Marinella orioni

Meertalig opvoeden

Uw kind zal u dankbaar zijn

e-editie september 2017, naar de tweede druk november 2016

© 2015 Marinella Orioni | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwpoortkade 2a, 1055 RX Amsterdam

Foto auteur © Steven Wassenaar

Ontwerp omslag Antonio Belvedere | Léon Groen

Ontwerp binnenwerk:

grafieken Rosaria Hink

Tipje Antonio Belvedere

Tekening ‘het brein’ Paloma Belvedere

ISBN 9789461647887 | NUR 610

www.uitgeverijvangennep.nl

1. Welke taal spreken we wanneer en tegen wie?

Afspraken maken en nakomen

Ieder meertalig gezin wordt gedwongen om taalkeuzes te maken. Het is belangrijk om duidelijk voor ogen te hebben welke taal u wanneer en tegen wie spreekt. De eerste keuze die u maakt is welke taal u tegen uw kind gaat spreken. Het is belangrijk dat partners elkaar steunen in deze keuze. Een meertalige opvoeding is een gezinsproject dat in de meest optimistische versie de inzet van beide ouders geniet en in de meest pessimistische niet op weerstand van een van de ouders stuit. Wij hebben ons als gezin ten doel gesteld om altijd en over van alles in onze moedertaal met onze kinderen te praten en veel ouders streven dit doel na. Mijn man zei hierover: ‘Onze moedertaal en onze cultuur zijn een deel van ons leven, het is onnatuurlijk om dat niet met je kind te delen.’ Voor ons is het dus heel natuurlijk om ieder in onze eigen taal met onze kinderen te praten. Voor Daniëlle (Frans-Nederlands gezin) was het eveneens volkomen logisch dat haar kinderen ook Nederlands zouden spreken. ‘ik had het niet aan mijn moeder of zusje in Nederland kunnen verkopen dat mijn kinderen geen Nederlands met hen zouden kunnen praten. Met fouten, dat wel, maar niet helemaal niet!’

Vervolgens gaat u deze keuze implementeren, dat betekent dat u uw kind zoveel mogelijk blootstelt aan uw moedertaal. Dat is een van de voorwaarden voor het slagen van een meertalige opvoeding. Het ligt voor de hand dat als uw kind de taal niet hoort, hij het ook niet kan leren en dit begint al in de baarmoeder. De moedertaal schept namelijk niet alleen een emotionele band tussen de ouder en zijn toekomstig kindje, maar volgens J.P. Lecanuet is het auditieve systeem van de foetus al vanaf week 25 actief. Hij kan stemmen horen en klanken onderscheiden en reageert zelfs op de verandering van volgorde van de lettergrepen.

Zowel in de beginjaren, wanneer de taalbasis wordt gelegd, als later wanneer de schooltaal steeds meer gaat overheersen, is continue taalinput van groot belang. U moet vervolgens bepalen in welke situaties u uw moedertaal tegen uw kind gaat spreken, en ook, wanneer u ervoor kiest om uw taal juist niet te spreken. Ten slotte is een van de meest prangende vragen welke taal u gaat spreken als het hele gezin bij elkaar is. Hieronder worden essentiële vragen over de taalkeuze een voor een behandeld.

Welke taal moet ik spreken?

Het meest voor de hand liggende antwoord op deze vraag is uiteraard, uw moedertaal! En dat raad ik u dan ook van harte aan. Hoe de gezinssituatie er ook uitziet, of beide partners nu een andere moedertaal hebben, dezelfde of een verschillende, of dat slechts een van hen een andere moedertaal heeft, voor zowel de talige als de algemene ontwikkeling van een kind, is het belangrijk dat ouders in hun moedertaal tegen hun kind spreken. Een gebrekkig taalaanbod leidt tot een gebrekkige taalkennis en een gebrekkig taalgebruik en daar is niemand bij gebaat. U niet, de school niet en uw kind zeker niet.

Deze methode waarbij iedere ouder zijn eigen taal tegen zijn kind spreekt heet OPOL, One Parent One Language, en vond zijn oorsprong een eeuw geleden in Frankrijk. De Franse taalkundige Jules Ronjat en zijn Duitse vrouw wilden hun zoon tweetalig opvoeden. Om fouten te voorkomen vroegen zij raad aan vriend en fonoloog Maurice Grammont. Slechts één regel hoefde ze volgens Grammont te respecteren om hun kind, zonder dat het hem enige moeite zou kosten, twee talen te laten spreken. Namelijk, dat ze elk hun eigen taal tegen hun kind moesten spreken en die rollen nooit om moesten draaien. Er was in die tijd weinig bekend over tweetalig opvoeden en de ontwikkelingen werden nauwkeurig bijgehouden in een dagboek. Ronjat nam toen al waar dat zijn zoon Louis zonder extra moeite, twee fonetische systemen naast elkaar ontwikkelde, geen achterstand had in het Frans en de juiste taal tegen de juiste persoon sprak en zich zelfs corrigeerde als hij zich vergiste. Ronjat bejubelde toen al de voordelen van deze methode, wat hem toentertijd overigens de nodige kritiek opleverde.

Die kritiek is gelukkig achterhaald en tegenwoordig is OPOL ongetwijfeld de bekendste methode voor meertalig opvoeden. De keuze van de meeste meertalige gezinnen valt dan ook op deze methode. In de eerste plaats omdat het de meest natuurlijke methode is. In uw moedertaal voelt u zich het beste thuis en heeft u de grootste woordenschat, wat een goudmijn voor uw kind betekent. In de tweede plaats, en dat kwam tijdens de interviews nadrukkelijk naar voren, willen ouders hun kinderen graag een deel van hun eigen cultuur meegeven en ‘cultuur weerspiegelt zich in taal’, omschreef een van de ouders dat heel mooi, ‘alleen al daarom wil ik dat mijn kind mijn taal spreekt.’

OPOL lijkt eenvoudig toe te passen en dat is het in zekere zin ook, want wat is er eenvoudiger dan je moedertaal tegen je kind te spreken. Sommige ouders kunnen het zich niet eens voorstellen om een andere taal dan hun moedertaal tegen hun kind te spreken en daarom is voor hen de keuze voor OPOL vanzelfsprekend en makkelijk vol te houden. Mijn man vertelt dat hij het vooral natuurlijk vindt om zijn moedertaal Italiaans tegen onze kinderen te spreken. ‘Ik spreek geen Italiaans met het idee mijn dochters Italiaans te leren, ik spreek gewoon altijd spontaan Italiaans tegen ze en controleer ook nooit of ze iets wel of niet begrepen hebben.’

Andere ouders daarentegen vinden het soms best lastig om ’s avonds tegen de kinderen hun moedertaal te spreken terwijl ze de hele dag in de schooltaal hebben gecommuniceerd met collega’s, vrienden en buren. Ze moeten hun best doen om alert te blijven op hun taalgebruik tijdens de gesprekken met hun kinderen.

