zaak van Nicky Verstappen. Daar heeft twintig jaar lang een groot rechercheteam op gezeten, en dat heeft miljoenen gekost. In de toekomst zou dat zoveel sneller kunnen. Daarnaast zou je zo’n databank ook kunnen inzetten voor identificatie bij terroristische aanslagen, oorlogen en natuurrampen.’

In de Epiloog ga ik nader in op wat zo’n databank in de praktijk zou betekenen. Los van dit vergaande idee, vond Peter dat onderzoek moest worden gedaan naar de mogelijkheden om het bereik van de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken te vergroten. Toen op 25 april 2018 de justitiële autoriteiten in Sacramento, Californië, met het nieuws naar buiten kwamen dat de dag daarvoor een verdachte was aangehouden in de geruchtmakende, veertig jaar oude cold case van de Golden State Killer, trok dat direct zijn aandacht. Temeer omdat deze verdachte in beeld was gekomen door het gebruik van genetische genealogie en een genealogische DNA-databank. Op 3 mei 2018 besteedde Peter daar ruimschoots aandacht aan in zijn televisieprogramma De Raadkamer. Hij wilde een denktank – eigenlijk een ‘doetank’ – die de mogelijkheden van deze nieuwe methode zou onderzoeken en zou nagaan of en hoe de Nederlandse bevolking daarbij zou kunnen helpen. Het gebruik van genealogische DNA-databanken leek hem bij nader inzien een beter haalbare optie dan een nationale DNA-databank met daarin alle inwoners van Nederland. Immers, wanneer 2% van de bevolking zou deelnemen aan een genealogische DNA-databank zou in theorie elk spoor met voldoende DNA kunnen worden geïdentificeerd. Een campagne zou ervoor moeten zorgen dat zoveel mogelijk mensen hun DNA-profiel zouden laten opnemen in de DNA-databank van GEDmatch. Het grotere plan was dat er uiteindelijk een nationale DNA-databank zou moeten komen met daarin de profielen van de inwoners van Nederland die vrijwillig hun DNA afstaan om opsporingsinstanties te helpen. Peter geloofde in de kracht van samenwerking met het publiek om misdaden op te lossen. Dat was ook zo bijzonder aan zijn succesvolle televisieprogramma Peter R. de Vries Misdaadverslaggever, dat van 1995 tot 2012 wekelijks miljoenen kijkers trok. Hierin bracht hij een groot aantal misdrijven onder de aandacht van het publiek, sommigen vele jaren lang. De samenwerking met het publiek zou ook het forensisch DNA-onderzoek kunnen helpen, vond hij. In zijn visie speelden DNA-databanken daarbij een cruciale rol. Hij zei daarover: ‘Hoe mooi zou het zijn wanneer zoveel mogelijk Nederlanders vrijwillig hun DNA afstaan, waardoor meer misdrijven kunnen worden opgelost, en ook sneller. Zo kunnen wij met elkaar slachtoffers en nabestaanden de helpende hand bieden. In ieder mens schuilt het DNA van een crimefighter.’ Peter droeg ons werk een warm hart toe, was betrokken en wilde graag van de nieuwste ontwikkelingen op de hoogte zijn. Door de maatregelen rondom corona waren we genoodzaakt zijn werkbezoek aan onze afdeling DNA-onderzoek een aantal keer uit te stellen. In zijn laatste e-mail aan mij schreef hij: ‘Hopelijk duurt het niet lang meer....’.

Kees van der Beek en Peter R. de Vries: de gerenommeerde, zeer toegewijde beheerder en de aanjager, de strijder voor gerechtigheid. Het is een voorrecht met Kees en Peter gewerkt te mogen hebben. Aan hen draag ik dit boek op.

Lex Meulenbroek

Forensisch deskundige humane
biologische sporen en DNA-onderzoek
Nederlands Forensisch Instituut

PROLOOG

A nightmare come to life

Sacramento, midden jaren zeventig. Vlak bij de hoofdstad van de Amerikaanse staat Californië woonde Jane Carson in een rustige buurt. Ze was 30 jaar, deed een verpleegstersopleiding en was getrouwd met een militair. Met hem had ze een zoontje van 3 jaar oud. Het leven in Sacramento was toen tamelijk ongecompliceerd. Politiek gezien hadden de Verenigde Staten veel te verduren gehad in de voorafgaande jaren; de bloedige Vietnamoorlog en het Watergateschandaal dreunden nog lang na. Als staat had Californië juist veel om zich over te verheugen, zoals de opkomst van Silicon Valley. Onder meer IT- en biotechnologiebedrijven zorgden daar voor gestage economische groei en nieuwe woonwijken schoten als paddenstoelen uit de grond: de American Dream in optima forma.

In de vroege morgen van 5 oktober 1976, haar man was net naar zijn werk gegaan, lag Jane in bed te knuffelen met haar zoontje toen ze ineens de garagedeur hoorde dichtklappen. Niet lang daarna gevolgd door voetstappen die in de richting van haar slaapkamer leken te komen. Over wat toen gebeurde, vertelt Jane in de documentaire It’s Not Over: ‘Plotseling werd ik verblind door een fel licht in mijn ogen. Ik kon alleen nog een skimasker en een slagersmes onderscheiden. “Shut up or I’ll kill you,” zei een man knarsetandend. Mijn zoontje lag naast me terwijl de man mijn handen en voeten vastbond en me een blinddoek omdeed. Het is lastig om de doodsangst die ik voelde precies te beschrijven.’ De onbekende man legde het kind op de vloer van de slaapkamer en verkrachtte Jane. Maar in plaats van zich daarna haastig uit de voeten te maken, deed hij wat anders. ‘Hij ging in alle rust naar de keuken,’ zegt Jane, ‘waar hij een opvallende hoop herrie maakte met potten en pannen. Uiteindelijk is hij wel twee uur lang in mijn huis geweest.’ Pas na een hele tijd durfde Jane haar blinddoek voorzichtig naar beneden te doen: de man was vertrokken en tot haar opluchting lag haar zoontje ongedeerd naast haar bed.

Jane bleek het vijfde verkrachtingsslachtoffer in korte tijd te zijn in de omgeving van Sacramento bij wie sprake was van een verrassingsaanval in de slaapkamer, ’s nachts of in de vroege ochtenduren, door een man met een zaklamp, een skimasker en een mes. Het werd de politie stilaan duidelijk dat ze met een serieverkrachter te maken hadden, die al snel de East Area Rapist werd genoemd, naar het gebied waarin hij actief was. Maar a nightmare come to life, zoals iemand hem in de documentaire aanduidt, is een wellicht passender omschrijving voor het sadistische monster dat Californië begon af te struinen.

Na de verkrachting van Jane Carson nam de manhunt op de dader grotere vormen aan. Carol Daly was destijds rechercheur bij Sacramento Sheriff’s Office en bezocht de slachtoffers kort na het delict. Zij herinnert zich de bijzonderheden van de East Area Rapist op wie zij en haar collega’s jacht maakten. ‘We troffen Jane Carson aan bij haar buurvrouw. Uiteraard hebben we haar zo snel mogelijk gevraagd naar details over het uiterlijk en de werkwijze van de dader. Wat daarbij meteen al opviel, was dat hij ongewoon lang bij haar in huis was geweest. Het werd ons duidelijk dat dezelfde indringer en verkrachter één tot twee keer per maand toesloeg in en rond Sacramento. De werkwijze was altijd identiek: hij overviel de slachtoffers ’s nachts met een skimasker op en een zaklamp in z’n hand. Hij bond ze dan stevig vast, verkrachtte ze – soms meerdere malen – en bleef daarna urenlang in huis; meestal at en dronk hij rustig iets uit hun koelkast. Daarmee liet hij zien dat hij volkomen in control was, hij was degene met macht, het was als het ware zijn huis geworden.’ Ook opvallend: bij zijn vertrek nam hij altijd iets heel persoonlijks, bijna intiems, van de slachtoffers mee. ‘Zoals een foto uit een album, een juweel met een trouwdatum, een rijbewijs of sieraden met iemands initialen erop,’ zegt Daly. Vaak gooide hij de ontvreemde spullen buiten meteen weer weg, of hij liet ze achter in een van de volgende huizen waar hij binnendrong. Dankzij de getuigenverklaringen was er een aardig beeld van de dader: het ging om een atletisch gebouwde, blanke man van een gemiddeld postuur. Waarschijnlijk een twintiger. Met alle beschikbare informatie ging de politie met man en macht aan de slag, maar de verkrachter liet zich niet pakken.

