Only Planet

Tim van Hattum

Only Planet

Klimaatgids voor de 21ste eeuw

Zeven natuurlijke routes naar een hoopvolle toekomst voor onze planeet

© Tim van Hattum, 2022

Bertram + de Leeuw Uitgevers

Ontwerp cover: Jan de Boer

E-book: Elgraphic

ISBN 9789461563071

NUR 400

www.bertramendeleeuw.nl

Voor Jasmijn en Mees

The future belongs to those who believe in the beauty of their dreams

ELEANOR ROOSEVELT

Inhoud

Voorwoord

1Van code rood naar code groen

1.1Wake-up

1.2Feiten en kennis

1.3Tekenen van hoop

1.4De coronablues

1.5Onze toekomst is 50 tinten groen

1.6Op reis naar the future we want

2Van nul tot nu: Een groene geschiedenis van onze planeet

2.1De geschiedenis van de aarde in één dag

2.2Homo sapiens gaat op wereldreis

2.3De agrarische revolutie

2.4De opkomst en ondergang van beschavingen

2.5De Columbiaanse uitwisseling

2.6De revolutie van de wetenschap en de Verlichting

2.7De industriële revolutie

2.8De groene revolutie

2.9Welkom in het Antropoceen

3Tien feiten die iedereen moet weten over klimaat en biodiversiteit

3.1#1 De CO₂-concentratie in de atmosfeer is hoger dan in de laatste 800.000 jaar

3.2#2 Het is inmiddels al 1,2 °C opgewarmd

3.3#3 We zien over de hele wereld nu al toenemende weersextremen

3.4#4 We koersen af op onomkeerbare tipping points boven de 1,5 °C

3.5#5 Rijkste 10% veroorzaakt de helft uitstoot, de armsten worden het hardst geraakt

3.6#6 De belangrijkste klimaatoplossingen zijn beschikbaar

3.7#7 De opwarming beperken tot 1,5 °C is nog mogelijk

3.8#8 Herstel van natuur is een onmisbare klimaatoplossing

3.9#9 Klimaatadaptatie is van levensbelang

3.10#10 Investeren in klimaatactie levert grote maatschappelijke en economische voordelen

4Routekaart naar een hoopvolle toekomst

4.1Een nieuw verhaal van hoop en actie

4.2Kathedraal denken

4.3Een gezonde en veerkrachtige biosfeer als basis

4.4Van duurzaam naar regeneratief

4.5Van pleisters plakken naar systeemverbetering

4.6Cocreatie tussen tovenaars en profeten

4.7Rechtvaardige transitie

4.8Zeven routes naar een groenere toekomst

5Route 1: De natuur als bondgenoot

5.1Sprookjesachtig koraal

5.2De natuur als klimaatoplossing

5.3Levende oceanen

5.4Natuurlijke kustbescherming

5.51000 miljard bomen erbij in klimaatslimme bossen

5.6Maak wetlands weer nat

5.7Vergroen de oprukkende woestijn

5.8Geef de natuur rechten

5.9Op weg naar een natuurpositieve toekomst

6Route 2: Blauw goud

6.1Day zero in Kaapstad

6.2Te veel, te weinig, te vies water

6.3Dijkgraven en deltaplannen

6.4Vasthouden van water in landschappen als spons

6.5Ruimte voor levende rivieren

6.6More crop per drop

6.7Circulair water voor de industrie

6.8Waterslimme steden

6.9Water als leidend principe voor onze toekomst

7Route 3: Een gezond en regeneratief voedselsysteem

7.1De renaissance van ons landschap

7.2Op weg naar 10 miljard monden

7.3Gezonde bodem als basis voor regeneratieve landbouw

7.4Het planetary health-dieet

7.5Blauwe revolutie: aquacultuur en zeewier

7.6Van voedselverspilling naar een circulair voedselsysteem

7.7Nieuwe groene revolutie voor hogere opbrengsten in Afrika

7.8Klimaatslimme landbouw

7.9Hightech en innovatie

7.10Een regeneratief voedselsysteem als oplossing

8Route 4: De stad van de toekomst is groen

8.1De hoogtijdagen van Venetië, Amsterdam en Jakarta

8.2De (ver)harde weg naar 7 miljard stedelingen

8.3Wandel- en fietsvriendelijke steden

8.4De stad kleurt 50 tinten groen

8.5De stad als spons

8.6Levende gebouwen van de toekomst

8.7Beschermen, meebewegen of toch terugtrekken?

8.8Op weg naar de stad van de toekomst

9Route 5: Hernieuwbare energie en groen vervoer

9.1De drieklovendam

9.2Van fossiele naar hernieuwbare energie in sneltreinvaart

9.3Oogsten van zon en wind

9.4Opslag, groene waterstof en slimme stroomnetten

9.5Natuurlijke aardwarmte

9.6Waterkracht, biomassa en kernenergie met gezond verstand

9.7De Tesla-revolutie

9.8In de hoogste versnelling naar groen vervoer

9.9Energietransformatie brengt grote maatschappelijke meerwaarde

10Route 6: Circulaire economie met betekenis

10.1Wall Street

10.2Natuur als uitgangspunt voor een nieuw economisch verhaal

10.3Brede welvaart voor iedereen

10.4Een nieuwe missie voor het bedrijfsleven

10.5Circulaire revolutie

10.6Biobased economie

10.7Op weg naar een betekeniseconomie

10.8True prices

10.9Van welvaart naar welzijn

11Route 7: Gezondheid, welzijn en geluk

11.1Een masterclass geluk van de Dalai Lama

11.2Bruto Nationaal Geluk

11.3Investeer niet in spullen, maar in ervaringen

11.4Gezonde levensstijl

11.5Natuur als medicijn

11.6Vind je ikigai

11.7Een hoopvol perspectief op de toekomst

12Een natuurlijke toekomst voor Nederland in 2120

12.1Het piept en kraakt in Nederland

12.2Een nieuw verhaal voor een natuurpositief Nederland

12.3Vijf leidende principes voor onze toekomst

12.4Nederland in 2120 in vogelvlucht

12.5Nederland als proeftuin voor groene klimaatoplossingen

13#Hoedan?

13.1Versnellen van de klimaatmarathon

13.2Leiderschap gezocht voor radicale transformatie

13.3Social tipping points

13.4Ministerie van de toekomst

13.5Groene bankiers

13.6Bedrijfsleven als innovator

13.7Wetenschappelijke kennis in jip-en-janneketaal

13.8Verander de wereld, begin in de klas

13.9Jij en ik

14Nawoord: De toekomst begint vandaag

Dankwoord

Referenties

Voorwoord

‘Als je echt iets wilt, spant het hele universum zich samen, om het te kunnen verwezenlijken’

UIT: De alchemist van PAULO COELHO

Het zaadje voor dit boek

Op een mooie lentedag in 2018 vroeg de juf van mijn dochter Jasmijn of ik een keer iets kon komen vertellen over klimaatverandering. Klimaat was – gek genoeg – nog steeds geen standaard lesstof, dus die kans liet ik niet aan me voorbijgaan. Zo stond ik niet veel later met mijn beste klimaatplaatjes voor een klas tienjarigen.

Ik vertelde ze alles over de oorzaken en gevolgen van klimaatverandering. Ik liet zien dat het niet meer iets is van de verre toekomst, maar dat we het om ons heen al zien gebeuren. Natuurlijk liet ik ze indrukwekkende beelden zien van bosbranden in Australië, hittegolven in India en ondergelopen straten in Nederland. Ik benadrukte dat dit nog maar het begin is, en dat we de komende decennia nog veel meer van dit soort rampen gaan meemaken. Het alarmerende plaatje dat laat zien dat Nederland in de toekomst voor de helft onder water zou staan bij extreme zeespiegelstijging, maakte de meeste indruk. Toen ik de klas rondkeek zag ik dat sommige kinderen me met grote angstige ogen aankeken. Eén jongetje begon bijna te huilen.

Op dat moment ervaarde ik het verlammende effect dat al die doembeelden, die wetenschappers en de media verspreiden, op ons hebben. Gelukkig kon ik de schade enigszins herstellen door uit te leggen dat er juist al veel mensen over de hele wereld bezig zijn met oplossingen voor dit wereldwijde probleem. De gezichtjes kregen gelukkig weer wat kleur. In dat klaslokaal is bij mij toen het zaadje geplant voor dit hoopvolle boek over de toekomst van onze planeet en die van de toekomstige generaties.