Er zijn twee voorwaarden voor een succesvol resultaat, voldoende taalaanbod en het consequent toepassen van de gescheiden taalverdeling. Zowel uit onderzoek als uit de praktijk blijkt dat ouders die het meest consequent zijn in hun gescheiden taalaanbod, ook het meest succesvol zijn in hun meertalige opvoeding. Kuiken en Van der Linden[1] ‘lijkt het eveneens niet onwaarschijnlijk dat een ‘strenge’ strategie tot meer succes leidt in een tweetalige opvoeding. Zonder die strengheid natuurlijk tot het uiterste door te drijven.’

Het slagen van de OPOL methode hangt dus van uw inzet af. En dat is best een zware opgave, want gezinnen zijn complexe mechanismen die in wisselwerking staan met nog complexere structuren waarbinnen rekening moet worden gehouden met de bestaande gezinstalen en met de talen om het gezin heen. Zo had het drietalige gezin van Maria (Frans-Italiaans-Portugees) tweetalige buren (Frans-Spaans). U kunt zich voorstellen hoe het er toeging als de gezinnen samen waren, wat overigens vaak het geval was. Maria probeerde haar dochter (3) duidelijk te maken hoe het werkte: ‘Mama’s taal is Italiaans, papa’s taal is Portugees en die van je buurmeisje is Frans. Claudia keek haar moeder verwachtingsvol aan en vroeg ‘Wat is mijn taal?’ Toen Maria haar antwoordde dat zij alle drie de talen spreekt en dus met iedereen in zijn eigen taal kan praten, keek ze teleurgesteld. Iedereen had zijn eigen taal behalve zij, zij had ze allemaal…

Een andere methode is de thuistaal/schooltaal-methode waarbij thuis één taal gesproken wordt en buitenshuis de andere. In de meeste gezinnen waar deze methode gehanteerd wordt, komen beide ouders uit hetzelfde land en spreken dus natuurlijkerwijs thuis dezelfde taal. De geïnterviewde gezinnen vormen daarop vrijwel geen uitzondering. Behalve dan één Nederlands-Engels gezin in Nederland dat heel bewust voor deze methode heeft gekozen. De Nederlandse Masja en haar Engelse man besloten om thuis uitsluitend Engels te spreken om zo lang mogelijk tegenwicht te bieden aan de overheersende rol die het Nederlands toch wel zou gaan spelen. Dit is een moedige keuze. De voorwaarde is echter wel dat je die taal heel goed moet beheersen.

Wanneer moet ik mijn moedertaal spreken?

Het liefst altijd! Het juiste moment om met een meertalige opvoeding te beginnen is zonder twijfel zodra u weet dat u een kindje verwacht. Dit is overigens voor de meeste toekomstige ouders ook het moment om te starten met de gebruikelijke voorbereidingen op de komst van de baby, zoals het inrichten van de babykamer, het kiezen van een naam en het kopen van een kinderwagen.

De belangrijkste taak van de anderstalige ouder is dan ook om vanaf het begin zijn moedertaal zoveel mogelijk te spreken, daar consequent in te zijn en dat ook vol te houden. De taalinput hangt grotendeels van u af. Consequent de moedertaal spreken levert verschillende positieve resultaten op.

In de eerste plaats schept het duidelijkheid voor uw kind, hij weet welke taal bij wie hoort. Nog voordat kinderen talen kunnen benoemen, weten ze hoe iemand tegen hen spreekt en hoe ze moeten antwoorden. Mijn oudste dochter verwoordde dat als volgt, ‘Oma praat net als mama en mijn vriendinnetje net als de mevrouw van de crèche.’

Verder is uit onderzoek gebleken dat hoe meer de ouders hun talen mixen, des te meer hun kinderen dat ook doen. Dit is vrij logisch want een kind doet zijn ouders na. Maar naar aanleiding hiervan pionierde wetenschapper Krista Byers-Heinlein in een interessante richting en interesseerde zich voor het verband tussen het taalmixen en woordenschat. Er bestaan nog geen wetenschappelijke uitkomsten maar naar aanleiding van dit experiment lijkt het aannemelijk dat kinderen uit gezinnen waar ouders veel hun talen mixen, een kleinere woordenschat hebben. Dit is niet verbazingwekkend. Als we namelijk om welke reden dan ook vaak een woord uit de schooltaal lenen, dan hoort ons kind dat woord dus nooit in onze moedertaal.

Des te meer gelegenheden u uiteindelijk creëert om uw moedertaal te spreken, des te vaker uw kind die taal hoort, des te meer woordjes hij kent en des te gemakkelijker en plezieriger hij het zal vinden om die taal te spreken. Maar hetzelfde geldt ook andersom. Hoe minder gelegenheden u creëert, des te minder uw kind die taal hoort, des te kleiner zijn woordenschat, des te minder hij zal begrijpen en uiteraard ook spreken en des te minder plezier hij erin zal hebben om die taal te gebruiken. Om een zin te begrijpen, moet men ongeveer 90% van de woorden kennen. Het gaat dan vooral om de essentiële woorden zoals werkwoorden en andere kernwoorden die duidelijk maken waar de zin over gaat. Als we onder dit percentage zitten, hebben we moeite om te snappen waar het over gaat. Dat is het begin van een negatieve spiraal die vervolgens in hoog tempo naar beneden zal draaien. Uiteindelijk zullen we afhaken omdat de kloof tussen wat we horen en begrijpen en tussen wat we willen zeggen en kunnen zeggen, te groot wordt. ‘Woordenschat: eens weinig, blijft weinig’ was een van de stellingen voor discussie die Marianne Verhallen lanceerde tijdens haar cursus Met woorden in de weer, die ze voor de Stichting NOB (Nederlands Onderwijs Buitenland) verzorgde. Het is belangrijk om dat voor ogen te houden. In hoofdstuk 9 zal het onderwerp woordenschat bij meertalige kinderen uitgebreid worden behandeld.

En de schooltaal dan?

Ouders geven hun kind de fundamenten voor zijn verdere leven mee en kunnen dit dus het beste in hun moedertaal doen omdat ze zich in die taal het meeste thuis voelen. In meertalige gezinnen waar de schooltaal thuis niet wordt gesproken, dus in drietalige gezinnen en in tweetalige gezinnen waar ouders dezelfde taal spreken, blijft de schooltaal daardoor buiten de deur. Dat wil echter niet zeggen dat anderstalige ouders zich niet met de schooltaal bezig moeten houden ervan uitgaande dat die taal vanzelf wel komt. In tegendeel! In een meertalige opvoeding is het van wezenlijk belang dat elk van de talen een prominente plaats inneemt, anders is de opvoeding niet meertalig. Het is dus ontzettend belangrijk om een kind zo jong mogelijk met de schooltaal in aanraking te brengen. Dit doet u niet zelf, maar dit laat u doen door uw kind bijvoorbeeld naar een crèche, een peuterspeelzaal of een bibliotheek te brengen. Mogelijkheden genoeg. Het is absoluut een gemiste kans voor uw kind om te wachten tot hij naar school gaat. Het is bovendien belangrijk dat ouders positief tegen de schooltaal aankijken en dat ook uitspreken naar de kinderen toe. Alleen dan is er een gezond evenwicht tussen de talen mogelijk.