Dat had voor een deel te maken met zijn fysieke gesteldheid. Hij was bijzonder lenig en had een goede conditie, waardoor hij snel kon vluchten en in korte tijd uit het zicht kon verdwijnen. Voor een groot deel kwam dat ook door zijn niets aan het toeval overlatende voorbereiding. Dat bleek uit hoe hij telkens te werk ging. ‘Hij wist ongelofelijk veel van z’n slachtoffers,’ zegt rechercheur Daly, ‘plan-de zijn aanvallen uiterst zorgvuldig.’ Nog beter dan een doorsnee stalker verzamelde hij vooraf gedetailleerde informatie over zijn potentiële slachtoffers, hun gezin en hun woonomgeving. Wat doen ze overdag allemaal? Wanneer vertrekt de eventuele partner naar zijn werk? Zijn er kinderen en zo ja, waar slapen ze? Hoe bereikbaar is de woning? Ligt deze erg in het zicht of niet? Hoe is de buitenverlichting uit te zetten? Hoe gemakkelijk is het om te vluchten? De East Area Rapist leek dit alles extreem goed in kaart te brengen. Zo pleegde hij ook anonieme telefoontjes om de aanwezigheid van nieuwe slachtoffers na te gaan. Ook werd bij de poort achter het huis van een slachtoffer een plattegrond van de omgeving gevonden.

Illustratief voor zijn grondige voorbereiding is zijn negende aanval, op 10 november 1976 in Sacramento. Een tienermeisje zat in de vooravond tv te kijken, ze was van plan om later die avond uit te gaan met haar vriend. Ze wilde vertrekken voordat haar ouders zouden thuiskomen van het ziekenhuisbezoek bij haar broer. Zover kwam het niet, want de East Area Rapist overviel haar, maar in plaats van haar binnen te verkrachten, sleepte hij haar naar een afgelegen plek buiten, waar hij haar vastbond. Voordat hij haar meenam, zorgde hij ervoor dat alles in het huis in zo’n staat was dat als haar ouders zouden thuiskomen, ze dachten dat ze inderdaad naar haar vriend was vertrokken. Zo plaatste hij de hor terug voor het raam waardoor hij was binnengekomen, deed hij de deuren op slot en zette de tv aan, iets wat zij ook altijd deed voordat ze vertrok. Haar ouders zouden op deze manier bij thuiskomst niets verdachts vermoeden, wat hem uitgebreid de tijd gaf om het meisje te verkrachten. In deze zaak wees alles erop dat hij niet alleen exact wist wat het slachtoffer van plan was die avond, maar ook hoe ze op dergelijke avonden handelde.

Langzaam maar zeker begon de werkwijze van de East Area Rapist te veranderen. Zo gebruikte hij op 16 februari 1977 – na dertien verkrachtingen – voor het eerst een vuurwapen. Rond halfelf ’s avonds hoorde de familie Miller een merkwaardig geluid in de achtertuin. Toen Rodney, de zoon des huizes, een kijkje ging nemen, zag hij een man gekleed in een hoodie in het duister staan, die vervolgens snel de benen nam. De getrainde hardloper Rodney bedacht zich geen moment en rende achter hem aan. Maar het lukte Rodney niet de sinistere man, die kennelijk bezig was met een verkenning, te pakken te krijgen, zo vertelt hij. ‘Ik kon tijdens de achtervolging nog net zijn voet grijpen en op hem springen. Maar hij pakte meteen zijn wapen en schoot me neer. Ik kwam meters verderop terecht, zwaargewond. De man kon hierdoor ontsnappen.’

De afdrukken van tennisschoenen in de tuin maakten duidelijk wie Rodney Miller die avond face-to-face had ontmoet: de East Area Rapist. ‘Lurker Shoots Youth’ kopte de lokale krant The Sacramento Bee de volgende dag.

Op die avond bleef het dus niet bij levensbedreigingen, maar schoot hij daadwerkelijk iemand neer. Een andere verandering in het gedrag van de East Area Rapist betrof het psychologische spel dat hij met zijn slachtoffers en achtervolgers speelde. Dat werd nóg sadistischer. Hij belde soms jaren later slachtoffers, om vervolgens in de hoorn te hijgen en ze uit te schelden, of ze eraan te herinneren dat ze ‘samen hadden gespeeld’. Ook hield hij ervan om zijn achtervolgers te misleiden. Zo vertelde hij slachtoffers geregeld dat hij in een van reed, iets wat later niet waar bleek te zijn. Gevolg was wel dat hij de politie voor langere tijd op het spoor van busjes had gezet. In Sacramento heerste een enorme angst. Het idee leefde dat iedereen het slachtoffer zou kunnen worden van de East Area Rapist, zo ogenschijnlijk willekeurig ging hij te werk. De verkoop van wapens en sloten in Sacramento nam daardoor een enorme vlucht. Toch had hij het feitelijk slechts voorzien op vrouwen die in de nacht alleen thuis waren, zo vatte iemand de werkwijze van de dader samen op een openbare bijeenkomst over de East Area Rapist in Sacramento. Met andere woorden: als er ook mannen thuis zijn, durft die East Area Rapist vast niet toe te slaan. Kwetste deze opmerking het ego van de serieverkrachter, voelde hij zich uitgedaagd? Was hij misschien zelf aanwezig bij de samenkomst en wilde hij het tegendeel bewijzen of zelfs wraak nemen op deze spreker? Feit is dat hij zich vanaf dat moment steeds vaker richtte op vrouwen én mannen. Zo was er bij de eerstvolgende aanval een man thuis. En veel sterker nog, enkele maanden na die massaal bezochte bijeenkomst werd de man die het blijkbaar gewaagd had de East Area Rapist in het openbaar uit te dagen, samen met zijn vrouw zélf slachtoffer. De verkrachter traumatiseerde daarbij haar én hem, want terwijl de vrouw seksueel werd misbruikt, moest de man dit machteloos aanhoren vanuit een andere ruimte, waar hij met handen en voeten vastgebonden op zijn buik lag, met servies uitgestald op zijn rug. Dit was een nieuwigheid in de modus operandi van de East Area Rapist: het servies dwong de man volkomen stil te blijven liggen, want de verkrachter dreigde dat hij iedereen in het huis zou doden als hij het servies zou horen vallen en daardoor wist dat de man zich bewoog.

