Janneke Stegeman

Heb je hem weer

24 preken voor sceptici en andere gelovigen

e-editie september 2017, naar de tweede printrun juli 2017

© 2017 Janneke Stegeman | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwpoortkade 2A, 1055 RX Amsterdam

Omslag beeld © cc0 public domain

ISBN 9789461648402 | NUR 742

www.uitgeverijvangennep.nl

1. Big Data en God

GENESIS 1: 1-2

1:1

In den beginne schiep God de hemel en de aarde.

2

De aarde was woest en leeg,

duisternis over de oervloed –

de adem van God scheerde over de wateren.

David Van Reybrouck schreef dat in ieder mens een Corsicaans bergdorp met ruzie schuilt. Inderdaad, we zijn niet eenstemmig of eenduidig. Ik zeg: we zijn chaos, en we proberen onszelf met zoekvragen tevoorschijn te roepen: wie ben ik? Houd ik van jou?

Bij zo’n veelkoppig monster als Big Data dat beschikt over alle informatie, dat de toekomst kan voorspellen, en zelfs beïnvloeden – kom je al gauw uit bij een religie zoals het christendom.

Lange tijd was God – over haar weet ik als theoloog waarschijnlijk net zo veel of weinig als jullie – de ongekroonde koning van de Big Data. Almachtig en alwetend.

Dat perspectief op God leidde tot het idee van predestinatie. Het gaat om deze vraag: wat is de verhouding tussen de almachtige Big Data God en de kleine voortscharrelende mens? Is er nog ruimte voor zoiets als vrije wil?

Tussen twee haakjes: in mijn ervaring is vrije wil een ongelooflijk weerbarstig concept. Op heldere momenten zie ik ongeveer 51 verschillende factoren die mijn zogenaamde vrije keuzes sturen, en die vaak tegenstrijdig zijn.

Predestinatie is een oplossing die weinig ruimte laat voor menselijke vrijheid. God heeft besloten tot de schepping, en tot de bestemming van ieder mens. Al in de moederschoot had God er weet van hoe het zou lopen met je leven. En – en daar gaat het natuurlijk om – hoe het zou aflopen. Je bent uitverkoren of verloren. De hemel of de hel.

Waarom zou je dan je bed nog uit komen? Het leven met z’n chaos, rompslomp, valkuilen en extase is grotendeels buitenspel gezet. Het gaat om de uitkomst, die bovendien tevoren al vaststaat. Je krijgt er angstige mensen van, die zich hun leven lang afvragen of God hen nu heeft uitverkoren of niet.

Anders dan God heeft Big Data geen masterplan. Die ongelooflijke berg data is nog niks, is vormloos, chaos. Data doesn’t want to make converts, anders dan sommige christenen. Data worden pas iets als er een zoekvraag op wordt losgelaten. In het extreme geval, als de verkeerde machten de vragen stellen, kan Big Data leiden tot een wereld zo apathisch en saai als die van predestinatie kan zijn. Mensen bestaan alleen nog in hun data.

Maar zover hoeft het niet te komen. Ik heb er sowieso een hekel aan als theologen een mensbeeld bekritiseren waaraan we eerst zelf hebben meegeholpen – dat van de mens die teruggebracht kan worden tot een essentie: wel of niet gered, in het geval van predestinatie.

Liever zeg ik iets over mijn eigen mensbeeld.

Wij zijn een mysterie. Wij zijn niet terug te brengen tot een essentie.

Ik besta ook in wat ik niet zeg, en niet eens durf te denken. Ik ben ook in nietsdoen, ook in wat ik niet doe.

Ik besta niet alleen in wie ik liefheb, maar ook in naar wie ik verlang. Ik ben niet alleen mijn data, ik ben ook dit lichaam, dat aarzelt, struikelt, zich inhoudt, zich vergist, herstelt, op nieuwe gedachten komt.

Ik ben ook de sappen die ik uitscheid: bloed, zweet, vocht, tranen. Ik ben ook in de ruimte tussen mijn gedachten.

Levenslust bestaat bij de gratie van onzekerheid, chaos, angst. Niet bij opslaan en kopiëren, wel bij onderbreking en verzet. Daarom is kunst zo belangrijk: art is disruption. Religie is dat trouwens ook. Toegegeven, dat is niet altijd zo zichtbaar.

In de woorden van Aurelius Augustinus, de Berber en kerkvader: ‘Bemin, en doe verder wat je wilt.’

