SIEGFRIED LENZ

De overloper

ROMAN

Vertaald uit het Duits door Gerrit Bussink

Deze uitgave is mede tot stand gekomen door een bijdrage van het Goethe Institut

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

e-editie januari 2017, naar de eerste druk januari 2017

Oorspronkelijke titel en uitgave Der Überläufer, Hoffmann und Campe Verlag, Hamburg, 2016

Copyright © 2016 by Hoffmann und Campe Verlag, Hamburg

© Nederlandse vertaling 2016 Gerrit Bussink | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Foto auteur @ dpa picture alliance

Beeld omslag cc by-sa 3.0 (background removed)

ISBN 9789461649010 | NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

1

Niemand deed open.

Proska klopte nog een keer, harder, vastberadener, met ingehouden adem. Hij wachtte, boog zijn hoofd en keek naar de brief in zijn hand. Er zat een sleutel in het slot, er moest iemand thuis zijn. Maar er werd niet opengedaan.

De man liep langzaam bij de deur vandaan en wierp een blik door een half geblindeerd raam, waarbij de zon recht op zijn achterhoofd scheen, maar dat deerde hem niet. Plotseling begonnen Proska’s knieën, de knieën van deze vijfendertigjarige, stevig gebouwde assistent te trillen. Hij deed zijn lippen van elkaar, waarbij een dunne sliert speeksel ontstond.

Twee meter van hem vandaan zat achter het raam een oude man op een stoel, een bejaarde man die zijn linkerarm – een magere, gelige, al half verwelkte tak van zijn lichaam – had ontbloot en op een overdreven voorzichtige manier een injectiespuit vulde. Hij liet de lege ampul achteloos op de grond vallen. Proska meende vaag een brekend geluid te horen; maar hij vergiste zich, de ruit liet het zachte geluid niet door.

De oude man legde de spuit voorzichtig op een laag tafeltje, trok met zijn vleesloze vingers een plukje uit een dot watten, draaide er trillend een propje van en hield dat op een fles. Daarop keerde hij de fles langzaam om. De vloeistof doordrenkte het propje watten, dat onverzadigbaar leek en verkleurde.

Geen enkele beweging, zelfs niet de geringste, ontging Proska. Hij had de man pas vier of vijf keer in zijn leven gezien, hem pas vier of vijf keer in zijn leven gegroet. Het enige wat Proska van hem wist, was dat hij apotheker was. Op het deurplaatje stond Adomeit – meer niet.

De man wreef met het propje watten over een plekje op zijn onderarm en wachtte even. Terwijl hij wachtte, gluurde hij over de metalen rand van zijn bril naar de injectienaald, die onschuldig in de zon glinsterde.

Wat gaat hij nu doen? Gaat hij hem in zijn arm steken? In een ader? Waarom doet hij dat?

Proska’s mondhoeken trilden.

Adomeit pakte de spuit en hield hem vlak voor zijn brillenglazen. Voorzichtig drukte hij de plunjer in en er spoot een dun straaltje bruine vloeistof uit de naald. Het instrument functioneerde naar behoren. Daarop stak de bejaarde man de naald zo abrupt in zijn arm dat Proska als verlamd voor het raam bleef staan. Hij kon niet schreeuwen, niet zijn hand optillen, niet wegrennen. Terwijl hij naar de man keek die daar met zijn lichaam bezig was, meende hij zelf een spitse, diepe pijn te voelen, spits als een haarwortel en diep als de bron van een menselijk oog. De wijsvinger van de bejaarde man drukte de vloeistof in zijn bloed, geleidelijk en zonder aarzeling.

Toen de man de naald met een ruk uit zijn arm trok, voelde Proska zich weer in staat om te bewegen. Hij liep vlug terug naar de deur, sloeg op het hout en wachtte. Maar er werd niet opengedaan. Voorzichtig duwde hij de klink omlaag; de tegenstribbelende deur bewoog krakend en liet hem passeren.

‘Hallo,’ zei Proska. Zijn stem klonk hees.

De oude man antwoordde niet. Hij had blijkbaar nog niet gemerkt dat er iemand was binnengekomen.

‘Ik wilde vragen …’ zei Proska met stemverheffing. Hij maakte zijn zin niet af en zag dat Adomeit met het propje watten de plek op zijn arm schoonwreef waar hij net de injectienaald uit had getrokken. Daarop stond de man op en liep naar het raam. Hij hield zijn gele arm in het zonlicht en mompelde: ‘Hier, aflikken, vlug, droogmaken.’ Boven een van de aders zag Proska een rood puntje: het door de naald veroorzaakte wondje.