Ondanks zijn dreigementen had de East Area Rapist nog geen mensen vermoord. Maar aan de gedachte dat de East Area Rapist niet zou moorden, kwam abrupt een eind in Rancho Cordova, een voorstad van Sacramento. Politieman Brian Maggiore en zijn vrouw Katie lieten daar elke avond hun hond uit. Buurtgenoten hoorden op de avond van 2 februari 1978 buiten ineens gegil en schoten. Niet veel later werden Brian en Katie dood gevonden, Katie op straat en Brian even verderop in de achtertuin van een huis. Waren zij slachtoffers van de East Area Rapist? Die vermoord waren omdat ze hem toevallig tegen het lijf liepen, Brian hem herkende en in zijn rol als agent achter hem aan ging? Veel wees er inderdaad op dat dit het werk van de East Area Rapist was. Getuigen verklaarden een blanke, slanke, ongeveer 20-jarige man in de wijk te hebben zien lopen. Ook was de schietpartij niet ver van de buurt waar de eerste vijftien verkrachtingen hadden plaatsgevonden. En verder werden er naast het lichaam van Brian schoenveters gevonden, het middel waarmee de East Area Rapist zijn slachtoffers meestal vastbond. Had de dader die in alle haast verloren? Het had er alle schijn van dat de East Area Rapist de dader was. Hoe dan ook had hij wederom weten te ontkomen.

Na deze dubbele moord richtte de East Area Rapist zich op een ander gebied om zijn misdrijven te plegen. Vanaf het voorjaar van 1978 vonden een stuk zuidelijker in Noord-Californië gruwelijke verkrachtingen plaats. Met dezelfde huiveringwekkende modus operandi: de nachtelijke overvaltechniek met masker, zaklamp en wapen; het dreigen met geweld; het vastbinden met vooral veters; het urenlang op zoek gaan naar persoonlijke eigendommen, relikwieën en eten; het servies op de rug van de man; het soms meerdere keren verkrachten van de vrouw. Werd de grond in Sacramento hem te heet onder de voeten? De stad Modesto en vooral het district Contra Costa, gelegen ten oosten van San Francisco en zo’n 100 kilometer ten zuiden van Sacramento, waren de nieuwe gebieden die de East Area Rapist aandeed. Dat wil zeggen, het werd gaandeweg steeds duidelijker dat de dader daar nu actief was. Door vooral de unieke werkwijze van de serieverkrachter konden de verkrachtingszaken aan elkaar worden gekoppeld. Het is 6 juli 1979 wanneer hij voor de 50ste keer toeslaat. In Danville had een man het geluk heel lichtjes te slapen, waardoor hij iemand hoorde binnensluipen en een skimasker zag opzetten. Hij kende de verhalen van de serieverkrachter, en hij en zijn inmiddels wakker geworden vrouw begonnen hard te schreeuwen. Niet zonder gevaar, want de verkrachter had inmiddels laten zien niet terug te deinzen voor grof geweld. Het koppel ontkwam echter en de gemaskerde man vertrok spoorslags. Dit moet de laatste keer zijn geweest dat de East Area Rapist in Noord-Californië toesloeg. Vanaf dat moment stoppen zijn gruwelijkheden in Noord-Californië en lijkt hij te zijn verdwenen in het duister.

Terwijl de opsporingsinstanties in Noord-Californië, met name die van Sacramento en Contra Costa, proberen de puzzelstukjes bijeen te leggen om de East Area Rapist te vinden, krijgt ook het zuiden van Californië te maken met een reeks ernstige zeden- en geweldsmisdrijven, die nog een stap verder gingen dan die in het noorden. De eerste slachtoffers van de Original Night Stalker – zoals men de misdadiger in Zuid-Californië noemde – kwamen er nog relatief goed vanaf. Het is 1 oktober 1979 als in Goleta, zo’n 12 kilometer ten westen van Santa Barbara, een man en een vrouw midden in de nacht worden gewekt door het licht van een zaklamp. Een stem uit het donker richtte zich tot hen: verroer je niet of ik dood je. De vrouw moest haar vriend in de slaapkamer vastbinden. Daarna bond de indringer haar vast. Sheriff Bruce Corell vertelt over het vervolg: ‘Hij maakte de vastgebonden vrouw ineens weer los en sleepte haar naar de keuken. Maakte duidelijk dat hij haar portemonnee zocht. De indringer leidde haar vervolgens naar de woonkamer, legde haar daar op de vloer en bond haar enkels opnieuw aan elkaar. Daarna deed hij de koelkast open, voortdurend roepend: “I’m gonna kill them, I’m gonna kill them.” Even later verloor hij op de een of andere manier de controle. De vrouw wist zich namelijk los te maken en rende gillend de voordeur uit. Niet lang daarna lukte het ook haar man te ontsnappen door de achtertuin in te vluchten. Een buurman, een FBI-agent, werd gealarmeerd door de om hulp schreeuwende vrouw en belde direct de politie, die snel ter plaatse was. Het echtpaar leefde nog, maar de dader was ontkomen op een racefiets.’ Deze buurman probeerde hem nog met zijn auto te achtervolgen. Uiteindelijk liet de dader in paniek zijn mes en racefiets achter en ging rennend verder, en wist zo te ontsnappen. Achteraf bleek deze overval een dramatisch keerpunt. Vanaf dat moment ging de indringer een grens over en zou helemaal niemand zijn overvallen meer overleven. Het verhaal van de East Area Rapist en de Original Night Stalker werd uiteindelijk dat van de Golden State Killer, een van de beruchtste serieverkrachters en seriemoordenaars uit de Amerikaanse geschiedenis.

DNA Zoekmachine gaat vooral over het gebruik van DNA-databan-ken voor misdaad- en identificatieonderzoek in Nederland. Waarom begint dit boek dan met deze oude Amerikaanse zaak? Het bijzondere aan de zaak van de Golden State Killer is de opsporingsmethode die in deze zaak voor het eerst – en met succes – werd gebruikt. Om de dader te vinden heeft de politie gebruikgemaakt van een voor iedereen beschikbare online DNA-databank die bedoeld is voor stamboomonderzoek, een zogenoemde genealogische DNA-databank. Na zijn laatste moord in 1986 verdween de Golden State Killer van de radar. In 2018, ruim veertig jaar na zijn eerste misdrijven, gebeurde wat bijna niemand nog had verwacht: de Golden State Killer werd ontmaskerd. Door de opzienbarende ontknoping staat deze opsporingsmethode – verwantschapsonderzoek in een genealogische DNA-databank (Investigative Genetic Genealogy) – internationaal symbool voor de steeds verdergaande mogelijkheden van forensisch DNA-onderzoek en het gebruik van DNA-databanken bij het opsporen van daders van misdrijven.

Het is een opmerkelijk toeval dat in dezelfde periode als waarin de Golden State Killer plotseling leek te zijn gestopt met moorden, in Engeland werd ontdekt dat DNA-onderzoek een belangrijk middel kon zijn bij het opsporen van daders van misdrijven. De door de Britse wetenschapper Alec Jeffreys geïntroduceerde forensische DNA-technologie ontwikkelde zich sindsdien stormachtig. Forensisch DNA-onderzoek is inmiddels niet meer weg te denken uit onze samenleving. In Nederland wordt het jaarlijks ingezet voor het oplossen van tienduizenden misdrijven en voor enkele honderden identificatieonderzoeken. Het is daarbij vaak van cruciaal belang bij het vinden van de dader, het vrijpleiten van een verdachte, of het vinden van een vermiste persoon. Ook cold cases van decennia geleden, zelfs van voor het ‘forensisch DNA-tijd-perk’, kunnen hiermee alsnog worden opgelost. Bij dit alles spelen de forensische DNA-databanken een steeds belangrijkere rol. Die databanken zijn inmiddels een van de belangrijkste moderne opsporingsmiddelen geworden. Zo waren er in 2020 gemiddeld zo’n honderd matches per week tussen sporen en personen in de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken.

