Handboek voor onderzoeksjournalisten

Van vermoeden tot verhaal

Luuk Sengers (red.)

Handboek voor
onderzoeksjournalisten

Van vermoeden tot verhaal

Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ)

Dit boek kwam tot stand met financiële steun van:

© Vereniging van Onderzoeksjournalisten, 2022

Bertram + de Leeuw Uitgevers

Redactie: Luuk Sengers

Omslagontwerp: Anne Van Hootegem

Ontwerp binnenwerk Elgraphic

Tekeningen: Anne Van Hootegem

ISBN 9789461563088

NUR 600

www.bertramendeleeuw.nl

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Hij/zij

Lezers

1. Onderzoeksjournalistiek

Definities

Vaardigheden

Initiatiefrijk

Onthullend

Waarheidsgetrouw

Hervormingsgezind

Oplossingsgericht

Dramatisch

Transparant

Onze definitie

‘Gewone’ versus onderzoeksjournalistiek

2. Onderwerpen

Luister naar je emoties

Verontwaardiging

Misstanden

Mensenrechten

Corruptie versus lobbyen

Witte raven

Dicht bij huis

Originele bronnen

Klokkenluiders

Nieuws en discussies

3. Het idee

Wat zoek je eigenlijk?

Besluiten vooraf

Patronen doorbreken

Als het denken stokt

Kiezen en kansrijk formuleren

4. De hypothese

Formuleer een hypothese

Stap over je vooroordelen heen

Omzeil de valkuilen

Belang en haalbaarheid

Bepaal de relevantie

Bepaal je roi

Keep an open mind

Voorbeelden

Toepassingen

KADER: I THINK

KADER: EVOLUTIONAIR VOORDEEL

5. De tijdlijn

Introductie

Maak een tijdlijn

Vul de gaten

Bepaal het accent

Reis ook door de ruimte

Voorbeelden

Toepassingen

KADER: DEDUCTION, DEAR WATSON!

6. De bronnenkaart

Bronnenkaart

Stakeholder village (bronnendorp)

Gastenlijst

Check je bronnen

Paper trail

Checklisten

7. Bijzondere bronnen

Documenten

De smoking gun

Archieven

Klokkenluiders

Anonieme bronnen

Getraumatiseerde mensen

Daders

Casussen

Diversiteit

8. Masterfile

Analyseren

Notitie-apps

Stap 1: maak een masterfile

Stap 2: verander je masterfile in een meesterwerk

Aanvullende software

Toepassingen

Voorbeeld van een masterfile

KADER: GET THE PICTURE

9. Open overheid

Nederland

Achtergrond

Voorbereiding van je woo-verzoek

Weigergronden

KADER: WOO-WERKGROEP

De woo-procedure

België

Documenten aanvragen

Kopie, inzage of uitleg

De aanvraag en de weigering

Uitzonderingen

Europese unie

Lees- en kijktips

10. Online research

Personen opsporen

Contactgegevens zoeken

Documenten opsporen

Operators

Zoekmachines

Forensische tools

Toolboxen

11. Follow the money

Kleine bedrijven

Zorgbedrijven en goede doelen

Grote bedrijven

Jaarrekening

Accountantsverklaring

De voorlopige jaarrekening

Second opinion

Lees- en kijktips

12. Onderzoekend interviewen

Voorbereiding

Hamvraag

Doel van het interview

Persoonlijk tintje

Vragenlijstje

Vragenfuik

Toon

Tijd

Rol

Overhalen

Doorvragen: 18 tips

Niet doen

Luisteren

Meeschrijven of opnemen?

Aantekeningen maken

Gesprekken opnemen

Probleem oplossen: stroefheid

Probleem oplossen: vaagheid

Probleem oplossen: gebabbel

Probleem oplossen: leugens

Lichaamstaal

Leestips

KADER: VAMPIERS

13. Datajournalistiek

Verhalen met data

Soorten data

Data vinden

Google sheets

Data importeren

Klein lexicon

Data-hygiëne

Data diary

Data interviewen

Draaitabel

Samenvoegen

Visualiseren

Sneltoetsen

Engelse vertalingen

Data schoonmaken

Data verwerken in de tekst

Lees- en kijktips

Workflow

14. Communiceren

Bellen

E-mailen

Strategie

Tips

KADER: BESTE MOMENT

15. Samenwerken

Het project

Samenwerken over de grenzen

Leidinggeven

Sjablonen

Leestips

16. Fondsen en beurzen

Onafhankelijkheid

Timing

Planning

Pitchen

Begroting

Intentieverklaring

Omgang met een fonds

KADER: JOURNALISTIEKE FONDSEN

17. Veiligheid

Bedreiging en geweld

Trauma’s

Digitale aanvallen

Leestips

18. Ethiek

Journalisten en ethiek

Codes

Regels en normen

De grondwet

Uitzonderingen voor onderzoeksjournalistiek?

Het abc van journalistieke ethiek

Leestips

19. Het verhaal

Structuur

Buig de chronologie

Voeg retorische elementen toe

Controleer je overgangen

Voeg spanning toe

Verhalende elementen

Show, don’t tell

Zet de schaar erin!

Serveer bijgerechten

Slotopmerkingen

KADER: WAT IS DAT, EEN VERHAAL?

Leestips

Voorbeeld

20. Kwaliteitscontrole

Serieuze zaak

Checkpoints

Line-by-line editing

Het verhaal

De bronnen

De feiten

KADER: WANNEER IS IETS EEN FEIT?

De taal

De toon

De beleving van je doelwit

De beleving van je publiek

21. Juridische valkuilen

Soorten rechtszaken

Afweging van de rechter

Onderbouwing publicatie

Rechtszaken voorkomen of winnen

22. Impact

Doelgroep: belanghebbenden

Agenda: hervorming

Ideaal: oplossing

Strategie: transparantie

Allianties sluiten

Tot slot: impact hoeft niet ingewikkeld te zijn

Over de auteurs

Dankwoord

Voorwoord

Twee onderzoeksjournalisten van The Washington Post gaven in 2022 bij de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) een workshop over Visual Forensics. Voor een afgeladen zaal vertelden Elyse Samuals en Joyce Sohyun Lee over de zogenoemde OSINT-afdeling van de krant, waar journalisten onderzoek doen op basis van online video’s, social media posts en satellietgegevens. Onder andere de bloedstollende documentaire 41 Minutes of Fear, over de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021, was van hun hand: volledig samengesteld op basis van filmpjes, foto’s en berichten die de bestormers zelf hadden gepost. Maar ook waardevolle reconstructies van moordpartijen door het leger in Oekraïne worden door hen gemaakt.

Hoe check je de betrouwbaarheid van zulke video’s, hoe zet je ze in een timeline, welke problemen kun je tegenkomen? Uitgebreid gingen ze in op hun dagelijkse monnikenwerk. En het publiek zat op het puntje van zijn stoel.

Onderzoeksjournalisten leren van elkaar en zo heeft zich in de afgelopen twintig jaar in Nederland en Vlaanderen een professionele beroepspraktijk ontwikkeld, met aparte technieken, methoden, gebruiken en dillema’s. Met dit handboek gaat een lang gekoesterde wens van de VVOJ in vervulling: we maken de verworven kennis voor een breder publiek toegankelijk: niet alleen voor journalisten, maar voor iederéén die onderzoek doet naar feiten.

Het plan bestond al een poos om alle tips en tools een keer te bundelen. Dat idee kreeg echter vleugels toen de jubileumconferentie zich aandiende. Onze vereniging bestaat in 2022 twintig jaar. En bij zo’n verjaardag hoort een mooi cadeau.

Dertig collega’s, allemaal behorend tot de top in hun expertisegebied, delen in dit Handboek voor Onderzoeksjournalisten hun kennis en ervaringen. Ze doen dat ruimhartig, openhartig en met zichtbare liefde voor het vak. De VVOJ is blij met het resultaat, dat goed laat zien waar de vereniging voor staat.

Dit handboek is een leidraad en een naslagwerk, maar beslist geen codificatie van het vak. Daarvoor gaan de ontwikkelingen simpelweg te snel. We hopen dat het boek juist een goede basis biedt voor discussies over nieuwe technieken en nieuwe uitdagingen. Door van elkaar te leren en elkaar te inspireren, komen we verder.

Evert de Vos

Voorzitter Vereniging van Onderzoeksjournalisten

Inleiding

De basis van dit handboek is de Story-Based Inquiry-methode (SBI): een snelle en effectieve manier om journalistiek onderzoek te organiseren en tot een aansprekend verhaal te verwerken. SBI werd geïntroduceerd in 2009 en heeft tevreden gebruikers over de hele wereld. Maar wat niet veel mensen weten, of zich nog herinneren, is dat deze bekende methode zijn oorsprong heeft in de VVOJ.

Het was op de Global Investigative Journalism Conference van 2005 in Amsterdam, georganiseerd door de VVOJ, dat de bedenkers van SBI elkaar voor het eerst ontmoetten. Mark Lee Hunter gaf in De Meervaart een workshop over hypothesegebaseerd onderzoek. Na afloop, in de koffiepauze, liet ik hem zien dat zíjn hypothesemethode mooi aansloot op míjn onderzoeksdatabase.

Enkele jaren later kreeg Mark opdracht van Arab Reporters for Investigative Journalism (ARIJ) om een handboek te schrijven voor onderzoeksjournalisten in de Arabische wereld. UNESCO, de VN-organisatie voor media en onderwijs, wilde het boek financieren en uitgeven. Mark verzamelde een groepje coauteurs – onder wie ik – om zich heen die de hypothese-aanpak konden aanvullen en versterken met nieuwe inzichten en technieken. Zo ontstond een samenhangende methode.

Het resultaat, Story-Based Inquiry, A Manual for Investigative Journalists, werd na publicatie in 2009 meteen een succes. Het boek werd in korte tijd vaker gedownload dan andere handboeken van zijn soort. Dat had te maken met de ruime beschikbaarheid – UNESCO verspreide het werk gratis via internet en vertaalde de Arabische en Engelse versies snel achter elkaar ook in andere wereldtalen – maar vermoedelijk ook met de invalshoek van het boek.

De meeste handboeken over onderzoeksjournalistiek tot dat moment bekommerden zich meer om het vinden van bronnen dan om het vinden van het verhaal. De eerste en belangrijkste stap in elk onderzoek – het doel bepalen en de lijnen uitzetten – werd stiefmoederlijk behandeld. Story-Based Inquiry vulde dat hiaat; het verschafte (aspirant-)onderzoeksjournalisten voor het eerst een praktische gids om hun onderzoeken te organiseren.

SBI wordt toegepast door onderzoeksjournalisten, film- en documentairemakers, researchers van ngo’s en bedrijven en academici. De methode heeft carrières vooruitgeholpen en projecten gered, zoals de getuigenissen op onze website (storybasedinquiry.com) aantonen. De bijbehorende terminologie en aanpak zijn overgenomen door toonaangevende redacties, journalistieke organisaties en academische instellingen over de hele wereld.

De oorspronkelijke manual was tot nu toe beschikbaar in vijftien talen... maar niet in het Nederlands! Dat wordt door het handboek dat je nu leest eindelijk goedgemaakt. De methode wordt in dit boek zelfs uitvoeriger uit de doeken gedaan dan in eerdere werken van het SBI-team. Mark en ik hebben er inzichten in verwerkt die we sinds de oorspronkelijke manual hebben opgedaan tijdens onze trainingen aan duizenden professionals en studenten op verschillende continenten.

Het kerninzicht van Story-Based Inquiry is dat het onderzoeken en het schrijven één samenhangend proces kunnen vormen. De hele workflow, van idee tot verhaal, kan worden gestroomlijnd met een paar technieken die elkaar opvolgen en aanvullen. Stap één is een researchplan creëren (zie hoofdstukken 4 tot en met 6), dat antwoord geeft op de vragen: wat verwacht je te onthullen? Wat moet je daarvoor aantonen? En welke bronnen kun je daarvoor gebruiken? Je maakt kennis met de hypothese, de tijdlijn en de bronnenkaart als bruikbare technieken om deze vragen te beantwoorden.

Het researchplan op zijn beurt vormt de basis voor een researchdatabase, die wij masterfile noemen. Hierin verzamel je alle feiten volgens de structuur die je vooraf hebt bedacht (zie hoofdstuk 8). Zo ontstaat geleidelijk een ontwerp voor je verhaal. In de laatste fase behandelen we narratieve en retorische technieken die de feiten ook echt laten spreken (zie hoofdstuk 19).

