SJAAK KOENIS

De januskop van de democratie

Over de bronnen van boosheid in de politiek

e-editie december 2016, naar de eerste druk november 2016

© 2016 Sjaak Koenis | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag © Thinkstock

ISBN 9789461648686 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

1 | Boosheid in de hedendaagse democratie

Bij wijze van inleiding

De boosheid van burgers

In een van zijn Voetnoten in de Volkskrant heeft Arnon Grunberg onze hedendaagse democratie omschreven als georganiseerde woede. Deze constatering doet denken aan onze grote historicus Johan Huizinga die in 1918 de Amerikaanse verkiezingscampagnes typeerde als georganiseerde emotie. Er bestond een grote kloof tussen de regenteske politiek die toen en nog lang daarna kenmerkend was voor Nederland en de door de Progressive Party aangejaagde emotionele politiek van de Verenigde Staten, maar het lijkt erop dat we in dit opzicht meer op de Verenigde Staten zijn gaan lijken. Woede is ook bij ons een belangrijk kenmerk van de politieke cultuur geworden, zij het dat de woede nu vooral van rechts komt, terwijl zij in het begin van de vorige eeuw in de Verenigde Staten van links kwam. De sombere verhalen over de verwording van de politiek en de democratie van Huizinga worden tegenwoordig door cultuurconservatieven als Rob Riemen, de directeur van het prestigieuze Nexus Instituut, opnieuw verteld, ditmaal vooral naar aanleiding van de opkomst en het succes van het rechtse populisme in Nederland en elders in Europa. In zijn in 2010 gepubliceerde opstel De eeuwige terugkeer van het fascisme beweert Riemen dat er in wezen geen verschil is tussen de PVV van Geert Wilders en de nationaalsocialisten van Anton Mussert uit de jaren dertig.[1] Beide partijen zouden zich voeden met het ressentiment van burgers, die in een massademocratie volgens de wet van de laagste gemene deler tenderen naar een basale vorm van gelijkheid: een gelijkheid waarin iedereen alles moet kunnen krijgen en waarin weerstand gecultiveerd wordt tegen elites en alles wat van waarde is.

Dit boek wil laten zien dat de boosheid van burgers en het bestaan van rechts-populistische partijen eerder een gevolg zijn van de toenemende democratisering van de Nederlandse politiek dan dat zij een bedreiging van de democratie vormen. Sinds het begin van de vorige eeuw heeft Nederland meer golven van democratisering gekend, vooral die van de jaren zestig- zeventig staat duidelijk in het geheugen gegrift. Democratisering had toen betrekking op de politiek, maar misschien nog wel meer op het alledaagse leven waarin alles wat autoriteit was ter discussie werd gesteld. We zitten nu in een nieuwe golf van boosheid die niet zoals in de jaren zestig van links, maar van rechts komt. Of we blij moeten zijn met deze nieuwe golf van democratisering is natuurlijk de vraag. Wat te denken van de boze burger die zich verzet tegen de komst van een AZC-centrum vlak bij haar huis omdat zij ervan overtuigd is dat deze vluchtelingen de weelde van twee auto’s op de oprit niet aan zouden kunnen, of de boze burgers die het huis van een gezin uit Syrië volplakten met stickers met de tekst ‘refugees are not welcome’ op de deur.[2] Of van de beruchte reaguurders, die als schrijvende en twitterende hooligans vanachter hun computer en smartphones de meest schunnige en kwetsende commentaren de wereld insturen. Alleen al de verbeten en serieuze toon van deze boze burgers doet terugverlangen naar de speelsheid waarmee de autoriteiten in de jaren zestig onder druk werden gezet.

Wie echter deze uitingen als een bedreiging van de democratie opvat heeft niet veel van democratie begrepen. Ik zoek in dit boek naar een nieuwe interpretatie van democratie waarin de bestaande maar ook eerdere uitbarstingen van boosheid beter verklaard kunnen worden. Dit is gericht tegen conservatieven die het populisme en de door het populisme aangejaagde boosheid van burgers aangrijpen om, net als in de tijd van Huizinga, de democratie zelf te desavoueren. Voor hen is democratie deel van het probleem. Maar ik keer me ook tegen progressieven die het populisme buiten de democratie willen plaatsen of juist een eenzijdig positieve duiding aan de woede van burgers geven als een vorm van mondigheid en emancipatie. Zij zien democratie als de oplossing van alle problemen. De democratie vormt zowel deel van het probleem als deel van de oplossing. Het is de democratie zelf die vormen van boosheid en ressentiment voortbrengt, en het is ook de democratie zelf die ons mogelijke oplossingen kan bieden. Ik wil laten zien dat democratie een Januskop heeft: één gezicht toont democratie als een bron van mondigheid en emancipatie; het andere gezicht toont democratie als bron van boosheid en ressentiment. Wie pleit voor meer democratie doet er goed aan zich te realiseren dat deze twee gezichten niet los van elkaar gezien kunnen worden.