In Nederland wordt de laatste jaren veel gesproken over taalachterstand bij meertalige kinderen. Een veel gehoord argument is dat dit zou komen doordat er thuis geen Nederlands wordt gesproken en een populaire oplossing die vervolgens voor dit probleem wordt aangedragen is om maar Nederlands tegen uw kind te spreken zodat hij de Nederlandse taal vaker hoort en zo de taalachterstand zou inlopen.

Dit argument hoort u niet alleen van willekeurige personen die u toevallig op straat tegenkomt. Nee, zelfs leerkrachten en specialisten nemen dit argument in de mond en adviseren ouders om thuis de schooltaal tegen hun kind te spreken. In sommige politieke kringen is het zelfs een begeerd argument geworden dat, ondersteund door statistieken die nagenoeg allemaal uitwijzen dat taalachterstand het meest voorkomt bij allochtone gezinnen, een gevoelige snaar raakt bij de publieke opinie. En probeer dat maar weer eens de andere kant op te krijgen.

Over cijfers valt niet te twisten, die hebben gelijk. Maar het argument en de oplossing kloppen niet, want waarom zouden kinderen geen taalachterstand meer hebben als hun buitenlandse ouders ineens gebrekkig en gebroken Nederlands tegen hun kinderen gaan praten?

Voor zowel de talige als cognitieve ontwikkeling van een kind is het belangrijk om zoveel mogelijk tegen hem te praten, hem voor te lezen en hem dingen uit te leggen. Hiermee leert u hem niet alleen woordjes, maar brengt u hem ook structuren bij, leert hem verbanden zien, logisch nadenken en conclusies trekken. U leert hem, kortom, om naar de wereld om zich heen te kijken en daarin te kunnen leven. Het beste kunt u dit doen in de taal waarin u zich het meeste thuis voelt, uw moedertaal dus. Natuurlijk zal uw kind woordjes missen in de schooltaal, vooral als u en uw partner beiden een andere moedertaal hebben. Maar deze woordjes leert hij snel bij. Belangrijker is dat hij de verbanden kent die achter die woordjes schuilgaan. Of zoals Dirkje Van den Nulft en Marianne Verhallen het in Met woorden in de weer omschrijven: ‘Een woord staat voor een begrip of een concept, dat wil zeggen een bundel van betekenisaspecten. En op verschillende momenten moet je verschillende betekenisaspecten kunnen toekennen aan dat ene simpele woord.’ Kennis en woordenschat horen dus bij elkaar. Daarom is het zo belangrijk dat ouders kennis aan hun kind kunt overdragen. Bijvoorbeeld, dat er verschillende soorten dieren bestaan, zoogdieren, vogels, vissen, reptielen en amfibieën. Dat een kind niet weet hoe hij het woordje zoogdier in de schooltaal zegt is niet erg, dat leert hij in een handomdraai. Het is wel lastig als hij niet weet wat een zoogdier is en zijn kenmerken niet kent of het verschil niet weet tussen een zoogdier en de andere dieren. Kortom, dat de hele schematische structuur over soorten dieren in zijn hoofd ontbreekt. Het is veel werk voor een kind om die kennisinhaalslag te maken terwijl zijn klasgenootjes hun kennis uitbreiden, aldus wordt de achterstand steeds groter.

Een rijk taalaanbod en dus kennisaanbod is fundamenteel, en dat is wat mogelijk bij een deel van die allochtone gezinnen uit de statistieken, ontbreekt. Waarschijnlijk ligt het bij deze gezinnen niet in de gewoonte om veel met de kinderen te praten of om verhaaltjes voor te lezen, omdat het geen deel uitmaakt van hun cultuur. In de cultuur waarin deze allochtone kinderen opgroeien heersen nu eenmaal andere waarden en normen dan in de westerse cultuur. Het kan natuurlijk ook zijn dat ouders keurig doen wat de juf zegt en thuis dus Nederlands tegen hun kind spreken. Een taal waarin ze zich vaak maar beperkt kunnen uiten.

De oplossing om buitenlandse ouders massaal Nederlands tegen hun kinderen te laten spreken zal naast het overbrengen van povere woordenschat, ook kennisoverdracht in de weg staan. Een tegenvraag die ik zou willen stellen aan de personen die deze adviezen geven, is welke taal ze zelf tegen hun kinderen zouden spreken als ze in bijvoorbeeld China of Oezbekistan zouden gaan wonen. Zouden zij in het Mandarijn of Oezbeeks hun kind hetzelfde kunnen bieden als in het Nederlands? Er is een andere mobilisatie nodig om de taalachterstand van deze kinderen weg te halen en meer woordenschat in de schooltaal bij te brengen en die moet worden gezocht in de omgang met native speakers en dat al vanaf zeer jonge leeftijd van het kind.

Uit de interviews kwam naar voren dat de drietalige gezinnen er vrijwel allemaal voor hebben gekozen om hun kinderen naar een kinderopvang te brengen. De gemiddelde leeftijd dat deze kinderen voor het eerst naar de opvang gingen lag tussen zes maanden en een jaar. De keuze voor de crèche of een oppas had bij de meeste gezinnen niet alleen een meertalige grondslag maar ook een puur praktische, want mama moest weer aan het werk. Wel gaven alle ouders aan dat ze het belangrijk vonden dat hun kinderen zo vroeg mogelijk in aanraking kwamen met de taal en de gebruiken van het land waar ze woonden en waar de meeste kinderen ook geboren waren. De in Frankrijk woonachtige Finse Minna en haar Italiaanse man gebruikten het belang van de Franse taal en cultuur zelfs als argument om voor hun dochtertje een fel begeerd plaatsje op de crèche te krijgen. Een argument waar de gemeente Parijs overigens heel gevoelig voor bleek want ze kreeg direct een plaats toegewezen. De gezinnen waar opvang niet noodzakelijk was omdat de moeder niet werkte, kozen er toch voor om hun kind op jonge leeftijd met de schooltaal in aanraking te brengen door ze enkele dagdelen per week naar de crèche te brengen. Ook het regelmatig bezoeken van de bibliotheek waar leesochtendjes en andere activiteiten worden georganiseerd, is als zeer positief ervaren. In alle gevallen heeft het zonder meer goed uitgepakt want de kinderen begrepen en spraken de schooltaal voordat ze naar school gingen.

Wanneer gebruik ik mijn moedertaal juist niet?