Story-Based Inquiry vormt weliswaar de ruggengraat, maar zou machteloos zijn zonder de andere hoofdstukken in dit boek, geschreven door experts uit de kring van de VVOJ. Deze behandelen de sociale, psychologische, juridische, financiële, ethische en maatschappelijke aspecten van onderzoeksjournalistiek. Een methode stippelt de route uit, maar nieuwsgierigheid, empathie, fairness, idealisme, doorzettingsvermogen, geld, inventiviteit en een beetje geslepenheid bepalen of de reis een succes is.

Dit boek is zowel een leidraad die je van A tot Z kunt volgen, als een naslagwerk om snel tips in op te zoeken wanneer je die kunt gebruiken.

Hopelijk doet deze handleiding voor ervaren onderzoeksjournalisten wat de Story-Based Inquiry-manual al voor velen heeft gedaan: hen bewust maken van hun eigen beste reflexen en hun zo meer controle geven over hun vaardigheden. Voor beginnende collega’s hoop ik dat dit werk deuren naar belangrijke verhalen zal openen.

Jonge journalisten wordt vaak voorgehouden dat onderzoeksjournalistiek moeilijk en gevaarlijk is. Dat kán het zijn. Maar het kan ook een van de beste dingen zijn die je ooit in je leven zal doen.

Een van de beste dingen die ík in mijn leven heb gedaan, is dit handboek samenstellen. Om een poos toegang te hebben tot de breinen van een dertigtal deskundige en enthousiaste collega’s was een immens genot en voorrecht. Hun onderlinge respect en nieuwsgierigheid naar elkaars werk zorgden ervoor dat de hoofdstukken en onderdelen goed op elkaar aansluiten. En hun gedeelde idealisme en liefde voor het vak gaven dit boek zijn hulpvaardige en optimistisme toon. Zij hebben mijn werk én dat van de lezer gemakkelijker gemaakt.

Als het slecht gaat met de wereld, gaat het goed met de onderzoeksjournalistiek, zo lijkt het. Terwijl de schandalen over elkaar heen buitelen, tractoren op de snelweg rijden, het kwik uit de thermometer knalt en in de verte de kanonnen bulderen krijgen wij meer aandacht, meer geld, en – ja – meer plezier in ons werk.

Dit boek ziet het licht in een ongeëvenaarde tijd. Het lot van toekomstige generaties en ander leven op deze planeet lijkt in de komende jaren te worden bepaald. Deskundigen spreken van een ‘transitieperiode’ en naar het schijnt bevinden we ons momenteel op het kantelpunt waarop zowel niets doen als ingrijpen tot hevige protesten leidt. In deze situatie is het werk van journalisten (maar ook van activisten, progressieve politici en betrokken burgers) van essentieel belang. Ons overleven hangt misschien wel af van hoe eerlijk we elkaar durven te (blijven) vertellen hoe de wereld en onze samenleving ervoor staan en hoeveel mensen we daardoor kunnen overtuigen om in actie te komen. Immers, om het met collega George Monbiot te zeggen: ‘Mensen kunnen pas ergens over gaan nadenken als ze van het bestaan ervan afweten.’

Precies een halve eeuw geleden begon de Watergate-affaire. Toen draaide het ‘slechts’ om een president die de wet overtrad om aan de macht te komen en te blijven (maar die uiteindelijk vrijwillig het veld ruimde). Nu liggen er grotere en complexere problemen op ons bord. ‘Follow the money’ is nog steeds een goed advies, maar nog niet de helft van het werk. En de tegenkrachten zijn ook sterker: eenlingen of duo’s in de journalistiek, hoe gedreven ook, maken steeds minder kans. Alleen door samenwerking en professionaliteit bereiken we wat onze lezers, kijkers en luisteraars van ons verwachten: dat we af en toe een verschil maken.

Met dit handboek willen we laten zien wat er zoal mogelijk is en wat effectief is gebleken. We hopen dat je er goed gebruik van zult maken.

Luuk Sengers

Zomer 2022

HIJ/ZIJ

Wanneer we in dit boek naar journalisten, bronnen en lezers in het algemeen verwijzen, doen we dat met ‘hij of zij’. Daarmee willen we non-binaire mensen natuurlijk niet uitsluiten. We hebben ons goed laten adviseren over hoe we hen een aparte plaats in ons taalgebruik kunnen geven. Het alternatief dat ons werd voorgesteld, was om overal te verwijzen met ‘die persoon’ of ‘diegene’. We hebben het geprobeerd, maar het leest ‘vreemd’. We zijn er nog niet aan gewend. Vergeef ons dat we de leesbaarheid voorop hebben gesteld en onze nek niet hebben uitgestoken voor een overigens goede zaak.

LEZERS

Een andere groep die zichzelf niet letterlijk terugvindt in dit handboek, zijn collega’s van de audiovisuele media. We duiden de consumenten van onderzoeksverhalen consequent aan met ‘lezers’. Correcter en vollediger zou zijn om te zeggen ‘lezers, kijkers en luisteraars’; vrijwel alles in dit handboek is immers tevens van toepassing op radio-, podcast-, video-, film- en tv-producties. Ons enige – en hopelijk acceptabele excuus – is wederom de leesbaarheid.

1.

Onderzoeksjournalistiek

Luuk Sengers

‘Onderzoeksjournalistiek is een paar eenvoudige dingen bijzonder goed doen.’ – Nick Davies

‘Onderzoeksjournalistiek is een professie en een set vaardigheden, maar het is ook een familie,’ schreef Mark Lee Hunter in 2009 in het boek Story-Based Inquiry. Sindsdien hebben we duizenden collega’s op verschillende continenten getraind en gemerkt dat dit geen loze kreet is. Journalisten in landen waar de persvrijheid onder druk staat, willen maar al te graag bij die familie horen. Voor hulp. En bescherming. Dichter bij huis zien we een toestroom van (jonge) mensen die een veilig thuis zoeken voor hun zorgen en idealen. Afgelopen jaren is de familie behoorlijk uitgedijd.

Het is een familie met een rijke traditie. Ze kan bogen op veel successen. Ze heeft ook vijanden. En zoals in elke familie gelden er in de onderzoeksjournalistiek bepaalde mores: de technieken die we gebruiken veranderen van generatie op generatie, maar de attitude nauwelijks. Hoe we bijvoorbeeld denken over macht, feiten en mensenrechten verschilt amper door de tijd of tussen de continenten. Maar hoe die familie te omschrijven?

Wat is onderzoeksjournalistiek? Er zijn veel definities in omloop, niet omdat de meningen zoveel verschillen, maar omdat het moeilijk is het vak in een paar zinnen samen te vatten. We zijn echter journalisten – woordkunstenaars – en daarom doet iedereen zijn of haar eigen dappere poging (zoals we straks zullen zien).

Onderzoeksjournalisten onderscheiden zich niet door één of twee vaardigheden van ‘gewone’ journalisten, of van wetenschappers, advocaten, activisten en opsporingsambtenaren (die immers ook onderzoek doen naar feiten), maar door een combinatie van vakkundigheden. Ze kunnen goed luisteren, maar ook scherp oordelen. Ze kunnen goed rekenen, maar ook prachtige verhalen vertellen. Ze hebben mensenkennis en ze kennen de wet. Ze graven in het verleden en kijken vooruit. Ze kunnen omgaan met vriend en vijand. Elke competentie op zichzelf is niet bijzonder en ook terug te vinden bij andere beroepsgroepen, maar de mix leidt tot een waarlijk uniek beroep.

Onderzoeksjournalistiek is een bont boeket, met ruikers voor elke gelegenheid: verleidelijk geurend, of verraderlijk doornig. Niemand zal het een simpel ‘bloemstukje’ durven noemen. Het doet meer recht aan de complexiteit van onderzoeksjournalistiek haar te beschrijven door een opsomming van capaciteiten dan door een ronkende oneliner.

Maar laten we toch beginnen met de samenvattingen – de definities –, dan hebben we dat gehad. Daarna beschrijven we het vak aan de hand van een aantal onderscheidende vaardigheden.

DEFINITIES

Wat is het nut van een definitie? Op de eerste plaats dat ze gelijkgestemden bij elkaar brengt. Ze sluit mensen in. Wie onderzoeksjournalistiek werk doet, en zich in de hiernavolgende beschrijvingen herkent, mag zichzelf met trots ‘onderzoeksjournalist(e)’ noemen. Het is geen beschermd beroep (net zomin als journalist), maar wel een beroep dat gewaardeerd wordt door een belangrijke groep betrokken, kritische en invloedrijke medeburgers. Mensen die serieuze onderzoeksjournalistiek willen steunen, door een abonnement of donatie. Zij willen weten wat ze van ons kunnen verwachten. Een heldere definitie helpt daarbij.

Een definitie is ook een ambitie: ze geeft oude en nieuwe vakgenoten iets om naar te streven. En ten slotte biedt een definitie bescherming. Ze waarschuwt: wie aan onderzoeksjournalisten komt, komt aan de waarden die zij vertegenwoordigen. Bovendien: een aanval op één is een aanval op allen.

Definities sluiten ook mensen uit. Niet op basis van willekeur of discriminatie, maar op basis van duidelijke spelregels. Om relevant te blijven in deze tijd, waarin wantrouwen tegen ‘de’ media meer dan ooit wordt opgestookt, moeten onderzoeksjournalisten hun werkwijze kunnen uitleggen en verdedigen. Ook tegen barbaren aan de poort die zich in onze kleren hullen. Niet elke blogger of actievoerder die zichzelf ‘onderzoeksjournalist’ noemt, gedraagt zich immers ook als een waardig lid van de familie.

Hierna volgt een bloemlezing uit de belangrijkste definities van ons vak. We beginnen met de definitie van de VVOJ, de Nederlands-Vlaamse Vereniging van Onderzoeksjournalisten. Onderzoeksjournalistiek is volgens deze vereniging ‘kritische en diepgravende journalistiek’.

‘Kritisch wil zeggen dat de journalistiek niet slechts fungeert als doorgeefluik van “nieuws” dat er al was, maar dat nieuws wordt gemaakt dat er zonder dat journalistiek ingrijpen niet zou zijn geweest. Dit kan gebeuren door nieuwe feiten aan te dragen, maar ook door al bekende feiten op een nieuwe manier te interpreteren of met elkaar in verband te brengen.

Diepgravend wil zeggen dat er een substantiële eigen journalistieke inspanning is verricht, hetzij in kwantitatieve zin (veel tijd gestoken in het onderzoek, veel bronnen geraadpleegd, enzovoort), hetzij in kwalitatieve zin (scherpe vragen geformuleerd, nieuwe benaderingen opgepakt, enzovoort). Of natuurlijk een combinatie van beide.’

Volgens de VVOJ zijn er drie soorten onderzoeksjournalistiek te onderscheiden (en elk jaar wordt De Loep, de prijs van de VVOJ, in elk van deze drie categorieën uitgereikt):

1.Opsporende onderzoeksjournalistiek: onderzoek dat gericht is op het opsporen van overtredingen van wetten, regels of fatsoensnormen, door overheid, bedrijven, organisaties of individuele personen.

2.Controlerende onderzoeksjournalistiek: onderzoek gericht op de toetsing van beleid of het functioneren van overheid, bedrijven en andere organisaties, inclusief het blootleggen van onbedoelde of ongewenste (neven)effecten.

3.Signalerende onderzoeksjournalistiek: onderzoek gericht op het opsporen van maatschappelijk relevante veranderingen in de samenleving, zoals sociale, economische, politieke en culturele trends.

De oudste vereniging van de onderzoeksjournalisten, Investigative Reporters and Editors (IRE) in de VS, omschrijft onderzoeksjournalistiek als volgt:

‘Het verslaan, op eigen initiatief en door een eigen product, van zaken die van belang zijn voor de lezers, kijkers of luisteraars. In veel gevallen gaat het om zaken die anderen verborgen proberen te houden.’

Het meest vertaalde handboek voor onderzoeksjournalisten, Story-Based Inquiry, A Manual for Investigative Journalists, zegt het volgende:

‘Onderzoeksjournalistiek houdt in dat zaken die verborgen worden gehouden – hetzij opzettelijk door iemand in een machtspositie, hetzij per ongeluk, achter een chaotische massa feiten en omstandigheden die het begrip vertroebelen – aan het publiek worden onthuld. Het vereist het gebruik van zowel geheime als open bronnen en documenten.