In een lange treinreis van Amsterdam naar Madrid typte ik de eerste zinnen van dit boek. Daar vond eind 2019 de alweer 25ste internationale Klimaatconferentie, COP25, plaats. Daar verantwoordden regeringsleiders zich in afgesloten kamertjes over de door hen geboekte voortgang van de klimaatafspraken die zijn gemaakt in het Akkoord van Parijs. Ver buiten de congreshallen liep ik, samen met duizenden jongeren, mee met de Fridays For Future-mars. De protestmars werd aangevoerd door Greta Thunberg. Al die jongeren schreeuwden om systeemverandering in plaats van klimaatverandering. De gedrevenheid van die jongeren gaf mij meer hoop dan de beloftes van de politieke leiders. De conferentie boekte uiteindelijk weinig voortgang.

Op de terugreis vanuit Madrid las ik de bestseller De onbewoonbare aarde van David Wallace-Wells. Een indrukwekkend boek, waarin ‘geen woord Spaans’ staat over de ernst van de klimaatcrisis. Wallace-Wells beschrijft heel indringend welke klimaatellende ons nog te wachten staat, maar rept met geen woord over hoe we dit kunnen voorkomen. Bij elke bladzijde zakte – ook mij – de moed me dieper in de schoenen en groeide mijn gevoel van urgentie voor een oplossingsgericht en inspirerend boek om jong en oud te laten zien welke routes er zijn naar een hoopvolle toekomst. Het zaadje was gaan kiemen.

Nederland 2120

Het is van groot belang dat we, in plaats van het verspreiden van alarmerende berichten, onze energie steken in het zoeken naar oplossingen en overgaan tot actie op wereldwijde schaal. Daar wordt gelukkig op veel plaatsen in de wereld al hard aan gewerkt. Eén van die plaatsen is Wageningen.

Met veel plezier fiets ik elke dag naar de campus van Wageningen University & Research. Daar werk ik als programmaleider Klimaat, samen met veel andere experts, aan het ontwikkelen van kennis over groene klimaatoplossingen. Op de universiteit wordt, samen met veel andere organisaties, hard gewerkt aan de grote vraagstukken waar onze planeet voor staat: Hoe voeden we straks 10 miljard mensen? Hoe brengen we de CO₂-uitstoot terug naar nul? Hoe gaan we ons aanpassen aan een minstens 1,5 °C warmere wereld? Hoe herstellen we het verlies aan biodiversiteit en gaan we weer samenwerken met de natuur? De Wageningse missie ‘to explore the potential of nature to improve the quality of life’ zit in het DNA van iedereen die op die campus rondloopt.

Enkele weken na de klimaatconferentie in Madrid publiceerde ik samen met een groep Wageningse collega’s een toekomstvisie voor Nederland in 2120. In dat toekomstbeeld schetsten we hoe Nederland er over 100 jaar uit kan gaan zien, als we samenwerken met de natuur en natuurlijke oplossingen centraal stellen op weg naar een klimaatpositief en klimaatrobuust Nederland. Het resultaat daarvan hadden we voor de verandering eens niet in een dik rapport gegoten, maar gepresenteerd als een kaart die ons de weg wijst naar de toekomst. De kaart laat een land zien met veel ruimte voor water, veel meer bos, natuur als buffer voor klimaatextremen, hoogwaardige plantaardige voedselproductie op land, hernieuwbare energie en eiwitproductie op zee en aantrekkelijke, groene en klimaatpositieve steden. We wilden met dit verhaal laten zien dat we een aantrekkelijke toekomst kunnen creëren.

Onze missie was meer dan geslaagd. Kort nadat we ons verhaal hadden gepubliceerd werd het massaal opgepikt door de landelijke media. Alle grote kranten schreven erover en ik mocht onze visie toelichten in het tv-programma Buitenhof. De Groene Amsterdammer wijdde een hele editie aan de toekomst van Nederland met onze visie als inspiratie. En zelfs Man Bijt Hond en de Linda doken in ons verhaal. Onze kaart ging ‘viral’.

De groene inkt van ons verhaal was nog maar net opgedroogd toen de wereld tot stilstand kwam door het coronavirus. De groeiende aandacht voor het klimaatprobleem verstomde, maar het enthousiasme over onze toekomstvisie verspreidde zich bijna net zo snel als het virus. We gaven met ons team tientallen digitale en fysieke lezingen in binnen- en buitenland, waaronder een TED-talk tijdens TEDx Wageningen University. De reacties op ons verhaal waren overweldigend. Dit toekomstbeeld bleek naast alle doembeelden het juiste antwoord op een ‘ongestelde’ vraag. Veel mensen riepen: ‘Dit is het land waar ik in wil wonen.’

Ook Roman Krznaric, auteur van de bestseller De goede voorouder, was enthousiast toen hij onze toekomstvisie hoorde op een digitale conferentie. Hij vond ons verhaal een prachtig voorbeeld van langetermijndenken in onze kortetermijnwereld. Zijn advies was om de nieuwe kaart van Nederland in elk schoollokaal te hangen om onze toekomstige generatie te inspireren. En dus ging ik enkele weken later met onze kaart onder mijn arm naar de klas van mijn tienjarige zoontje Mees om ook daar een les over klimaatverandering te verzorgen. In tegenstelling tot mijn eerdere poging drie jaar eerder bij Jasmijn in de klas lag de nadruk nu op de oplossingen en het aansprekende toekomstbeeld van Nederland in 2120. In plaats van angst zag ik nu geïnteresseerde en betrokken kinderen die dit verhaal heel aantrekkelijk vonden.

De belangrijkste les die ik de afgelopen tijd heb geleerd, is dat veel mensen snakken naar een hoopvol toekomstperspectief. We worden elke dag overspoeld door een tsunami aan berichten met slecht nieuws. We leven in een pandemie van angst. Door al die alarmerende berichten en de complexiteit van de oplossingen worden we verblind voor de richting die we op willen gaan. En dat terwijl die duurzame routes ons juist zoveel moois kunnen brengen. We mogen echter niet vergeten dat het op diverse continenten, in veel landen, regio’s, steden, buurten, scholen en universiteitscampussen al krioelt van de hoopgevende ideeën en groene projecten die zich steeds sneller verspreiden over de planeet. Hoe teleurstellend internationale klimaatconferenties ook kunnen zijn, de vloedgolf aan groene initiatieven is veelbelovend.

Als we iets hebben geleerd van al het enthousiasme over Nederland 2120 is het wel dat het de hoogste tijd is voor een oplossingsgericht verhaal over de toekomst, niet alleen voor Nederland, maar voor onze planeet. De enige die we hebben.

De Only Planet Klimaatgids voor de 21ste eeuw

Op 12 september 1962 sprak de Amerikaanse president John F. Kennedy de legendarische woorden: ‘We choose to go to the Moon in this decade and do the other things, not because they are easy, but because they are hard.’ Met zijn Moon Shot-speech wilde hij steun krijgen van het grote publiek voor het Apollo-programma. Hij benadrukte dat het ontwikkelen van nieuwe kennis, die nodig was om een mens op de maan te krijgen, zou leiden tot nieuwe technologische kennis die de hele maatschappij vooruit zou helpen. In juli 1969 ging de Apollo 11 de ruimte in en zette Neil Armstrong daar als eerste mens voet op de maan. Kennedy heeft met zijn Apollo-programma niet alleen geschiedenis geschreven, maar ook aan de wereld laten zien dat het onmogelijke mogelijk bleek. En inderdaad, de missie naar de maan heeft veel nieuwe technologieën opgeleverd, die we vandaag nog gebruiken. De camera in onze mobiele telefoon, draadloze koptelefoons, waterzuivering en gevriesdroogd eten zijn allemaal technologieën die ontwikkeld zijn voor de reis naar de maan. Belangrijker nog dan al die technische snufjes was het feit dat de ruimtevaart ons de kwetsbaarheid van de aarde liet zien. Terwijl het doel was de maan te verkennen, ontdekten we de aarde. Elke astronaut die terugkomt op aarde is onder de indruk van het zogenoemde overzichtseffect; het gevoel vanuit de ruimte dat de aarde bijzonder fragiel is. Gelukkig hoeven we niet de ruimte in om te zien hoe prachtig en kwetsbaar onze planeet is. In 1972 maakte de bemanning van de Apollo 17 de eerste heldere foto van de aarde vanuit de ruimte, waarop de aarde volledig verlicht door de zon te zien was. De zogenaamde Blue Marble werd één van de meest gedeelde foto’s aller tijden en liet elke wereldburger een klein beetje het overzichtseffect ervaren.

Iedereen die weleens een beetje heeft rondgereisd weet dat er fantastische dingen te zien zijn op aarde: witte palmstranden, oude tempels van verdwenen culturen, gletsjers en besneeuwde bergtoppen en historische steden. Zelf vind ik de onderwaterwereld het mooist. Vooral de koraalriffen in tropische wateren zijn een lust voor het oog. Een betoverende wereld met prachtige gekleurde vissen, koralen en anemonen.