2. Schaamte en daar voorbij

Fragment uit De schaamte voorbij, Anja Meulenbelt:

‘Mijn lijf wordt soepel. Mijn gezicht gaat open. Ik vergeet hoe ik eruit zie. Er is geen spiegel in het kamp, uit principe niet. Geen plaats waar ik mijn dagelijkse inspectie hou om opnieuw te constateren wat er allemaal niet aan me deugt. Ik vergeet wat ik lelijk vind aan mezelf. Weet alleen nog dat het lekker is, koud water tegen mijn door de zon verhitte vel, de wind langs mijn kut. Ik merk dat ik anders ga kijken. Dat ik naar de oudere vrouwen niet meer kijk met de automatisch schattende blik, te dik, hangborsten, maar dat ik zie hoe ze lopen, hoofd in de lucht, fiere ruggen en brede wiegende heupen die ik mooi ga vinden. De nieuwe vrouwen die nog dagelijks aankomen zijn zo te herkennen. Aan de onwennige stijve manier waarop ze lopen zonder kleren aan, aan de manier waarop ze zorgelijk naar beneden kijken, schattend, buik, borsten, benen. Aan de stijfheid in hun schouders en een schuwe glimlach als je ze open aankijkt. ’s Avonds zingen we: vrouwen boven de veertig, gooi je korset weg en je krulspelden en je slaaptabletten. Kom maar bij ons – bij ons ben je mooi.’

GENESIS 3: 1-8

GENESIS 3: 6-7

6

Toen zag de vrouw

dat de boom goed was om van te eten,

een lust voor het oog was die boom,

begeerlijk was die boom – ze zou tot inzicht komen...

Zij nam een van zijn vruchten en at,

en gaf hem ook aan haar man naast haar,

hij at –

7

toen gingen de twee de ogen open

en zij wisten zij waren naakt.

Zij regen vijgenbladeren aaneen

en maakten schorten.

Een tijd geleden las ik De schaamte voorbij, en het boek ontroerde me. Ik vond het veel actueler dan ik had gedacht: Anja Meulenbelt beschrijft worstelingen met lichamen – dat van haarzelf en die van anderen, gemodder en extase in bed, dwingende keurslijven van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Veel is veranderd, maar ook veel is heel herkenbaar. In dat verband is Genesis 3 een ontzettend irritante tekst. Het verhaal dat bekendstaat als de Zondeval heeft zeker niet de meest constructieve bijdrage geleverd aan het westerse christelijke mens- en wereldbeeld.

Ik vraag me af: hoe zit het, eeuwen na Genesis en generaties na Anja, met onze post-christelijke lichamen, het jouwe en het mijne? En hoe zit het met schaamte?

Als ik Genesis 3 lees, hoor ik: ongemakkelijke lichamen, pijn en moeite, slechte vrouwen, vrouwen die pijn lijden, mensen die moeten zwoegen. Mensen die elkaar niet vinden, van elkaar vervreemd blijven – zo is het leven. Een nogal demotiverend en vervelend verhaal wordt het op die manier. Eens was alles goed, toen ging het helemaal mis. Zo mooi zal het in het leven nooit meer worden, behalve in het hemels paradijs. Zo bezien, is een mensenleven meer teleurstelling dan groei en mogelijkheden. Ons lichaam meer een bron van schaamte dan van vreugde.

Zo’n deprimerende, larger than life-interpretatie van de tekst is alleen niet noodzakelijk. Ja, in een bepaalde christelijke traditie is die tekst tot een systeem geworden. De start van een dwingend verhaal, dat gaat van paradijs naar zondeval, via lek en gebrek en tekortschieten, naar genade, vergeving en het hemels paradijs. Ik zie familieleden voor me gebukt onder zondebesef, ik herinner me lange discussies met christenen over de positie van de vrouw. ‘Ja, maar Eva…’

Laten we de ballast die aan deze tekst hangt even terzijde, en doen wat Anja deed, daar in Frømso: kijken met nieuwe ogen. Ik stel voor dat we dit verhaal lezen als een verhaal over volwassen worden. Daarbij hoort: keuzes maken, verantwoordelijkheid nemen, vrijheid. Dus ook fouten maken, en dat durven.

We zien in een tuinachtige setting twee mensen die van toeten noch blazen weten, de onschuld zelve. Er is er ook een, de slang, die wel weet waar de klepel hangt. De rol van de slang is een interessante: de slang voert de twijfel in, de andere mogelijkheid. Het voorbijzien aan hoe de dingen zich presenteren.