Of het in het geval van boze burgers altijd om echte woede gaat, valt overigens te bezien. Tom Meeus heeft in een column in NRC Handelsblad de stelling verdedigd dat het de vraag is of al die burgers wel zo woedend zijn. Woede is volgens hem eerder een effectief politiek communicatiemiddel: “Bankierswoede, Oekraïne-woede, PvdA-woede, vluchtelingenwoede – alle woede werkt. Politici belonen woede. Woede geeft aandacht, respons, debat. Woede is de win-winsituatie van de gewone man.”[3] Veel mensen die niet participeren in deze woede-politiek, die bezorgd zijn, de redelijke activisten, redelijke bedrijven en redelijke lobbyisten, zij worden volgens Meeus niet gehoord en dus gemarginaliseerd. Meeus relativeert waarschijnlijk terecht de mate waarin burgers echt boos zijn, maar waar hij ook de vinger op legt is dat om het spel van de politiek te spelen woede een belangrijk middel is geworden. Zonder woede wordt men niet gehoord. Woede speelt een rol bij de enscenering van de politiek. Daarmee bedoel ik niet dat de woede van de burgers in scene is gezet of dat deze woede louter wordt geregisseerd door populistische politici. Boze burgers zijn geen marionetten van deze politici, hoewel vele politici uit de middenpartijen dat wel graag denken. Woede is wel een belangrijk spelelement van de politiek en dat roept de vraag op hoe we deze woede het beste kunnen duiden. Meeus maakt een onderscheid tussen redelijke en onredelijke deelnemers aan de politiek, maar wie bepaalt of woede redelijk is?

In plaats van direct een oordeel uit te spreken over de (on)redelijkheid van woede-uitingen van burgers, zoals Meeus en vele andere columnisten en beschouwers voortdurend doen, ben ik meer geïnteresseerd in hoe boosheid en woede geduid worden. Uit onze politieke geschiedenis kennen we de woede van burgers die zich achtergesteld voelen: de ‘kleine luyden’ van Abraham Kuyper van rond de vorige eeuwwisseling die zich verzetten tegen de hegemonie van de liberale hervormden; de katholieken die na eeuwen van tweedeklas-burgerschap eindelijk hun schroom van zich afwerpen en zich trots verschansen in hun eigen zuil; de socialisten die vechten voor de bevrijding van de arbeid, deze klassieke emancipatiebewegingen hebben de solidariteit van de eigen groep opgezocht om samen te strijden voor lotsverbetering. Nu deze strijd gestreden is kunnen we ons in de meeste gevallen gemakkelijk identificeren, zo niet met de strijd zelf dan toch wel met de uitkomsten daarvan: het is in veel opzichten ónze geschiedenis geworden. Maar voor de betrokkenen betekende de boosheid verschillende dingen. Wat in de ogen van de ene groep gerechtvaardigde boosheid was die deel was van de strijd om emancipatie omdat de bestaande politieke instituties en cultuur hen uitsloten of uitbuitten, zag er in de ogen van andere groepen heel anders uit. Voor zover men zich überhaupt gedachten vormde over de woede van de ander – zo groot was de afstand inderdaad – was deze boosheid onbegrijpelijk, misplaatst, ongerechtvaardigd, rancuneus en werd deze woede door de voormannen van andere partijen op oneigenlijke gronden voor eigen politiek gewin gebruikt. Wat voor de eersten perspectief op bevrijding bood, zagen de laatsten als bedreiging. Wat voor de ene groep stond voor emancipatie, was in de ogen van andere groepen ressentiment.

Deze dubbelzinnigheid is vandaag de dag nog steeds even pregnant. Zo wordt het volksreferendum naar aanleiding van het Associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne van 6 april 2016, dat door de tegenstanders gewonnen is, ook verschillend gewaardeerd. Tegenstanders van het verdrag zoals Jan Roos en Thierry Baudet zien het referendum als een feest van de democratie en een manier om de stem van het volk een grotere rol te laten spelen in de Haagse en Europese politiek. Voorstanders zien het gebruik van dit instrument als een vorm van belletje-trekdemocratie. Rob de Wijk, een prominent uit D66, de partij die het referendum altijd als een kroonjuweel heeft beschouwd, sprak al voorafgaand aan de uitslag van een rancunereferendum.

De rebel en de rancunemens

Door de boosheid van burgers te contextualiseren en ook te historiseren zien we dat de boosheid van burgers op verschillende manieren geduid kan worden. Een sprekend model voor gerechtvaardigde boosheid gericht op emancipatie, is de rebel die Albert Camus in De mens in opstand beschrijft.[4] Meer dan Sartre, wiens vrijheidsbegrip weliswaar radicaal is maar ook losgemaakt uit de historisch context en dus in wezen apolitiek, is de rebel van Camus representatief voor wat men positieve boosheid zou kunnen noemen, het soort van boosheid waar we ons graag mee identificeren. De rebel is iemand die in opstand komt, die nee zegt tegen de omstandigheden waarin hij verkeert, tegen de ongelijke manier waarop hij behandeld wordt en tegen het gebrek aan erkenning dat hij krijgt. In de rebel leeft de slaaf voort die in de bekende analyse van de filosoof Hegel de meester afhankelijk maakt van zijn erkenning. De rebel heeft het recht, of in ieder geval de gerechtigheid, aan zijn kant.