OPOL wordt dus veelvoudig omarmd door meertalige gezinnen. Hoewel de basis van deze methode vrijwel hetzelfde is voor ieder gezin, en elke ouder dus zijn moedertaal tegen zijn kind spreekt, is de uitvoering ervan voor elk gezin weer anders. Dit heeft te maken met de taalkeuzes die gemaakt worden wanneer er derden in het spel zijn, aan tafel, op straat, op school of in de winkel bijvoorbeeld. In dat geval is er een verschuiving zichtbaar van de OPOL methode naar een situatie gebonden methode. Het is belangrijk om met uw kind duidelijk af te spreken in welke situatie u van de OPOL methode afwijkt zodat u ook gemakkelijk weer naar uw eigen taal terug kunt switchen wanneer u zich weer in de ‘normale’ situatie bevindt. Zelf spreek ik in weinig situaties een andere taal dan Nederlands met mijn kinderen. Ik spreek Frans in het bijzijn van Franse vriendjes en als er Fransen deelnemen aan ons gesprek. Dit doe ik ook met Italiaans. En zelfs in die situaties betrap ik mezelf er op dat ik toch nog even snel alles in het Nederlands samenvat, ten overvloede, uit gewoonte. Verder spreek ik Frans wanneer ik de kinderen met hun Franse huiswerk help. We hebben sinds kort ook afgesproken om Italiaans te praten als we met het hele gezin een gesprek voeren (zie iets verder in dit hoofdstuk onder: De tafeltaal, een verhaal apart). Misschien omdat ik gewend was aan mijn rigide patroon en wellicht omdat het me evident leek dat er in vrijwel alle andere situaties voor de thuistaal kan worden gekozen, dat ik enigszins verrast was over de vele uitzonderingssituaties die uit de interviews naar voren kwamen waarin ouders dus niet hun moedertaal tegen hun kind spreken. Hieronder worden ze een voor een besproken.

» Schooltaal met vriendjes en andere gesprekspartners

Vrijwel de meeste ouders spreken de schooltaal in het bijzijn van de vriendjes en vriendinnetjes van hun kinderen en ook wanneer andere personen deelnemen aan het gesprek. Sommigen gaan nog een stap verder en spreken hun moedertaal ook niet als er andere mensen in de buurt zijn die hen eventueel zouden kunnen horen, op straat of op het schoolplein bijvoorbeeld. Zij beargumenteren dat ze het onbeleefd vinden om een taal te spreken die anderen niet verstaan of dat ze niet willen opvallen. Anderen hebben zelfs het gevoel negatief bejegend te worden als ze een andere taal spreken, wat overigens niet uit te sluiten is omdat helaas niet iedereen meertaligheid op prijs blijkt te stellen. Het is belangrijk dat ouders zich hier tegen wapenen door mensen uit te leggen waar ze mee bezig zijn.

» Schooltaal voor een indirecte boodschap tegen derden

Een groot aantal ouders spreekt bewust niet zijn moedertaal tegen zijn kind als hij door derden wil worden verstaan. Bijvoorbeeld op school als u wilt dat de juf hoort wat u tegen uw kind zegt, of bij de bakker als uw kind niet kan kiezen en de rij achter jullie steeds langer wordt of op straat als uw kind tegen iemand aanloopt en u wilt dat hij zich verontschuldigt. Zelf spreek ik zelden de schooltaal in deze situaties, maar af en toe gebeurt het toch. Mijn oudste dochter ergert zich er enorm aan als ik in zo’n situatie, waarin ik publiekelijk kritiek op haar uit, Frans tegen haar spreek. ‘Zeg het gewoon in het Nederlands’, bijt ze me dan toe.

» Schooltaal bij huiswerk

De meeste ouders helpen hun kinderen in de schooltaal met hun huiswerk. ‘Huiswerk staat in direct verband met school en gebeurt dus in de schooltaal’, zeggen veel ouders. De meesten willen dit toch al penibele moment niet onnodig nog ingewikkelder maken. Instructies en praktische tips geven sommige ouders weliswaar in hun moedertaal maar het inhoudelijke deel wordt vrijwel altijd in de schooltaal besproken. De Nederlandse Ariane en Heleen instrueren inderdaad in het Nederlands maar behandelen het inhoudelijke gedeelte in het Frans. ‘Ik zit er met een woordenboek naast omdat ik ook niet altijd alle woorden ken en daardoor duurt het bij ons wel wat langer!’, lacht Heleen. De Engelse Miranda doet alles in het Frans. ‘Hij moet veel woorden leren spellen, en in het Engels klinken de letters heel anders dan in het Frans.’ Ook de Algerijnse Fadhila doet haar best om tijdens het huiswerk in een Frans register te blijven. Zelf gebruik ik net als Ariane en Heleen de thuistaal voor instructie of discussie maar de schooltaal Frans voor het inhoudelijke gedeelte. Als mijn dochter een geschiedenislesje uit haar hoofd moet leren, wil ik dat zij die woorden in het Frans in haar hoofd prent. Wel laat ik later terloops af en toe enkele kernwoorden uit dat lesje in het Nederlands vallen, met als doel de Nederlandse woordenschat op te vijzelen. Maar dit valt buiten het kopje huiswerk en vindt zijn plaats in hoofdstuk 9 onder woordenschat.

» Schooltaal voor bepaalde gespreksonderwerpen

De uitzondering hangt voor sommigen ook samen met het gespreksonderwerp. Een vader vertelde me dat hij met zijn zoon zijn moedertaal spreekt voor de persoonlijke onderwerpen en de schooltaal voor de dagelijkse situaties. Ook dient de schooltaal in veel gezinnen voor opvoedkundige situaties, als beide ouders moeten begrijpen waar het over gaat.

Wanneer de kinderen ouder worden en de gespreksonderwerpen complexer worden, wordt ook de neiging om die onderwerpen in de schooltaal te bespreken steeds groter. Vaak missen de kinderen woordenschat in de thuistaal die ze wel in de schooltaal hebben. Houdt in uw achterhoofd dat alles aan te leren is. Ook al gaat het in de schooltaal sneller en beter, dan nog is het belangrijk om in de thuistaal te blijven spreken, juist om ook in die taal een complexere woordenschat op te bouwen en af te dwingen.

» Schooltaal en de oppas

Zelfs de oppas kan een uitzonderingssituatie betekenen. Zo vertelde een Nederlandse moeder van drie drietalige kinderen in Frankrijk dat de Franse oppas demonstratief met haar handen in haar zij gaat staan als zij Nederlands tegen haar eigen dochters spreekt. Een heel vervelende situatie vond ze zelf, want dat betekende veel verloren kostbare Nederlandse tijd. In het begin gaf ze toe om de oppas niet buiten te sluiten en vervolgens was het een moeilijk te doorbreken gewoonte geworden.

» Vertalen in de schooltaal uit angst om niet begrepen te worden

Een alarmerende uitzonderingssituatie wordt soms door de anderstalige ouder zelf gecreëerd die, uit angst om niet begrepen te worden, eerst alles in zijn moedertaal zegt en het vervolgens in de schooltaal vertaalt. Door beide talen aan te bieden, zal uw kind geen enkele noodzaak zien om uw taal te begrijpen, laat staan u in die taal te antwoorden. De Franse Anne Sophie (Frans-Duits gezin) vertelt dat ze haar Duitse man er echt op moet wijzen om niet alles wat hij in het Duits tegen hun kinderen zegt, ook in het Frans te vertalen. ‘Zelf spreek ik alleen Frans en leg ik alle Franse woordjes die de kinderen niet begrijpen in het Frans uit, hij zou hetzelfde in het Duits moeten doen’, aldus Anne Sophie. Het is fundamenteel dat uw moedertaal uw referentie is, als u daaraan zelf al twijfelt, krijgt u uw kind nooit mee. Elke ouder zegt meer woorden dan een kind begrijpt. De kunst is om die woorden vervolgens uit te leggen of om er een synoniem voor te geven waardoor de woordenschat van het kind groeit. Dit proces doorlopen alle kinderen, maar meertalige kinderen doorlopen het parallel in meerdere talen.