Ik begin dit boek dan ook maar meteen met mijn guilty pleasure: ik ben dol op reizen. Jarenlang heb ik, vaak met een Lonely Planet-reisgids op zak, de mooiste plekken ter wereld bezocht. In 2001 heb ik mijn eerste baan opgezegd om, samen met mijn vriendin Floor, een jaar lang door Azië te reizen. Het was een onvergetelijke ervaring. Reizen verrijkt en laat je kennismaken met andere culturen, ideeën en ecosystemen. Er is niks mooiers dan je te verwonderen over al dat moois dat onze planeet te bieden heeft.

Maar reizen laat je ook ervaren hoe kwetsbaar onze planeet is. Op veel plekken word je nu geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering. Op onze vakantiekiekjes staan steeds vaker smeltende gletsjers, blusvliegtuigen die bosbranden proberen te beteugelen of droogvallende rivieren. Hoe geweldig reizen ook is, ook ons reisgedrag draagt bij aan het klimaatprobleem. Mijn backpackgeneratie heeft nu last van vliegschaamte en vraagt zich af of er voor onze kinderen en hun kinderen straks nog wat van al dat moois over is om te bewonderen. Dat was voor mij de motivatie voor het schrijven van dit boek, de Only Planet-klimaatgids voor de 21ste eeuw.

Onze planeet schreeuwt om een nieuwe ‘man on the moon’-missie, maar dan hier op aarde. Stel je een wereld voor met meer natuur, gezond voedsel, groene steden met schone lucht, minder armoede en meer gelijkheid. Kortom, een beter en gelukkiger leven voor iedereen. Die wereld kunnen we creëren, als we dat willen. Dat is onze gezamenlijke missie. Deze Only Planet-klimaatgids boordevol oplossingen neemt je in 7 routes mee op reis naar de groene toekomst die voor ons ligt. We staan aan de vooravond van de avontuurlijkste reis die de mensheid ooit heeft gemaakt. Als we wereldwijd de beschikbare kennis benutten en inzetten voor het versnellen van klimaatactie, dan kunnen we die mooie toekomst creëren. Ik wens je een inspirerende reis.

1

Van code rood naar code groen

Hope is being able to see that there is light despite all of the darkness

DESMOND TUTU

1.1Wake-up

Welkom in het Antropoceen. We leven momenteel in het geologische tijdperk dat volledig beïnvloed wordt door menselijk handelen. De term ‘Antropoceen’ werd in 2000 geïntroduceerd door Nobelprijswinnaar Paul Crutzen als reactie op de schokkende constatering dat de invloed van de mens langzamerhand gezien moet worden als een geologische kracht. Onze economie draait op plantenresten die miljoenen jaren diep in de aardbodem lagen opgeslagen en nu in enkele decennia in grote volumes naar boven zijn gehaald om te worden verbrand als fossiele brandstof. Onze zeeën zijn leeggevist en oeroude bossen gekapt. Wij bepalen hoe onze rivieren stromen, leggen moerasgebieden droog om op de onmogelijkste plekken voedsel te verbouwen en bepalen waar ruimte over is voor een plukje natuur. De invloed van de mens op de planeet is desastreus. Het leidt tot schade aan de natuur en zorgt voor grote problemen voor onze gezondheid en ons welzijn. Bovendien hebben al die activiteiten geleid tot klimaatverandering, waarmee we nog verder in de problemen komen.

Het is inmiddels met grote regelmaat in het nieuws. We zien steeds vaker beelden van overstromingen, extreme droogte en natuurbranden over de hele wereld. Hitterecord na hitterecord wordt gebroken. Allemaal belangrijke wake-upcalls die ons laten inzien dat onze planeet zijn grenzen heeft bereikt. De wetenschap waarschuwt ons al jaren voor de gevolgen van klimaatverandering. Inmiddels zitten we er al middenin. De klimaatmodellen worden keer op keer ingehaald door observaties van weersextremen, die zich eerder en heviger voordoen dan de voorspellingen laten zien. En we zitten nog maar in het voorprogramma van wat ons te wachten staat. De wereld is nu gemiddeld 1,2 °C warmer sinds het begin van de industriële revolutie. Bij elke 0,1 graad opwarming nemen de frequentie en hevigheid van weersextremen verder toe. Regeringsleiders hebben in het Akkoord van Parijs afgesproken om de wereldwijde opwarming te beperken tot maximaal 2 °C en bij voorkeur tot 1,5 °C.¹ Het wordt steeds duidelijker dat bij het overschrijden van 1,5 °C de gevolgen al niet te overzien zijn en dat alles op alles gezet moet worden om dit kantelpunt niet te passeren.

Dat was ook de conclusie van het Sixth Assessment Report, van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Het rapport met de state-of-the artkennis over klimaatverandering verscheen in drie delen. In het voorjaar van 2022 verscheen het laatste deel van de wetenschappelijke trilogie.²,³,⁴ Secretaris-generaal van de Verenigde Naties António Guterres sprak over ‘code rood voor de mensheid’. Het rapport trekt drie belangrijke conclusies:

Klimaatverandering wordt veroorzaakt door de mens en vormt een ernstige bedreiging voor de mensheid.

Er zijn wereldwijd inmiddels steeds meer weersextremen en die nemen de komende decennia sterk toe.

Met snelle en vergaande transformatie is het nog steeds mogelijk om onder de 1,5 °C opwarming te blijven en daarmee de ergste gevolgen te voorkomen. Die laatste conclusie krijgt meestal de minste aandacht.

Klimaatverandering heeft impact op elk continent, in elk land en in elke regio en is daarmee een wereldwijde crisis. Iedereen krijgt ermee te maken. Echter worden de landen die het minst hebben bijgedragen aan de uitstoot van broeikasgassen juist het hardst geraakt. De westerse wereld is voor het grootste deel verantwoordelijk voor de uitstoot van broeikasgassen, maar de gevolgen daarvan zullen voor Afrika, Azië en Latijns-Amerika desastreus zijn. Klimaatexperts waarschuwen voor honderden miljoenen klimaatvluchtelingen. De kloof tussen arm en rijk dreigt daardoor nog groter te worden. De belangrijkste boodschap van het IPCC is dat de meeste oplossingen om de wereldwijde opwarming onder de 1,5 °C te houden al beschikbaar zijn. Met wereldwijde klimaatactie is die doelstelling nog binnen handbereik, maar de tijd dringt. Elke 0,1 °C telt.

Toch is klimaatverandering maar een deel van de uitdaging waar we voor staan. We beginnen langzaamaan te beseffen dat planten- en diersoorten op grote schaal verdwijnen als gevolg van menselijke activiteit. De staat van de wereldwijde natuur is zorgwekkend. In 2019 concludeerde een groep wetenschappers van het Intergovernmental Panel on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) in een rapport dat de biodiversiteit in een enorm tempo achteruitgaat.⁵ Eén miljoen planten- en diersoorten worden inmiddels met uitsterven bedreigd, meer dan ooit in de menselijke geschiedenis. Onze voedselproductie, milieuvervuiling en klimaatverandering zijn de belangrijkste oorzaken hiervan. Onze natuurlijke systemen verliezen daarmee hun veerkracht, het vermogen om zichzelf weer te herstellen. En dat is ontzettend slecht nieuws omdat we die natuur hard nodig hebben om ons te wapenen tegen het veranderende klimaat. De natuur is onze belangrijkste bondgenoot in de strijd tegen klimaatverandering en die bondgenoot begint nu zelf het loodje te leggen. Gek genoeg kreeg dit rapport nauwelijks politieke aandacht. De politieke leiders waren te druk met kortetermijnproblemen.

Klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit zijn de symptomen van de uitputting van de aarde, die sinds de uitvinding van de landbouw, de industriële revolutie en de opkomst van het kapitalisme steeds desastreuzere gevolgen hebben. De Club van Rome waarschuwde in 1972 al voor de gevolgen van economische groei in het rapport De grenzen aan de groei.⁶ De afgelopen 50 jaar is de wereldbevolking verdubbeld, de economie verviervoudigd en de wereldhandel vertienvoudigd. In de afgelopen 30 jaar is maar liefst de helft van alle CO₂ door menselijke activiteiten in de atmosfeer gebracht. We zijn nu akelig dicht bij de klimaatvoorspellingen die de Club van Rome 50 jaar geleden al deed.⁷ Hun bevindingen worden bevestigd door grote groepen wetenschappers, natuurorganisaties en beleidsmakers. Er zijn in diezelfde periode stapels rapporten verschenen met vergelijkbare conclusies. Toch is er sindsdien nauwelijks iets gebeurd. Sterker nog, we zijn nog veel verder in de problemen gekomen. We hoeven niet meer alleen naar modellen te kijken om te zien wat er aan de hand is. We zien het inmiddels om ons heen gebeuren. Het is code rood.