Als de rebel staat voor positieve boosheid, dan staat de rancunemens uit Dostojevski’s Aantekeningen uit het ondergrondse voor die andere, negatieve vorm van boosheid.[5] In het eerste filosofische deel van dit boek geeft Dostojevski kritiek op het vooruitgangsdenken van het positivisme, rationalisme, materialisme en socialisme. Hij rekent af met iedereen die de woede en het lijden van mensen met zulk vooruitgangsdenken wil goedpraten. In het tweede deel maakt Dostojevski de lezer deelgenoot van de gefrustreerde woede van de ondergrondse man bij zijn mislukte pogingen om wraak te nemen op een officier die zijn jaloezie heeft gewekt. Net als de rebel is ook Dostojevski’s man van rancune en ressentiment boos, maar erkenning van hemzelf, zijn positie en zijn boosheid is niet voor hem weggelegd. Terwijl de opstand van de rebel volgens Camus voortkomt uit overvloedige activiteit en energie, ligt aan de woede van de rancunemens afgunst en jaloezie ten grondslag. De rebel is actief, de rancunemens is passief. De opstandige verdedigt wat hij is, terwijl de afgunst van de rancunemens voortkomt uit wat hij niet, maar anderen wél hebben. De rancuneuze mens verlustigt zich in lijden, ook zijn eigen lijden, terwijl de opstand zich beperkt tot een afwijzing van vernedering zonder die voor de ander te wensen. De woede van de rebel vloeit voort uit inzicht in de eigen situatie en het eigen belang en wordt verdedigd met een beroep op redelijkheid en gerechtigheid. De woede van de rancunemens is niet het resultaat van inzicht in zijn belang of van redelijkheid. Dat mensen zouden ophouden met wat Dostojevski ‘smeerlapperij uithalen’ noemt en onmiddellijk goed en nobel worden zodra ze inzicht hebben in hun belang, is volgens hem onzin. De woede en de smeerlapperij komen voort uit afgunst die niet gericht is op mogelijk voordeel, maar die veroorzaakt wordt door het eenvoudige gegeven dat de tegenstrever door de natuur begunstigd is met kwaliteiten die de man van rancune niet bezit.

De figuur van de rebel kan bij ons nog steeds op veel sympathie rekenen. In opstand komen tegen onderdrukking is zelfs onderdeel van de ontstaansmythe van Nederland. Zoals Camus schrijft: ‘Ik kom in opstand, dus ik ben’, zo hebben Nederlanders, in ieder geval de protestanten, hun identiteit sterk verbonden met De Opstand. Maar niet alleen ten tijde van het ontstaan van onze republiek, ook in onze moderne democratie gaat de sympathie uit naar mensen en groepen die in opstand komen tegen hun onderdrukking: zoals aangegeven, de inspirerende verhalen uit de Nederlandse politieke geschiedenis gaan over de emancipatie en bevrijding van de gereformeerden, de socialisten en de katholieken. Naast deze oude sociale bewegingen vormen ook nieuwe sociale bewegingen, zoals het feminisme en de milieubeweging, de belichaming van de rebel die in opstand komt tegen onrecht. Van de kanonneerbootcommandant Van Speijk die zich tijdens de Belgische Opstand opblies, tot de huidige actievoerders van Greenpeace die het met kleine bootjes opnemen tegen een groot bedrijf als Shell; steeds krijgt het verhaal van de opstandige rebel een nieuw vervolg.

De figuur van de rancunemens krijgt veel minder krediet. Rancune en ressentiment worden vrijwel altijd als iets negatiefs voorgesteld. De woede waaraan de zielige hoofdpersoon in Dostojevski’s Aantekeningen uit het ondergrondse uiting geeft, vindt ook hijzelf gênant en zeker niet navolgenswaard. En zijn woede heeft niets te maken met rechtvaardigheid: “Ik heb gezegd: een mens wreekt zich omdat hij dat ziet als gerechtigheid. Zo iemand heeft dus een fundamentele reden, een grondslag voor zijn handelen gevonden, namelijk: gerechtigheid. Derhalve is hij in alle opzichten gerustgesteld, en zal hij rustig en met succes wraak nemen, overtuigd als hij is dat hij iets respectabels en rechtmatigs doet. Ik daarentegen kan in zoiets geen gerechtigheid en evenmin een deugd zien, dus als ik me ga wreken, dan doe ik dat hoogstens uit woede.” (p. 29) Belangrijker is het genot dat de combinatie van woede en machteloosheid oplevert. Dat genot ligt besloten in de wanhoop en het verdriet dat de ondergrondse man veertig jaar heeft gecultiveerd.

De negatieve toonzetting van rancune en ressentiment is door de filosoof Max Scheler in zijn studie Het ressentiment in de moraal uit 1912 nog verder aangescherpt door te wijzen op het machteloze karakter van deze woede.[6] Volgens Scheler – die hierin Nietzsche volgt – gaat het bij ressentiment om een herhaald doorleven en beleven van een bepaalde emotionele reactie jegens iemand anders. De emotie wordt hierdoor steeds intenser en daalt steeds dieper af in het centrum van de persoonlijkheid, waar het de ziel vergiftigt. Het is een steeds ‘her-voelen’ (res-sentiment) van zo’n negatieve emotie, van wrok die niet in handelingen omgezet kan worden.

De rebel en de rancunemens zijn nog steeds duidelijk herkenbaar als exemplarische voorbeelden van sociale woede, maar toch behoeft de oppositie tussen ‘redelijke opstand-van-de-daad’ en ‘onredelijk en machteloos ressentiment’ nuancering. Zo lopen wij het gevaar dat we de boosheid en het ressentiment interpreteren vanuit de positie van de overwinnaars. Achteraf verschijnt De Opstand der Nederlanden tegen de Spanjaarden in de zestiende eeuw als een glorieus verhaal van bevrijding en emancipatie, maar voor sommige betrokkenen, bijvoorbeeld de katholieken, zag het slagveld er veel ingewikkelder uit. De woede die zij gevoeld moeten hebben toen zij vernamen dat de rebellerende stoottroepen van de Geuzen onder leiding van de graaf van Lumey te Gorinchem zeventien geestelijken en twee lekenbroeders hadden vermoord, zal in de ogen van de protestanten het karakter van ressentiment hebben gehad, woede dus van lieden die aan de verkeerde kant van de geschiedenis staan. De katholieken daarentegen doopten deze geestelijken tot de martelaren van Gorinchem. In deze Whig-geschiedenissen, verhalen die vanuit het perspectief van de overwinnaars worden geschreven, worden de overwinnaars rebellen, en hun tegenstanders rancuneuze opponenten die door hun ressentiment niet in staat zijn de tekenen des tijds te begrijpen.