De voortschrijdende mogelijkheden van forensisch DNA-onder-zoek roepen echter ook vragen op van juridische, ethische en morele aard. Weegt de oplossing van ernstige misdrijven met gebruik van DNA-databanken op tegen de inbreuk op de privacy die daarmee gepaard gaat? Deze vraag komt vooral op bij verwantschaps-onderzoek met gebruik van private genealogische DNA-databan-ken, waarmee in de Verenigde Staten furore wordt gemaakt. Wie daarover wil oordelen, moet goed geïnformeerd zijn. Dat is dan ook het doel van DNA Zoekmachine.

In dit boek lees je over de ontwikkelingen van de DNA-databanken die in Nederland worden gebruikt voor forensisch onderzoek. Wat is er op dit moment allemaal mogelijk en hoe ziet de toekomst er wellicht uit? De eerste vraag beantwoorden we aan de hand van een aantal bijzondere Nederlandse zaken die illustratief zijn voor de grote ontwikkelingen en huidige mogelijkheden van de (internationale) DNA-databanken die door overheden worden beheerd. Een mogelijk toekomstperspectief volgt aan het eind van het boek, waar je leest hoe onder meer de Golden State Killer uiteindelijk is ontmaskerd met behulp van een private genealogische DNA-databank. Maar om al die DNA-databanken goed te kunnen begrijpen, krijg je in het volgende hoofdstuk eerst een overzicht van de essenties van forensisch biologisch onderzoek. Wat houdt forensisch DNA-onderzoek in en hoe gaat dit bij het Nederlands Forensisch Instituut, het NFI, in zijn werk?

HOOFDSTUK 1

De essenties van forensisch DNA-onderzoek

Het is fascinerend dat iets wat je niet kunt zien, horen, ruiken, voelen of proeven, zo cruciaal kan zijn voor het oplossen van misdrijven. DNA-matches in ernstige zaken die – soms na vele jaren, soms totaal onverwacht – uiteindelijk de dader in beeld brengen, zijn altijd weer onvergetelijke kippenvelmomenten. In dit hoofdstuk lees je hoe het forensisch DNA-onderzoek ooit begon. Daarna krijg je een kijkje in de laboratoria van het NFI en zie je hoe het forensisch DNA-onderzoek tegenwoordig gaat. Maar eerst gaan we naar de basis: het DNA zelf.

DNA

DNA ( desoxyribonucleic acid, in het Nederlands ‘desoxyribonucleïnezuur’) is de drager van erfelijke eigenschappen en zit in vrijwel elke cel van het menselijk lichaam (zie afbeelding 1). Bijna al het DNA bevindt zich in de celkern als moleculen in de vorm van extreem lange strengen van aan elkaar gekoppelde bouwstenen. De vorm is haast kunstzinnig: twee aan elkaar verbonden, in elkaar gedraaide strengen, de karakteristieke dubbele helix. Het DNA is opgebouwd uit vier verschillende bouwstenen (‘nucleotiden’): A (adenine), T (thymine), C (cytosine) en G (guanine). Zo geeft bijvoorbeeld AGGCTTATAAGTGCCA de volgorde (sequentie) van de bouwstenen weer in een klein stukje DNA. Die zeer lange DNA-moleculen in de celkern zijn gerold om eiwitten. Deze zorgen ervoor dat de DNA-moleculen ordelijk en compact zijn opgevouwen. De DNA-moleculen en deze eiwitten vormen samen de chromosomen. In elke celkern is het DNA verdeeld over 46 chromosomen, die in 23 paren voorkomen. Van elk paar is één chromosoom overgeërfd via de spermacel van de vader, het andere via de eicel van de moeder. Welk chromosoom van een chromosoompaar van de ouder overerft op het kind wordt door toeval bepaald: dit is immers afhankelijk van welke spermacel welke eicel bevrucht. Er zijn 22 paren van zogenoemde autosomale chromosomen (met het autosomale DNA) en één paar geslachtschromosomen. De twee geslachtschromosomen van een vrouw lijken sterk op elkaar en worden beide ‘X’ genoemd. De twee geslachtschromosomen van een man verschillen sterk van elkaar en krijgen de codes ‘X’ (dat is het geslachtschromosoom dat afkomstig is van zijn moeder) en ‘Y’ (dat is het geslachtschromosoom dat afkomstig is van zijn vader). Mannen hebben in hun celkernen dus Y-chromosomaal DNA, vrouwen hebben dat niet.

Naast het DNA in de celkern is er DNA aanwezig in de grote aantallen mitochondriën van de cel. Dit DNA wordt mitochondriaal DNA genoemd. Mitochondriën bevinden zich in de cel buiten de celkern en voorzien de cel van energie. Mitochondriaal DNA is relatief klein en cirkelvormig en is in groten getale in de cel aanwezig. Afhankelijk van de functie van de lichaamscel kan deze vele honderden mitochondriën bevatten. Elk mitochondrium bevat weer honderden tot zelfs duizenden kopieën mitochondriaal DNA. Daardoor heeft elke lichaamscel per definitie zeer veel kopieën mitochondriaal DNA. Dit in tegenstelling tot het DNA in de celkern, dat maar één keer in elke lichaamscel voorkomt; een cel heeft immers maar één celkern. Samengevat betekent dit dat het overgrote deel van het DNA zich in de celkern bevindt en per cel maar één keer voorkomt (het autosomale en X- en Y-chromosomale DNA), en dat er daarnaast nog een relatief klein, cirkelvormig stuk DNA is dat zich in de mitochondriën bevindt. Hiervan zijn er een (zeer) groot aantal kopieën per cel.

Afbeelding 1

Vrijwel al het DNA bevindt zich in de kern van de cel, verpakt in chromosomen. Het DNA in de 22 paren autosomale chromosomen is het autosomale DNA. Het DNA in het geslachtschromosoompaar is het X-chromosomale DNA en het Y-chromosomale DNA. Naast DNA in de celkern is er een relatief geringe hoeveelheid DNA in de mitochondriën van de cel. Dit is het mitochondriale DNA.

De lichtgrijze bandjes in de chromosomen geven de plaatsen van de hypervariabele gebieden weer die tegenwoordig bij het standaard DNA-onderzoek worden onderzocht. De wetenschappelijke namen van deze hypervariabele gebieden staan vermeld boven de chromosomen.

Het DNA, en dus de erfelijke informatie, is hetzelfde in alle lichaamscellen van een persoon. Die zijn immers allemaal afkomstig van die ene eicel van de moeder die bij de bevruchting is samengekomen met die ene uitverkoren spermacel van de vader. Dit is belangrijk voor het forensisch onderzoek. Hierdoor kan het DNA in wangslijmvliescellen (het tegenwoordig gebruikelijke referentiemonster dat bij personen wordt afgenomen voor DNA-onderzoek) worden vergeleken met het DNA dat is verkregen uit andere lichaamscellen, bijvoorbeeld uit bloed of sperma.

De geschiedenis van forensisch DNA-onderzoek

Forensisch DNA-onderzoek ontstond eind jaren tachtig van de vorige eeuw. Maar ook vóór het forensisch DNA-tijdperk werden biologische sporen al onderzocht. Dat gebeurde door te kijken naar de hoofdbloedgroep AB0 en naar bepaalde eiwitten die in het bloed voorkomen. De belangrijkste drie eiwitten die werden onderzocht, waren Hp (haptoglobine), PGM (phosphoglucomutase) en EAP (erythrocyte acid phosphatase). Van deze eiwitten komen verschillende types voor. Bij het onderzoek werd gekeken welke types van deze eiwitten het spoor, het slachtoffer en de verdachte hebben. Dit onderzoek van de hoofdbloedgroep en eiwitten in het bloed werd het ‘onderzoek van erfelijke factoren’ genoemd. De resultaten van dit onderzoek waren lang niet zo persoonsonderscheidend als die van het forensisch DNA-onderzoek. Sommige types van een eiwit komen bijvoorbeeld voor bij maar liefst 50% van de bevolking. Men was destijds al blij met een combinatie van eiwittypes die voorkwam bij bijvoorbeeld een op de 30.000 personen. De combinatie van kenmerken gaf informatie over degene van wie het spoor afkomstig was, maar was feitelijk alleen interessant wanneer een verdachte in beeld kwam. Pas dan kon worden gekeken of die persoon ook deze erfelijke factoren had. Kwamen die niet overeen, dan kon men die persoon uitsluiten als degene van wie het betreffende spoor afkomstig was. De informatie over de erfelijke factoren kon niet worden opgeslagen in databanken, dus dit onderzoek was niet geschikt om personen op te sporen.