U heeft begrepen dat u zich met uw kind vaak in situaties zult bevinden met mensen die uw taal niet spreken, dat uw partner u niet begrijpt of waar de schooltaal efficiënter is. Iedereen zal vroeg of laat in de verleiding komen om in bepaalde situaties de andere taal te spreken, uit gemak, uit beleefdheid, omdat we moe zijn, omdat het minder energie vergt, om anderen tevreden te stellen, en zo zijn er ongetwijfeld nog veel meer redenen om in allerlei situaties niet uw moedertaal te spreken. Maar kijk uit, elke keer dat u een andere taal spreekt, gaat dat ten koste van uw moedertaal. En heel gemakkelijk glijdt u van de ene uitzonderingssituatie in de andere. Zo waren er voor de Italiaanse Alessandra veel uitzonderingssituaties maar voor haar Ierse man niet één. ‘Hij sprak altijd in alle situaties alleen maar Engels met de kinderen. En dit verschil is goed zichtbaar in het resultaat’, verzucht ze. Het is belangrijk om uw grenzen goed te bewaken en soms mag u uzelf gerust even terugfluiten.

De tafeltaal, een verhaal apart

Een cruciaal taalmoment dat elke dag weer terugkomt is de maaltijd. Een interessante vraag is: welke taal wordt er in meertalige gezinnen tijdens het eten gesproken? De thuistaal, de schooltaal, ieder zijn eigen taal of een gezamenlijke heel andere taal? Het blijkt allemaal mogelijk en hieronder zullen we zien dat er een veelzijdigheid aan antwoorden op tafel kan worden gezet. Laten we dus maar eens kijken in welke taal de geïnterviewde gezinnen hun maaltijd opdienen. Eet smakelijk!

De ambitie om OPOL tot in de puntjes uit te voeren en hier dus ook aan tafel en in andere gezamenlijke gezinsmomenten mee door te gaan, wordt door veel gezinnen gedeeld. In de tweetalige gezinnen kiest men er dan ook grotendeels voor om ieder zijn eigen taal te spreken. In enkele gezinnen kiezen ze ervoor om de thuistaal te spreken tijdens het eten. Hiermee willen ze tegenwicht bieden aan de enorme invloed van de schooltaal. In dit geval heeft de partner uiteraard een uitstekende kennis van die thuistaal. Audun (36, Noors-Frans) vertelt dat het vroeger bij hen thuis van het onderwerp afhing. Beide ouders spreken beide talen goed. En afhankelijk van het onderwerp werd er in het Noors (school, zeilen, auto, technisch) of het Frans (huis, gevoelens, culinaire) gesproken.

Een heel verrassende ervaring had ik bij een Frans-Nederlands gezin. De afspraak voor het interview stond op zaterdagochtend en alvorens met de gesprekken te starten, ontbeet ik samen met het hele gezin. Tot mijn verrassing sprak de Franse heer des huizes mij in het Engels aan en denkend dat het om een misverstand ging, sprak ik Frans terug. Vervolgens hoorde ik echter ook de kinderen Engels spreken tegen zowel hun Franse vader als hun Nederlandse moeder. Dit gezin had er voor gekozen om een derde neutrale taal te introduceren en die tijdens de maaltijden te spreken. De ouders vertelden me dat ze samen Engels spraken voordat ze kinderen hadden en het als een mogelijkheid zagen om op deze manier een derde taal voor hun kinderen te introduceren. Toch zijn ze enigszins teleurgesteld over het resultaat. ‘Ik dacht dat de kinderen het Engels op deze manier wel op zouden pakken, maar dat is niet zo. Ze herkennen wel woorden maar het is niet zo dat ze die dan ook actief gaan gebruiken’, aldus Ariane.

Mijn eigen gezin vormt geen uitzondering op de ambitie om OPOL tot in de puntjes uit te willen voeren en om dus aan tafel ieder zijn eigen taal te spreken. We wilden namelijk dat het voor onze dochters duidelijk en logisch bleef met wie ze welke taal spraken. Zij vinden het normaal om mij in het Nederlands aan te spreken en mijn man in het Italiaans. Omdat ik zelf vloeiend Italiaans en Frans spreek kan ik zowel de conversaties in het Italiaans tussen mijn man en de kinderen als die in het Frans tussen mijn dochters onderling volgen. Mijn man daarentegen spreekt geen Nederlands. Wij wisten van te voren dat deze keuze dus inhield dat mijn man ons niet zou kunnen verstaan. Wij vonden dat dit ongemak deel uitmaakte van het totaalpakket en bovendien zag mijn man het als een kans om Nederlands te leren en zo gelijk met de kinderen op te gaan. Toen de gesprekken verder gingen dan ‘nog een hapje’ en ‘goed zo bordje leeg’ stevende onze oudste dochter hem uiteraard al snel voorbij. De gezellige drukke maaltijden leken voor mijn man soms zelfs een oase van rust omdat hij zich leek ‘uit te schakelen’ als er Nederlands werd gesproken. Toen ik mijn vermoedens wilde testen en op het Italiaans overstapte had hij het inderdaad niet eens door! Mijn man weet dus vaak niet waar we het over hebben. Zeker nu onze dochter tien jaar is en de gesprekken inhoudelijk interessanter maar ook moeilijker worden, is dit lastiger dan we dachten. In de eerste plaats voor mijn man omdat hij zich buitengesloten voelt, maar ook voor ons omdat we steeds alles moeten vertalen. De spontaniteit van de gesprekken verdwijnt en daarmee ook het plezier, want grapjes zijn achteraf lang niet zo leuk. Wij hebben altijd achter onze keuze gestaan om OPOL ook aan tafel door te voeren en het heeft zeer positief bijgedragen aan de meertalige ontwikkeling van de kinderen. Echter nu onze dochters wat ouder worden en ze de talen keurig gescheiden houden, hebben we besloten om de wat diepgaandere gesprekken gezamenlijk in het Italiaans te voeren zodat mijn man er voor de volle 100% aan kan deelnemen en niet steeds een vluchtige en vaak incomplete samenvatting krijgt van wat gezegd wordt. Naast de rol van de taal vinden wij het ook belangrijk om de ander te respecteren.

Het blijkt dat drietalige gezinnen vaker dan tweetalige gezinnen voor een gezamenlijke tafeltaal kiezen. De reden hiervoor is meestal dat een van de ouders (of allebei) de taal van de ander niet begrijpt, laat staan spreekt.

Enkele gezinnen vertelden dat ze ervoor kiezen om aan tafel de schooltaal te spreken die eveneens de taal is waarin de ouders met elkaar communiceren. Het kan dan zomaar gebeuren dat vader en zoon in hun thuistaal in gesprek zijn en plotseling overschakelen op de gezinstaal als mama binnenkomt. Victor (10, Frans-Nederlands-Pools) merkt hierover op: ‘dan zijn we lekker met papa Nederlands aan het praten en dan moeten we ineens Frans praten als mama binnenkomt, dat is soms wel gek.’ De gezinnen geven wel aan dat het nooit helemaal in de schooltaal gaat. Korte onderonsjes heeft men toch ieder in zijn eigen taal.