1.2Feiten en kennis

Het is belangrijk om te onderkennen dat de mensheid in de afgelopen 50 jaar indrukwekkende vooruitgang heeft geboekt, die voor een groot deel te danken is aan fossiele energie. Wetenschappelijke kennis en technologische vooruitgang hebben in veel landen bijgedragen aan het verbeteren van het welvaartniveau. Data en het juist interpreteren ervan zijn – in deze tijden van nepnieuws – van groot belang voor het begrijpen van de staat van onze planeet. Dat was de boodschap van statisticus Hans Rosling. ‘Het gaat ontzettend goed met de wereld’, schreef hij in zijn boek Feitenkennis, dat hij op zijn sterfbed schreef.⁸ Hoewel de media ons vooral alle problemen en ellende laten zien, toonde Rosling met harde feiten aan dat de wereld er nog nooit zo goed voor heeft gestaan als nu. De kindersterfte – zo stelde hij – neemt als een koortsthermometer de temperatuur van een hele samenleving op en die is de afgelopen 50 jaar spectaculair afgenomen. Die positieve verandering geldt niet alleen voor kindersterfte maar ook voor onze levensverwachting, inkomensniveau, democratie, toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en toegang tot elektriciteit. De afgelopen 20 jaar is het aantal mensen dat in extreme armoede leeft bijna gehalveerd. Veruit de meeste mensen zijn niet arm en niet rijk. Ongeveer 75% van de wereldbevolking zit ergens in het midden, waar ze een redelijk goed leven leiden. Die vooruitgang is spectaculair. Rosling liet met overtuigende cijfers zien dat de gemiddelde mens er wat betreft welvaart veel beter voor staat dan 50 jaar geleden.

Ook over de groei van de wereldbevolking had Rosling enigszins goed nieuws. De wereldbevolking omvat nu circa 8 miljard mensen en groeit nog steeds. Maar omdat het geboortecijfer per vrouw sterk daalt is die groei aan het vertragen. Vandaag de dag zijn in verreweg de meeste landen de gezinnen klein en komt kindersterfte steeds minder voor, ook in India en China met beide meer dan 1 miljard inwoners. VN-experts denken dat die vertraging de komende decennia zal doorzetten en dat de groei van de wereldbevolking voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid zal afvlakken op ergens tussen de 10 en 11 miljard mensen tegen het eind van deze eeuw.⁹ Daarmee is de afnemende bevolkingsgroei eigenlijk een succesverhaal in slow motion.

Roslings kernboodschap was dat de wereld in een veel betere staat is dan we denken en dat, als we ons zorgen maken over de verkeerde dingen en ons niet richten op de feiten, we het zicht kunnen verliezen op de dingen die ons het meest bedreigen. Want ondanks zijn positieve boodschap zag hij enkele grote gevaren, die ons welzijn ernstig bedreigen. De keerzijde van dit succes is dat we met al die vooruitgang in een diepe ecologische crisis terecht zijn gekomen. In 2018 waarschuwde hij nog voor het risico op wereldwijde pandemieën, oorlog en klimaatverandering. Rosling stelde dat klimaatverandering de potentie heeft om de vooruitgang van de mensheid weer teniet te doen. De wetenschap drukt ons al jaren op de harde feiten van klimaat en biodiversiteit. Het is belangrijker dan ooit om de harde feiten en kennis om te zetten in wereldwijde actie.

1.3Tekenen van hoop

Hoewel we voor een ongekend grote uitdaging staan, zijn er volop tekenen van hoop, die laten zien dat we op een historisch kantelpunt staan. De eerste stappen in de transitie naar een klimaatpositieve samenleving zijn gezet. Er zijn volop ontwikkelingen, die erop wijzen dat die transitie in een stroomversnelling komt:

1.Aangevoerd door jongeren neemt de roep om systeemverandering toe

Wereldwijd gaan honderdduizenden jongeren de straat op omdat ze vinden dat de politiek te weinig prioriteit geeft aan klimaatactie. De Fridays for Future-beweging, geïnitieerd door Greta Thunberg, groeit sterk. De jeugd schreeuwt letterlijk om actie voor een leefbare planeet voor onze toekomstige generaties. Zo wordt steeds meer druk uitgeoefend op politieke leiders om wereldwijde maatregelen te nemen die nodig zijn in de strijd tegen klimaatverandering. Stichting Urgenda won in 2019 een historische rechtszaak tegen de Nederlandse staat waarmee werd afgedwongen dat Nederland de uitstoot van broeikasgassen met 25% moest verminderen voor eind 2020. Deze inmiddels wereldwijd bekende klimaatrechtszaak was de eerste ter wereld waar de staat ter verantwoording werd geroepen. Geïnspireerd door dat succes, stapte Milieudefensie in 2021 naar de rechter om af te dwingen dat ook Shell zich aan het Akkoord van Parijs moet houden. Ook die rechtszaak werd gewonnen. In tientallen landen, waaronder de VS en Duitsland, worden inmiddels regeringen en bedrijven voor de rechter gesleept.

Daarnaast is er beweging van steden in de wereld die zich als ambitie hebben gesteld om in 2030 klimaatneutraal te zijn. Vaak gebeurt dat in combinatie met grootschalige vergroening, om de leefbaarheid van die steden te verbeteren. En steeds meer wereldleiders, zoals bijvoorbeeld paus Franciscus van de Rooms-Katholieke Kerk met ruim 1 miljard volgelingen, vragen aandacht voor de klimaatcrisis. De bewustwording voor de noodzaak van klimaatactie neemt daardoor snel toe. Kortom, er vindt steeds meer druk plaats vanuit de maatschappij, die vraagt om radicale verandering.

2.Klimaatverandering staat definitief op de politieke agenda

In 2015 hebben 195 landen het Akkoord van Parijs ondertekend waarin is afgesproken de wereldwijde opwarming onder de 2 °C te houden en bij voorkeur onder de 1,5 °C. Die afspraken zijn uitgewerkt in nationaal beleid. President Joe Biden heeft op de eerste dag van zijn aantreden de VS weer onderdeel gemaakt van het Akkoord, nadat voormalig president Donald Trump eruit was gestapt. Het ambitieuze klimaatbeleid van Biden werd in de zomer van 2022 bekrachtigd door de goedkeuring van een Klimaatwet door de Senaat. Een pakket aan stimuleringsmaatregelen en een budget van 370 miljard dollar moeten leiden tot het halveren van de CO₂-uitstoot in 2030 ten opzichte van 2005. Hoewel het politieke klimaat in de VS grillig is, is dit een belangrijk signaal naar de rest van de wereld. De Europese Commissie presenteerde in 2020 de Europese Green Deal, een ambitieus plan om Europa klimaatneutraal te maken in 2050.¹⁰ Met deze Green Deal wil Europa in 2030 de CO₂-uitstoot met 55% terugbrengen ten opzichte van 1990. In 2050 wil Europa het eerste klimaatneutrale continent zijn. Politiek en klimaatvriendelijk leiderschap van deze grootverbruikers van fossiele energie is ongekend belangrijk om ook andere landen, zoals China, India en Brazilië, te motiveren om actie te ondernemen. Dankzij het Akkoord van Parijs is klimaatactie niet meer weg te denken van de regionale, nationale en internationale politieke agenda. Hoewel de politiek nog steeds erg druk is met het oplossen van kortetermijnproblemen, begint de urgentie van klimaatactie nu door te dringen. De komende jaren moet dat leiden tot scherpere afspraken en grootschalige klimaatactie. De Russische inval in Oekraïne heeft Europa definitief wakker geschud: we willen zo snel mogelijk van Russisch olie en gas af. De sterk gestegen energieprijzen lijken de energietransitie te versnellen. De noodzaak van het investeren in hernieuwbare energie begint steeds meer door te dringen. Klimaatactie is niet meer weg te denken van de politieke agenda.

3.De financiële sector komt in langzaam maar zeker beweging

Ook de financiële sector begint eindelijk in te zien dat het roer echt om moet. Klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit zijn de grootste risico’s voor de wereldeconomie, schrijft het World Economic Forum in hun jaarlijkse Global Risk Report.¹¹ Dat inzicht is nodig om de hele financiële sector in beweging te brengen en de transitie naar een duurzame economie mogelijk te maken. Er wordt steeds meer druk uitgeoefend om subsidies en investeringen in de fossiele sector af te bouwen en de koers te verleggen naar duurzame klimaat- en natuurpositieve investeringen. Biljoenen aan investeringen in de fossiele sector dreigen op termijn hun waarde te verliezen, terwijl duurzaamheid juist nieuwe investeringskansen oplevert. Een toenemend aantal financiële instellingen voert een beleid dat investeringen in fossiele brandstoffen beperkt en stippelt een overgangsplan voor de toekomst uit. Blackrock, ’s werelds grootste vermogensbeheerder met een belegd vermogen van ruim 7 biljoen dollar, kondigde in 2019 aan dat klimaat vanaf nu een centrale rol speelt bij investeringsbeslissingen. En ABP Pensioenfonds, een van ’s werelds grootste beleggers, kondigde in 2020 aan te stoppen met fossiele investeringen. Het is een begin en er is nog een lange weg te gaan. Maar zodra de groene ambities van de financiële sector eenmaal op stoom zijn, komen we echt in een groene stroomversnelling.