‘Meneer Adomeit!’

De man draaide zich niet om.

‘Hallo, meneer Adomeit!’

De man keek uit het raam en rolde zijn mouw naar beneden. Toen schreeuwde Proska: ‘Ik wens u een mooie dag!!!’

De apotheker draaide zich langzaam om, zag de bezoeker en keek hem vriendelijk met verbaasde, grijze oogjes aan. ‘Dag, u bent meneer Proska, nietwaar?’

‘Ja. Ik wilde vragen of u me een postzegel kunt lenen.’ Proska stak de envelop omhoog.

‘Een brief voor mij,’ vroeg Adomeit. ‘Wie schrijft mij een brief?’

‘Nee,’ zei Proska, ‘ik wilde vragen …’

‘U moet harder praten,’ onderbrak de apotheker hem, ‘ik hoor heel slecht.’ Hij ging op de stoel zitten, maar liet zijn bezoeker staan.

‘Hebt u misschien een postzegel voor mij, meneer Adomeit?’

‘Geeft u de brief maar, ik heb geen idee wie me schrijft.’

‘De brief is niet voor u,’ schreeuwde Proska. ‘Ik wilde alleen vragen of u me een postzegel kunt lenen. Tot morgen misschien.’

‘U wilt een postzegel hebben?’

‘Ja. Morgen krijgt u er een terug.’

‘Ik heb postzegels genoeg,’ zei de bejaarde vriendelijk. ‘Ik kan u er wel meer dan één geven. Mensen als ik hebben ze toch niet meer nodig. Wie zou ik moeten schrijven? Ik heb nog een vriend, die in de buurt van Braunschweig woont. Die ken ik al zestig jaar. Vroeger waren we buren, zoals wij nu buren zijn. In die zestig jaar hebben wij elkaar alles verteld wat twee mensen elkaar kunnen vertellen. – Hoeveel postzegels hebt u nodig?’

‘Twee!’

‘Hoeveel zei u? U moet harder praten, ik hoor slecht.’

‘Ik heb twee postzegels nodig,’ schreeuwde Proska, ‘tot morgen.’

‘Kunt u krijgen,’ mompelde Adomeit, terwijl hij opstond. Hij trok de la van een commode open, pakte er een schrift uit en liep met trippelpasjes naar zijn bezoeker toe.

‘Hier, pakt u ze maar.’

De assistent sloeg het schrift open, bladerde er vluchtig in en vond een strookje van tien zegels.

‘Daar zijn ze,’ zei de oude man, ‘pak er maar zoveel als u nodig hebt.’

Er hing een onaangename ziekenhuislucht. Proska voelde een lichte pijn links achter zijn slaap en snakte naar frisse lucht.

‘Pakt u maar,’ drong de apotheker aan toen hij aarzelde.

‘Deze postzegels zijn oud, ze zijn niet meer geldig.’

‘U kunt er gerust meer dan twee nemen,’ zei de oude man, die aandachtig naar de bewegende lippen van zijn bezoeker keek.

‘Ik zei dat deze postzegels niet meer geldig zijn.’ Proska schreeuwde: ‘Uw postzegels zijn onbruikbaar! Ze zijn oud en niet meer geldig!’

‘Maar ze plakken nog heel goed.’

‘Dat interesseert niemand. De zegels moeten plakken en geldig zijn …’

‘Toch mag u er gerust een paar nemen,’ zei de oude man behulpzaam.

‘Maar ik heb er niets aan.’

‘Hoeveel?’

‘Ik heb er niets aan!’ schreeuwde Proska.

Adomeit schoof het strookje zegels weer terug in het schrift, haalde spijtig zijn schouders op en trippelde terug naar de commode. Voordat hij de la dichtschoof, draaide hij zich om en vroeg: ‘Zei u iets?’

Proska schudde zijn hoofd en keek naar de ongefrankeerde brief in zijn hand.

De apotheker ging weer zitten. ‘Moet u eigenlijk wel schrijven?’ vroeg hij.

‘Ja.’

‘Op uw leeftijd,’ zei Adomeit, terwijl hij van achter zijn bril naar hem knipoogde, ‘toen ik zo oud was als u schreef ik ook nog.’

‘Deze brief is voor mijn zus.’

‘Mijn moeder is allang dood.’