Eén gezin spreekt in mama’s taal. Die keuze is gemaakt omdat enerzijds papa die taal goed begrijpt en anderzijds ze de tijd compenseren die de kinderen bij de grootouders van papa’s kant doorbrengen.

Een andere opmerkelijke keuze werd gemaakt in een Frans-Italiaans-Portugees gezin in Frankrijk. Beide partners spreken elkaars taal goed genoeg voor een goede conversatie. Toen de kinderen klein waren kozen zij ervoor om aan tafel de taal te spreken van degene die het gesprek begon, op die manier spraken ze oftewel uitsluitend Italiaans oftewel Portugees. ‘Maar nu de kinderen achttien en dertien zijn, worden veel tafelgesprekken ook in de schooltaal Frans gevoerd’, aldus Maria.

Welke taal spreken broertjes en zusjes onderling?

In sommige gezinnen spreken de kinderen de thuistaal niet alleen met hun vader en/of moeder, maar ook met hun broertjes en zusjes! Daar was ik toch wel een beetje jaloers op. Tegen beter weten in heb ik nog lange tijd gehoopt dat mijn kinderen onderling gezellig Nederlands met elkaar zouden babbelen. Hun vader, die volkomen begrijpt dat zijn dochters in het Frans met elkaar praten, vindt het vooral een gemiste kans voor het Italiaans. In mijn gezin heb ik deze hoop ondertussen laten varen en ik herken me dan ook in Daniëlle’s verzuchtende ‘ik heb het losgelaten’, en Francina’s ‘laat maar gaan.’ Uiteindelijk hebben de meeste ouders er vroeg of laat vrede mee dat hun kinderen in de schooltaal met elkaar communiceren en nemen genoegen met het feit dat de kinderen wel onderling hun thuistaal spreken als ze samen met hun vader of moeder zijn en natuurlijk wanneer ze met hun neefjes en nichtjes of andere kinderen in het thuisland spelen.

In de tweetalige gezinnen waar beide ouders dezelfde moedertaal hebben, spreken broertjes en zusjes onderling wel vaak de thuistaal, maar dan weer niet in alle situaties. Heleen (Frans-Nederlands gezin, twee Nederlandse ouders) vertelt dat haar dochters in het Frans spelen, maar dat de regie en de aanwijzingen in het Nederlands gebeuren. Dat ziet er dan ongeveer als volgt uit:

C ‘We spelen prinsesje, dan was jij de prins en ik de prinses. En we woonden in een groot kasteel. OK?’

P ‘Ja, goed.’ ‘Bonjour princesse comment allez vous?’

C ‘Très bien prince, je vous en remercie.’ ‘Nee, wacht even, je moet wel een buiging maken!’

P ‘OK, dat is goed. We beginnen overnieuw.’ ‘Bonjour Princesse comment allez vous…’

Deze combinatie is even hilarisch als geniaal. Zonder dat daarover afspraken zijn gemaakt, worden de talen volgens een strikte logica gebruikt en tot in de details gerespecteerd.

Onderstaande grafieken laten in één oogopslag zien welke taal broertjes en zusjes in de geïnterviewde gezinnen met elkaar spreken en benadrukken het verschil in taalgebruik tussen de verschillende typen meertalige gezinnen. Zo zien we dat drietalige broertjes en zusjes onderling nooit de thuistalen spreken terwijl tweetalige kinderen dat juist weer wel doen. Daarbij valt op dat tweetalige kinderen wiens ouders uit hetzelfde land komen onderling altijd de thuistaal spreken terwijl tweetalige kinderen met maar één anderstalige ouder onderling zowel de thuistaal als de schooltaal spreken. Het valt ook op dat deze kinderen minder lijken te mixen, het is de ene of de andere taal. Terwijl zowel de drietalige als de tweetalige kinderen met twee anderstalige ouders, hun talen vaker mixen.

Welke talen spreken broertjes en zusjes onderling?

Welke keuzes maken andere meertalige gezinnen?

Een kijkje achter de schermen bij een handjevol meertalige gezinnen levert een interessant palet op. Ik denk dat menig lezer zich met plezier in de voyeursstoel zal nestelen om te genieten én te leren van onderstaand relaas over de keuzes en de gezinslogica daarachter van andere meertalige gezinnen.

Drietalige gezinnen

Bij het Frans-Italiaans-Vietnamese gezin van Daniela gaat het als volgt. Daniela en haar man spreken samen Frans. Daniela spreekt Italiaans met haar twee kinderen (4) en haar man spreekt meestal Vietnamees maar soms ook Frans met de kinderen. Zelf is hij namelijk op achtjarige leeftijd naar Frankrijk gekomen. De Vietnamese opa en oma spelen een grote rol in de opvoeding en spreken uitsluitend Vietnamees met de kinderen. De kinderen zijn vanaf acht maanden naar de Franse crèche gegaan en vervolgens naar de Franse school waar ze altijd Frans spreken.

Bij het Frans-Italiaans-Portugese gezin van Maria spreken de twee kinderen over het algemeen Italiaans met hun moeder en Portugees met hun vader. Maria vond deze verdeling makkelijker vol te houden toen de kinderen klein waren omdat het Frans zich vanaf het moment dat ze naar school gingen, in de thuistalen mengt. Toch blijft het aardig lukken, ook nu de kinderen achttien en dertien jaar zijn. Maria en haar man spreken samen Frans want ‘dat is de taal waarin we op hetzelfde niveau zitten’, aldus Maria. Wel spreken ze elkaars taal goed en kozen er toen de kinderen klein waren bewust voor om in het bijzijn van de kinderen geen Frans te spreken maar de taal van diegene die het gesprek begint.

De Finse Minna, Frans-Fins-Italiaans gezin, spreekt Fins met haar dochter (5) en Italiaans met haar Italiaanse man en soms Frans als het over werk gaat. Hij spreekt Italiaans met hun dochter. Waar Minna heel consequent was, greep haar man steeds vaker naar het Frans terug. ‘En dat begreep ik niet want hij spreekt minder goed Frans dan ik omdat hij veel korter in Frankrijk woont en bovendien een zwaar accent heeft. Het gebeurde zelfs dat wij samen Italiaans praatten en hij tussendoor iets in het Frans tegen onze dochter zei!’ Dit speelde zich af in de periode dat Zoé net begon te praten maar nooit iets in het Italiaans zei. Dit veroorzaakte veel onzekerheid bij haar Italiaanse vader. Sinds ze afgelopen zomer alleen bij oma in Italië was en daar uitsluitend Italiaans sprak, lijkt dit probleem opgelost. De wetenschap dat Zoë Italiaans verstaat en spreekt geeft papa weer moed om Italiaans tegen haar te praten. Ook Minna is opgelucht want ze vreesde dat haar gezin zou afglijden naar een ongelijke driehoeksverhouding tussen de talen, waarin door ongemak of jaloezie ook het Fins aangetast zou worden en alles uiteindelijk Frans werd.