4.De meeste oplossingen zijn beschikbaar, betaalbaar en schaalbaar

De meeste oplossingen die nodig zijn om klimaatverandering aan te pakken zijn al beschikbaar. Er is niet één oplossing voor het klimaatprobleem. Het Amerikaanse Project Drawdown heeft een top 100 gemaakt van oplossingen voor vrijwel alle sectoren. Als we al die oplossingen op grote schaal gaan toepassen, kunnen we het klimaatprobleem aanpakken en de CO₂-concentratie in de atmosfeer weer laten dalen. Hun kernboodschap is dat we daarmee niet alleen het klimaatprobleem aanpakken, maar ook de natuur herstellen en de kwaliteit van leven voor miljarden mensen verbeteren. Win-win-win noemen ze dat.¹²

Er vinden aan de lopende band grote technologische doorbraken plaats. De prijs van zonne- en windenergie en batterijopslag is sinds het begin van dit millennium spectaculair gedaald en daalt nog steeds door toenemende vraag en technologische ontwikkeling. Hoe hoger de productie, hoe lager de prijs. En dat leidt tot exponentiële groei. Duurzame energie is qua prijs inmiddels concurrerend met fossiele energie. Het International Energy Agency noemt zonne-energie in sommige regio’s op aarde al de goedkoopste bron van energie. Experts verwachten dat nog één decennium aan exponentiële groei voor zon, wind en batterijen kan leiden tot een koolstofvrije economie in 2050.¹³

Naast deze technologische doorbraken is er ook steeds meer aandacht voor de natuur als oplossing. Onderzoek heeft laten zien dat grootschalig beschermen en herstel van natuur een onmisbare bijdrage kan leveren aan het halen van de wereldwijde klimaatdoelen. Daarmee staan de zogenaamde nature-based oplossingen, zoals bescherming en aanplant van bossen, herstel van wetlands en rivieren, steeds hoger op de agenda. Steeds meer onderzoek laat zien dat bij grootschalige toepassing van technologische én natuurlijke oplossingen, een klimaat- en natuurpositieve wereld in 2050 haalbaar is. We hebben nooit eerder in de wereldgeschiedenis de beschikking gehad over zoveel kennis en het vermogen om internationaal samen te werken als nu, om al die oplossingen te realiseren.

5.Al die benodigde investeringen hebben een grote maatschappelijke meerwaarde

Het investeren in klimaat is een serieus businessmodel geworden met een grote maatschappelijke meerwaarde. Diverse studies hebben aangetoond dat circa 3% van het mondiale Bruto Binnenland Product nodig is om de doelen van het Parijsakkoord te halen. Dat is natuurlijk een enorme investering, maar in vergelijking met de wereldwijde uitgaven aan bijvoorbeeld de gezondheidszorg van circa 10% is het te overzien. Bovendien is het vele malen goedkoper dan niets doen, want dat zou 5 tot 20% kosten. Een baanbrekend rapport van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) laat zien dat de economische voordelen van een wereldwijde transitie naar groene energie vele malen groter is dan de kosten. Uit hun berekeningen blijkt dat grootschalige klimaatactie tienduizenden miljarden oplevert, netto 78 biljoen dollar tot 2100 om precies te zijn.¹⁴ Daar zijn brede maatschappelijke voordelen nog niet eens in meegenomen. Project Drawdown berekende dat al die investeringen ons ruim 4 tot 5 keer zoveel opleveren aan maatschappelijke meerwaarde. Elke euro die we investeren om klimaatverandering aan te pakken, levert 4 of 5 euro op door vermeden schade, nieuwe banen, economische ontwikkeling en grote voordelen voor de volksgezondheid en ons welzijn. Steeds meer overheden, bedrijven en financiële instellingen wereldwijd beginnen in te zien dat investeringen in klimaat zich dubbel en dik terugverdienen en daarmee komt de versnelling op gang die nodig is om onze planeet leefbaar te houden.

Dit zijn allemaal hoopvolle ontwikkelingen die laten zien dat de eerste stappen naar een klimaat- en natuurpositieve toekomst zijn gezet. Er is nog een heel lange weg te gaan. Op die weg komen we vele onverwachte obstakels tegen. Een groot obstakel kwam al vroeg op ons pad. Begin 2020 kwam de hele wereld acuut tot stilstand en verschoof de aandacht van het redden van de planeet naar het uitroeien van een piepklein virus.

1.4De coronablues

Het coronavirus leidde niet alleen tot miljoenen besmettingen en dodelijke slachtoffers, maar zorgde er ook voor dat de aandacht voor de klimaat- en biodiversiteitscrisis weer verstomde. Alle aandacht ging naar lockdowns, mondkapjes, de 1,5 metersamenleving en vaccinaties.

De coronacrisis liet ons zien hoe kwetsbaar we zijn. Het legde een veel groter probleem bloot. Namelijk dat onze relatie met de natuur ernstig is verstoord. Door een combinatie van bevolkingsgroei, globalisering, urbanisatie, voedselvoorziening en veranderende consumptiepatronen kon één enkel virus in korte tijd de hele wereld lam leggen. Uit officiële cijfers van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bleek dat in 2020 en 2021 in totaal ruim 15 miljoen mensen zijn overleden aan het coronavirus. Toch heeft corona ons ook een paar heel belangrijke lessen geleerd.

Regeringsleiders bleken bij deze acute crisis in staat ongekende maatregelen te nemen, waarmee de wereldeconomie volledig werd stilgelegd. Fabrieken werden gesloten, vliegtuigen stonden aan de grond, scholen, winkels en kroegen gingen dicht. Allemaal om verspreiding van het virus tegen te gaan. Al decennia zitten we in een chronische gezondheidscrisis. Ruim 7 miljoen mensen overlijden wereldwijd jaarlijks door slechte luchtkwaliteit en 18 miljoen mensen door doodsoorzaak nummer 1, hart- en vaatziektes. Dat zijn chronische epidemieën van ongekende omvang, waar nauwelijks aandacht voor is. Blijkbaar is er een acute crisis nodig om regeringsleiders in beweging te krijgen. Als gevolg van alle wereldwijde coronamaatregelen en een compleet lamgelegde economie, was de totale CO₂-uitstoot in 2020 met circa 7% gedaald.¹⁵ Daarmee zaten we onbedoeld zo’n beetje op het schema dat we tot aan 2050 moeten volhouden om de wereldwijde opwarming tot 1,5 °C te beperken.

De lockdowns brachten de waarden van groen aan het licht. Parken en natuurgebieden raakten overvol omdat mensen snakten naar groen en frisse lucht na al dat thuiswerken. Door het verdwijnen van de files en het stilleggen van fabrieken werd in veel wereldsteden de lucht schoner. De hele wereld kreeg een masterclass telewerken met hopelijk een blijvende impact op woon-werkverkeer, conferenties en zakenreizen. Mensen werden zich even bewust van de zaken die er echt toe doen in het leven: gezondheid, familie en vrienden, gezonde voeding, een ontspannend wandelingetje door de natuur en vrijheid.

De wetenschap, die al heel lang waarschuwt voor pandemieën, ontwikkelde in ongekend korte tijd vaccins om daarmee, zoals werd gezegd, ‘we weer terug naar normaal konden’. De coronacrisis bracht veel onrust in de maatschappij door de impopulaire coronamaatregelen. Via social media werd veel desinformatie verspreid als ‘alternatieve feiten’. De coronacrisis legde een structureler probleem bloot, het gebrek aan vertrouwen in de overheid, wetenschap en media.

In het rijke Westen kwamen al snel de miljarden uit alle hoeken en gaten van de ministeries en centrale banken om de economie weer aan te zwengelen. De roep om groen herstel was groot, maar veel landen – waaronder Nederland – vonden economisch herstel belangrijker. De kans om al die miljarden te benutten voor de transitie naar een koolstofarme en natuurpositieve economie werd op grote schaal gemist.¹⁶ Het kortetermijndenken regeert.

Terwijl de wereld in de ban was van COVID-19, was 2020 het warmste jaar ooit en vonden wereldwijd desastreuze bosbranden, overstromingen en hittegolven plaats. Het zorgwekkendste van de coronacrisis was dat de internationale conferenties over de klimaat- en biodiversiteitscrisis werden uitgesteld. Daarmee werden de internationale afspraken over wereldwijde actie vertraagd, terwijl we geen tijd te verliezen hebben. Want we willen helemaal niet terug naar het oude ‘normaal’, we willen vooruit naar een groenere, eerlijkere en leefbare wereld. We willen van de 1,5 metersamenleving naar de 1,5 gradensamenleving!