Ook als de strijd nog niet gestreden is, is de oppositie tussen redelijke opstand-van-de-daad en onredelijk en machteloos ressentiment niet echt vruchtbaar bij pogingen om controverses te begrijpen. De woede waarmee Pim Fortuyn tekeerging tegen Paars werd in de gevestigde pers al snel als ressentiment afgedaan: ‘Fortuynisme als rancuneleer’[7] – verwijzend naar Menno ter Braaks bekende artikel uit de jaren dertig ‘Het nationaal socialisme als rancuneleer’.[8] Fortuyn zou de rancune hebben geoogst van de mensen uit de slechte buurten met lage inkomens, mensen die zich slachtoffer voelen van de globalisering. Voor de mensen zelf zag die woede er echter heel anders uit. Voor hen was het buitengewoon frustrerend om te merken dat hun woede niet serieus werd genomen en dat ‘hun Pim’ door de gevestigde elite werd afgeschreven als een populist. Niet alleen in hun ogen, maar ook volgens hemzelf was Fortuyn een rebel, die zich met zijn oproep ‘Aan het volk van Nederland’ uit 1993 zelfbewust in de voetsporen plaatste van de prototypische rebel uit de tijd van de patriotten, Joan Derk van der Capellen tot den Pol.[9] Maar ook voor meer neutrale beschouwers is de gemakzuchtige manier waarop Fortuyn, en algemener, populistische partijen werden weggezet onbevredigend. Het etiket ‘puur ressentiment’ blijkt hier net als in veel andere gevallen een vrijbrief om niet verder te kijken naar wat de betrokkenen motiveert, hoe zij hun lot ervaren en zouden willen verbeteren, wie hun inspirerende voorbeelden zijn.

Dit gebeurt bijvoorbeeld ook als de woede van jongeren uit de beruchte banlieues van Parijs wordt besproken. In een artikel van de Volkskrant van 26 oktober 2015 haalt Peter Giesen de socioloog Lapeyronnie aan die opmerkt dat de islam in de banlieues een dynamische kracht is geworden. Het gedrag van sommige jongeren (hoofddoek; pluisbaard) lijkt volgens Lapeyronnie op de black-is-beautiful beweging van Amerikaanse zwarten in de jaren zestig. Het verschil, zegt hij, is echter dat de zwarten zich nog altijd Amerikaan voelden, terwijl de fundamentalistische islam vaak gepaard gaat met een sterk ressentiment tegen de Franse samenleving. “Het is een soort afscheiding van de Republiek”, aldus Lapeyronnie.[10] Opvallend is dat hij deze woede kwalificeert als ressentiment, waarmee een negatieve lading wordt meegegeven aan deze boosheid van deze inwoners van de banlieues. Maar is dit niet te simpel? De woede van de zwarten in de Verenigde Staten van de jaren zestig over hun achterstelling door blanken, denk bijvoorbeeld aan de actie van Rosa Parks die in 1962 weigerde om achteraan in de bus te gaan zitten, zouden veel mensen achteraf (anders dan veel blanken toentertijd in Alabama) niet als ressentiment kwalificeren maar als gerechtvaardigde woede die de weg heeft vrijgemaakt voor de emancipatie van de zwarten. De latere acties van de black-is-beautiful beweging worden wat dit betreft meestal als meer ambigu ervaren: zijn deze acties een voorbeeld van emancipatie of is de term ressentiment hier meer op zijn plaats? Hebben we te maken met rebellen of met rancunemensen? Niemand kan ontkennen dat de black-power beweging emancipatoire oogmerken had, maar tegelijk valt ook op dat hun boosheid een element van rancune in zich draagt in de vorm van een radicale afwijzing van de blanke samenleving als geheel.

Volgens de cultuursocioloog Yolanda van Tilborgh blijkt juist Malcolm X een inspirerend voorbeeld te zijn voor veel moslimrappers, dichters en komieken die ‘herboren’ zijn in de islam.[11] Deze grote voorman van de black power beweging was eerst leider van het fel anti-blanke Nation of Islam, maar koos daarna voor de traditionele islam met ruimte voor het soefisme. Veel jonge Europese moslims die aanlopen tegen het ‘allochtoon’ zijn en de groei van extreem-rechts, verleggen in hun zoektocht naar de ‘authentieke’ niet-discriminerende islam volgens Van Tilborgh hun focus van het Midden-Oosten naar de zwarte Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Zij hoopt dat Malcolm X een vreedzaam alternatief blijkt te zijn voor IS. De keuze voor het vocabulaire van de rebel of dat van de rancunemens, tussen emancipatie of rancune, lijkt ook nu te simpel om de dynamiek van de sociale woede bij de inwoners van West-Europese banlieues goed te begrijpen.