Die boom daar in de tuin is de boom van kennis van goed en kwaad. Daarvan eten, mocht niet. Waarom niet, vraag je je af. Ik heb lang gedacht dat volwassenen ‘affe’ mensen waren – klaar, niks meer aan doen – maar inmiddels zou ik zeggen dat volwassenheid bestaat in het vermogen verantwoordelijkheid te nemen voor je daden en gevoelens. Volwassen worden dus als een levenslang project, niet een bereikte staat. Een proces van vallen en opstaan: niet weglopen voor dingen, serieus nemen wat er in je omgaat, wat je doet en laat, en hoe dat jou en anderen vormt.

Kennis van goed en kwaad doe je op door het erop te wagen, fouten te maken, te leven. Goed, fout, het grijze gebied ertussen, het schipperen tussen verschillende belangen – je moet het ontdekken. Die boom staat symbool voor dat leerproces. Eva gaat dat ontdekken, en daarmee begint het leven pas echt.

Het paradijs is namelijk geen leven. Het is een soort all-inclusive-vakantie – lekker om uit te rusten en van het goede leven te genieten, maar het is totaal kunstmatig. In een paradijs kun je je niet ontwikkelen, je kunt namelijk geen fouten maken. Het leven zoals wij het kennen, begint pas buiten het paradijs.

Het linke van een massief idee van zonde, of een onhaalbaar ideaal van perfectie, is dat je je gaat schamen voor fouten. Dat je denkt ze te moeten toedekken. Schaamte is, denk ik, alles wat je ervan weerhoudt jezelf te accepteren zoals je bent. Dan is het heel eng om je te verbinden. Dat is wel waar ik in ieder geval op uit ben: open lijntjes met anderen, via mijn eigenste binnenste. Dus zonder dat we stukjes van onszelf onder het tapijt schuiven.

In mijn traditie – van huis uit ben ik synodaal Gereformeerd – zijn schaamte en seksualiteit met elkaar verbonden. Het waren in de eerste plaats vrouwen die het onderspit dolven: zij kregen de rol van de hoedsters van de seksualiteit. Vandaag is het zo dat meisjes rond hun negende het meest positief zijn over hun lichaam. Daarna worden ze onder invloed van dwingende reclamebeelden steeds meer kritisch, onzeker, en afwijzend ten opzichte van hun eigen lichaam. Dat kunnen we niet de christelijke traditie alleen in de schoenen schuiven. De bevrijding die Anja en de haren voor ogen hadden, heeft niet geleid tot een vrije, vriendelijke en respectvolle omgang met onze en andermens’ lichamen. Onze cultuur is er een geworden van perfecte lichaamsplaatjes.

Je kunt erop worden afgerekend dat je te weinig kleding draagt, of dat er in die weinige kleding niet het juiste lichaam zit. Of, en dat geldt bijvoorbeeld voor moslima’s, dat je juist te veel of de verkeerde kleding draagt. Schaamte is niet alleen een individueel fenomeen, het is ook een machtsmiddel. Het is effectief om mensen klein te houden, of hen tot consumenten te maken die steeds blijven aanschaffen en investeren om aan uiterlijke maatstaven te voldoen. Tevreden zijn met je eigen lichaam en keuzes maken die daarbij passen, is haast een daad van verzet geworden. Net als een hoofddoek of burkini, of dik zijn en je daar prima bij voelen, of slonzig, of vrouw-en-harig.

Gelukkig biedt de christelijke traditie meer dan afwijzing van lichamen. Het is juist een nogal lichamelijke godsdienst als je erop gaat letten. De lichamen die centraal staan, zijn niet perfect, en toch heerlijk. Het zijn lichamen die littekens dragen, en toch ‘heel’ en ‘heerlijk’ zijn, zoals dat van Jezus. Iemand die stottert en toch spreekbuis is van bevrijding, zoals Mozes. Een mens die zich met vallen en opstaan ontwikkelt, zoals Eva.

We worden niet geboren als ‘affe’ mensen en we worden ook nooit af; gaandeweg worden we, en vervolgens veranderen we weer. Wie wij zijn in ons lichaam ligt ook niet vast.

In de woorden van Rumi:

‘Dit stoffelijk lichaam is het hemelse licht in ons.

Engelen zijn jaloers op onze schranderheid.

Soms is een engel jaloers op onze zuiverheid.

Soms slaat zelfs een duivel op de vlucht voor het beest in ons.’

3. Woede

GENESIS 4

GENESIS 4: 5-6

5

Naar Kaïn en zijn gave keek hij niet.

Toen ontvlamde Kaïn

en zijn aangezicht viel.

6

JHWH sprak tot Kaïn:

Waarom ben je ontvlamd,

waarom valt je aangezicht?