Conventionele nieuwsverslaggeving is grotendeels en soms geheel afhankelijk van materiaal dat door anderen (zoals politie, regeringen, bedrijven, enzovoort) wordt aangeleverd; het is fundamenteel reactief, zo niet passief. Onderzoeksjournalistiek daarentegen is afhankelijk van materiaal dat door de verslaggever op eigen initiatief is verzameld of gegenereerd (daarom wordt het vaak “enterprise reporting” genoemd).

Conventionele nieuwsverslaggeving is gericht op het creëren van een objectief beeld van de wereld zoals die is. Onderzoeksjournalistiek gebruikt objectief waarheidsgetrouw materiaal – dat wil zeggen feiten waarvan elke redelijke waarnemer zou beamen dat ze waar zijn – voor het subjectieve doel om de wereld te hervormen. Dat is geen vrijbrief om te liegen voor een goed doel. Het is een verantwoordelijkheid, om de waarheid te leren kennen zodat de wereld kan veranderen.’

En het Global Investigative Journalism Network (GIJN), waarbij alle associaties voor onderzoeksjournalisten in de wereld (ook de VVOJ) zijn aangesloten, schrijft over het vak:

‘Doorgewinterde trainers merken op dat de beste onderzoeksjournalistiek een zorgvuldige methodologie hanteert, met een zwaar beroep op primaire bronnen, het vormen en testen van een hypothese, en rigoureuze factchecking. De woordenboekdefinitie van “investigation” is “systematisch onderzoek”, dat doorgaans niet in een dag of twee kan worden gedaan; een grondig onderzoek vergt tijd.

Anderen wijzen op de belangrijke rol van het vakgebied bij het pionieren met nieuwe technieken, zoals de omarming van computers in de jaren negentig voor data-analyse en visualisatie. “Onderzoeksjournalistiek is belangrijk omdat het nieuwe technieken leert, nieuwe manieren om dingen te doen,” merkt Brant Houston op, Knight Chair of Journalism-docent aan de Universiteit van Illinois, die jarenlang de functie van uitvoerend directeur van Investigative Reporters and Editors (IRE) bekleedde. “Die technieken gaan op in de dagelijkse berichtgeving. Dus je legt de lat hoger voor de hele beroepsgroep.”

Zie ook deze heldere video van het GIJN over definities: youtube.com/watch?v=TCVU52T6Cbs.

We vonden tijdens de research voor dit handboek nog acht andere definities van gewichtige organisaties.* Deze hebben we meegenomen bij het vaststellen van de vaardigheden.

VAARDIGHEDEN

Uit de definities komen eigenschappen en technieken bovendrijven die houvast bieden om het vak te omschrijven, uit te leggen en indien nodig te verdedigen. Verderop in dit boek komen ze allemaal uitgebreid aan bod. We behandelen ze hier slechts beknopt, en wel in vier categorieën: de onderwerpen die onderzoeksjournalisten onder de loep nemen, de manier waarop ze dat doen (werkwijze), de bronnen die ze daarbij gebruiken en het product dat ze maken.

Onderwerpen

Onderzoeksjournalisten speuren naar problemen, onvolkomenheden, misstanden en oplossingen, zoals:

■overtredingen van wetten, regels of fatsoensnormen (accountability, afflict the comfortable)

■aanvallen op het leven, de gezondheid, het welzijn, het bezit of andere rechten van mensen

■aanvallen op de rechtsstaat en de democratie

■verraad van het publieke vertrouwen door machtigen

■corruptie, onrecht, wanbeheer en leugens (journalism of outrage)

■institutionele tekortkomingen op de verschillende terreinen van het leven

■onbedoelde neveneffecten van maatregelen

■sociale, economische, politieke en culturele trends die invloed hebben op het leven van mensen

Door deze onderwerpen in de schijnwerpers te zetten, geven ze een stem aan de verdrukten (social accountability) en bieden ze troost aan de slachtoffers (comfort the afflicted).

Werkwijze

Onderzoeksjournalisten werken methodisch:

■Pro-actief: ze nemen meestal zélf het initiatief om op onderzoek uit te gaan (enterprise reporting).

■Systematisch: ze starten met een hypothese die ze vervolgens stap voor stap testen.

■Onafhankelijk: ze zijn baas over hun eigen werk en eindproduct, ze werken onafhankelijk van druk van buitenaf.

■Zorgvuldig: ze checken alle feiten grondig.

■Origineel: sommige feiten die ze openbaar maken, en de conclusies die ze daaruit trekken, zijn niet eerder gepubliceerd.

■Ethisch: ze beschermen hun bronnen en richten geen onnodige schade aan aan hun doelwit.

■Betrouwbaar: ze delen relevante feiten die lezers, kijkers en luisteraars met een gerust hart kunnen gebruiken om beslissingen op te baseren.

■Innovatief: ze adopteren en ontwikkelen nieuwe technieken, zoals data-analyse, coderen, OSINT, Wobben en factchecken, waarvan de hele journalistiek vervolgens kan profiteren.

Bronnen

Onderzoeksjournalisten gebruiken doorgaans meer soorten bronnen dan nieuwsverslaggevers. Ze gebruiken bovendien vaak bronnen die niet eerder openbaar zijn gemaakt of moeilijk benaderbaar zijn. De belangrijkste zijn:

■openbare documenten, van internet en uit bibliotheken en archieven

■databestanden

■beeldmateriaal, onder andere verkregen door open source intelligence (OSINT)

■socialmedia-accounts

■vertrouwelijke of geheime documenten

■anonieme bronnen en/of klokkenluiders

Product

De verhalen die onderzoeksjournalisten publiceren of uitzenden zijn niet enkel informatief, maar ook:

■onthullend: ze brengen feiten aan het licht die opzettelijk verborgen werden gehouden of die onopzettelijk verstopt zaten in grote hoeveelheden informatie, zoals databanken, bibliotheken en het internet.

■opbouwend: ze tonen aan dat hervormingen wenselijk én mogelijk zijn; ze bevatten behalve problemen óók oplossingen.

■verduidelijkend: ze vertellen niet alleen ‘wat’ er gebeurt, maar ook ‘hoe’ en ‘waarom’.

■dramatisch: ze bevatten spannende, emotionele en/of onverwachte gebeurtenissen, met boeiende personages op kleurrijke locaties.

Enkele van deze eigenschappen en technieken verdienen een uitgebreidere toelichting.

INITIATIEFRIJK

In alle definities staat het eigen initiatief van de journalist centraal. Hij of zij bepaalt zelf wat er in het nieuws komt, en niemand anders. Dat vergt moed. Wie slecht tegen kritiek kan of door iedereen aardig gevonden wil worden, kan er beter niet aan beginnen.

Het vergt ook grote voorzichtigheid: onderzoeksjournalisten worden soms voor de rechter gedaagd, afgeluisterd, vervolgd, bedreigd of vermoord. Het brengt bovendien een grote verantwoordelijkheid met zich mee: onze eerlijkheid is onze belangrijkste troef en die verliezen we zodra we moedwillig afwijken van de waarheid. Onze grootste supporters zijn burgers, die we te vriend proberen te houden door het nieuws relevant, begrijpelijk en boeiend te maken.

Omdat onderzoeksjournalisten zelf het initiatief nemen tot onderzoek, en de uitkomst niet bij voorbaat vaststaat, is een goede planning cruciaal. Onderzoeksjournalisten gaan systematisch en methodisch te werk.

Maar aan het einde van alle opofferingen en inspanningen wacht een mooie beloning. Onderzoeksjournalistiek is misschien het belangrijkste dat je in je professionele leven zult doen. En er zijn weinig andere beroepen waarin je zo snel en effectief iets kunt verbeteren voor mensen in een benarde situatie.

ONTHULLEND

Alle definities spreken over het openbaar maken van zaken die ‘actief’ verborgen werden gehouden, of ‘onbedoeld’ verscholen zitten.

Als iets in de doofpot wordt gestopt, als er ergens over wordt gelogen, als iets onnodig complex wordt gemaakt en als journalisten, klokkenluiders of andere nieuwsgierigen worden tegengewerkt of bedreigd, is er sprake van actief verborgen houden. De documenten die de journalist nodig heeft om zulke zaken te onthullen, zullen in de regel vertrouwelijk of zelfs geheim zijn.

Als ontwikkelingen echter aan het zicht worden onttrokken door een berg complexe feiten, is er géén sprake van opzet. De coronapandemie is daar een goed voorbeeld van. In zulke gevallen zijn de bronnen vaak gewoon openbaar, maar versnipperd, moeilijk te begrijpen of verwarrend. Denk bijvoorbeeld aan de volgende mogelijkheden.

■Verborgen problemen: soms is niet een-twee-drie duidelijk wat het probleem is. We signaleren wel een onwenselijke ontwikkeling, maar kunnen deze niet eenvoudig verklaren. Wie heeft er schuld? Wat zijn de precieze oorzaken?

■Verborgen oorzaken: schaarste aan middelen – zoals geld, grondstoffen, instrumenten en kennis of vaardigheden – worden meestal niet opzettelijk verborgen gehouden, maar springen niet altijd in het oog. Door er de aandacht op te vestigen, kun je helpen deze hindernissen weg te nemen.

■Verborgen gevolgen: soms ligt het leed ver van ons bed. Dan staan we gewoon ver af van de getroffenen. Het gebeurt ook dat gevolgen onder onze radar blijven omdat ze zich niet massaal op één plaats en op één moment in de tijd voordoen. Denk aan de gevolgen van de klimaatverandering.

■Verborgen oplossingen: initiatieven om een situatie te verbeteren vallen ook niet altijd op. Ze beginnen vaak kleinschalig, waardoor ze aan de publieke aandacht ontsnappen. Soms ligt een oplossing in de geschiedenis of over de landsgrenzen.

WAARHEIDSGETROUW

‘De eerste verplichting van de journalistiek is aan de waarheid,’ stellen Kovach en Rosenstiel in hun allereerste ‘gebod’ in hun boek The Elements of Journalism. Het publiek heeft immers betrouwbare feiten en een correcte duiding nodig om goede besluiten te kunnen nemen. (The New York Times vat dit prachtig samen in een van haar slogans: ‘Independent journalism for an independent life.’)

Vertrouwen is de belangrijkste pilaar onder de democratie: vertrouwen dat iedereen hetzelfde zal worden behandeld en dat iedereen zal worden gehoord. Dit vertrouwen kan niet bestaan zonder een gedeelde waarheid. Maar over wat ‘waar’ is, wordt steeds feller gevochten. Wat kunnen we vertrouwen en wat niet? De scheidslijn tussen betrouwbare en onbetrouwbare informatie, tussen feiten en leugens, tussen goede en slechte journalistiek, is een belangrijk front dat zich aftekent.

De kleine groep in de samenleving die emoties verwart met feiten is luidruchtiger en invloedrijker dan ooit. Steeds meer activisten, lobbyisten en influencers noemen zich journalisten. En steeds meer journalisten laten zich (onbedoeld) voor karretjes spannen, omdat ze haast hebben. Al deze krachten hebben gaten geschoten in de boeg van ons kloeke schip.

Onderzoeksjournalisten krijgen bovendien vaker dan nieuwscollega’s te horen dat hun verhaal ‘niet klopt’. Op de eerste plaats omdat wij zélf op zoek gaan naar nieuws en vaak zaken aan het licht brengen die anderen verborgen hadden willen houden. Maar ook omdat we in onze verhalen onze eigen conclusies trekken.

Mensen die zich aangevallen voelen, schermen graag met de term ‘alternatieve waarheid’. Maar als er meerdere waarheden bestaan, dan moeten we ook accepteren dat tegengestelde feiten naast elkaar kunnen bestaan, dat het tegelijkertijd dag en nacht kan zijn. Het enige alternatief voor de waarheid is een leugen.’.

De filosofie en de wetenschap in brede zin bieden gelukkig waardevolle inzichten om de waarheid te herkennen. Zij noemen bijvoorbeeld als kenmerken:

■Het is zintuiglijk waarneembaar. Dit is een wetenschappelijke benadering van de waarheid.

■Het wordt door de meeste betrokkenen onderschreven. In de filosofie wordt dit de consensustheorie genoemd, naar onder anderen Jürgen Habermas. Bijvoorbeeld: ‘De Aarde warmt snel en gevaarlijk op dankzij menselijk handelen.’