In het Nederlands-Berbers-Arabische gezin van Wahida sprak zij Berbers met de kinderen en haar man Arabisch. Op tweeëneenhalve jarige leeftijd gingen de kinderen naar de crèche waar ze hun eerste Nederlands kregen. Sinds de scheiding is de Arabische input gestopt, maar de oudste van twaalf jaar gaat nu naar de Moskee om Arabisch te leren. Wahida spreekt goed Nederlands maar heeft er voor gekozen om systematisch Berbers tegen haar kinderen te praten die echter voornamelijk in het Nederlands antwoord geven.

De drie dochters (7, 5 en 3) van het Frans-Nederlands-Tsjechische gezin van Francina spreken Nederlands met mama en Tsjechisch met papa, met hun Tsjechische oma die vlakbij woont en met de oppas die twee keer per week komt. Frans spreken ze op school en met de vaste oppas die er elke dag is. Als het hele gezin samen is, wordt er Nederlands gesproken, om tegenwicht te bieden aan het grote aanbod Tsjechisch. Francina en haar man spreken samen Nederlands. De kinderen zitten op een reguliere Franse school en gaan op woensdagochtend naar de Nederlandse les. Tot hun zesde jaar gaan ze op zaterdag ook naar een Tsjechische kleuterschool.

Het Frans-Nederlands-Poolse gezin van Steven vindt zichzelf niet heel consequent en dus ook niet met de talen. Steven spreekt in principe Nederlands met zijn zoon (10) maar de alledaagse en zakelijke dingen gaan meestal in het Frans. Mama spreekt zowel Pools als Frans met hun zoon. Op school wordt uiteraard Frans gesproken en Frans is ook de gezinstaal. Hun zoon is tot negenjarige leeftijd altijd naar Nederlandse les gegaan. Verder gaat hij vaak naar oma in Nederland en brengt iedere zomer een maand in Polen door.

Voor het Frans-Engels-Italiaanse gezin van Alessandra was de taalbasis als volgt, Italiaans met mama, Engels met papa en Frans op school. Samen spreken Alessandra en haar man Frans. Toen de kinderen nog niet leerplichtig waren, brachten Alessandra en haar kinderen lange periodes in Italië door waardoor de talen goed met elkaar in evenwicht bleven. Deze trips zijn gestopt toen de oudste op zesjarige leeftijd naar school ging. De jongste heeft dus een minder goede Italiaanse basis meegekregen. Toen de jongste zes was, is het gezin voor anderhalf jaar naar het vaderland Ierland verhuisd. Het Engels kreeg toen in alle opzichten de overhand en Alessandra is toen naast het Italiaans ook veel Frans gaan spreken om die taal wel levend te houden, ze zouden immers binnenkort weer naar Frankrijk terugkeren. Bij terugkomst in Frankrijk is de oudste dochter (13) naar een internationale school Frans/Italiaans gegaan. Haar Franse basis was al goed, omdat ze in Frankrijk had leren lezen en schijven en haar Engels was in anderhalf jaar Ierland zowel mondeling als schriftelijk geperfectioneerd en op de internationale school heeft ze vervolgens goed Italiaans leren schrijven. Haar broertje daarentegen (9) is bij terugkomst naar de reguliere Franse school gegaan, maar hij had niet leren lezen en schrijven in het Frans en moest dus een enorme inhaalslag maken. Ook had hij de basis in Ierland niet meegekregen omdat ze daar al op vijfjarige leeftijd starten met lezen en schrijven, een jaar eerder dan in Frankrijk, en hij pas op zijn zesde in Ierland aankwam.

Tweetalige gezinnen

De Nederlandse Ariane, Frans-Nederlands gezin, vertelt dat ze ‘niet anders kan dan alleen maar Nederlands tegen haar kinderen (10 en 12) spreken en dat dus ook doet.’ Haar kinderen spreken echter niet altijd Nederlands terug en Ariane vertelt dat ze daar ook niet heel alert op is. Met de Franse papa spreken ze Frans. Dit gezin heeft ervoor gekozen om aan tafel Engels te praten.

De zoon (7) van de Nederlandse Simone en haar Griekse man (Nederlands-Grieks gezin), spreekt tot grote teleurstelling van Simone altijd Nederlands, dus ook tegen zijn Griekse vader. Zijn vader probeert wel Grieks te blijven praten, maar doordat mama en zoon altijd Nederlands praten neemt ook hij steeds vaker in het Nederlands aan de gesprekken deel.

De Franse Anne Sophie, Frans-Duits gezin, vertelt dat zij altijd Frans spreekt behalve als ze in Duitsland zijn, dan probeert ze in het Duits mee te doen om zo het gezin compleet in het Duits onder te dompelen. Haar Duitse man spreekt in principe altijd Duits tegen de kinderen (5 en 3) maar vertaalt veel in het Frans uit angst dat ze hem niet begrijpen. De kinderen spraken tot nu toe bijna geen Duits maar sinds kort begint de oudste toch af en toe voorzichtig in het Duits te antwoorden, uiteraard tot grote vreugde van zijn vader.

Voor het Frans-Nederlandse gezin van Stanneke is de taalkeuze voor de hand liggend. De Nederlandse Stanneke spreekt altijd Nederlands met de kinderen (13, 11 en 9) en haar Franse man altijd Frans. Maar om de kinderen een zo groot mogelijke kans in de thuistaal Nederlands te geven, zitten twee van hun drie kinderen op een internationale school waar ze naast het reguliere Franse onderwijs ook zes uur per week Nederlands krijgen. De jongste is er niet toegelaten omdat zijn Nederlands te zwak was. ‘Het is moeilijk om hem nu nog op de Internationale school te krijgen’, vertelt Stanneke ‘want het verschil tussen zijn niveau en het vereiste niveau wordt steeds groter. Hieruit blijkt dat deze Internationale school echt een enorme meerwaarde voor het niveau van hun Nederlands is.’ Verder heeft dit gezin een Nederlandse au pair in huis.

De Nederlandse Daniëlle, Frans-Nederlands gezin, spreekt altijd Nederlands met de kinderen (13 en 10) en haar Franse man altijd Frans. Samen spreken Daniëlle en haar man Frans. De kinderen zijn vanaf hun vierde jaar altijd naar Nederlandse les gegaan. Daniëlle is streng en rigoureus en de kinderen hebben een zeer goed niveau Nederlands.

Het Frans-Nederlandse gezin van de Nederlandse Elise is dit jaar van Frankrijk naar Nederland verhuisd. In Frankrijk hebben de kinderen (10 en 6) altijd een groot aanbod aan Nederlands gehad want niet alleen Elise spreekt Nederlands met de kinderen, maar ook haar Franse man spreekt veel Nederlands met ze. ‘Dat is spontaan zo gegroeid zonder dat daar afspraken over zijn gemaakt’, vertelt Elise. Verder was er een Nederlandse oppas en gingen de kinderen naar Nederlandse les. Sinds tien maanden woont het gezin in Nederland en Elise vertelt me dat er eigenlijk niet heel veel is veranderd in hun taalpatroon behalve dat papa nu hoofdzakelijk Frans spreekt en dat Elise daar vaker in mee gaat om het gesprek opzettelijk in het Frans te houden wat ineens de minderheidstaal is geworden. De oppas is nog steeds Nederlands maar de meisjes hebben de Nederlandse les verruild voor Franse les en er worden veel Franse boeken gelezen.