In mijn kinderjaren legden kindernevendienstjuffen en -meesters dit verhaal ongeveer zo uit: Kaïn was slecht en kwaadaardig, Abel goed en onschuldig. Het was de bedoeling dat wij Abel als rolmodel zouden kiezen. Abel: een geordend, verstandig mens, op wiens offers God goedgunstig neerkijkt, en die altijd netjes zijn huiswerk zou maken.

Ik heb me altijd meer verwant gevoeld met Kaïn. De boze woesteling, die knarsetandend toekijkt hoe zijn offer in het niets verdwijnt. Hij had zijn best gedaan, maar kennelijk was het niet genoeg. Kaïn die nog even een poging doet zijn gekrenkte woede binnen te houden, maar het dan toch allemaal verknalt. Woede, jaloezie. Het leven blijkt in ruime mate in die gevoelens te voorzien, veel meer dan meesters en juffen deden vermoeden.

Ik ben vast niet de enige die met deze beelden is opgegroeid en niet zo goed weet wat te doen met moeilijke gevoelens. We leven maar een beetje om die emoties die op uitbarsten staan heen. Gevoelens binnenhouden leek mij lange tijd een goede oplossing, beter voor mijn imago en makkelijker voor de nabije medemens. Die ingeslikte emoties vreten je alleen op, kwam ik achter. Of komen er op een onbewaakt ogenblik alsnog uit, met een intensiteit die niet helemaal gepast is voor de situatie. Tijd dus om aandacht te besteden aan die emoties. Nu blijkt dat een ongezellige en nare bezigheid, en de dingen worden er niet onmiddellijk beter op, is mijn ervaring.

Geen kant-en-klare oplossingen dus van mijn kant, wel een nadere kennismaking met de Kaïn in onszelf.

Wij lezen dit verhaal bijna automatisch in de vergelijkstand, met Kaïn en Abel in de rollen van twee kinderen die een tekening hebben gemaakt: die van Abel wordt onder loftuitingen aan de hele klas getoond, die van Kaïn wordt voor ieders oog afgekraakt. God ontpopt zich als nare en partijdige leerkracht die het ene kind boven het andere verkiest. Het kind Kaïn zit natuurlijk mokkend en boos in een hoekje.

Het ligt anders als Kaïn en Abel volwassen zijn, die verantwoording kunnen nemen voor hun doen en hun laten, hun vallen en opstaan. Kaïn zoekt verbinding met de hemel, en brengt een offer Het enige wat God daarover zegt is: handel goed, dan kun je de ander recht in de ogen kijken. Oftewel: goed handelen schept verbinding. Het klinkt mij in de oren als een opening, goede raad. Die woorden doen een beroep op Kaïns vermogen het anders te doen. Het is niet dat Kaïns pogingen om verbinding te maken voor eeuwig gedoemd zijn te mislukken. Maar zoals dat wel vaker gaat met opbouwende kritiek: Kaïn voelt zich tot op het bot afgewezen, te kijk gezet, te min. Dat is schaamte, en dat gevoel is destructief: je voelt je klem gezet. Herkenbaar, en dat is precies wat zorgt voor die waas voor je ogen. Dan rest er weinig dan de uitweg van woede, of zelfs geweld: Kaïn ruimt Abel uit de weg.

Wat nu? In woede uitbarsten is geen optie, woede inslikken evenmin. Ondertussen horen woede en jaloezie bij mens-zijn. En ze zijn niet altijd negatief. Integendeel. Ze zeggen iets over wat we wensen, wat we verlangen, waarin we gekwetst zijn, waar onze angsten zitten. Boosheid helpt om je grenzen aan te geven, en dat uitspreken kan veel helderheid geven, en verdieping van relaties. Evengoed: we zijn er huiverig voor, want op het oog leiden woede en jaloezie helemaal niet tot verbinding. We zijn bang dat anderen ons alleen in de gepolijste versie willen, niet met alles erop en eraan. Dat we de ander van z’n sokken blazen met onze woede, of ons van de ander vervreemden met onze jaloezie.

Het wordt anders zodra er geweld in het spel komt. Ik weet niet alles over woede, maar dit wel: geweld is geen oplossing. Kaïn slaat Abel dood, en vanaf dat moment is hij bang. Zo gaat dat met geweld: geweld beschadigt – de geweldenaar zelf en degenen die door geweld worden getroffen.