■Het werkt; het is nuttig en bruikbaar. Dit is de filosofie bekend als pragmatisme (onder anderen William James). Bijvoorbeeld: een mobiele telefoon werkt dankzij natuurkundige wetten. Dus die wetmatigheden zijn waar.

■Het verandert niet als je het verder onderzoekt. Ook uit de filosofie: het minimalisme (onder anderen Ludwig Wittgenstein), ofwel een concept dat niet verder kan worden geanalyseerd. Bijvoorbeeld: het gras is groen.

■Het biedt een eenvoudige verklaring. Dit is opnieuw een ervaring uit de wetenschap. Bijvoorbeeld: je kunt de bewegingen in ons zonnestelsel perfect wiskundig verklaren op basis van de veronderstelling dat alles om de Aarde draait. Maar die berekeningen zijn bepaald veel ingewikkelder dan wanneer je ervan uitgaat dat de zon in het midden staat.

■Het wordt niet (alleen) gebruikt voor propagandadoeleinden. Politici, CEO’s, activisten en lobbyisten verkopen soms een verhaal dat hun doelen dient, maar niet (helemaal) klopt als ‘waarheid’. Dit is de politieke variant van de waarheid, soms gepresenteerd als ‘alternatieve feiten’.

Hiermee rekening houdend, kun je als onderzoeksjournalist het volgende doen om de waarheid zo dicht mogelijk te benaderen:

✓Ga in je onderzoek uit van de eenvoudigste verklaring.

✓Ga zo mogelijk zelf kijken of ervaren, of laat getuigen gedetailleerd beschrijven.

✓Begin je onderzoek met de gezaghebbendste en betrouwbaarste bronnen.

✓Interview zo mogelijk álle betrokkenen (stakeholders): zowel de daders, de slachtoffers als de getuigen.

✓Baseer je niet alleen op wat politici, CEO’s, activisten en lobbyisten je vertellen.

✓Toon ook de gevolgen, de uitwerking, de resultaten van de gebeurtenis die je onderzoekt.

Zoals je je kunt afvragen wat ‘waarheid’ is, zo kun je je ook afvragen wat een ‘feit’ is. In hoofdstuk 20 gaan we daar dieper op in.

HERVORMINGSGEZIND

Sommige onderzoeksjournalisten zien het als hun taak om het publiek te informeren over bedreigingen of misstanden, maar níét om actief veranderingen in gang te zetten. Zij laten het aan andere maatschappelijke krachten en burgers over om te beslissen of de informatie tot hervormingen moet leiden. Dit is een erfenis van de objectieve journalistiek, die vereist dat journalisten neutraal blijven, zowel ten opzichte van hun bronnen als ten opzichte van de resultaten van hun onderzoek. Deze objectieve benadering heeft zijn oorsprong in de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw, toen democratieën vertrapt werden door totalitaire regimes en de gevaren van partijdige en propagandistische journalistiek pijnlijk duidelijk werden. Sindsdien worden objectiviteit en neutraliteit vaak geroemd als belangrijke journalistieke deugden.

In Nederland en Vlaanderen kwam daar nog bij dat kranten, radio- en tv-programma’s tot in de jaren zeventig strak ingesnoerd zaten in maatschappelijke ‘zuilen’. Mensen van je eigen kerk of politieke partij legde je niet onder een vergrootglas. En de gedachte dat concurrerende zuilen jouw vuile was zouden zien...

Een andere ethische houding, die dateert van vóór de objectiviteit en die nog springlevend is, ziet de journalist echter als een belangrijk lid van een brede coalitie van maatschappelijke krachten die geloven in de mogelijkheid van een betere wereld voor iedereen. Deze collega’s werken actief samen met maatschappelijke organisaties, niet-gouvernementele organisaties (ngo’s), eerlijke ambtenaren, ethische ondernemingen en andere progressieve groeperingen om misstanden aan het licht te brengen en bij te dragen aan hervormingsprocessen. Zij streven naar objectiviteit door een zo groot mogelijke zorgvuldigheid en transparantie, niet door onpartijdigheid.

Hervormen als motief is zo oud als de onderzoeksjournalistiek (ongeveer honderdvijftig jaar). Het was de drijfveer van Jane Cochrane, volgens sommigen de eerste echte onderzoeksjournalist, die zich in 1887 liet opsluiten in een gesticht voor vrouwen om aan te tonen hoe gruwelijk het regime in gekkenhuizen was. Het was het motief van Mar Cabra, die in 2016 de onthullingen van de Panama Papers coördineerde. En het was het doel van duizenden journalisten daartussenin.

Daar is een historische verklaring voor. Onderzoeksjournalistiek heeft een zelfbewust publiek nodig, dat weet wat zijn rechten zijn en wanneer die worden geschonden. En dat bovendien naleving van die rechten kan afdwingen. Zo’n publiek was er voor het eerst massaal in de tweede helft van de negentiende eeuw.

Pogingen om het leed in de wereld te verminderen zijn waarschijnlijk zo oud als de mensheid. Ruim vierhonderd jaar voor Christus was er in Nepal al een prins die zijn paleis en bedienden achter zich liet en op zoek ging naar een leven zonder lijden. Terwijl de Boeddha het zocht in het spirituele, eisten anderen meer praktische garanties: bij de oude Grieken en Romeinen was er al sprake van ‘burgerrechten’, zij het toen nog alleen voor een kleine bevoorrechte groep.

Het idee dat álle burgers rechten hebben (of zouden moeten hebben), kreeg in de moderne tijd brede steun na de Franse Revolutie (‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’). De verse democratieën die in de negentiende eeuw ontstonden, legden deze rechten vast in grondwetten (Nederland in 1814, België in 1831). De doorbraak van de krant als massamedium, aan het einde van die eeuw, viel samen met de emancipatie van haar lezers tot zelfstandige en bewuste burgers. Het was dus niet zo vreemd dat schendingen van de rechten van die burgers headlines maakten.

De eerste misstanden die door de nieuwe beroepsgroep van onderzoeksjournalisten werden onthuld, waren uitwassen van het moderne kapitalisme, dat eveneens op dat moment opgang deed: de duistere zakenpraktijken van miljonair John D. Rockefeller (Ida Tarbell, The History of Standard Oil, 1904), de mishandeling van arbeiders in de vleesindustrie (Upton Sinclair, The Jungle, 1906), de lastenverzwaring voor kruiers in een Nederlandse suikerfabriek en de verduistering van pensioengelden van Nederlandse spoorwegarbeiders (Jelle Troelstra).*

Na twee mensonterende oorlogen werd in 1948 door de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens opgesteld. Twee jaar later volgde de Europese Unie met een eigen verklaring: het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens, die zelfs verder gaat dan die van de VN.

Het mooie van deze idealen is dat ze door vrijwel iedereen (kwaadwilligen uitgezonderd) worden onderschreven. Iederéén profiteert hier immers van en niet alleen een kleine bevoorrechte groep. Dat er in de wereld dringend dingen moeten verbeteren, is niet ‘een mening’, maar een breed gedeelde overtuiging. Als journalisten die naar hervormingen streven ‘partijdig’ zijn, dan toch in het voordeel van een enorme partij: het grootste deel van de mensheid.

De Zuid-Afrikaanse dominee en anti-apartheidstrijder Desmond Tutu verwoordde dat eens prachtig op de volgende manier: ‘Als je neutraal bent in een situatie van onrecht, dan heb je de kant van de onderdrukker gekozen. Als een olifant zijn poot op de staart van een muis heeft, maar jij zegt dat je neutraal wilt blijven, dan zal de muis jouw neutraliteit niet waarderen.’

Onderzoeksjournalistiek wordt weleens ‘de waakhond van de democratie’ genoemd. Je zou dat gerust kunnen uitbreiden tot ‘waakhond van de universele mensenrechten’. (In hoofdstuk 2 gaan we dieper in op de mensenrechten en andere universele idealen, ter inspiratie voor onderzoeksverhalen.)

Beide opvattingen – de neutrale en de activistische – bestaan naast elkaar en er is geen geschreven regel in het vak die de ene benadering hoger stelt dan de andere. Gewoon de waarheid vertellen, ook zónder verdere bedoelingen, is al een heldendaad op zich.

Hoe dan ook: of je je nu wel of niet actief wilt inzetten voor hervormingen, je eerste en belangrijkste verantwoordelijkheid is het zoeken naar en beoordelen van alle relevante feiten. Het verlangen naar een betere wereld moet óók berusten op de compleetste en consistentste versie van de werkelijkheid die je kunt vinden. Je mag feiten niet uitsluiten omdat ze in strijd zijn met je doel; dat is geen onderzoeksjournalistiek, maar propaganda.

OPLOSSINGSGERICHT

Er zijn twee manieren om misstanden te helpen oplossen: je kunt de misstand zélf belichten (om mensen ervan bewust te maken), maar je kunt ook op de oplossing of op alternatieven focussen (om een uitweg te bieden). In dat laatste geval zal de toon van het artikel veel optimistischer en positiever zijn.

‘Vrijwel elk probleem is al opgelost door iemand, ergens,’ zei Bill Clinton tijdens zijn presidentschap. ‘De uitdaging van de eenentwintigste eeuw is om te ontdekken wat werkt en dit op te schalen.’ Deze eigentijdse behoefte vindt ook weerklank in de journalistiek, in een stroming die wordt aangeduid met solutions journalism. Het Solutions Journalism Network schrijft in zijn handboek:

‘Journalistiek die faalt om ook de reacties op sociale problemen te verslaan, geeft een incompleet en vooringenomen beeld van de werkelijkheid – een die de samenleving zelfs kan schaden.

Door regelmatig problemen te belichten en de reacties daarop te negeren, vestigen journalisten de valse indruk dat mensen nog nooit hebben geprobeerd om de zaken op te lossen, of dat ze niet weten hoe het anders kan.

[Constructieve journalistiek] maakt dat de luisteraars zich sterker gaan voelen, dat ze minder snel wegzappen, en dat ze minder apathisch en cynisch doen over een probleem.’

Wij mensen veranderen ons gedrag of denkbeelden niet puur omdat iemand ons een probleem voorhoudt, aldus het Solutions Journalism Network. ‘We moeten ook zien dat verandering mógelijk is.’

Oplossingen en alternatieven beschrijven is niet zo gemakkelijk als je zou denken. Natuurlijk: alle betrokkenen praten er graag over, maar hoe weet je of ze de hele waarheid vertellen? Bovendien is er vaak heel wat onderzoek nodig om een goede sterkte-zwakteanalyse van oplossingen of alternatieven te kunnen maken. Welke oplossing heeft de beste papieren? Welk alternatief was tot nu toe het succesvolst?

Het doel van het Solutions Journalism Network is niet om een heel ander soort verhalen te produceren, maar om in bestaande journalistieke genres óók aandacht te besteden aan oplossingen. Inderdaad laat solutions journalism zich moeiteloos combineren met onderzoeksjournalistiek, zo blijkt uit talrijke voorbeelden: je kunt in hetzelfde verhaal zowel een probleem als oplossingen voor dat probleem onderzoeken. Deze horizonverbreding vergroot je impact. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat verhalen die óók oplossingen bevatten vaker worden gedeeld op social media. Bovendien: er staat nergens geschreven dat journalisten geen ideeën mogen aandragen. Andere voordelen zijn:

■Je brengt effectieve oplossingen onder de aandacht.

■Je ontkracht het argument van critici die zeggen dat er geen (bruikbare) oplossing is.

■Je doorbreekt de status quo bias: het breed gedeelde vooroordeel dat ‘er toch niks aan te doen is’, dat het ‘nu eenmaal zo is’ en dat het niet loont om naar verbetering te streven.

■Je laat zien wie verantwoordelijk zijn voor de oplossing.

■Je ontmaskert degenen die oplossingen opzettelijk (heimelijk) tegenwerken.

■Je geeft een beeld van hoe de toekomst er óók uit zou kunnen zien.

■Je laat de lezer niet machteloos maar juist versterkt en aangemoedigd achter.

DRAMATISCH

Onderzoeksverhalen zijn doorgaans rijker dan nieuwsverslagen. Ze bevatten meer drama (spanning, details, emoties, onverwachte wendingen), waardoor ze een grotere impact op de lezer hebben.