Van Tilborgh neemt geen genoegen met een karakterisering als ‘puur ressentiment’ in het geval van deze jongeren uit de banlieues van Parijs en elders. Dit geldt ook voor de onderzoekers van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling die empirisch onderzoek hebben gedaan naar de boosheid van burgers.[12] Net als Meeus relativeren zij de boosheid van burgers; het gaat volgens hen meer om een breed gevoeld onbehagen dat zo nu en dan de voedingsbodem kan worden voor woede-uitbarstingen. Het beeld dat uit hun onderzoek naar voren komt is dat onbehagen hoort bij de samenleving. Op de vraag ‘Vindt u dat het over het algemeen de goede of verkeerde kant op gaat met Nederland?’, antwoordt zeventig procent dat het de verkeerde kant op gaat. Op de langere termijn blijken de gemiddelde scores redelijk stabiel, waarbij veertien procent van de onderzochten uiting geeft aan wat de onderzoekers groot onbehagen noemen. Het verschil met de jaren voor de jongste eeuwwisseling is dat een onderstroom van onbehagen zich heeft ontwikkeld tot een bovenstroom. Terwijl eerder het onbehagen voor een deel werd gedempt door de zuilen en andere maatschappelijke instituties, en voor een ander deel door partijen en organisaties werd omgebogen in vormen van collectieve actie, is de situatie nu zo dat deze van oudsher ‘bemiddelende’ structuren niet meer aanwezig zijn of deze werking niet meer hebben. Het onbehagen kan zo een bovenstroom worden en manifesteert zich in wat de onderzoekers van RMO het opinieplein noemen. Op dit plein wordt onbehagen betrekkelijk ongefilterd rondgepompt tussen de burgers, opiniepeilers, de media en de politiek.

De onderzoekers zijn stellig in de opvatting dat dit onbehagen niet moet worden gelijkgesteld aan rancune en populisme. Dat zou de betrokkenen maar plaatsen in de hoek van irrationaliteit, ongeïnformeerdheid en slachtofferschap. Onbehagen is een veelkoppig verschijnsel dat wordt gekenmerkt door verschillende gevoelens van onvrede, onzekerheid en onrechtvaardigheid in combinatie met het (gevoel van) onvermogen om daar iets aan te doen. Een tweede kenmerk is dat de machteloosheid en ongerichtheid door veel mensen niet als zodanig wordt ervaren omdat zij zelf veelal concrete kwesties op het oog hebben zoals verloedering van de buurt, de buitenlanders, de verrijking met publiek geld of de situatie van tbs’ers. Maar als dan in veel gevallen blijkt dat de oplossing van deze kwesties complexer is dan men denkt, wordt het gevoel van onmacht verder versterkt. De RMO-onderzoekers stellen dat onder dat amorfe onbehagen een diversiteit aan visies schuilgaat over waar het met Nederland naar toe moet gaan, maar deze visies worden aan het oog onttrokken. De onderzoekers richten zich expliciet op de overheid en politici en geloven dat veel winst behaald kan worden als de onderliggende visies van mensen meer naar boven worden gehaald en als de opinies die op het opinieplein worden rondgepompt niet als het eindpunt maar het beginpunt van publieke meningsvorming worden beschouwd. Welke motivaties, belangen en toekomstbeelden liggen achter de vluchtig geuite meningen?

Het is inderdaad belangrijk om ‘achter het geuite onbehagen te kijken’ en dit niet bij voorbaat weg te schrijven als rancune. Dat zou de betrokkenen maar plaatsen in de hoek van irrationaliteit, ongeïnformeerdheid en slachtofferschap, stellen ze. Ze vinden dat deze gevoelens serieus moeten worden genomen. Maar dit sluit toch niet uit dat althans een deel van die gevoelens wel uit rancune bestaat? Of voortkomt uit ongeïnformeerdheid en slachtofferschap? In hun ijver om te voorkomen dat deze gevoelens niet serieus worden genomen, nemen ze voetstoots aan dat die gevoelens redelijk zijn. Rancune wordt aldus opgewaardeerd tot redelijke opinies die op het opinieplein gehoord moeten worden. Alle inspanning moet gezet worden op pogingen om de (redelijke) motivaties en toekomstbeelden die achter en onder dit onbehagen schuilgaan, naar boven te brengen. Maar waarom zou men bij voorbaat partij kiezen vóór de rebel en tégen de rancunemens als het gaat om de interpretatie van de boosheid van burgers?

Wat ook opvalt is dat de politici en media die op het opinieplein een sleutelrol vervullen worden voorgesteld als belangeloze doorgeefluiken van deze motivaties en toekomstbeelden van burgers. De veronderstelling van de redelijkheid van de burgers (Het zijn eigenlijk rebellen!) gaat hand in hand met de veronderstelling van de belangeloosheid van de politici (en de media). Maar net zoals het onbehagen van burgers bestaat uit een breed scala aan verschillende motivaties, van de redelijke wens om problemen aan te pakken tot verstokte rancune, zo kan men ook stellen dat politici die geacht worden iets met dit onbehagen te doen, uiteenlopende motivaties, visies, belangen en strategieën hebben. Een Wilders gedraagt zich op het opinieplein heel anders dan een Pechtold. Als VVD-fractieleider Zijlstra te kennen geeft dat vluchtelingen niet moeten rekenen op subsidie voor borstvergroting of -verkleining, dan is zijn oogmerk duidelijk om in te spelen op het bestaande ressentiment tegen vluchtelingen met het doel zoveel mogelijk VVD-kiezers bij Wilders weg te houden. Relevant is dus niet dat hij het voorbeeld op dezelfde dag al als incorrect heeft ingetrokken, maar dat hij überhaupt zulke voorbeelden nodig meent te hebben.

De reflex om de boosheid van burgers serieus te nemen is begrijpelijk tegen de achtergrond van het gemak waarmee veel van deze boosheid als irrationeel terzijde wordt geschoven, maar waarom zouden we er bij voorbaat vanuit gaan dat deze boosheid redelijk of onredelijk is? Op het opinieplein lopen de meningen van burgers uiteen van terechte zorg tot botte rancune, maar wie bepaalt wat terecht en wat bot is? In empirisch onderzoek naar onbehagen zou het antwoord op deze vraag op z’n minst opgeschort moeten worden. De heuristische waarde van het gebruik van de figuur van de rebel en die van de rancunemens demonstreert dat dit nooit objectieve beschrijvingen van de werkelijkheid zijn, maar (politieke) interventies van betrokkenen die gedaan worden om te duiden wat er gebeurt.