Het Nederlands-Engelse gezin van de Nederlandse Masja en haar Engelse man heeft er bewust voor gekozen om thuis alleen maar Engels te spreken. Dat wil zeggen dat Engels niet alleen de gezinstaal is, maar ook de taal die de Nederlandse Masja met haar kinderen (6, 3 en 1) spreekt. Hun argument was dat het Nederlands toch wel komt omdat de kinderen in Nederland opgroeien. ‘We weten dat velen er bewust voor kiezen om hun eigen taal te spreken maar wij waren ons ervan bewust dat de Engelse input dan laag zou zijn omdat vader minder aanwezig is’, aldus Masja. ‘Nu de kinderen naar school gaan is het voor mij als Nederlandse moeilijker om dit patroon vast te houden. Voor mijn Engelse man gelukkig niet.’

De Griekse Tatiana, Nederlands-Grieks gezin, probeert zoveel mogelijk Grieks tegen haar kinderen (12 en 9) te spreken maar tot haar grote spijt geven de kinderen antwoord in het Nederlands. Tatiana kiest zelf ook voor het Nederlands bij moeilijke onderwerpen, als er andere Nederlanders bij zijn en buitenshuis. Volgens Tatiana spreken de kinderen geen Grieks tegen haar omdat zij goed Nederlands spreekt. Haar Nederlandse man spreekt altijd Nederlands met de kinderen.

Fadhila, Heleen, Miranda en Armen hebben alle vier een partner uit hetzelfde land. In deze tweetalige gezinnen wordt thuis altijd de thuistaal gesproken. Daarover zijn geen keuzes gemaakt. Wel zijn er keuzes gemaakt over de uitzonderingssituaties zoals welke taal er buiten de deur wordt gesproken of in welke taal er huiswerk wordt gemaakt. Meer dan bovenstaande gezinnen kiezen zij ervoor om buiten de deur en in aanwezigheid van anderen, de schooltaal te spreken. Het grote aanbod aan thuistaal staat hen mogelijk meer vrijheid toe voor een uitstapje naar de schooltaal.

Hoe weet mijn kind wanneer hij welke taal tegen wie moet spreken?

Na al deze strategieën, technieken en scenario’s vraagt u zich misschien af hoe meertalige kinderen het nu klaarspelen om elke keer weer de juiste taal tegen de juiste persoon te spreken! Vergissen ze zich dan nooit? Het antwoord op die laatste vraag is dat ze zich zelden vergissen. De meeste ouders geven aan dat hun kinderen feilloos weten tegen wie ze welke taal moeten spreken, dat de meesten dat ook doen en dat ze zich zelden vergissen. Natuurlijk zegt ieder kind wel eens iets in de schooltaal tegen zijn anderstalige vader of moeder, maar dat is meer uit gemak dan uit onwetendheid. Natuurlijk bestaan er voorbeelden van kinderen die wel degelijk weten welke taal ze moeten spreken, maar zich daartegen verzetten. Over het algemeen weten kinderen echter precies welke taal ze tegen wie moeten spreken.

Een groot deel van de kinderen geeft aan dat het automatisch gaat bij de mensen die ze kennen. Dit geeft nogmaals aan hoe belangrijk het is om duidelijk en consequent in uw taalkeuze te zijn, om zo het taalautomatisme zoveel mogelijk voor uw kind te bewerkstelligen.

Maar uw kind praat niet alleen maar met u! Hoe weten kinderen nu welke taal ze tegen een vreemde moeten spreken? Ik heb de vraag aan de kinderen zelf gesteld en met hun heerlijke nuchtere logica legden ze me uit dat ze vaak al aan het uiterlijk kunnen zien welke taal iemand spreekt. Het verschil tussen een Nederlander, Engelsman, Fransman, Italiaan, Portugees, Pool, Griek, Tsjech, Deen of Duitser is blijkbaar overduidelijk! De wat voorzichtigere kinderen proberen signalen op te vangen, een lichaamsbeweging bijvoorbeeld of liever nog een gesproken woord om alle onzekerheid weg te halen. Sebastiaan (7, Nederlands-Grieks) heeft nog een andere truc, hij vertrouwde ons toe dat hij het aan de temperatuur kan voelen ‘want in Griekenland is het warmer en in Nederland kouder en dan weet ik welke taal ik moet praten.’ Meerdere kinderen redeneren zoals Sebastiaan en gaan er heel mathematisch vanuit dat de kans groot is dat een onbekend persoon in Nederland Nederlands spreekt en proberen die taal dus als eerste. Als er geen reactie komt gaan ze naar andere aanknopingspunten zoeken.

Als kinderen eenmaal iemand in een zogenaamde taalcategorie hebben geplaatst, blijft die persoon daar ook in zitten. Zo had mijn dochter een Italiaan in de taalcategorie Italiaans geplaatst omdat ze al enige tijd in het Italiaans hadden zitten praten. Gefascineerd door het feit dat zij drie talen spreekt, lokte hij haar vervolgens in gebrekkig Frans tot een Franse conversatie uit. Maar daar trapte mijn dochter niet in, en de meeste kinderen zullen daar niet in trappen! Hun doel is simpelweg om zo succesvol mogelijk te communiceren en waarom zullen ze dat doen in een taal die hun gesprekspartner gebrekkig beheerst?

____________________

[1.] – [terug] Kuiken, Folkert & Linden, van der Elisabeth (2012). Het succes van tweetalig opvoeden. Gids voor ouders en opvoeders. Leuven/Den Haag: Acco. P 114.

Inhoudsopgave

Meertalig opvoeden. Uw kind zal u dankbaar zijn

Voorwoord

Bij wijze van inleiding | Het mooiste cadeau aan uw kind, maar het gaat niet vanzelf

DEEL I

1. Welke taal spreken we wanneer en tegen wie?

2. Hoe houd ik het vol door de jaren heen?

3. Ik heb altijd mijn moedertaal tegen mijn kind gesproken, waarom spreekt hij het dan niet?

4. Wat is voldoende taalaanbod?

5. Moet ik alle foutjes van mijn kind verbeteren?

DEEL II

6. Hoe vergelijkbaar zijn een-, twee-, en drietalige kinderen?

7. Wat gebeurt er in het hoofd van mijn kind?

8. Wat een rommeltje, mijn kind gebruikt de talen door elkaar!

9. Help, mijn kind kent minder woorden dan zijn eentalige vriendjes!

DEEL III

10. Wie is mijn kind eigenlijk?

11. Het komt door de talen!

12. Het komt door de cultuur!

13. Is mijn kind wel echt meertalig als hij niet kan lezen en schrijven in de talen?

Toegift | Help, mijn kind verbetert mij!

Tot slot

Dankwoord

Namenlijst

Definities van gebruikte begrippen

Geraadpleegde literatuur

Bijlage | De interviews