In Story-Based Inquiry, A Manual for Journalists schrijft Mark Lee Hunter over de details in onderzoeksverhalen: ‘De “wie” is niet alleen een naam en een titel, het is een persoonlijkheid met karaktereigenschappen en een stijl. Het “wanneer” is niet het heden van het nieuws, maar een historisch continuüm – een verhaal. Het “wat” is niet slechts een incident, maar een gebeurtenis met oorzaken en gevolgen. Het “waar” is niet slechts een adres, het is een setting waarin dingen mogelijk worden.’

Ook de vragen hoe en waarom krijgen in onderzoeksverhalen méér aandacht dan in nieuwsverslagen. Samengevat, aldus Hunter: ’Nieuwsjournalisten willen het eerste woord, onderzoeksjournalisten het laatste.’

TRANSPARANT

Sommige vaardigheden zoals in het voorgaande beschreven kunnen door critici (en ook door collega-journalisten) worden afgedaan als subjectief. Hoe kun je immers objectief zijn als je actief naar drama, oplossingen en hervormingen streeft?

Om hier een goed antwoord op te kunnen geven, is het nuttig te bedenken dat er drie ‘subjectieve’ keuzemomenten zijn in elk onderzoek: wanneer je een onderwerp kiest, wanneer je een onderzoeksmethode kiest en ten slotte wanneer je conclusies uit je onderzoek trekt. De eerste keuze, de keuze van een onderwerp, is onvermijdelijk persoonlijk. Er bestaat geen objectieve, gesanctioneerde lijst van onderwerpen waaruit journalisten mogen kiezen. Want wie zouden we vertrouwen om zo’n lijst samen te stellen? Juist de vrijheid om onderwerpen te kiezen (persvrijheid) is de beste verzekering dat alle belangrijke onderwerpen een keer aan bod komen. En dat is óók een vorm van objectiviteit.

Die andere twee keuzes (onderzoeksmethode en conclusies) zijn ook persoonlijk, maar veel minder. Er bestaan namelijk universeel geaccepteerde regels voor hoe je een betrouwbaar onderzoek uitvoert, tot en met de conclusies; in de wetenschap standards of credibility genoemd. Hier zijn er enkele:

✓Vermeld de motieven voor je onderzoek.

✓Vertrek vanuit een plausibele hypothese en test deze grondig.

✓Doe moeite om alle relevante bronnen te vinden.

✓Laat geen bronnen weg omdat ze iets anders beweren dan je had gehoopt.

✓Wees eerlijk tegen je lezers over je methode en gebruikte bronnen.

✓Citeer correct en zonder uitspraken uit hun context te lichten.

✓Formuleer je conclusies zo duidelijk en concreet mogelijk.

✓Wees ook eerlijk over wat je níét hebt kunnen vinden.

✓Laat onafhankelijke deskundigen je werk nakijken voordat je het publiceert of uitzendt.

Een onderzoeksjournalist die deze regels in acht neemt, bereikt een grote mate van objectiviteit. Immers: zou een andere collega hetzelfde onderwerp onderzoeken, en daarbij dezelfde regels aanhouden, dan zou hij of zij grotendeels dezelfde uitkomst vinden.

Het is ook goed om te weten dat het woord ‘objectiviteit’ in geen enkele serieuze gedragscode voor journalisten voorkomt! In plaats daarvan worden vaak ‘onafhankelijkheid’ en ‘transparantie’ genoemd als waarborgen dat we niet van de waarheid afwijken. In haar spraakmakende boek Making News uit 1978 bestempelde de Amerikaanse hoogleraar sociologie Gaye Tuchman de dingen die journalisten doorgaans doen om ‘objectief’ te lijken (mensen letterlijk citeren en alle partijen aan het woord laten, bijvoorbeeld) als een ‘strategisch ritueel’. Leuk geprobeerd, maar het werkt niet, wilde ze maar zeggen. De taak van een journalist is niet om de balans te zoeken, maar om te bepalen naar welke kant de balans doorslaat!

Kortom: onderzoeksjournalisten gebruiken objectieve middelen voor een subjectief doel. Of anders gesteld: je mag als journalist wél zelf de vragen kiezen, maar níét de antwoorden.

ONZE DEFINITIE

Als we alle zojuist beschreven vaardigheden samenvatten, komen wij tot de volgende korte definitie van onderzoeksjournalistiek:

Een onderzoeksjournalist brengt schadelijke gebeurtenissen in de samenleving aan het licht. Hij of zij onderzoekt op eigen initiatief en methodisch wat het probleem is, hoe het is ontstaan en eventueel hoe het kan worden opgelost en presenteert de resultaten in een waarheidsgetrouw en boeiend verhaal.

‘GEWONE’ VERSUS ONDERZOEKSJOURNALISTIEK

In Story-Based Inquiry, A Manual for Investigative Journalists (UNESCO 2009)hebben we de eigenschappen en technieken van onderzoeksjournalisten vergeleken met die van ‘conventionele’ verslaggevers:

* Center for Public Integrity, Centre for Investigative Journalism, UNESCO, Noorse vereniging van onderzoeksjournalisten SKUP, Elements of Journalism (Bill Kovach en Tom Rosenstiel), Investigative Journalism Handbook (Aljazeera Media Institute), Digging Deeper: A Guide for Investigative Journalists in the Balkans (Sheila Coronel) en Grävande Journalistik (Nils Hanson).

* Het voorbeeld van Troelstra is afkomstig uit: Piet Bakker, Gijs Schreuders, Theo van Stegeren (red.), Onthullingsjournalistiek. Een leidraad voor de speurende verslaggever. Wolters-Noordhoff, 1991.

2.

Onderwerpen

Luuk Sengers

‘Het nieuws is niet leuk, maar het zoeken ernaar wél!’ – Michael Moore

‘Hello. This is John Doe. Interested in data?’ Het komt voor dat journalisten ’s ochtends hun mail openen en hun volgende scoop op een presenteerblaadje aangereikt vinden. Het overkwam Sebastian Obermayer van de Süddeutsche Zeitung in 2014. ‘John Doe’ bezorgde hem 11,5 miljoen e-mails, verdragen, declaraties en bankafschriften van the rich and famous die hun vermogen in belastingparadijzen hadden verstopt. Het grootste lek naar de media ooit (2,6 terabyte) dat werd opgepakt door het grootste collectief van journalisten ooit (honderdzeven mediaorganisaties in tachtig landen) en leidde tot de zogenoemde Panama Papers.

Maar zo gaat echter het zelden. Bronnen beginnen meestal pas te ‘lekken’ als onderzoeksjournalisten al een poos aan het graven zijn en hebben laten zien dat ze betrouwbaar en vastberaden zijn.

LUISTER NAAR JE EMOTIES

De meeste verhaalideeën schreeuwen niet in je gezicht, maar fluisteren in je oor. Bijvoorbeeld:

■Je hoort iemand klagen of een beschuldiging uiten. Dat kan een bekende van je zijn, bijvoorbeeld tijdens een etentje, of een vreemde die naar de redactie heeft gemaild. En je denkt: zou dit écht zo zijn?

■Je leest in het nieuws over een incident en een stemmetje in je hoofd roept: hier is méér aan de hand! Nieuwsjournalisten hebben zelden de tijd om iets tot op de bodem uit te zoeken, dus er blijft in hun verslagen weleens een vraag onbeantwoord of een hoek onbelicht. ‘Kliekjes’ noemen we dat: restjes van het hoofdmaal. Onderzoeksjournalisten leven van kliekjes.

■Je ziet dat er iets is veranderd in je omgeving en je vraagt je af: wat is hier gebeurd?
Of je bent zelf ergens slachtoffer van en denkt: zou ik de enige zijn?

Misschien fluisteren je gedachten in dit soort situaties: ‘Huh?!’ (‘Huh?!’ is een universele reactie waarmee mensen in allerlei culturen uitdrukking geven aan hun verwondering of verbazing.) Of misschien schreeuwen ze ‘Wat?!’ als uiting van verontwaardiging of woede. Zelfs emoties als afkeer en angst kunnen erop duiden dat je een verhaal bij de kop hebt.

VERONTWAARDIGING

Journalistieke onderzoeken beginnen vaak met verontwaardiging: boosheid om onrecht. Verontwaardiging is verbazing vermengd met kwaadheid. Ze is daardoor een sterkere emotie dan gewoon verbazing of nieuwsgierigheid. Zolang boosheid niet in agressie of onredelijkheid ontaardt, kan ze een nuttige aanjager zijn.

Er is niets tegen verontwaardiging, zolang deze ‘zuiver’ is, dat wil zeggen: voortkomend uit diepe menselijkheid. Als je boos wordt om onrecht dat anderen wordt aangedaan, dan toon je menselijke empathie. Maar als je boos bent omdat je god wordt beledigd, je nationale vlag door het slijk wordt gehaald of je mannelijkheid wordt bedreigd, dan toon je alleen maar je gekrenkte trots. De energie die hierdoor vrijkomt, wordt meestal niet gebruikt om de hele samenleving vooruit te helpen.

Empathie werkt bovendien naar twee kanten: je moet je kunnen inleven in de slachtoffers, maar ook in de daders. Zuivere verontwaardiging veroordeelt niet bij voorbaat. Dat is bijvoorbeeld een verschil met de ‘woke’-beweging, die terechte verontwaardiging over racisme en discriminatie vaak zonder nader onderzoek omzet in harde beschuldigingen.

Zuivere verontwaardiging maakt niet blind maar nieuwsgierig. Naar een probleem, maar ook naar de oplossing, naar de motieven van de betrokkenen, maar ook naar je éígen rol. Ze laat je inzien dat je een onlosmakelijk onderdeel bent van de maatschappij die je wilt veranderen, dat de mensen die je onderzoekt óók mensen zijn en dat veranderingsprocessen niet onmogelijk maar wel complex zijn. Deze vorm van verontwaardiging maakt de meeste kans om duurzame verbeteringen tot stand te brengen.

Laat je dus gerust bij de hand nemen door je boosheid. Je hebt een grotere kans om de waarheid boven water te krijgen als je boos bent dan wanneer je onverschillig ten opzichte van het onderwerp staat. En zijn het niet vaak juist onverschillige mensen die zich gemakkelijk voor een karretje laten spannen, of die anderen cynisch een rad voor ogen draaien?

MISSTANDEN

Onderzoeksjournalistiek richt zich op misstanden of op oplossingen voor misstanden. Een misstand is volgens het woordenboek: ‘iets verkeerds’. In hoofdstuk 1 zagen we dat diverse definities van het journalistieke vak verschillend invullingen geven aan het begrip ‘misstand’. In alle gevallen gaat het echter om een situatie die schadelijk of nadelig is voor een groep mensen.

De volgende vragen helpen je om misstanden op te sporen. Je kunt deze vragen zelf beantwoorden of je kunt ze in interviews voorleggen aan betrokkenen.

✓Wat speelt er? Wat is er volgens jou aan de hand?

✓Wat valt je op? Wat verbaast je?

✓Wat dreigt er mis te gaan? Wanneer wordt het spannend?

✓Hoor je klachten? Heb je kritiek geuit? Of advies gegeven?

✓Worden er (rechten van) mensen geschaad?

✓Zijn er afspraken niet nagekomen, regels niet nageleefd?

✓Is er volgens jou sprake van overtreding, misleiding, leugens, fraude, diefstal, vervuiling, machtsmisbruik, belangenverstrengeling, omkoping, incompetentie, nalatigheid, verspilling, ongelijkheid, tegenwerking, onderdrukking, discriminatie, censuur en/of geweld?

✓Wordt er binnenkort in de politiek iets behandeld? Spelen er rechtszaken? Gaat er iemand campagne voeren?

✓Liggen er plannen voor verbeteringen? Welke obstakels zie je?

✓Waar zou jij op focussen? Welke informatie kun jij gebruiken?

MENSENRECHTEN

Een andere manier om aan onderwerpen te komen, is door te kijken naar de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (in hoofdstuk 1 werden ze al even genoemd) en je af te vragen: zijn al deze rechten in mijn omgeving gewaarborgd? Dit is waarop alle mensen recht hebben:

■onderdak

■voedsel

■schoon en gezond leefmilieu*

■veiligheid

■vrijheid

■bezit

■onderwijs

■zorg

■werk

■ontspanning en cultuur

■rust en vrije tijd

■meningsuiting

■religie

■privacy

■gelijke behandeling

■rechtsbijstand

■maatschappelijke zekerheid

■vereniging

■inspraak en deelname aan bestuur

Je kunt bij de Verenigde Naties nog meer inspiratie vinden. In het millenniumjaar 2000 ondertekenden namelijk honderdnegenentachtig landen de Millenniumdoelstellingen. Deze richten zich hoofdzakelijk op het uitbannen van (de oorzaken van) de ergste armoede in de wereld vóór 2015. Hoewel de deadline is verstreken, is deze agenda nog lang niet voltooid.