1.5Onze toekomst is 50 tinten groen

Klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit zijn de grootste uitdagingen van de eenentwintigste eeuw. De onderlinge oorzaken van beide crises zijn zeer sterk met elkaar verweven, net zoals de oplossingen. En toch worden ze nog afzonderlijk aangepakt. In 2021 vond de allereerste wetenschappelijke conferentie plaats waar klimaat- en biodiversiteitsexperts van IPCC en IPBES discussieerden over een integrale aanpak.¹⁷ Hun conclusie was kraakhelder. Klimaat en biodiversiteit zijn niet los van elkaar te zien en vragen om een integrale aanpak. De natuur is onze belangrijkste bondgenoot in de strijd tegen klimaatverandering.

Het is daarom van belang om in te zien dat we ons niet moeten blindstaren op het terugdringen van CO₂ alleen. Er is een integrale holistische aanpak nodig. Deze crises kunnen we niet alleen oplossen met technologie en hernieuwbare energie. Er is op grote schaal systeemverandering nodig van de manier waarop we omgaan met water, hoe we ons voedsel en energie produceren, hoe we onze steden ontwerpen en hoe onze economie functioneert. Daarbij speelt het herstellen van onze relatie met de natuur een cruciale rol. Ons natuurlijk systeem – de biosfeer – is een essentieel onderdeel van de oplossing. Dat betekent dat natuur beschermen en op grote schaal herstellen topprioriteit moet krijgen in onze reis door de eenentwintigste eeuw. De transities die nodig zijn, bieden enorm veel kansen om onze planeet groener en gezonder te maken en onze samenleving gelijkwaardiger en veerkrachtiger.

Dat klinkt niet alleen te mooi om waar te zijn. We hebben er inmiddels recht op. Op 28 juli 2022 werd de mogelijkheid om te leven in een schone, gezonde en duurzame leefomgeving toegevoegd aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.¹⁸ Onze toekomst is, ook wat betreft de Verenigde Naties, vijftig tinten groen.

1.6Op reis naar the future we want

Er is meer dan ooit behoefte aan een nieuw verhaal over hoe we samen een duurzame toekomst kunnen creëren. Dat vraagt om verbeeldingskracht voor de toekomst die we willen en een plan hoe we van code rood richting code groen bewegen. Jarenlang hebben we ons geconcentreerd op het luiden van de alarmklok om aandacht te vragen voor het klimaatprobleem. De gevolgen van klimaatverandering worden nu steeds pijnlijker zichtbaar. De urgentie en bezorgdheid nemen met de dag toe. Al Gore was de eerste die met zijn An Inconvenient Truth klimaatverandering echt op de agenda heeft gezet.¹⁹ Gore organiseert nu met zijn Climate Reality-programma trainingen om de urgentie van de klimaatcrisis goed over te brengen naar een breed publiek. Ik nam in 2020 deel aan een van die trainingen. Een bijzondere ervaring. Vier avonden lang werden de trainees overspoeld met klimaatfeiten en indringende beelden van bosbranden, overstromingen, mislukte oogsten en hittegolven. De laatste avond ging gelukkig over oplossingen. De nadruk lag op technische oplossingen en de energietransitie. Een heel palet aan onmisbare oplossingen, zoals natuurherstel, plantaardig dieet en de circulaire economie, kwam niet aan bod. Al Gore weet nog steeds op indringende wijze de alarmerende klimaatboodschap te presenteren. Maar toch miste ik, ook in zijn verhaal, het hoopvolle toekomstperspectief. En juist dat is nu belangrijker dan ooit.

Recent onderzoek laat zien dat 75% van de wereldbevolking zich zorgen maakt over klimaatverandering.²⁰ Toch komt wereldwijde klimaatactie maar heel traag op gang. Al die alarmerende berichten maken ons bang. Het geeft ons een gevoel van machteloosheid. Klimaatontkenners hoor je steeds minder. Maar klimaatwanhopers zijn er des te meer. De ontkenning begint plaats te maken voor wanhoop omdat veel mensen niet meer geloven dat het goed komt. Met doemscenario’s proberen we burgers te overtuigen dat ze hun huis moeten isoleren, minder vlees moeten eten en niet meer met het vliegtuig op vakantie mogen gaan. Dat heeft geleid tot vliegschaamte, klimaatmarsen en klimaatdepressie, maar nauwelijks tot gedragsverandering. Er groeit een hele generatie op van jonge mensen die weinig vertrouwen heeft in de toekomst.²¹

Maar het laatste wat we moeten doen is in paniek raken, zoals ook Greta Thunberg ons adviseert. We mogen de hoop juist niet verliezen. Er is pas reden om te wanhopen als de situatie uitzichtloos is. Het tegendeel is op dit moment waar. We weten precies wat er moet gebeuren om wereldwijde klimaatontwrichting te voorkomen. Klimaatactie is bovendien juist dé kans om veel andere zaken te verbeteren, zoals de staat van de natuur, onze gezondheid en de gelijkheid in de wereld. De kernboodschap van dit boek is dat de meeste oplossingen al beschikbaar zijn. Nu is het de hoogste tijd voor het op ongekend grote schaal doorvoeren ervan. De komende 10 jaar zijn cruciaal om klimaatactie te versnellen. We leven in de spannendste tijd sinds het begin van de industriële revolutie. Alles wat we sindsdien in gang hebben gezet moeten we de komende decennia opnieuw gaan uitvinden en ontwerpen. De weg daarnaartoe is nog lang. En dat vraagt om een nieuw en aantrekkelijk verhaal over de toekomst die we willen: the future we want.

Deze Only Planet-klimaatgids boordevol oplossingen neemt je in 7 natuurlijke routes mee op reis naar de groene toekomst die voor ons ligt. Geheel in stijl met Simon Sinek starten we met het waarom.²² We reizen daarom eerst terug in de tijd om beter te snappen hoe deze problemen zijn ontstaan en waarom klimaat en biodiversiteit de grootste uitdagingen van de eenentwintigste eeuw zijn. Vervolgens gaan we naar het hoe. Met behulp van een routekaart met nieuwe ontwerpcriteria voor een groenere planeet reizen we via 7 routes langs oplossingen en inspirerende voorbeelden van over de hele wereld, die laten zien dat het kan en dat de transitie al volop bezig is. Dan zijn we aanbeland bij de toekomstvisie voor Nederland in 2120, die laat zien hoe Nederland eruitziet als we alle routes hebben doorlopen en de beschikbare oplossingen en innovaties op een grotere schaal hebben toegepast. Ons land heeft als een van de rijkste en gelukkigste landen op aarde de kennis en de middelen om de koers te bepalen en een leidende rol te spelen, die andere landen inspireert en aanspoort tot actie. We sluiten af met wie en wat er nodig is om die transities te versnellen.

We staan aan het begin van een lange en heel spannende reis op weg naar een groene toekomst. Maar voordat we naar die groene toekomst reizen, backpacken we terug in de tijd om te bekijken hoe we zo in de problemen zijn gekomen.

2

Van nul tot nu: Een groene geschiedenis van onze planeet

Study the past if you want to define the future

CONFUCIUS

2.1De geschiedenis van de aarde in één dag

Voordat we naar de toekomst reizen is het belangrijk om terug te gaan in de tijd om te begrijpen hoe we in deze situatie terecht zijn gekomen. Daarom gaan we terug naar het begin, het ontstaan van de aarde, en verkennen we de cruciale transities in de groene geschiedenis van onze planeet, die ons gebracht hebben waar we nu staan.

De aarde is 4,6 miljard jaar geleden ontstaan. Als we de periode van het ontstaan van de aarde tot nu fictief in 24 uur plaatsen, in een zogenaamde geologische klok, krijgen we een betere indruk van de rol die de mens heeft gespeeld in de tijd.¹ De geschiedenis van de aarde in 24 uur zou er ongeveer zo uitzien:

0:00Het ontstaan van de aarde

De vorming van de aarde – zo’n 4,6 miljard jaar geleden – vond plaats in een kosmisch roerige tijd. Het was er toen ontzettend heet door uitbarstende vulkanen en er waren zeeën van lava. Honderden miljoenen jaren werd de aarde bestookt met ijsmeteorieten en kometen uit de ruimte. Het ijs smolt en zo werd de aarde voorzien van water en waterdamp. Er ontstond een atmosfeer uit gassen afkomstig van vulkanisme en ontgassing van de aardkorst. Deze atmosfeer bestond uit methaan, ammonia, koolstofdioxide, stikstof en waterdamp. Zuurstof was er nog niet.