Het forensische onderzoek van biologische sporen veranderde revolutionair door de ontdekking van de zogenoemde ‘DNA-finger-print’ door de Engelsman Alec Jeffreys. Jeffreys werkte op de Britse universiteit van Leicester en deed daar onderzoek naar DNA. Hij bedacht op 10 september 1984 een unieke methode: de DNA-fingerprint. De methode is gebaseerd op het zogenoemde ‘restrictie fragment lengte polymorfisme’ en werd daarom de ‘RFLP-techniek’ genoemd. Met speciale enzymen (restrictie-enzymen) werd het DNA in stukjes geknipt, waarna deze DNA-fragmenten op grootte werden gescheiden. Dit alles leverde een visueel beeld op van DNA-fragmenten, dat eruitziet als een soort streepjescode. Hiermee konden gebieden van het menselijke DNA zichtbaar worden gemaakt die van persoon tot persoon sterk verschillen in lengte: de hypervariabele gebieden. Deze gebieden bevinden zich op het deel van het DNA (ongeveer 98%) dat niet verantwoordelijk is, ‘niet codeert’, voor erfelijke eigenschappen (slechts een klein deel van het DNA, ongeveer 2%, bevat informatie over erfelijke eigenschappen). De hypervariabele gebieden bevatten dan ook geen informatie over erfelijke eigenschappen, en zeggen niets over iemands kans op ziekten of erfelijke aandoeningen, of over gedragskenmerken. Onderzoek van hypervariabele gebieden geeft alleen informatie over de lengtes van deze plaatsen op het DNA.

In 1985 publiceerde Jeffreys over zijn ontdekking in het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift Nature. Het bijzondere aan deze methode voor het forensisch onderzoek was dat het voor het eerst mogelijk werd om sporen van misdrijven te herleiden tot specifieke individuen, en niet tot grote groepen personen, zoals bij onderzoek van erfelijke factoren. De RFLP-techniek leverde een unieke streepjescode op, een per individu verschillend patroon.

In Jeffreys vaderland, Engeland, werd dit DNA-onderzoek voor het eerst ingezet om een misdrijf op te lossen. Het betrof de moorden op twee vijftienjarige meisjes, in 1983 en 1986, ook wel de Narborough murders genoemd. Het onderzoek had meteen resultaat, want een onschuldige kon dankzij zijn DNA-fingerprint worden vrijgepleit en de echte dader werd gevonden. De spectaculaire ontknoping van de Narborough murders zette Jeffreys’ ontdekking op indrukwekkende wijze op de kaart. De komst van de DNA-fingerprint zorgde voor een enorme verandering van het onderzoek van biologische sporen bij misdrijven. Het duurde niet lang tot ook Nederland gebruik ging maken van deze forensische DNA-techniek. De Amsterdamse WTC-verkrachterszaak werd om die reden historisch. Wat was er aan de hand? In de zomer van 1985 maakte een man het gebied rond het in aanbouw zijnde Amsterdam World Trade Centre onveilig. Verschillende jonge vrouwen, vooral studentes, werden door hem verkracht. Aan het einde van het jaar werd Marcel van D. opgepakt, omdat zijn signalement overeenkwam met dat van de gezochte dader. Van D. ontkende, maar kon op basis van het onderzoek van erfelijke factoren niet als dader worden uitgesloten. Hij had net als de verkrachter bloedgroep A, die bij maar liefst 42% van de mensen voorkomt. Mede op basis hiervan werd hij door de rechtbank veroordeeld tot een gevangenisstraf. Zijn advocaat Cees Korvinus had kennisgenomen van Jeffreys’ DNA-onderzoek en de mogelijkheden die dat zou kunnen bieden. Het duurde even voordat in Engeland alles wetenschappelijk en juridisch op zo’n niveau was dat groen licht kon worden gegeven voor DNA-onderzoek in de Nederlandse zaak. Toen dat in 1988 zover was, vertrok Ate Kloosterman, DNA-deskundige van het NFI, met de monsters van spermasporen die waren gevonden bij twee WTC-slachtoffers naar Engeland, en korte tijd later maakte hij die reis opnieuw, nu met bloed dat was afgenomen bij Marcel van D. Enkele weken later volgde het resultaat van het onderzoek: het DNA van Marcel van D. kwam niet overeen met dat van de dader. Die laatste is overigens nooit gepakt, maar Van D. is dankzij het DNA-onderzoek in hoger beroep wél vrijgesproken. Dit destijds innovatieve onderzoek maakte de weg vrij voor forensisch DNA-onderzoek in Nederland. In 1989 begon het Gerechtelijk Laboratorium, de voorloper van het huidige NFI, dan ook zelf met forensisch DNA-onderzoek.

Belangrijke voorwaarden voor het vervaardigen van zo’n DNA-fingerprint was dat er veel en kwalitatief goed DNA-materiaal beschikbaar moest zijn. Een baanbrekende ontwikkeling begin jaren negentig van de vorige eeuw zorgde ervoor dat aan die voorwaarden niet per se meer moest worden voldaan voor succesvol forensisch DNA-onderzoek. Die ontwikkeling betreft het maken van een DNA-profiel met de zogenoemde ‘PCR-STR-techniek’. PCR staat voor Polymerase Chain Reaction (in het Nederlands ‘polymerase kettingreactie’) en STR staat voor Short Tandem Repeat (korte, zich herhalende stukjes DNA). In het DNA bevinden zich vele honderdduizenden STRs. STRs zijn hypervariabele gebieden op het DNA. Het standaard forensisch DNA-onderzoek richt zich op een specifiek aantal van deze hypervariabele gebieden van het DNA, doorgaans ruim twintig. De hypervariabele STR-gebieden worden in vakjargon aangeduid als ‘loci’ (van ‘locus’: plaats). Voor de eenduidigheid gebruiken we in dit boek het begrip ‘hypervariabel gebied’ wanneer het gaat over STR-gebieden (loci) op het DNA. Overal ter wereld gebruiken de forensische DNA-laboratoria vergelijkbare DNA-analysesystemen en onderzoeken daarmee nagenoeg dezelfde STRs. Dit is van belang voor het internationaal uitwisselen van DNA-profielen. In de loop der jaren is de PCR-STR-techniek steeds verder geoptimaliseerd en verfijnd. Naast de grote winst dat er heel weinig DNA nodig is voor dit onderzoek, zijn de hiermee verkregen DNA-profielen in de regel uniek voor ieder individu, eeneiige tweelingen uitgezonderd.

Met de PCR-STR-techniek worden de hypervariabele gebieden van het DNA die men wil onderzoeken, heel exact en nauwkeurig in een zeer hoog aantal gekopieerd (door de PCR), waardoor ze vervolgens veel beter zijn te analyseren. Op deze manier is het mogelijk ook zeer geringe hoeveelheden DNA te onderzoeken. Dit was precies waar de forensische wereld op wachtte, omdat de biologische sporen die bij misdaadonderzoek worden onderzocht vaak klein zijn en daardoor weinig DNA bevatten. Na het kopiëren van de hypervariabele gebieden zijn de lengtes hiervan vast te stellen. De lengte van een hypervariabel gebied wordt bepaald door het aantal keer dat het zich herhalende stukje DNA voorkomt. Dat zijn de DNA-kenmerken van de hypervariabele gebieden. Het resultaat is een DNA-profiel waarin deze DNA-kenmerken als een reeks getallen zijn weergegeven. Deze getallenreeks is geschikt voor een digitale opslag in een databank. Hierdoor kunnen eenvoudig en snel DNA-profielen worden opgeslagen en met elkaar vergeleken.