Je kunt je afvragen voor wie Kaïn, tenslotte de zoon van het eerste mensenpaar, bang is. Voor ‘de andere mensen’, staan er. Die duiken een beetje pardoes in het verhaal op. Wij lezers wisten nog niets van hen. Volgens mij is het wel raak: het is altijd de wat vormeloze groep ‘andere mensen’ die we vrezen. Het verhaal biedt daarvoor een oplossing die ook realistisch is, maar ook erg onhandig. Wie Kaïn doodt, zal zevenmaal worden gewroken. Zo leidt Kaïns eerste geweld tot een spiraal van angst en wraak. Steeds angstiger mensen moeten steeds hogere muren opwerpen en met steeds meer geweld moeten dreigen. Ze moeten de Gazastrook nog eens bombarderen, of ons wapenarsenaal uitbreiden, om ‘veiligheid’ te scheppen. Zodat we ons niet zo verdomd kwetsbaar voelen. We worden daarvan alleen niet minder kwetsbaar.

Dat is de realiteit van geweld en doden. Ook in subtielere vormen, dus alle vormen en varianten waarin we onze eigen kwetsbaarheid aan het oog willen onttrekken en muren bouwen. Alleen onze sterke kanten mogen het daglicht zien. Het leidt ertoe dat we onszelf beperken en van levensenergie beroven.

Kaïn ontvangt in het verhaal een teken: Kaïnsteken. Daarmee wordt hij gemarkeerd als een gemankeerd mens. Het is zichtbaar aan hem dat hij iets meedraagt. Volgens mij heeft dat enigszins geheimzinnig teken potentie. Ik, jij – we hebben allemaal aan de ontvangende en uitdelende kant van schaamte, jaloezie en woede gestaan. Een vervelende omstandigheid, kun je denken. Was alles en iedereen maar perfect, en ik ook, zoals in dat nooit bestaande paradijs, of in de utopie van de toekomst, straks, na de volgende oorlog, dan is alles perfect. Als ik jou hiertoe zachtjes dwing, of daartoe verander, dan wordt alles goed.

Onzin natuurlijk. Ik vind dat onze gemankeerdheid juist iets hoopvols heeft: bij ieder medemens, ieder vervelend, of inspirerend, of irritant, of lawaaierig medemens, iedereen die praat in de stiltecoupé, iedereen die je raakt waar het pijn doet, iedereen die met zijn of haar lompe hoeven op jouw ziel gaat staan: je kunt er veilig van uitgaan dat die mens gemarkeerd is door de dingen waardoor we allemaal gemankeerd zijn. Dat ook die mens zich voor dingen schaamt, af en toe woedend is.

Daar zit de opening. Dat die ander ook getekend is door verdriet, verlies, soms brandt van woede en schaamte. Die opening maakt ons kwetsbaar, en maakt dat er ruimte is voor groei, voor verandering. Dat is wat mij betreft de kern van een gelovig mens zijn: we zijn niet overgeleverd aan hoe het is, we zitten niet klem in wie we zijn. Hoeven ons niet te schamen voor wie we zijn.

De mooiste mensen zijn, denk ik, degenen die erin slagen te doen wat God Kaïn adviseert: zorg ervoor dat je verbinding kan maken, dus dat je de ander, en ook jezelf, in de ogen kijkt. Niet omdat je het zo vreselijk met jezelf getroffen hebt, maar omdat je het streven naar perfectie hebt losgelaten. Zoals een vriend laatst zei: ‘Grijp het leven bij de lurven.’

4. Torens bouwen

GENESIS 11: 1-9

GENESIS 11: 4

4

Ze zeiden:

Kom, en nu een stad bouwen

en een toren, met zijn hoofd tot in de hemel;

zo maken wij naam

dat wij niet verstrooid worden over het aangezicht van de hele aarde.

‘Hoe kan ik mijn vrijheid dragen, hoe draagt zij mij? Hoe maak ik mijn vrijheid vrij, zonder dat we uit elkaar gaan?’ dicht de Palestijnse dichter Mahmoud Darwish, die schreef in de context van het bezette Palestina. Wie het gedicht leest, stuit op de vraag wie er vrijer is: de dichter of de bezetter.

Vrijheid klinkt heel aanlokkelijk. We willen allemaal vrij zijn. Alleen: wat is vrijheid eigenlijk? Wanneer ben je vrij? Pas als je je ergens aan verbindt, geloof ik. En dat is een paradox. Vrijheid is zo simpel niet, en Darwish, die bezetting en belegering aan den lijve heeft meegemaakt, weet dat. Hij stelt vrijheid voor als een mens van vlees en bloed, met wie hij een relatie heeft.

[...]