3:15Het eerste primitieve leven

Daarna kwam er – 3,8 miljard jaar geleden – een einde aan het bombardement van meteorieten. In de kraters met warmwaterbronnen ontstonden de kweekvijvers van het leven. In die oersoep waren de omstandigheden ideaal voor het ontstaan van het eerste primitieve leven. De eerste levensvormen waren waarschijnlijk prokaryotische eencelligen, zoals bacteriën. Al het leven op aarde stamt af van die ene allereerste cel.

12:00De atmosfeer werd zuurstofrijk

Halverwege de dag – 2,2 miljard jaar geleden – ontstonden er organismen die door fotosynthese koolstofdioxide (CO₂) gingen omzetten in zuurstof. Door steeds grotere hoeveelheden zuurstof in de atmosfeer ontstond een ozonlaag, die het aardoppervlak voortaan beschermde tegen uv-straling. Een belangrijk gevolg van de zuurstofrevolutie was dat het leven op aarde zich verder kon ontwikkelen naar steeds ingewikkeldere soorten. In het Archeïcumtijdperk ontving de aarde minder warmte van de zon, omdat de zon toen zwakker was. Zo ontstond 700 miljoen jaar geleden een ijstijd.

16:00Het eerste primitieve zeeleven

Miljoenen jaren lang was de wereld bedekt met een dikke laag ijs. Maar door toenemende vulkanische activiteit en uitstoot van CO₂ en methaan nam – 1,5 miljard jaar geleden – de temperatuur op aarde weer toe en verdween het ijs. De aarde was nu flink opgewarmd. Het eerste zeeleven ontstond. Vanaf ongeveer 500 miljoen jaar geleden wemelde het van het zeeleven.

21:15De Cambrische explosie

In de loop van de avond – 500 miljoen jaar geleden – bereikte het leven in het Cambrium zijn hoogtepunt. Het ontstaan van grote hoeveelheden nieuwe soorten in deze periode wordt wel de Cambrische explosie genoemd. De snelheid van de evolutie is in deze periode groter dan ooit. Er ontstonden levensvormen zoals schaaldieren (bijvoorbeeld mollusken of zee-egels), zeelelies en geleedpotigen (bijvoorbeeld trilobieten). De overgang tussen Cambrium en Ordovicium wordt gekenmerkt door de eerste van vijf massa-extincties, het wereldwijd massaal uitsterven van soorten in een relatief korte tijd.

22:00Leven op land en vier massa-extincties

Rond 22 uur – 400 miljoen jaar geleden – ontstond er leven op land. Tijdens het Devoon groeiden de eerste planten op land. De lucht zat vol met CO₂ die planten nodig hadden om te groeien. Overal op aarde raakte het begroeid, waardoor er steeds meer zuurstof in de atmosfeer kwam. Daardoor werd de wereld boven water geschikt voor dieren die vanuit het water landwaarts gingen. Eerst in de vorm van insecten, later in de vorm van amfibieën die evolueerden vanuit vissen. Dankzij de grote hoeveelheden planten was er geen gebrek aan voedsel. Het Devoon eindigde ruim 350 miljoen jaar geleden met rampspoed door de tweede massa-extinctie, waarbij zo’n driekwart van alle soorten verdween. Hierop volgde het Carboon, de periode waarin onze huidige fossiele brandstoffen werden gevormd. Ongeveer 250 miljoen jaar geleden, aan het eind van het Perm, vond de derde massa-extinctie plaats door vulkaanuitbarstingen. Hierbij stierf 80% van het leven. Bij de vierde Trias massa-extinctie – wederom door vulkanisme en methaan – stierven 210 miljoen jaar geleden weer 80% van de soorten uit.

23:40De dinosauriërs sterven om 23:40 uit door een meteorietinslag

Zo’n 200 miljoen jaar geleden brak het tijdperk van de dinosaurussen aan, die miljoenen jaren rondgelopen hebben. Tot rond 23:40 – 65 miljoen jaar geleden – een grote meteoriet van circa 12 km in doorsnede insloeg in Yucatan (Mexico) en alle dinosauriërs in één klap uitroeide. Jarenlang werd de zon verduisterd door ongekend grote hoeveelheden stof en gas waardoor fotosynthese onmogelijk werd. Planten stierven massaal en daarmee het voedsel voor de dino’s. Deze vijfde massa-extinctie was het einde van het Krijt.

23:59De eerste mensen verschijnen om 20 seconden voor middernacht

Zo’n 2,5 miljoen jaar geleden begon het Kwartair, het jongste geologische tijdperk, dat tot op heden voortduurt. Het was een periode van afwisselend koude en minder koude perioden. Zoogdieren begonnen te domineren en de mens ontstond. De eerste menssoorten ontstonden vermoedelijk 2,5 miljoen jaar geleden in de Rift Vallei in Oost-Afrika, als een aftakking van een mensaap. Mensen waren er in diverse soorten en maten zoals de gespierde homo neanderthalensis in Europa en west-Azië, de rechtop lopende homo erectus in Oost-Azië, de homo soloensis en de dwergachtige homo floresiensis in Indonesië. Vanaf ongeveer 20 seconden voor 12 geeft de moderne mens, homo sapiens, acte de présence. De vroegste fossiele resten van de moderne mens (homo sapiens) zijn circa 300.000 jaar oud. Ongeveer 70.000 jaar geleden verliet homo sapiens Afrika om zich te verspreiden over de rest van de wereld.

Deze tijdlijn laat zien dat homo sapiens eigenlijk pas net komt kijken en qua tijd een minuscule rol heeft gespeeld in de 4,6 miljard jarige geschiedenis van de aarde. Toch heeft de mens in die korte tijd grote invloed uitgeoefend op onze planeet. Homo betekent mens en sapiens betekent verstandig of wijs. Laten we verder inzoomen op die laatste 20 seconden om te onderzoeken of deze ‘wijze mens’ verstandige dingen heeft gedaan.

Figuur 2.1: De geschiedenis van de aarde in 24 uur (bron: wikipedia)

2.2Homo sapiens gaat op wereldreis

Homo sapiens heeft zich in die 20 seconden vanuit Afrika over de wereld verspreid. Eerst naar Azië en Europa, later naar Australië en via de Beringstraat naar Noord- en Zuid-Amerika. We weten eigenlijk maar weinig over hoe de vroege jager-verzamelaars precies leefden, maar zeker is dat onze voorouders allemaal migranten uit Afrika zijn.² Reizen zit in ons DNA. Hoe dat ging, staat onder andere uitvoerig beschreven in Jared Diamonds Zwaarden, paarden en ziektekiemen.³ Geheel in lijn met Charles Darwin stelt Diamond dat niet het fitste of intelligentste volk de grootste overlevingskans had, maar het volk met het grootste aanpassingsvermogen. De prehistorische mens moest voortdurend luisteren naar en meebewegen met de natuur. De natuur negeren was een luxe, die hij zich niet kon permitteren. De geografische en klimatologische omstandigheden verschilden sterk per regio en toch wist de mens zich in alle uithoeken te vestigen en zich aan te passen aan de lokale omstandigheden. Eén van de eerste uitvindingen om zich aan te passen en die heeft bijgedragen aan dit succes, was het maken van vuur. Daarmee kon de mens zich opwarmen, eten koken en kreupelbosjes afbranden om vervolgens gemakkelijk verkoolde dieren, noten en knollen te oogsten. Zo creëerde de mens de eerste significante kloof tussen mens en dier. De Israëlische historicus Yuval Noah Harari stelt in zijn beroemde boek Sapiens dat de beheersing van het vuur een voorteken was van wat nog komen zou.⁴

Figuur 2.2: De verspreiding van homo sapiens (bron: gebaseerd op Zwaarden, paarden en ziektekiemen, Jared Diamond)

Ongeveer 70.000 jaar geleden verspreidde homo sapiens zich vanuit Afrika over de rest van de wereld (zie figuur 2.2). Die kolonisatie was echter niet zonder gevolgen. Allereerst leidde de verspreiding van homo sapiens tot het verdwijnen van andere mensensoorten, zoals de neanderthalers. Daarnaast schaadden de activiteiten van de jager-verzamelaars de natuur door ontbossing en platbranden van gebieden voor de jacht op dieren. Nadat de mens op wonderbaarlijke wijze 40.000 jaar geleden Australië bereikt had, verdween daar in korte tijd alle megafauna, waaronder de 2 meter grote reuzenkangoeroes, neushoornachtige buideldieren, reuzenpythons en diverse landkrokodillen. Waarschijnlijk werden al deze dieren gedood door de eerste kolonisten. Omdat deze dieren eeuwenlang zonder aanwezigheid van de mens hun gang konden gaan, waren ze onvoorstelbaar tam en totaal niet bang. Juist dat deed ze de nek om. De uitvinding van het vuur hielp de kolonisten om grote stukken ondoordringbaar kreupelhout en bos plat te branden. In die open stukken grasland kon het wild eenvoudig bejaagd worden. Al die branden hadden een enorme impact op de ecologie van Australië, onder andere het snelle verspreiden van de vuurvaste eucalyptusbomen. Er zijn een paar wetenschappers die beweren dat het veranderende klimaat ook in die tijd de boosdoener was voor het verdwijnen van megafauna, maar het bewijs daarvoor is flinterdun. Het uitsterven van Australische megafauna was waarschijnlijk het eerste significante litteken dat homo sapiens op onze planeet achterliet, stelt Harari.