Proska schreeuwde: ‘Deze brief is voor mijn zus!’

‘Zus, ja. Zus? Hebt u een zus?’

‘Ja. Natuurlijk. Dat is niets bijzonders.’ Proska wilde gaan, maar iets dwong hem ertoe de kamer niet te verlaten. Zijn hoofdpijn werd erger, links achter zijn slaap leek een drilboor aan het werk te zijn.

De plek waar Adomeit de naald in zijn arm had gestoken, jeukte waarschijnlijk. Hij wreef er met de bal van zijn hand over.

‘Waarom schrijft u uw zus? Familieleden hebben elkaar normaal gesproken niet veel te zeggen. Hebt u een lange brief geschreven?’

‘Vijftien kantjes!’ schreeuwde Proska.

‘Lieve help, vijftien kantjes.’

Opnieuw voelde Proska hoe zijn knieën begonnen te trillen. Hij streek over zijn lage, brede voorhoofd en over het sliertige, door de zon gebleekte haar en deed zijn ogen dicht.

‘Bent u moe?’ vroeg de oude man.

‘Dat zou kunnen. Ik heb de hele tijd mijn hoofd moeten gebruiken en dat merk je dan.’

‘Te hard werken is niet goed,’ zei de man.

Proska schreeuwde: ‘Ik heb nagedacht!’

‘Nagedacht? Zo. Nagedacht. Een zinloze bezigheid.’ De man schoof zijn vingers in elkaar en glimlachte.

‘Wie weet,’ zei Proska onverschillig. Opeens tilde hij zijn hoofd op, keek de oude man strak aan, langer dan gebruikelijk, en vroeg: ‘Waarom hebt u zich met dat ding daar’ – hij liet zijn ogen een seconde naar de spuit dwalen – ‘in uw arm gestoken? Ik heb gezien dat u het deed.’

‘Wilt u nu toch postzegels hebben?’

‘Waarom hebt u …’ schreeuwde Proska zo hard dat hij er zelf van schrok, ‘… waarom hebt u die naald in uw ader gestoken?’

‘Die naald?’ de man klakte met zijn tong. ‘Die naald is heel scherp. Je voelt geen pijn. Als het medicament onder je huid zit, krijg je op de plek waar je hebt geprikt een kleine zwelling, maar die trekt zo weer weg.’

‘Waarom doet u dat?’

‘Wilt u het eens proberen? Het is heel eenvoudig. Je houdt dat ding zo vast, kijk …’

De apotheker pakte de spuit en hield hem recht omhoog.

‘Waarom geeft u zichzelf een spuitje?’ schreeuwde Proska boos. Hij werd kwaad op de oude man, al was daar geen enkele reden voor; hij balde zijn hand tot een vuist en sloeg ermee op zijn eigen bovenbeen. Hij had grote, rode handen.

Adomeit legde de spuit op het tafeltje, glimlachte vriendelijk, grinnikte even en tilde toen als een oude reebok die een verdacht geluid heeft gehoord zijn hoofd op.

‘Ik kan u precies vertellen, meneer Proska, waarom ik mezelf een spuitje geef. Dat wilde u toch weten?’

‘Ja, als het u niets uitmaakt.’

‘Goed, ik zal het u haarfijn uitleggen. Maar ik wil niet dat u boos wordt.’ Hij krabde over de plek waar hij de naald in zijn arm had gestoken, keek heel even uit het raam en richtte zich toen met een sluw knipoogje tot Proska.

‘Maar u mag niet boos worden! U zit vast ook graag bij het raam, nietwaar? En als u naar buiten kijkt, dan komen er soms vast ook allerlei gedachten bij u op, nietwaar? Herinneringen? Of niet? En als u die oude, domme straten ziet, en het bos met zijn zachte schuilplaatsen en de mooie plekjes achter de jeneverbes, dan denkt u zeker nergens aan, hè? En als er dan een meisje over die straat naar het bos loopt, dan denkt u nog steeds nergens aan? U spuugt dan waarschijnlijk doodgemoedereerd in de wind of u schilt een appel. Ook al weet u dat een meisje achter de jeneverbes voor u meer zou kunnen betekenen dan wanneer ze gewoon over straat loopt?