DNA-databanken spelen een steeds grotere en belangrijkere rol bij de opsporing van daders van misdrijven. En bij het identificeren van onbekende doden, waardoor vermiste personen kunnen worden teruggevonden. Hoe is de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken ontstaan? De eerste wet voor forensisch DNA-onder-zoek werd op 1 september 1994 van kracht. In die wet was opgenomen dat er een DNA-databank moest worden opgericht, waarin DNA-profielen van verdachten, veroordeelden, dodelijke slachtoffers van niet-opgeloste misdrijven en DNA-profielen van sporen moesten worden opgenomen. Het ging daarbij toen nog alleen om verdachten van misdrijven waarop een maximale gevangenisstraf (strafbedreiging) van ten minste acht jaar staat. Dat de uiteindelijke straf die de rechter oplegt lager kan uitvallen, doet hier niets aan af. Het is met name de zaak van de zogenoemde clownspakverkrachter die ervoor zorgde dat er een DNA-wet kwam. Een man verkleed in een soort clownspak verkrachtte in 1988 en 1989 jonge meisjes in de omgeving van Heerlen. In die zaak weigerde de verdachte mee te werken aan DNA-onderzoek, waardoor zijn DNA niet kon worden vergeleken met dat van de spermasporen die waren aangetroffen bij de slachtoffers. Zeer waarschijnlijk heeft hij daarmee voorkomen dat hij voor deze zedendelicten werd veroordeeld. De zaak werd niet opgelost. Destijds mocht alleen DNA worden afgenomen van verdachten wanneer die daar expliciet toestemming voor hadden gegeven. De weigering van de clowns-pakverkrachter leidde tot veel protest vanuit de samenleving. De zaak illustreerde de noodzaak van een DNA-wet, waarin onder meer zou worden geregeld dat verdachten van ernstige delicten konden worden gedwongen DNA af te staan voor forensisch DNA-onderzoek. In de DNA-wet werden dan ook veel bepalingen opgenomen, zoals in welke gevallen DNA moet worden afgestaan, wie daartoe het bevel geeft, door wie de afname moet worden uitgevoerd en dat er een DNA-databank moet worden opgericht.

Pas toen de PCR-STR-technologie ook in Nederland voldoende was ontwikkeld, kon daadwerkelijk worden gestart met het opzetten van de Nederlandse DNA-databank voor strafzaken. Een groot voordeel van de PCR-STR-methode – resulterend in een DNA-profiel – boven de eerder gebruikte RFLP-techniek – resulterend in een DNA-fingerprint – is namelijk dat het proces bijna helemaal geautomatiseerd kan worden. Immers, de verkregen getallenreeksen van de DNA-profielen kunnen digitaal worden opgeslagen en onderling worden vergeleken in een databank. Wereldwijd betekende dit een grote stap voorwaarts in het forensisch DNA-onder-zoek. Halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw kwamen de eerste uniforme PCR-STR-DNA-analysesystemen beschikbaar om DNA-profielen te vervaardigen. Ook in Nederland werden die snel ingevoerd. Dit zorgde ervoor dat er kon worden begonnen met het opzetten van een DNA-databank. In 1997 ging deze databank van start. In de beginjaren was dit nog een eenvoudige databank: een computer met slechts enkele tientallen handmatig ingevoerde DNA-profielen van sporen en personen. Er zijn verschillen tussen wat toen wettelijk mocht met de DNA-databank en wat er nu volgens de wet is toegestaan. En mede door wetswijzigingen die later volgden, groeide de DNA-databank snel in omvang. In hoofdstuk 3 lees je veel meer over deze ontwikkelingen van de DNA-databank.

Het onderzoeksproces bij het NFI

Sinds de beginjaren van het forensisch DNA-onderzoek is er dus enorm veel veranderd. De onderzoekstechnologie heeft zich in hoog tempo ontwikkeld, de DNA-wet is aanzienlijk uitgebreid en de DNA-databank is opgezet en sterk in omvang gegroeid. Tot welk proces heeft dat geleid? Anders gezegd, hoe gaat het NFI te werk op het moment dat er een zogenoemd stuk van overtuiging (svo) binnenkomt? Een svo is een veiliggesteld spoor, bijvoorbeeld een bloedspoor, of een voorwerp dat door de politie in beslag is genomen voor de opsporing en bewijsvoering in een strafzaak en dat moet worden onderworpen aan forensisch onderzoek.

Frontdesk

De plek waar het allemaal begint, is de Frontdesk van het NFI. Een speciaal politietransport haalt elke dag weer uit een andere politieregio de svo’s bij de verschillende bureaus op. Zo komen dagelijks heel veel svo’s bij het NFI binnen. Dat zijn bijvoorbeeld verdovende middelen, steek- en vuurwapens, bivakmutsen, tiewraps, kledingstukken en mobiele telefoons. Het kan ook voorkomen dat bijvoorbeeld een hele auto of meubels moeten worden onderzocht. Voor risicovolle svo’s geldt een andere manier van aanleveren. Onder meer granaten en gasflessen komen vanwege ontploffingsgevaar in een speciale explosievenbunker elders op het NFI-terrein binnen. Alle svo’s zijn door de politie voorzien van een uniek Sporen-Identificatie-Nummer (SIN). Aan de hand van deze code is het svo door het gehele proces, van plaats delict tot en met de rechtbank, te volgen.

Tijdens de voorregistratie bij de Frontdesk wordt beoordeeld of het svo overeenkomstig de voorschriften is verpakt en of de bijbehorende documenten in orde zijn, zoals de onderzoeksaanvraag en de DNA-opdracht. Ook wordt een RFID (Radio Frequency Identification)-chip op de verpakking van het svo aangebracht. Dankzij deze chip kan het svo door het hele NFI-gebouw worden gevolgd. Als het langer dan 7 minuten in een bepaalde ruimte is, wordt dat vastgelegd. Track and trace dus. Het 24/7 weten waar een svo zich bevindt, is ook van belang voor de zogenoemde chain of custody. Achteraf, bijvoorbeeld tijdens de rechtszaak, moet precies kunnen worden aangetoond waar het svo wanneer is geweest en welke handelingen ermee zijn verricht. Zo’n RFID-chip helpt daar natuurlijk goed bij. Ten slotte wordt het SIN op het svo ook nog gescand en ingevoerd in het systeem, waarbij het een NFIzaaknummer krijgt. Alle svo’s binnen een zaak krijgen hetzelfde NFI-zaaknummer.

DNA-straat

Pas als alle bovenstaande stappen zijn doorlopen, kan een svo worden doorgestuurd naar de afdeling waar het onderzoek moet plaatsvinden. DNA-onderzoek gebeurt bij de divisie Humane biologische sporen. Logistiek medewerkers van deze afdeling halen elke dag de voor DNA-onderzoek binnengekomen svo’s op bij de Frontdesk. Op de eerste verdieping van het NFI bevindt zich de ‘DNA-straat’. Hier gebeurt het forensisch DNA-onderzoek. Aan de ene zijde van de DNA-straat bevinden zich diverse laboratoria, aan de andere zijde kantoorruimtes. Er zijn laboratoria met allerlei lichtbronnen, microscopen en camera’s, en labs met verschillende speciale robots. Ook bevinden zich in de DNA-straat opslagruimtes, met gigantisch grote kluisachtige koelkasten en vriezers. Aan het begin van de DNA-straat bevindt zich de opslagruimte van svo’s. De svo’s wachten hier in afgesloten bergplaatsen als het ware tot ze aan de beurt zijn voor het onderzoek.