Het egalitaire ideaal

Dit politieke karakter blijkt bijvoorbeeld duidelijk uit een studie over de boosheid van de burger van Sybe Schaap, VVD’er en lid van de Eerste Kamer.[13] De aanstaande publicatie van dit boek onder de titel Het rancuneuze gif, de opmars van het onbehagen, waarin Wilders partij scherp op de korrel wordt genomen, leidde nog tot verlegenheid in de boezem van Rutte I, die immers leunde op de gedoogrol van Wilders. Volgens Schaap is deze boosheid niets anders dan ressentiment. Dit ressentiment is een ziekelijk gif, een pathologie die zijn oorsprong vindt in slachtoffergevoel. Dit gevoel, zo stelt hij in navolging van Nietzsche, is op zich al een vorm van wraak, als het slachtoffer dit gevoel uitdraagt. Mensen hoeven niet eens zelf getroffen te zijn door dit gevoel. Het vermogen van mensen om zich uit rancune het leed van anderen eigen te maken is volgens Schaap heel groot. Dit leed van anderen, bijvoorbeeld van arbeiders en minderbedeelden, van vrouwen en wie zich ook maar achtergesteld voelt, wordt op subtiele wijze gebruikt om het te delen met anderen, om verontwaardiging te verbreiden: “Hoeveel energie is niet gestoken in het verontwaardigd maken van minderbedeelden. Beeldend wordt hun positie in een boosaardig licht geplaatst. Het moet hen duidelijk worden dat hun lot hen niet van nature heeft getroffen, dat het geen implicatie is van moeilijk beheersbare levensomstandigheden, dat ze dit lot niet gelaten of berustend moeten ondergaan, maar dat ze verontwaardigd mogen en zelfs moeten reageren op het onrecht dat hen onnodig, onverdiend en met willekeur is aangedaan. Eigen onvrede wordt met graagte infectueus.” (p. 78)

Het is het moderniseringsproces dat dit slachtofferschap volgens Schaap aanwakkert, maar het is aan het postmodernisme te wijten dat mensen de feiten niet meer onder ogen kunnen zien. Maar ook voordat het postmodernisme ons het zicht op de werkelijkheid ontnam waren de grote ideologieën en sociale bewegingen in de ban van dit slachtofferschap en de rancune die hiervan onvermijdelijk het gevolg is. Zo trekt Schaap net als Riemen een rechte lijn tussen het hedendaagse populistische ressentiment en de jaren dertig, toen ressentiment ideologisch werd verpakt in het fascisme, nazisme en bolsjewisme. Hedendaags ressentiment is echter niet beperkt tot bijvoorbeeld het populisme van Geert Wilders en zijn kompaan Martin Bosma aan wie Schaap veel aandacht besteedt, maar treft men ook aan in het hedendaagse fundamentalisme, het radicale (of eigenlijk elke vorm van) dierenactivisme en in de huidige klimaatpaniek. Schaap wil niet zover gaan om elke zorg om het klimaat, het lot van de dieren of de achtergestelde positie van vrouwen als ressentiment af te wijzen, maar zijn psychologiserende invalshoek maakt het onmogelijk om aan te geven waar terechte zorg omslaat in ressentiment. En net als bij neoconservatieve voorgangers als Allan Bloom wijst hij met de beschuldigende vinger naar de Frankfurter Schule en in het bijzonder Theodor Adorno en Herbert Marcuse die hij rechtstreeks verantwoordelijk maakt voor de uitwassen van het politiek linkse radicalisme van de jaren zestig.

Schaaps conclusie is duidelijk: alle uitingen van woede zijn louter ressentiment en ressentiment is in alle opzichten slecht. In een artikel in De Groene Amsterdammer getiteld ‘De dubieuze psychologie van de boze burger’ kiest Merijn Oudenampsen partij tegen dit soort psychologiserende beschouwingen over de boze burger.[14] De boze burger zou zich financieel bedreigd en door alle traditionele partijen in de steek gelaten voelen. Hij zou boos zijn over de heersende elites, afgunstig jegens bankiers en een afkeer hebben van immigratie. Kritiek op Europa wordt als anti-Europees ressentiment weggezet. Achter deze drang tot psychologiseren van de woede van de burger gaan volgens Oudenampsen louter politieke motieven schuil. Er is geen makkelijker manier om de positie van de tegenstander in diskrediet te brengen dan door associatie met negatieve gevoelens. Kritiek op ongelijkheid, zoals bijvoorbeeld geformuleerd door Thomas Piketty, wordt niet met argumenten bestreden, maar afgedaan met de beschuldiging van afgunst. Hij haalt de directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD, Patrick van Schie, aan die stelt dat de oproep tot het bestrijden van de groeiende sociale ongelijkheid louter afgunst is, door links opgepoetst tot deugd. Ook Marike Stellinga, columnist in de Volkskrant, moet het ontgelden: hebzucht (denk aan de bonussen van de bankiers, de topinkomens van bestuurders of de Maserati van Möllenkamp van woningcorporatie Rochdale) is een nare eigenschap, stelt zij, maar jaloezie is dat ook. Oudenampsen verwijst naar de populariteit van Nietzsche’s ressentimentstheorie en het gebruik dat Max Scheler en Peter Sloterdijk ervan maken. Ressentiment vervult volgens Oudenampsen alleen maar een politieke functie. Om dat te illustreren wijst hij naar het al eerdergenoemde essay van Menno ter Braak over ‘Het nationaalsocialisme als rancuneleer’, als een van de bronteksten van het door hem gelaakte gebruik van het begrip ressentiment om actuele politieke ontwikkelingen te duiden. Zo passeren onder meer Henk Hofland, Rob Hartmans, Kees Schuyt, Bas van Stokkom, Jos de Beus en de schrijver van dit boek, maar ook politici als Hans Dijkstal de revue. Naast Nietzsche is vooral de filosoof Max Scheler een belangrijke bron voor deze ressentimentstheorie. Schelers argument, in deze vorm ook overgenomen door Ter Braak, is dat streven naar gelijkheid leidt tot ressentiment. Dit gebeurt niet vanwege de inherente kwaliteit van het egalitaire ideaal, maar omdat werkelijke gelijkheid niet gerealiseerd kan worden. Mensen zijn nu eenmaal ongelijk in hun talenten en vermogens.