Korte tijd later werd een nog dieper litteken aangebracht, ditmaal in Amerika. Ongeveer 12.000 jaar geleden werden Noord- en Zuid-Amerika gekoloniseerd vanuit Siberië via de Beringstraat. In minder dan tweeduizend jaar werd het hele continent van Alaska tot aan Patagonië gekoloniseerd. De kolonisten hadden zich inmiddels aangepast aan de kou door het gebruik van de primitieve sneeuwschoenen en thermokleding, gemaakt van dierenvellen. De poolstreken zaten vol grote dieren, zoals rendieren en mammoeten, waar volop op werd gejaagd. Het is goed mogelijk dat een instinctieve behoefte aan dierlijk eiwit homo sapiens verleidde om deze richting op te trekken. Ook hier ging dat gepaard met het uitsterven van megafauna. Dieren waren hier hun leven niet zeker. Vóór de komst van de mens zag het westen van Amerika eruit als de Afrikaanse Serengeti, met grote kuddes olifanten, leeuwen, jachtluipaarden, kamelen, grondluiaards en niet te vergeten mammoeten. Omstreeks 10.000 v.Chr. waren deze in Amerika allemaal uitgeroeid, door toedoen van de mens. In tegenstelling tot Australië en Amerika overleefden de meeste zoogdieren van Afrika, Europa en Azië tot de dag van vandaag, omdat zij duizenden jaren lang samen met de mens waren geëvolueerd. Hun leefgebied is inmiddels wel aanzienlijk kleiner geworden tot de paar plukjes natuurreservaat, waar ze nu toeristen mogen vermaken.

Al aan het begin van onze geschiedenis drukte de mens dus een onuitwisbare stempel op de biosfeer. ‘Geloof vooral die boomknuffelaars niet die beweren dat onze voorouders in harmonie met de natuur leefden’, schrijft Harari. Dat blijkt een grote misvatting. Homo sapiens veroorzaakte in diverse delen van de wereld een ecologische blitzkrieg.⁵ De mens was toen al wereldrecordhouder in het uitroeien van planten- en diersoorten.

En dat is niet de enige eigenschap van de jager-verzamelaars die nog steeds aanwezig is in ons gedrag. Volgens evolutionair psychologen worden ons brein en onze manier van denken nog steeds onbewust sterk beïnvloed door het leven van jager-verzamelaars. Dat blijkt bijvoorbeeld uit onze eetgewoonten. Onze drang naar calorierijk voedsel is een restant uit ons jager-verzamelaarverleden, waar calorierijke zoetigheden extreem zeldzaam waren. Het instinct om hoogcalorisch voedsel – dat nu in overvloed voorradig is – naar binnen te werken zit stevig ingebakken in onze genen. Ook angst is een overblijfsel van ons oerbrein. In die tienduizenden jaren werden onze voorouders overspoeld met gevaren, die ons fataal konden worden. Om te overleven was ons brein continu bedacht op gevaar. Tot op de dag van vandaag is ons brein geprogrammeerd om ons daarvoor te behoeden. Het zal je niet verbazen dat ons brein, in de huidige moderne tijd van oneindige informatie over rampspoed, overuren draait.

Ongeveer 12.000 jaar geleden kwam er een einde aan de laatste ijstijd waarmee het Holoceen aanbrak en het warmer werd. Tot die tijd waren alle – naar schatting zo’n 8 miljoen – mensen op aarde jager-verzamelaars. Totdat enkele van onze voorouders met groene vingers gewassen gingen verbouwen. Vanaf dat moment begon de mens pas echt zijn stempel te drukken op de planeet.

2.3De agrarische revolutie

Ongeveer 10.000 jaar geleden ontwikkelden zich op vijf verschillende locaties, onafhankelijk van elkaar, de eerste vormen van landbouw: de Vruchtbare Halvemaan (Zuidwest-Azië), China, Midden-Amerika, Zuid-Amerika en de Oostelijke Verenigde Staten (zie figuur 2.3). In al die gebieden gingen jager-verzamelaars voedsel verbouwen (zoals tarwe, rijst, gierst, mais, aardappel, suikerriet) en dieren domesticeren (zoals schapen, geiten, varkens en lama’s). De ontwikkeling van de landbouw was in veel gebieden mogelijk een direct gevolg van verminderde beschikbaarheid van grote zoogdieren. Daarnaast leidden technologische ontwikkelingen voor het verzamelen, bewerken en opslaan van voedingsmiddelen tot een stroomversnelling voor de landbouw. Maar ook het klimaat werkte mee. Na de laatste ijstijd steeg de temperatuur en nam de hoeveelheid neerslag toe. Ideale omstandigheden voor de landbouw. Zo’n 90% van de calorieën die de mensheid nu voeden, zijn afkomstig van het handjevol planten die onze voorouders 10.000 jaar geleden zijn gaan verbouwen: tarwe, mais, aardappelen, rijst, gerst en gierst.

De ontwikkeling van de landbouw bracht vele voordelen, maar eiste op diverse plaatsen ook zijn tol voor de natuur. De Britse historicus Clive Ponting beschrijft dit in zijn boeiende boek Een groene geschiedenis van de aarde. Bossen werden gerooid voor landbouwgrond, brandstof voor voedselbereiding, verwarming en constructiematerialen voor huizen en boten. Vegetatie kon zich niet herstellen, als gevolg van overbegrazing door schapen, runderen en vooral geiten, die jonge bomen en struiken met wortel en al opaten. Ontbossing, met name op steile hellingen, leidde tot bodemerosie. Hierdoor werd regen niet langer door de begroeiing opgenomen en spoelde de vruchtbare grond met zijn voedingsstoffen de rivier in.⁶

Figuur 2.3: Het ontstaan van de landbouw in verschillende gebieden wereldwijd (bron: gebaseerd op Zwaarden, paarden en ziektekiemen, Jared Diamond)

Daarnaast bracht de ontwikkeling van de landbouw nog een nieuw probleem met zich mee. Het domesticeren van dieren zoals geiten, runderen en kippen zorgde voor nieuwe ziektes. De voornaamste doodsoorzaken in de geschiedenis van de mens zijn niet de vele oorlogen, maar piepkleine sluipmoordenaars in de vorm van bacteriën en virussen zoals pokken, griep en cholera. Al deze ziektes hebben zich ontwikkeld vanuit dierziektes, die ons tot de dag van vandaag bezighouden.

Terwijl er steeds meer voedsel per hectare werd geproduceerd, ontstonden op diverse plaatsen in de wereld steeds grotere problemen. Door het beschikbaar komen van meer voedsel groeide de wereldbevolking snel, waardoor er weer meer landbouwgrond nodig was. Er was geen weg terug naar het jager-verzamelaarstijdperk; de agrarische revolutie bleek eenrichtingsverkeer. De agrarische revolutie is dan ook niet het resultaat van een uitvoerig en goeddoordacht langetermijnplan, maar is ontstaan door een opeenvolging van triviale beslissingen gericht op het voeden van steeds meer monden.⁷ Voedselproductie en bevolkingsgroei staan nauw met elkaar in verband. In de tienduizend jaar vanaf het ontstaan van de landbouw is de wereldbevolking gegroeid van 8 miljoen naar circa 8 miljard mensen. In de afgelopen 10.000 jaar is het landbouwareaal daarom ook onophoudelijk gegroeid.

2.4De opkomst en ondergang van beschavingen

De ontwikkeling van de landbouw had naast permanente nederzettingen, verbeterde levensverwachting en een sterke groei van de wereldbevolking nog een belangrijk neveneffect: boeren en samenlevingen begonnen verder vooruit te denken. De agrarische economie was gebaseerd op een seizoensgebonden productiecyclus. Maandenlange productie werd gevolgd door de oogst, die voldoende voedsel moest opbrengen tot de volgende oogst. Kort na de oogst moest alweer nagedacht worden over het volgende jaar. Boeren moesten meer produceren om reserves op te bouwen voor periodes van droogte en overstromingen. De voedseloverschotten leidden ertoe dat steeds meer mensen op een plek konden wonen, eerst in dorpjes, later in steden.