Laboratoria voor sporenonderzoek

De eerste ruimte waar een svo dan komt, is een van de laboratoria voor sporenonderzoek. Voor deze laboratoriumruimtes gelden belangrijke principes. Svo’s worden altijd apart van elkaar onderzocht. Bovendien is de regel dat svo’s die zijn gerelateerd aan het slachtoffer en svo’s die zijn gerelateerd aan de verdachte altijd in aparte laboratoriumruimtes worden onderzocht. Verder is er in alle sporenonderzoeksruimtes overdruk, zodat er geen luchtstroom van buiten naar binnen is. Dit is allemaal bedoeld om contaminatie te voorkomen. Contaminatie is de onbewuste overdracht van biologisch materiaal (cellen/DNA) van een persoon of sporenmateriaal op een te onderzoeken object of (ander) sporenmateriaal. Dit kan gebeuren op de plaats delict, tijdens het logistieke proces, de opslag van het te onderzoeken materiaal en op het onderzoekslaboratorium. Daarom zijn er gedurende het gehele onderzoekstraject stringente voorzorgsmaatregelen om contaminatie te voorkomen.

Op de ruit van elk lab prijkt een VERBODEN TOEGANG-sticker, ten teken dat alleen speciaal opgeleide sporenonderzoekers naar binnen mogen. In elk lab staan twee grote, in hoogte verstelbare tafels omringd door tal van imposante apparaten: diverse lichtbronnen, kleinere en grotere microscopen, fotocamera’s en computers. De sporenonderzoekers zijn gekleed in een witte laboratoriumjas en dragen een mondkapje, haarnetje en handschoenen. Dit is – wederom – nodig om contaminatie van het te onderzoeken svo te voorkomen: door deze beschermende kleding wordt voorkomen dat zij hun eigen DNA overdragen op de te onderzoeken objecten. Om maximale zorgvuldigheid te betrachten, is er een tweede onderzoeker bij het sporenonderzoek betrokken. Die kijkt en denkt mee, en helpt bij het vastleggen van de bevindingen. Dit ‘vierogenprincipe’ van het forensisch onderzoek moet er voor zorgen dat er niets over het hoofd wordt gezien.

De sporenonderzoekers maken de werkomgeving, de tafels en de instrumenten, altijd eerst zorgvuldig schoon, met DNA-vernietigende chemicaliën. Vervolgens leggen ze een groot papieren onderzoeksvel op de tafel. Op deze manier is er geen direct contact tussen de tafel en het te onderzoeken svo. Het onderzoeksvel dient dus als extra contaminatie-preventie, ook al wordt de onderzoekstafel keer op keer schoongemaakt. Daarnaast zal materiaal dat mogelijk bij het uitpakken of tijdens het onderzoek van het svo afvalt, terechtkomen op het onderzoeksvel; een extra voorzorg dat het niet verloren gaat. Voordat het svo op het onder-zoeksvel wordt uitgepakt, wordt het nog verpakte svo uitgebreid gefotografeerd. Tijdens het sporenonderzoek worden alle opeenvolgende onderzoekshandelingen digitaal vastgelegd, zowel fotografisch als op schrift. Dit is een belangrijk onderdeel van het werk. Zo kunnen de sporenonderzoekers bijvoorbeeld een mes uitpakken en midden op het onderzoeksvel leggen. Het mes is gebruikt bij een steekincident. De vraag is dan of er celmateriaal, en daardoor dus DNA, van het slachtoffer en van de verdachte op het mes aanwezig is. Nu dat mes is uitgepakt, gefotografeerd en op het onderzoeksvel ligt, kan het speurwerk van de sporenonderzoekers écht beginnen. Dat bestaat grofweg uit drie onderdelen: het zoeken, typeren en vervolgens bemonsteren en veiligstellen van biologische sporen.

Zoeken

Er zijn verschillende types biologische sporen. Bloed, sperma, speeksel en haren heten ook wel de klassieke biologische sporen, omdat die ook al voor het DNA-tijdperk werden onderzocht bij misdaadonderzoek. De aard van deze sporen is met speciale testen nader te bepalen. Doorgaans bevatten deze sporen veel DNA. Naast deze sporen zijn er de sporen die ander celmateriaal bevatten, en die zijn achtergelaten doordat de betreffende persoon met een object in contact is geweest. Het gaat daarbij meestal om huidcellen, bijvoorbeeld op gedragen kleding, een aangetrokken touw, of een wapen.

Centraal staat het vinden van die sporen die belangrijk kunnen zijn voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Het zoeken van de meeste van deze sporen gebeurt doorgaans in eerste instantie met het blote oog. Soms zijn sporen op die manier al te zien, bijvoorbeeld in zaken waarbij de betrokkenen gewond zijn geraakt. Maar vaak is uitvoeriger speurwerk noodzakelijk. Zo kan kleding gewassen zijn, of is onduidelijk wat de handelingen zijn die personen met of bij elkaar hebben verricht. Voor het sporenonderzoek is licht van groot belang. Daarom hebben de laboratoriumruimtes opvallend grote ramen, zodat het daglicht overvloedig naar binnenkomt. Het kunstlicht in de ruimtes zelf geeft extra ondersteuning voor het zoeken en vinden van sporen. Maar lang niet altijd is dit voldoende. Dan kunnen, uiteraard afhankelijk van de situatie en de onderzoeksvraag, extra middelen worden ingezet. Neem het mes weer als voorbeeld. Met het blote oog, maar ook met de microscoop zijn er geen biologische sporen op gevonden. Ook zijn er geen vingersporen waargenomen. De buitenzijde van het heft wordt daarna met een vochtig wattenstaafje afgepoetst. Hierop kan celmateriaal zitten van degene die het mes heeft vastgehouden. Daarna kan het mes zelfs uit elkaar worden gehaald om nader te onderzoeken onder de operatiemicroscoop. Op deze manier kunnen wellicht minuscule bloedsporen worden gevonden op de overgang van het heft naar het lemmet, of aan de binnenkant van het heft.

Als er meer nodig is dan het daglicht en de reguliere laboratoriumverlichting, kunnen de sporenonderzoekers allerlei soorten lichtbronnen inzetten. Zoals scheerlicht, dat is geconcentreerd wit licht, waarvan de intensiteit kan worden aangepast. Of speciale forensische lichtbronnen, die licht van bepaalde golflengten uitzenden. Door het object met de forensische lichtbron en met een speciale lichtfilter te bekijken, worden mogelijk sporen zichtbaar die interessant kunnen zijn voor nader onderzoek. Bij een zedenzaak is er vaak sprake van kledingstukken met de vraag of er sperma op zit. Soms zijn ook die sporen niet met het blote oog zichtbaar. In zo’n geval wordt de forensische lichtbron gebruikt. Door het licht daarvan krijgen sporen een andere kleur dan de ondergrond. De onderzoekers kunnen zo eventuele spermasporen zien oplichten. Door gebruik van verschillende golflengtes kan met andere kleuren licht worden gezocht naar oplichtende vlekken van andere types biologische sporen. De sporen geven als het ware een oplichtend contrast met de niet, of minder oplichtende ondergrond. Soms is het nodig om te onderzoeken aan de hand van verklaringen van bijvoorbeeld het slachtoffer. Stel een overhemd moet op contactsporen worden onderzocht. Het slachtoffer is tijdens een overval vastgegrepen door de dader. Het onderzoek is dan gericht op het verzamelen van contactsporen die mogelijk door de dader zijn achtergelaten op het overhemd. Deze huidcellen zijn met het blote oog niet zichtbaar. In zo’n geval is het van belang te weten waar het slachtoffer is vastgegrepen. De verklaring van het slachtoffer helpt dan. Als hij of zij heeft aangegeven bij de linkerbovenarm vastgegrepen te zijn, dan weten de sporenonderzoekers precies welk deel van het overhemd ze moeten onderzoeken. Dus soms is contextinformatie van belang om gericht het sporenonderzoek te kunnen uitvoeren.