Bij Oudenampsen valt wel een zekere incongruentie op. De kritiek van de boze burgers moet serieus genomen worden en mag dus niet afgeserveerd worden als een pathologische aberratie. Daar ben ik het mee eens. Maar zulke kritiek serieus nemen betekent nog niet dat het ‘redelijke’ kritiek is. Opnieuw: niet alle boze burgers zijn rebellen! Bovendien, wie burgers serieus wil nemen moet dat ook doen met deze intellectuelen. Zij zijn niet allemaal verblind door een rechts-conservatieve agenda waarin kritiek van burgers bij voorbaat in diskrediet gebracht wordt. Hoewel hun analyses diametraal tegenover elkaar staan, zijn de posities van Oudenampsen en Schaap even eenzijdig: terwijl Schaap alleen maar rancunemensen ziet, ontwaart Oudenampsen alleen maar rebellen. Een egalitarist als Oudenampsen ziet alleen maar het ideaal van gelijkheid en veroordeelt de realiteit van ongelijkheid, terwijl een conservatief als Schaap de bestaande ongelijkheid als min of meer onveranderlijk gegeven beschouwt en het ideaal als vorm van rancune en ressentiment afwijst.

Beide posities zijn onbevredigend, en dat niet alleen omdat ze ons wat betreft de interpretatie van de boosheid van burgers, zoals we gezien hebben, voor de simpele keuze plaatsen van de redelijke rebel of de redeloze rancunemens. Ik wil een positie verdedigen waarin ideaal en realiteit niet tegen elkaar worden uitgespeeld, maar recht wordt gedaan aan de altijd bestaande spanning tussen beide. Menno ter Braak heeft in zijn essays uit de jaren dertig een dergelijke positie verkend. Hoe Ter Braak dat heeft gedaan komt uitvoerig in het volgende hoofdstuk aan de orde, maar hier is van belang om er alvast op te wijzen dat Ter Braak de kwaliteit van het egalitaire ideaal geenszins miskent, zoals Oudenampsen beweert. Dit ideaal is volgens Ter Braak het belangrijkste product van de christelijke traditie. Hij erkent dat de waarde van gelijkheid ook in de moderne democratie een centrale rol is gaan spelen, maar dat doet ze ook in het nationaalsocialisme en het communisme; het komt er dus op aan de waarde van gelijkheid in een democratie verder te onderzoeken. Wel bestrijdt hij dat een waarde als gelijkheid een ‘inherent’ karakter heeft. Geen enkele waarde, zo heeft hij van Nietzsche geleerd, heeft een inherent karakter. Hij vindt dat men de boosheid en het ressentiment die achter idealen als gelijkheid schuilgaan niet moet idealiseren met schone namen als waarheid en gerechtigheid. Achter deze ‘schone begrippen’ gaat een partijdig belang – voor hem ‘ressentiment’ – schuil dat men niet kan verdedigen met een beroep op eeuwige of universele waarden. De rebel moet zich dus niet verschuilen achter de bewering dat hij de gerechtigheid of de geschiedenis aan zijn kant heeft. Zijn woede is net zozeer een vorm van ressentiment als die van de rancunemens. Ressentiment was voor Ter Braak geen pathologische reactie van vergiftigde zielen, zoals het tegenwoordig doorgaans wordt opgevat, maar een collectief gegroeide boosheid over ongelijkheid. Een democratische samenleving bestaat voor Ter Braak bij de gratie van een labiel evenwicht, dat bepaald wordt door de noodzaak (en niet zozeer de wenselijkheid zoals conservatieven menen) om met ongelijkheden te leven, maar evenzeer door collectieve ressentimentsgevoelens die voortdurend het tegendeel blijven verlangen. Hij wijst op de tragische spanning in democratische samenlevingen tussen het egalitaire ideaal en de reëel bestaande ongelijkheid, die wel verkleind maar nooit helemaal opgeheven kan of moet worden.

Met de discussie over gelijkheid die vooral door het werk van Piketty weer op de voorpagina’s van de kranten is gekomen, zitten we midden in de actualiteit. Wat deze en vergelijkbare discussies steriel en frustrerend maakt is dat de partijen die elkaar bestrijden kiezen voor het frame van de rebel of dat van de rancunemens. De kritiek op ongelijkheid is ofwel gerechtvaardigd ofwel rancuneus, komt voort uit het ideaal van egalitarisme of borrelt op uit de onuitputtelijke bron van rancune, afgunst en ressentiment. De kritiek op de banken is terechte kritiek op het onverantwoordelijke gedrag van bankiers, of verraadt de afgunst van mensen die minder of niet profiteren van de economische voorspoed. Kritiek op Europa, op het vluchtelingenbeleid, op de politieke elite in Den Haag of Brussel. Steeds worden we voor de keuze geplaatst tussen de rebel of de rancunemens.