In 2015 presenteerde de VN daarom een vervolg: de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen, met zeventien ambities voor een eerlijkere, veiligere en duurzamere wereld in 2030. Alle lidstaten zijn zelf verantwoordelijk om deze doelstellingen – die ze tenslotte zelf hebben onderschreven (!) – naar concreet en effectief beleid te vertalen. Zie hier een controlerende taak voor onderzoeksjournalisten. In 2030 zouden de volgende dingen normaal moeten zijn:

■geen armoede meer, nergens en in geen enkele vorm

■geen honger meer, maar voedselzekerheid voor iedereen

■gezonde voeding en duurzame landbouw

■goede gezondheid en welvaart voor alle leeftijden

■gelijke toegang tot kwaliteitsvol onderwijs

■de mogelijkheid tot levenslang leren voor iedereen die dat wil

■gendergelijkheid en empowerment voor alle vrouwen en meisjes

■duurzaam beheer van water en toegang tot sanitatie voor iedereen

■betaalbare, betrouwbare, duurzame en moderne energie voor iedereen

■aanhoudende, inclusieve en duurzame economische groei

■volledige en productieve tewerkstelling en waardig werk voor iedereen

■een veerkrachtige infrastructuur, met een inclusieve, duurzame en innovatieve industrie

■meer gelijkheid in en tussen landen

■inclusieve, veilige, veerkrachtige en duurzame steden en dorpen

■een duurzaam consumptie- en productiepatroon

■effectieve bestrijding van klimaatverandering en haar impact

■duurzaam gebruik van de oceanen, de zeeën en maritieme hulpbronnen

■duurzaam gebruik van ecosystemen, waaronder bossen

■bestrijding van woestijnvorming en landdegradatie en een einde aan het verlies aan biodiversiteit

■vreedzame en inclusieve samenlevingen met het oog op duurzame ontwikkeling, toegang tot justitie voor iedereen en op alle niveaus doeltreffende, verantwoordelijke en open instellingen

■sterke implementatiemiddelen en een vitaal wereldwijd partnerschap voor duurzame ontwikkeling

Op allerlei manieren worden deze doelen in de wielen gereden, vertraagd of ronduit gesaboteerd, vaak op een manier die niet door de beugel kan. Onderzoeksjournalisten kunnen inspiratie halen uit het Wetboek van Strafrecht om te onderzoeken wat er misgaat. Misschien is er sprake van:

■corruptie, diefstal, belangenverstrengeling, machtsmisbruik, omkoping

■onbekwaamheid, laksheid, verwaarlozing, nalatigheid

■verspilling, mismanagement van publieke middelen

■misleiding, fraude, leugen

■bedreiging van de gezondheid, veiligheid of het milieu, vervuiling

■geweld, onderdrukking, discriminatie, censuur, tegenwerking

■misdrijf, overtreding van de wet, regels of afspraken

■onethisch, kwaadaardig handelen

Daarmee willen we níét zeggen dat onderzoeksjournalisten hun aandacht alleen op misdrijven moeten richten. Immers: niet alle aanvallen op mensenrechten zijn strafbaar. Denk aan de opwarming van de Aarde, de vernietiging van de biodiversiteit, belastingen ontwijken of met woningen speculeren. Veel misstanden zijn volgens de wet niet misdadig, maar volgens veel lezers wél moreel verwerpelijk.

Een populaire verdediging van mensen en bedrijven die op verwerpelijke zaken zijn betrapt zijn woorden in de trant van ‘maar ik ben nergens voor veroordeeld’ of ‘wij opereren altijd binnen de grenzen van de wet’. Laat ze daarmee niet wegkomen. Zaken die vandaag niet strafbaar zijn, kunnen dat morgen wel worden. Opvattingen over de morele grenzen veranderen. Onderzoek daarom waaróm sommige misstanden tot nu toe niet strafbaar zijn. Wie heeft de wetten geschreven? Wie houdt hervormingen ervan tegen? Onze loyaliteit is aan de burgers, niet aan de wettenmakers.

CORRUPTIE VERSUS LOBBYEN

Bij veel onderzoeksjournalisten in de wereld staat ‘corruptie’ bovenaan hun onderwerpenlijstje. Dat is niet zo vreemd: met criminelen aan het roer heeft de rest het nakijken. Politici en bestuurders die hun openbare ambt misbruiken voor persoonlijk gewin – door zich te laten omkopen, door publieke middelen te stelen of door vriendjes te bevoordelen – staan een eerlijke en welvarende samenleving in de weg. Op internet circuleren goede lijstjes met kenmerken van corruptie. Daarop staan onder andere:

■Geheim houden of niet publiceren van documenten.

■Geen transparantie bieden over besluiten.

■Veel taken op de schouders van één persoon leggen.

■Functies met tegengestelde belangen bekleden.

■Werk toeschuiven aan familie of vrienden (nepotisme).

■Banen aannemen van bedrijven waar ze als politici ook mee te maken hebben of hadden.

■Opvallend grote bedragen overboeken.

■Hoge kosten voor ‘entertainment’ opgeven.

■Telkens dezelfde leveranciers gebruiken.

■Slechte producten of diensten leveren.

■Aanbestedingsregels omzeilen.

■Monopolieposities creëren of handhaven.

Lees verder: korruptiontorjunta.fi/en/how-to-recognise-corruption.

Een moderne en eerlijke samenleving kenmerkt zich door een efficiënte, effectieve en democratische aanpak van gezamenlijke problemen. Collectieve zaken worden doeltreffend, snel, goedkoop en met grote instemming geregeld. Dat is in het belang van de overgrote meerderheid, die geen bijzondere macht of middelen heeft om de uitkomsten persoonlijk naar zich toe te trekken. Corruptie scheurt dit weefsel uit elkaar. Maar niet alleen corruptie: hetzelfde geldt ook voor bepaalde lobby’s.

Dat belangengroepen invloed op het bestuur uitoefenen is in principe een uiting van een gezonde democratie. Het wordt pas problematisch als niet iedereen evenvéél invloed heeft. En dat is zelfs in de modernste democratieën het geval. Wanneer geld altijd zwaarder weegt dan andere argumenten, is er sprake van een ontwrichtende lobby in het voordeel van de rijksten. De fossiele industrie, de veesector, de banken en de bouw – om een paar sterke lobby’s te noemen – hebben allemaal een goed gedocumenteerd trackrecord van (succesvolle) pogingen om de democratische besluitvorming en -controle in hun voordeel te ontwrichten.

Volgens Corporate Europe Observatory kunnen we lobbyisten herkennen aan onder ander de volgende zaken:

■Ze ontmoeten elkaar in social clubs, op forums en tijdens evenementen.

■Ze zitten in groepjes van experts en adviseurs.

■Ze verspreiden hun propaganda via zogenaamde wetenschappelijke denktanks en instituten met gewichtige namen.

■Ze schrijven (mee aan) amendementen en wetsteksten.

■Ze gaan vaak door ‘de draaideur’: van beleid en toezicht naar bedrijfsleven of andersom.

■Ze financieren publicaties en onderzoeken.

■Ze zaaien angst onder consumenten (bijvoorbeeld over banenverlies).

■Ze hebben privileged access: ze mogen voorstellen van de overheid vooraf lezen en krijgen toegang tot besloten bijeenkomsten van politici en ambtenaren.

■Ze gebruiken opzettelijk technisch jargon, om discussies te vertroebelen.

■Ze houden vitale informatie achter, met argumenten als ‘het is nog niet afgerond’ en ‘het is concurrentiegevoelig’.

■Ze infiltreren of investeren in protestgroepen.

Ngo’s die lobby’s in de gaten houden, doen onder andere de volgende dingen:

■Ze publiceren uit geheime documenten van lobbyisten.

■Ze gebruiken de Wob om agenda’s en doelen van lobbyisten te onthullen.

■Ze publiceren alternatieve onderzoeken.

■Ze ontmaskeren politici op evenementen van lobbygroepen.

■Ze onthullen de vorige banen van lobbyisten en politici.

■Ze laten zien dat lobbyisten en politici letterlijk dezelfde woorden en argumenten gebruiken.

Lees verder: corporateeurope.org/en/power-lobbies/2018/09/corporate-capture-europe en corporateeurope.org/en.

WITTE RAVEN

Denk voor je onderwerp niet alleen aan misstanden, maar ook aan oplossingen. In hoofdstuk 1 hebben we hier al uitvoerig bij stilgestaan. Er worden nog steeds heel weinig verhalen geschreven over oplossingen en alternatieven. Welke oplossing heeft het beste trackrecord? Wat heeft tot nu toe het positiefste effect gehad? Wie doet het aantoonbaar beter dan anderen?

DICHT BIJ HUIS

Begin dicht bij huis als je nog weinig ervaring hebt. Zoek een onderwerp waar je al wat van afweet en waar je om geeft. Dat het onderwerp je aan je hart gaat, is een vereiste. Anders houd je het onderzoek waarschijnlijk niet lang vol. Een onderwerp is als een logé die een tijdje bij je intrekt. Het staat naast je in de badkamer en zit tegenover je aan tafel. Het eet je koelkast leeg en houdt je uit de slaap. Je moet een beetje van ’m houden om dit te doorstaan.

Zoek het onderwerp ook letterlijk dicht bij huis: wat is er in je buurt, op je werk of op je universiteit te verbeteren? Je zult dan weinig concurrentie van grote jongens in het vak ervaren, terwijl ook een klein onderzoek voor een beperkte groep mensen een belangrijke verbetering kan opleveren. De vaardigheden die je met een onderzoek in je eigen gemeenschap opdoet, komen straks ook van pas in de grote wereld.

ORIGINELE BRONNEN

Boor bronnen aan die anderen laten liggen. Vier klassieke voorbeelden:

■I.F. Stone was een icoon van de Amerikaanse onderzoeksjournalistiek in de jaren zestig en zeventig. Niet alleen omdat hij een door hemzelf uitgegeven weekblad op de fiets bij zijn (invloedrijke) lezers in Washington langsbracht, maar vooral omdat hij de ene politiek gevoelige kwestie na de andere onthulde. Hoe? Door als enige officiële stukken van Congres- en Senaatscommissies uit te vlooien, terwijl zijn collega’s elkaar verdrongen op persconferenties.

■Een andere coryfee, Seymour Hersh, houdt nauwgezet de mededelingen bij over de pensionering van hooggeplaatste personen binnen de Amerikaanse overheid. Zodra een ambtenaar of generaal de dienst verlaat, krijgt hij van Hersh een uitnodiging om eens te praten. Verbazingwekkend veel mensen gingen de afgelopen tientallen jaren op zijn invitatie in en zo kwam Hersh aan belangrijke informatie voor zijn onthullingen.

■Nellie Bly (pseudoniem voor Elizabeth Jane Cochrane) was niet alleen een van de eerste vrouwen in de onderzoeksjournalistiek, maar tevens een vernieuwer. Op haar drieëntwintigste werd ze door Jozeph Pulitzer aangenomen bij zijn krant News of the Word. Haar eerste wapenfeit was een undercoververhaal waarvoor ze zich in een berucht krankzinnigengesticht voor vrouwen liet opsluiten. (Ze had eerst thuis geoefend voor de spiegel!) Haar boek Ten Days in a Mad-House leidde tot hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg.

■Don Bartlett en James Steele waren twee jonge honden bij de The Philadelphia Inquirer die op een dag hoorden dat de stad alle processen-verbaal ergens op een zolder bewaarde. Ze wendden zich tot een hoogleraar die verstand had van computers (dit waren de jaren zeventig!), die hen vervolgens hielp de data in een computer te stoppen. Het apparaat toonde onomstotelijk aan dat zwarte burgers vele malen meer kans hadden om gearresteerd te worden en veel harder werden gestraft dan witte. Bartlett en Steele worden beschouwd als de grondleggers van de datajournalistiek.