Typeren aard celmateriaal

Om vast te stellen of een spoor bloed of sperma is, of speeksel kan zijn, worden de zogenoemde indicatieve testen gebruikt. Dit zijn speciale biochemische en immunologische testen waarmee de onderzoekers deze sporen nader kunnen duiden. Als ze bijvoorbeeld met de forensische lichtbron oplichtende vlekken vinden bij een zedenonderzoek, moet met aanvullende testen en microscopisch onderzoek worden vastgesteld of dit spermasporen zijn. Ook voor bloedsporen zijn speciale testen. Weer even terug naar dat mes. Als er met de operatiemicroscoop roodbruine sporen op worden gevonden, moet worden vastgesteld of dit bloed betreft of niet. Hiervoor is bijvoorbeeld de zogenoemde tetrabasetest ontwikkeld. Tetrabase is een kleurstof die in de aanwezigheid van hemoglobine chemisch wordt omgezet door de stof peroxide. Het eiwit hemoglobine komt in zeer grote hoeveelheden voor in rode bloedcellen, en niet in andere lichaamscellen. Hierdoor is tetrabase erg geschikt om bloed aan te tonen. Bij de tetrabasetest wordt een minimale hoeveelheid van een op bloed gelijkend spoor overgebracht op een testpapiertje. Daar komt een druppel van de chemische stof tetra-base en daarna een druppel peroxide bij. Als het monster hemoglobine en dus rode bloedcellen bevat, wordt de reactie in gang gezet en ontstaat er op het testpapiertje een blauwe kleur. Daarmee is aangetoond dat het spoor bloed bevat.

Soms kan het van belang zijn zogenoemd RNA-onderzoek uit te voeren, zoals bij bepaalde zedenzaken. Met RNA-onderzoek kunnen meer types celmateriaal worden vastgesteld (zie het kader ‘RNA-onderzoek’).

Bemonsteren en veiligstellen

Van groot belang is de sporen zo goed en zorgvuldig mogelijk van het object af te halen. Zeker als het minieme sporen zijn, met waarschijnlijk heel weinig DNA, is het belangrijk dat de onderzoekers het gehele spoor veiligstellen en er niets hiervan achterblijft op het svo. Een spoor van een object afhalen heet bemonsteren. Hiervoor bestaan verschillende methoden. Welke methode wordt toegepast, hangt af van het materiaal waarop het spoor zich bevindt en van de hoeveelheid sporenmateriaal. Bij absorberend materiaal, zoals een spijkerbroek, wordt het spoor of een deel van het spoor er uitgeknipt of -gesneden, of er afgehaald met speciale tape met een lijmlaag; het zogenoemde stubben. Bij een niet-absorberend oppervlak gebruiken de sporenonderzoekers meestal een wattenstaafje dat met steriel water is bevochtigd. Uiteindelijk gaat elke veiliggestelde bemonstering in een apart buisje, met een unieke eigen barcode, waardoor het duidelijk is bij welke zaak en welk svo het hoort. Via die unieke barcode is het buisje en dus de bemonstering in het hele verdere onderzoekstraject te monitoren. Nadat een vloeistof is toegevoegd om in het DNA-laboratorium het DNA uit de bemonsteringen te isoleren, gaan de buisjes in een rekje de koelkast in. Dat laatste is niet zonder reden, want – net als direct zonlicht – zijn hoge temperaturen niet goed voor DNA. De kwaliteit neemt dan af en het DNA kan deels worden afgebroken. Die koelkast is de laatste schakel tussen het laboratorium voor sporenonderzoek en dat voor DNA-onderzoek. De rekjes met de buisjes met bemonsterde sporen worden opgehaald en gaan naar het DNA-isolatielaboratorium.

Nadat het svo is onderzocht, wordt het weer ingepakt. Vervolgens worden de tafel en de gebruikte middelen weer schoongemaakt om contaminatie te voorkomen. Pas nadat alles is schoongemaakt, kan onderzoek aan een ander svo beginnen. Als geen aanvullend onderzoek meer nodig is, gaat het onderzochte svo terug naar de politie.

Het kan zijn dat aan een svo verschillende soorten onderzoek moeten worden uitgevoerd en door verschillende afdelingen van het NFI. Zo wordt een stuk tape waarmee iemand is vastgebonden doorgaans onderzocht op de aanwezigheid van DNA, vingersporen en vezels en textiel. Soms is hierbij ook nog onderzoek van microsporen en vormsporen noodzakelijk. Bijvoorbeeld wanneer er bij een verdachte een rol tape wordt aangetroffen waarvan het stuk tape afkomstig kan zijn. Door zogenoemd souche-onderzoek kan worden vastgesteld of de rol tape en het stuk tape ooit één geheel hebben gevormd. Bij dit zogenoemde multidisciplinaire onderzoek stemmen de betreffende afdelingen van het NFI de volgorde van de uit te voeren onderzoeken met elkaar af.

Laboratoria voor DNA-onderzoek

Het volledige tweede deel van de DNA-straat wordt in beslag genomen door de DNA-labs. Terwijl de sporenlabs identiek aan elkaar zijn, vinden in de verschillende DNA-labs verschillende soorten werkzaamheden plaats. Deze werkzaamheden zijn in grote lijnen in drie stappen onder te verdelen: het isoleren van het DNA uit het celmateriaal, het kopiëren van de te onderzoeken hypervariabele gebieden en het analyseren van deze gebieden en daarmee het vaststellen van de DNA-kenmerken. Ook hier wordt alles gedaan om contaminatie te voorkomen. De onderzoekers dragen beschermende kleding – labjas, mondkapje, haarnetje en handschoenen – en de luchtdruk in de ruimtes wordt gereguleerd. Zo hebben de laboratoria voor DNA-isolatie overdruk, als extra beveiliging dat niets uit de omgeving het te isoleren DNA kan contamineren. De laboratoria waar de DNA-analyse plaatsvindt, hebben juist onderdruk, zodat het gekopieerde DNA zich niet in de ruimte en daarbuiten kan verspreiden. Net zoals bij de laboratoria voor het sporenonderzoek is het proces van sporen gerelateerd aan het slachtoffer en dat van sporen gerelateerd aan de verdachte strikt gescheiden.

Tegenwoordig worden alle stappen van het DNA-onderzoek bijna volledig uitgevoerd door robots: van het isoleren van het DNA uit de sporen tot en met het hieruit vervaardigen van een DNA-profiel. Die automatisering en robotisering was nodig om de steeds grotere hoeveelheid aan DNA-onderzoek efficiënt en zo gestandaardiseerd en foutloos mogelijk te kunnen uitvoeren. Alleen in een aantal specifieke gevallen zijn nog handelingen nodig die door de laboranten worden uitgevoerd. Zoals bij het isoleren van DNA uit haren en uit spermacellen, en wanneer naast DNA ook RNA uit het celmateriaal moet worden gehaald. Omdat spoedon-derzoek direct moet worden uitgevoerd wanneer dit zich aandient, wordt ook dit voor een deel door de laboratoriummede-werkers uitgevoerd.

Isoleren