Deze keuze leidt tot simplificaties van het debat, en dit is temeer een probleem omdat de woede-uitingen waar we tegenwoordig mee worden geconfronteerd niet goed passen in de frames van de rebel en de rancunemens. We hebben niet te maken met prototypische rebellen omdat de geuite boosheid niet voortkomt uit een klassiek emancipatiestreven. De huidige boze burgers lijken niet op burgers zoals Kuypers kleine luyden, de eerdergenoemde katholieken of socialisten die in een eerder stadium van onze politieke geschiedenis de solidariteit van de eigen groep hebben opgezocht om voor emancipatie te vechten. Het betreft eerder ongeorganiseerde en min of meer gesettelde burgers die bang zijn om te verliezen wat ze hebben. De horizon die voor hen van belang is ligt niet in de toekomst, maar in een recent verleden toen de ervaren dreiging van een globaal opererende economie, van de Europese Unie, van de vloedgolf van vluchtelingen zich nog niet voordeed. Maar de woede-uitingen passen ook niet in het frame van de rancunemens. Het gaat niet om machteloze woede-om-de-woede waar genot uit geput wordt, maar om een actieve zij het sterk geïndividualiseerde reactie op alles wat mensen in de buitenwereld niet aanstaat. Ter Braak zei in de jaren dertig al dat ressentiment een mensenrecht was geworden en daar bedoelde hij niet mee dat iedereen rancuneus was geworden. We hebben dus te maken met nieuwe uitingsvormen van boosheid, terwijl we geneigd zijn de redelijkheid of onredelijkheid van deze nieuwe vormen te beoordelen met oude frames.

Om de boosheid van burgers van tegenwoordig te begrijpen moeten we afstand nemen van deze twee frames, de rebel die in redelijkheid opkomt voor zijn belang of de redeloze rancunemens wiens ziel vergiftigd is. Natuurlijk bestaan er nog steeds echte rebellen en even echte rancunemensen, maar de tegenstelling tussen redelijke rebel en redeloze rancunemens is niet vruchtbaar. We moeten ‘achter het ressentiment kijken’ om te beoordelen wat we in voorkomende gevallen van boos gedrag vinden. Als mensen in alle opzichten in een hoek gedreven worden en ze dus niet bij machte zijn om iets aan hun situatie te doen, verschijnt zelfs rancune niet per se als onredelijk. Maar evenzogoed moeten we de figuur van de rebel beter onderzoeken. Camus’ rebel is iemand die met een beroep op gerechtigheid in opstand komt. Maar Camus trekt een scherpe lijn tussen de rebel en de revolutionair. Van de laatste kan ook gezegd worden dat rechtvaardigheid en gelijkheid zijn leidmotief vormen. Geconfronteerd met de uitwassen van de terreur in de laatste fase van de Franse Revolutie en met de latere revolutionaire terreur van het communisme schept Camus de figuur van de rebel over wie hij zegt dat zijn tijd, de tijd van de opstand, in 1793 eindigt om, met de oprichting van de guillotine, plaats te maken voor de tijd van de revoluties.

Ik begrijp Camus’ interpretatie van de rebel zo dat we niet kunnen volstaan met een beroep op rechtvaardigheid zonder meer. Moderne rebellen die hun claims onderbouwen met een beroep op rechtvaardigheid en gelijkheid moeten erkennen dat hun waarden niet absoluut en bovendien omstreden zijn en dat zij hun belangen niet aan het zicht kunnen onttrekken met ‘schone begrippen’ als waarheid en gerechtigheid. We moeten daarnaast ook kijken naar de gevolgen van dat beroep op rechtvaardigheid, naar de manieren waarop zo’n beroep gerealiseerd wordt en de onbedoelde gevolgen daarvan. De moderne strijd om emancipatie heeft naast veel goeds ook onbedoelde gevolgen (gehad), bijvoorbeeld in de vorm van een harde, meritocratische samenleving waarin achterblijvers die onvoldoende talent, opleiding of geluk hebben tegenwoordig vergeefs een beroep doen op de empathie en het begrip van hun medeburgers. Hun boosheid kan men niet zo gemakkelijk terzijde schuiven alsof ze de redelijkheid niet aan hun kant hebben. Zowel bij de rebellen als de rancunemensen en bij alle tussenvarianten waar we tegenwoordig mee worden geconfronteerd, moeten we verschil maken tussen wat burgers beweegt, welke emoties en ideeën hen in beweging brengen, dus de motivatie van burgers, en wat voor argumenten ze voor hun boosheid hebben, dus voor hun motivering van deze emoties en ideeën. Ten slotte moeten we ook beter kijken naar wat burgers met hun boosheid doen. Het belangrijkste verschil tussen de rebel en de rancunemens is niet dat de eerste de redelijkheid aan zijn kant heeft, maar dat hij zijn boosheid omzet in op verandering gerichte daden, terwijl de rancunemens door wat voor oorzaken dan ook verstoken blijft van de daad die een einde kan maken aan de boosheid.

Democratie en ressentiment

[...]

____________________

[1.] – [terug] Riemen 2010

[2.] – [terug] www.omroepbrabant.nl 29 december 2015

[3.] – [terug] Meeus 2016

[4.] – [terug] Camus 2004

[5.] – [terug] Dostojevski 2014

[6.] – [terug] Scheler 2008

[7.] – [terug] Hartmans 2002

[8.] – [terug] Ter Braak 1980, deel 3, pp. 571-594

[9.] – [terug] Fortuyn 1993

[10.] – [terug] Giesen 2015

[11.] – [terug] Van Tilborgh 2015

[12.] – [terug] RMO 2013

[13.] – [terug] Schaap 2012

[14.] – [terug] Oudenampsen 2014