KLOKKENLUIDERS

We schreven aan het begin van dit hoofdstuk dat geheimen zelden zomaar bij onderzoeksjournalisten op de mat ploffen (of in de inbox verschijnen). Dat gezegd hebbende: je kunt het geluk wél een handje helpen. (Bijzonderheden over het omgaan met klokkenluiders lees je in hoofdstuk 7.)

Veel nieuwsorganisaties maken gebruik van SecureDrop, een ultraveilige online brievenbus waarin whistleblowers hun pakketjes kunnen achterlaten, eventueel zonder hun identiteit prijs te geven. Voor zelfstandige journalisten is er een minder gecompliceerde maar evengoed veilige oplossing: ProtonMail. De klokkenluider kan er een anoniem account aanmaken (er worden geen persoonlijk gegevens gevraagd) en vervolgens versleutelde mails naar jouw Proton-account sturen. Proton bewaart ook géén IP-adressen, dus anonimiteit is gewaarborgd. Als je een mailadres op je website zet, of onder je artikelen, zorg er dan voor dat het een Proton-mailadres is.

NIEUWS EN DISCUSSIES

Volg – uiteraard – het nieuws om op verhaalideeën te komen. Nieuwsverhalen zijn vaak (vanwege de tijdsdruk) onvolledig en laten vragen onbeantwoord: de eerdergenoemde ‘kliekjes’. Nexis (in Nederland) en Gopress en Belgapress (in België) zijn mediadatabases waarin je snel op onderwerpen kunt zoeken (zie hoofdstuk 10 voor precieze instructies).

Niet alle actuele onderwerpen hebben echter het nieuws al gehaald. In elke beroepsgroep zijn er discussies, op elk vakgebied wordt er gebakkeleid, zonder dat er journalisten meekijken. Om te weten ‘wat er speelt’, moet je binnendringen in de cirkel. Meld je aan bij Facebook-groepen, volg vooraanstaande twitteraars, abonneer je op nieuwsbrieven, ga naar congressen, lees vakbladen. Of interview iemand die goed is ingewijd en stel de simpele vraag: ‘Wat speelt er op dit moment?’

* Dit is pas in juli 2022 toegevoegd als universeel mensenrecht, maar wel na een resolutie die met een overweldigende meerderheid werd aangenomen

3.

Het idee

Karel van den Berg

Journalistieke creativiteit is georkestreerde nieuwsgierigheid.

Een goed journalistiek idee: kom er maar eens op. Juist wanneer je dat het hardst nodig hebt. De ene ochtend sta je onder de douche en krijg je plotseling die briljante ingeving; de andere dag vind je vlak voor de redactievergadering maar geen bevredigende hypothese, hoe hard je ook nadenkt. Als je een beetje beseft hoe dat creatieve proces (niet) werkt, kun je er meer grip op krijgen dan lijdzaam ‘wachten op inspiratie’. Of zuiverder geformuleerd: dan kun je de kans optimaliseren dat je op het juiste moment het beste idee vindt.

De eerste nuttige notie: journalistiek is denkwerk. Een intellectueel ambacht, in de betekenis die de Amerikaan Hedley Donovan (1914–1990) als hoofdredacteur van Time Inc. eraan gaf: ‘Een intellectueel is iemand die van antwoorden vragen maakt.’* Journalistiek in een notendop. Een wijze les, als het om creativiteit gaat: onderscheid vragen en antwoorden. Een open deur, zo lijkt het, maar helemaal niet zo vanzelfsprekend in een journalistiek hoofd, in een redactiecultuur. Daarover later meer.

Tweede nuttige notie: iedereen is creatief. Nee, niet iedereen groeit uit tot Pablo Picasso, Truman Capote, Steve Jobs of Miles Davis. Het talent is wat ongelijk verdeeld, maar iedereen kan ideeën bedenken. Zonder heel veel te schilderen, te schrijven, te innoveren of te musiceren waren de talenten van deze beroemdheden onzichtbaar gebleven. Dus dat talent kun je ontwikkelen, trainen, door creatieve souplesse op te bouwen.

Derde wetenswaardigheid: creativiteit is patronen doorbreken. Vertaald naar onderzoeksjournalistiek: morrelen aan patronen in de fase van het denk- en overlegproces waar verbeelding en nieuwsgierigheid nodig zijn om een kansrijke hypothese te vinden.

Vakmanschap, routines, gewoonten, conventies, mores, vooroordelen, redactiecultuur en al die andere verschijningsvormen van patronen zijn vaak onontbeerlijk, soms kwalijk, maar altijd hardnekkig. Het menselijk brein is domweg geprogrammeerd op terugvallen op patronen – op gemakzucht, op jumping to conclusions. Dat zorgt ervoor dat creativiteit inspanning vergt, vaak weerstand oplevert, in je eigen hoofd en bij anderen. Dus als die ene briljante ingeving uitblijft, moet je besluiten om ‘creatief te doen’: om bewust aan je patronen te morrelen en weerstand het hoofd te bieden. In de paragrafen die nu volgen, kijken we naar hoe je dat kunt doen.

WAT ZOEK JE EIGENLIJK?

Om te beginnen heeft creativiteit richting en focus nodig. Het helpt als je weet wat een goed onderzoeksjournalistiek idee is. Laten we het doel van journalistieke creativiteit destilleren uit Donovans definitie van de intellectueel:

Een onderzoeksjournalistiek idee is

een oorspronkelijke vraag of observatie,

die leidt naar nieuwe of onbekende

feiten en inzichten.

De bijsluiter:

■We zijn dus uit op wat we (nog) niet weten. Vanzelfsprekend? Wacht maar af...

■Bedenk een open vraag. Gesloten vragen, met ‘ja’ of ‘nee’ als antwoord, zijn waardevol in een latere fase van het journalistieke proces, namelijk bij de verificatie van je hypothese. We hebben het hier over creativiteit, over journalistieke verbeelding. We zijn nu nog op zoek naar de hypothese, het verhaal dat we in onze verbeelding als potentieel antwoord op die open vraag kunnen formuleren (en later kunnen verifiëren).

■‘... of observatie’, omdat we journalistiek hopelijk niet alleen achter bureaus en beeldschermen bedrijven.

■‘Nieuwe of onbekende’ feiten, omdat het evengoed om kersverse gebeurtenissen of lopende processen kan gaan als om voldongen feiten die we nu pas ontdekken; neem onthullingen over Tweede Wereldoorlog.

■De formulering ‘feiten en inzichten’ is gekozen als tegenhanger van de ‘beweringen en meningen’ die al die andere afzenders verspreiden: mensen van wie journalisten zich moeten onderscheiden, als professionals die nieuwe waarheid vinden en verifiëren en betekenis geven aan dat nieuws, aan die onthullingen.

Door niet het antwoord maar de vraag als doel van het creatieve proces te formuleren, ‘organiseer’ je de verbeelding effectiever in je hoofd, ‘orkestreer’ je de nieuwsgierigheid beter in een collegiaal overleg.

BESLUITEN VOORAF

Een creatief proces begint in het algemeen met een inventarisatie van wat er al is. Een fabrikant ziet bijvoorbeeld de verkoopcijfers van staafmixers teruglopen en vraagt de chef innovatie om een oplossing. De afdeling R&D zal als eerste inventariseren wat er al is, door alles en iedereen te bevragen. Hoe werkt dat ding? Wat vinden de gebruikers ervan? Daarmee strookt het creatieve proces van meet af aan met het journalistieke proces. Als wij, naar Hedley Donovan, van antwoorden nieuwe vragen willen maken, moeten we eerst alle bekende antwoorden weten: archief, Google, telefoontjes...

Dan kan het bedenken beginnen. Stel, je hebt direct een inspirerend idee. En stel, ook collega’s, chefs, opdrachtgevers vinden het een puike hypothese, dan heb je het ook nog goed gepitcht. Niks meer aan doen, aan de slag! (Je mag meteen door naar hoofdstuk 4!)

Andere optie: je hebt een onbevredigend of helemaal géén idee. Dan stel je vast dat er een creatieve noodzaak is voor een effectief ingericht en kansrijk denk- en/of overlegproces. Dat creatieve proces begint met vier heldere beslissingen:

1.Stuur op véél ideeën. De logica daarvan is als volgt. Je wilt patronen doorbreken. Als je jezelf of je team forceert om meer en meer, en als het stokt nóg meer ideeën, opties, ingevingen te bedenken, dan duw je je eigen brein en dat van anderen buiten hun patronen. Dat stimuleert vindingrijkheid: een veelzeggend synoniem van creativiteit.

2.Zoek naar gekke, grappige, onverantwoorde, onhaalbare ideeën. Haalbaarheid, ambachtelijkheid, zelfs ethiek doen er nu nog niet toe. Niet om onverantwoorde ideeën tot definitieve hypothese te verheffen, maar omdat ze kunnen helpen om op nieuwe ideeën te komen buiten de befaamde box. Buiten de patronen. Door associatie, de belangrijkste denktruc om op nieuwe ideeën te vinden.

3.Stel je oordeel uit. Dit is essentieel. De logica is: je bent uit op véél ideeën en een oordeel, elke ‘ja-maar’ stopt het denken en staat zo kwantiteit in de weg.

4.Forceer souplesse. Ja, dat is een paradox. Toch kun je juist deze souplesse trainen. Concreet doe je dat door te beslissen: in plaats van nu dat ene goede idee, wil ik straks zoveel mogelijk ideeën hebben. Je accepteert daarmee dat er ook onopvallende, halve, al te voorspelbare, doldwaze ideeën voorbijkomen. Nou en? Dat is allemaal nodig om je focus te verbreden en de kans te optimaliseren dat dat ene goede idee ertussen zit. ‘Nú het beste idee vinden’ versmalt je focus, verkrampt je denken, vernauwt je waarneming en duwt je brein juist richting zijn patronen.

Heb je de kans om met collega’s te overleggen of samen te werken, dan is het belangrijk om nóg twee besluiten te nemen:

1.Benut kansen op bedenktijd voor alle deelnemers aan een brainstorm of redactieoverleg. Daarmee organiseer je meedenken effectiever. Ook als het om die ene collega gaat met wie je graag spart bij de koffieautomaat.
Voorbeeld: ‘Heb je nu even tijd? Ik wil even met je van gedachten wisselen over het stikstofdossier.’ Zo’n vraag levert nul bedenktijd op. Effectiever is: ‘Heb je over een uurtje tijd om te overleggen? Ik zoek een idee bij mijn onderzoek naar de stikstofcrisis.’ Een uur bedenktijd én de ander weet waarover hij of zij kan nadenken.
Ander voorbeeld: de redactievergadering, op veel redacties een rituele dans met alle patronen van dien. ‘Heeft er iemand ideeën?’ En dan komt er niks. Geen richting, geen focus, geen bedenktijd. Toegegeven, dat is een karikatuur. Feit is dat veel chefs klagen over de gebrekkige opbrengst van redactievergaderingen. Waarom niet een dag eerder een uitnodiging versturen in de trant van: ‘Collega’s, morgen in de redactievergadering gaat het over de stikstofcrisis, we zoeken een achtergrondverhaal voor zaterdag. Daar willen we graag zoveel mogelijk ideeën voor.’ Het denken heeft richting en focus, een dag bedenktijd ingeboekt.

2.Begin individueel. Dit besluit begint ook met de logica dat je aanstuurt op een oogst van véél ideeën. Als je zonder individuele bedenktijd vooraf ‘iets in de groep gooit’, werkt dat vaak wel goed. Iemand – meestal met een dominante positie, want dat soort types durven het eerst – oppert een idee, de rest praat mee en voor je het weet is er een besluit over dat idee, zonder andere opties langs te lopen.
Je optimaliseert het overlegproces als iedereen individueel de kans heeft gehad om eigen ‘denkpistes’ af te gaan en als iedereen ook de kans krijgt om ideeën in te brengen. Er zal altijd overlap zijn tussen de inbreng van de deelnemers, maar ook altijd verschil. Je oogst een veelzijdiger inbreng. Bovendien optimaliseer je het meedenken, omdat iedereen eerst individueel veel opties de revue heeft laten passeren.

PATRONEN DOORBREKEN

Het is duidelijk: denkpatronen zijn sterk. Je bouwt ze op door te leren, door ervaring op te doen. Zo word je onbewust bekwaam, en dat zorgt ervoor dat er ‘ongemerkt’ gebaande paden in je denken zijn ingeslepen. Patronen zijn bovendien onontbeerlijk. Als er nu een bom op een centraal station ontploft, heeft een redactie kennis en ervaring nodig om snel en goed journalistiek te bedrijven. Daarom heb je trucs nodig om die patronen bewust te doorbreken wanneer je ideeën hard nodig hebt en ze uitblijven.

Laten we beginnen met een van de hardnekkigste uitingsvormen van patroondenken: de ja-maar’s. Iedereen herkent ze, in het eigen hoofd en op de eigen redactie. Het zijn idea killers. Ze komen op, of je nou wilt of niet. Uitstel van oordeel is daarmee misschien wel de zwaarste creatieve opgave, om allerlei redenen. De belangrijkste is: journalisten zijn kritische denkers. Gelukkig maar. Of liever: anders zijn ze geen journalist. Het probleem is alleen dat ze kritisch denken doorgaans verwarren met snel en negatief oordelen. ‘Ja maar...’ is dan een van die typische dooddoeners. Nu eens plausibel, dan weer speculatief, nu en dan onzinnig, maar meestal gestoeld op journalistieke patronen.

■‘Ja maar dat hebben we al gehad’ – omdat we dat nieuws al hebben gebracht. (Met stip op één, vraag maar na op elke willekeurige redactie.)

■‘Ja maar die bron wil toch niet’ – omdat hij of zij tot nu toe nooit wilde.

■‘Ja maar zo doe je dat niet’ – omdat we het nooit zo hebben gedaan.

■‘Ja maar dat lukt je nooit’ – omdat het mij ook niet is gelukt.

■‘Ja maar daar zit de lezer/kijker/luisteraar niet op te wachten’ – eh, o nee?

Al die ja-maar’s illustreren een redactiecultuur waarin journalisten hun positie en status bevechten en beschermen met: ‘Kijk mij eens veel weten!’ Vandaar ook dat routiniers op redacties zo vaak serial idea killers zijn. Duid het hun niet euvel. Het zijn geen rotzakken, het zijn oude rotten die lang hardnekkige patronen hebben opgebouwd.

Als creativiteit zo belangrijk is – en dat is het –, dan wil je juist naar een cultuur waarin journalisten imponeren met: ‘Kijk mij eens veel vragen!’ Kritisch denken, immers, in de geest van Donovans definitie van de intellectueel: niet oordelen, maar doorvragen.

Ter geruststelling: het is uitstel van oordeel, geen afstel. Aan het eind moet er een kansrijke, verantwoorde hypothese liggen die bij verificatie puike journalistiek oplevert.

Omdat zoveel ja-maar’s plausibel zijn, gestoeld op kennis en ervaring, en omdat ze in ons opkomen of we willen of niet, hebben we een truc nodig om te voorkomen dat ons in aanleg luie denken bij elk oordeel stokt en zo kwantiteit in de weg staat. Opnieuw is de vraag de oplossing. Daar is een simpele truc voor: verander een oordeel in een open vraag, en het denken gaat dóór.

✓‘Ja, maar wat kunnen we toevoegen aan de vorige publicatie?’

✓‘Ja maar hoe kunnen we er zonder die bron achter komen?’

✓‘Ja maar hoe kunnen we het nu anders doen?’

✓‘Ja maar hoe krijgen wat dat nu wel voor elkaar?’

Het bevredigende is dat je die vragen gewoon met ‘ja maar’ kunt beginnen en dat je oordeel eigenlijk gewoon in de vraag zit.

ALS HET DENKEN STOKT

Lukt het om op véél ideeën, opties te sturen, dan stuit je onherroepelijk op een of meerdere dode momenten. Je weet het even niet meer. Hoe los je dat op? Door je denken te vertragen. Nog een sterke parallel tussen kritisch en creatief denken: door je denken te vertragen kom je dichter bij de waarheid én bedenk je meer (en dus betere) ideeën. Zo kun je dat doen:

✓Stel een tijd in, zeg vijf of tien minuten, waarin je jezelf de opdracht geeft zoveel mogelijk ideeën bij een onderwerp of onderzoek te bedenken.

✓Schrijf ze op, als steekwoorden, zinnen, krabbels, op papier, in je laptop, je smartphone – schríjf, omdat die handeling je bewust maakt of je nog veel aan het bedenken bent. Zoek het liefst vragen, losse eindjes binnen je onderzoek, bij je onderwerp.

✓Oordeel niet. Voor de hand liggende, gekke, goeie, saaie, domme, spannende, slimme vragen. Liefst natuurlijk de vragen waarop je (nog) geen antwoord weet.

Wat tot dit hoofdstuk goed nieuws was, maar nu niet meer: in de eerste minuut valt je een briljant idee in. Dat is ‘jammer’, want het is moeilijk om over dat enthousiasme heen te stappen en je bent uit op véél, dus wie weet welke nog briljantere ideeën onontdekt blijven...

Wat tot nu toe slecht nieuws was, maar voortaan niet meer: stel, na vijf of tien minuten is er geen kant-en-klaar idee. Je denken gaat door, al dan niet bewust. Liefst onderbewust, omdat patronen dan minder sterk werken. Dus ga iets anders doen, ontspan, laat je afleiden of letterlijk: slaap er een nachtje over. Je hebt de kans geoptimaliseerd dat je later – morgenochtend onder de douche – wel dat ene briljante idee te binnen schiet.

Andere ‘tegenslag’, maar goed nieuws vanaf nu: het denken stokt. Mooi! Als je hier doorheen weet te denken, heb je de kans dat je echt nieuwe, verrassende ideeën vindt. Sterker nog, je wílt dit moment bereiken.

Een simpele truc om je denken weer vlot te trekken, om nieuwe denkpistes in te slaan, begint met een van de oudste, nuttigste patronen in ons vak. Zeg maar: school voor de journalistiek, jaar één, week één. De vijf W’tjes en de H. Het lijstje heeft alle kenmerken van een denkpatroon. Zeer nuttig. Je denkt er geen dag meer bewust aan. Maar als je een stuk leest waarin het antwoord op een van deze zes vragen ontbreekt, gaat er direct een alarmpje af in je hoofd. Dat lijstje kun je eenvoudig uitbreiden tot een manier om nieuwe denkpistes in te slaan:

✓wie? allemaal? ook? niet?

✓wat? allemaal? ook? niet?

✓waar? allemaal? ook? niet?

✓wanneer? allemaal? ook? niet?

✓waarom? allemaal? ook? niet?

✓hoe? allemaal? ook? niet?

Let wel: het is geen kennistest, geen overhoring, geen invuloefening. De volgorde doet er niet toe, alle achttien items aflopen is niet verplicht. Het is een lijstje van potentiële vertrekpunten voor nieuwe denkpistes. Bij een dood punt in je denken pik je er een willekeurige vraag uit. Als het weer stokt, kies je een andere. Als in de gedachteketens ideeën opdoemen die strikt genomen geen antwoord op die vraag zijn: geen probleem. Het gaat er niet om of het klopt, het gaat erom nieuwe ideeën te vinden. Je hoeft nooit terug te redeneren. Je wilt associatie op gang brengen.

KIEZEN EN KANSRIJK FORMULEREN

Vervolgens is het zaak om het beste idee te kiezen. Een paar aanwijzingen, om te makkelijke – lees: haalbare – keuzes te voorkomen en om goede ideeën niet te snel weg te gooien omdat er iets mee is:

✓Kies ambitieus! Probeer groot te blijven denken. Kies welke ideeën je inspireren, enthousiasmeren, motiveren. Probeer haalbare ideeën ambitieuzer te maken. Of nog beter: probeer al te ambitieuze ideeën wat haalbaarder te maken.

✓Kijk of ideeën zijn samen te voegen tot een nóg beter idee. Gooi daarom niks weg. De combinatie kan van een half of op het oog minder goed idee een parel maken.

Keus gemaakt? Dan is het tijd voor de pitch, een begrip dat bij journalisten jeuk kan veroorzaken. Bij de een vanwege de ‘reclame-bijklank’. Bij de ander omdat veel journalisten er niet zo goed in zijn. Vertaal ‘pitch’ daarom maar als: een uitgelezen kans om een goed journalistiek idee een faire kans te geven. Want het eerste belang is de ‘verkoop’ bij degene die moet beslissen of je de tijd en het budget krijgt om je onderzoek in gang te zetten. (In hoofdstuk 16 kun je lezen hoe belangrijk een goede pitch is voor het verkrijgen van een werkbeurs.)

Creatief gezien is hét grote voordeel van een sterke pitch dat je idee er scherper, beter van wordt. Veel collega’s herkennen bij zichzelf of anderen het voorbeeld van een zwakke pitch. ‘Ik weet niet of je het wat vindt, maar als er tijd en budget is en er is nog ruimte in de krant/uitzending, en de collega/researcher heeft tijd, dan zou ik het leuk vinden om...’ Eerst de disclaimers, de eigen twijfels, en dan in het ergste geval een breedsprakige, vage uitleg van het idee.

De les daaruit is dat een sterke pitch scherp, concreet en compact is en de nieuwsgierigheid prikkelt. En dat de volgorde waarin je het idee formuleert doorslaggevend kan zijn. Je wilt immers dat het idee zélf op waarde wordt geschat, dat de beslisser gaat meedenken – niet dat zijn of haar geduld op de proef wordt gesteld. Om dat te bereiken, kun je de volgende vragen in deze volgorde beantwoorden:

1. Een werktitel

In het algemeen: geef je idee een naam en het ‘bestaat’. Formuleer scherp, één of twee woorden. Vind beeldspraken, woordspelingen die prikkelen, werven, spanning weergeven. De werktitel kan uiteindelijk de headline of de kop worden, maar dat hoeft niet. In eerste instantie is hij voor intern gebruik, zodat hij op agenda’s en in redactieoverleg een rol gaat spelen.

2. De journalistieke hoofdvraag

De oorspronkelijke open vraag die naar nieuwe of onbekende feiten en inzichten leidt. Een vraag waarop degene die moet beslissen het antwoord ook nog niet kent. Het verkoopbelang: dat maakt nieuwsgierig. Het journalistieke belang: de vraag geeft richting en focus aan het idee en aan je onderzoek.

3. Waarom is het een goed journalistiek idee (voor dit medium)?

Die vraag wordt niet altijd gesteld of expliciet besproken. Heb voor de zekerheid toch maar de argumenten paraat op vragen als: wat is het journalistieke belang? En waarom is het een goed idee voor ons?

4. De hypothese

Het ‘gedroomde’ verhaal als antwoord op de hoofdvraag in één, hooguit twee alinea’s. Met verbeeldingskracht. En waar mogelijk heb je al bronnen gesproken, informatie verzameld die het onderzoek de moeite waard maken, die duidelijk maken dat de belofte van de hoofdvraag in te lossen is. (Hoofdstuk 4 gaat dieper in op het formuleren van prikkelende en bruikbare hypotheses.)

5. Het product

Wat leest de lezer, ziet de kijker, hoort de luisteraar, doet de gebruiker? Waarom dit onderdeel als laatste? Hier gaat het om de uitvoering. Om de organisatorische, budgettaire, technische haalbaarheid, om de tijd die het onderzoek gaat kosten. Hier zitten vaak de hoofdbrekens waarmee je niet wilt beginnen! Liever eerst een uitspraak over het idee zelf, en als dát op enthousiasme kan rekenen, kun je de beslisser ‘veilig’ vragen om mee te denken over oplossingen voor praktische obstakels.

* Hedly Donovan, ‘Managen wat niet te managen is’, in: Handboek hoofdredacteur. Hoe je het wordt, bent en blijft (2010), Elsevier/Reed Business, Amsterdam.

4.

De hypothese

Luuk Sengers & Mark Lee Hunter

Je hebt een grotere kans om iets te vinden als je weet hoe het eruitziet.

In een wetenschappelijk artikel in een gespecialiseerd tijdschrift, geschreven door wetenschappers van de Technische Universiteit van Denemarken, ontdekten journalisten een mysterie. De scheikundigen hadden plastic waterbuizen, van het soort dat in doe-het-zelfzaken te koop is, naar hun laboratorium gebracht en deze gevuld met leidingwater. Met tussenpozen hadden ze daarna monsters van het water genomen en ontdekt dat het water na een paar uur sporen vertoonde van chemicaliën die alleen uit de plastic buizen afkomstig konden zijn. De chemici konden echter níét zeggen of de stoffen al dan niet gevaarlijk waren. ‘We weten alleen,’ schreven ze, ‘dat deze niet in drinkwater thuishoren.’