Ziet u, ik ben een oude man, een lamme vos, voor wie iedere kip te snel is. Maar ik heb herinneringen, weet u. Sommige mensen kunnen daar twintig jaar op teren. Ze slepen ze met zich mee, ze binden de herinneringen aan een horlogeketting en dragen ze in het veiligste zakje met zich mee. Ik kan dat niet, ik haat dat! Maar herinneringen komen ongevraagd, ze zijn er, of je ze nu kunt gebruiken of niet. Bij mij tenminste. Als ik naar de straat kijk en … begrijpt u me? Herinneringen zijn niet goed! Heel weinig mensen kunnen iets leren van wat is geweest. Ik niet. En daarom kunnen mijn herinneringen naar de duivel lopen, en om ervoor te zorgen dat ze nooit meer terugkomen, spuit ik dat spul. Kunt u dat misschien begrijpen? Nu bent u boos op me.’

Proska boog zijn hoekige schedel opzij en kuchte.

‘Zei u iets? U moet harder praten.’

‘Nee,’ schreeuwde Proska, ‘ik heb niets gezegd en niets gedacht.’

‘Ik ben ook nog niet klaar,’ zei de apotheker. ‘Je hebt niet veel aan herinneringen. Ze zijn zwaar als suikerzakken. Wie ze een eeuwigheid met zich meesleept, gaat op een dag door de knieën. Ik hou niet van herinneringen. Elke dag is anders, niets herhaalt zich.’

Proska’s voorhoofd werd nat van het zweet. Zijn hoofdpijn klopte ritmisch tegen zijn slaap.

‘Mag ik gaan zitten?’ vroeg hij.

‘Waarom nu al? Moet u dan nu al weg?’

‘Of ik mag gaan zitten,’ schreeuwde Proska.

‘Ja, ja – hier, op het bed. Ga maar zitten, ga vooral zitten. Ik ben nog niet klaar, nog heel even. U bent toch niet boos op me, hè? Nee, hè? Ziet u: ik ben ook soldaat geweest. Ik heb een oorlog meegemaakt, niet de laatste, maar in die tijd vielen er ook doden. En ik heb ook iemand doodgeschoten, een mooie jongeman. Hij had zwart haar en een schattig meisjesneusje, klein, smal en van voren kwam het iets omhoog. Een wipneus heet dat, geloof ik. Wat heb ik eraan om me dat allemaal te herinneren? Heb ik daar iets aan? Ziet u, ik lag toen languit naast een bospad, met mijn armen onder mijn borst en mijn kin op mijn handen. De naalden waren vochtig en zacht, de geur ervan – u weet hoe dennennaalden van dichtbij ruiken – verdoofde me bijna. Boven me kraste een Vlaamse gaai, langs de hemel trokken eenzame grote wolken en alles was stil en vredig en mooi. Opeens kwam er een man heel rustig over het smalle pad mijn kant op, een mooie Russische vijand, een jonge man. Hij kon me niet zien en had er geen idee van dat daar iemand lag die hem, zoals een buizerd een veldmuis, geen moment uit het oog verloor. Terwijl hij dichterbij kwam ontdekte ik dat hij op zijn borst een grote, zilveren onderscheiding in een blauwe zetting droeg. Op tien meter van me vandaan bleef hij staan en wreef hij in zijn oog, een mooi donker oog. Blijkbaar had hij een insect in zijn oog gekregen. Ik liet hem gewoon zijn gang gaan, maar toen hij klaar was en nog dichterbij kwam, zo dichtbij dat hij me ieder moment kon ontdekken, heb ik de trekker overgehaald. – Weet u nu waarom we zo weinig aan herinneringen hebben? Ziet u, misschien was die man heel ongelukkig. Misschien is hij me nog altijd dankbaar. Wat heb je eraan om je zulke dingen te herinneren? Wie er iets van kan leren, moet dat vooral doen. Wie dat niet kan, moet zich bezighouden met de dingen van vandaag; dat is belangrijker.’

Adomeit zweeg en keek naar de spuit. Zijn oogleden sloten zich tot een smalle spleet. Hij voelde dat hij meer had gezegd dan hij eigenlijk had willen zeggen en dat irriteerde hem.

Proska stond op en schreeuwde: ‘En waar hebt u op gericht?’

De apotheker mompelde: ‘Op de zilveren onderscheiding.’

De beide mannen zwegen een poosje, hun blikken kruisten elkaar in de ruimte. Opeens zei de oude man met een heel andere uitdrukking op zijn gezicht: ‘Misschien heb ik ook nog wel andere zegels.’

Hij trok een la open, zocht een hele tijd, vond een beduimeld aantekenboekje en siste: ‘Eindelijk heb ik het. Sommige dingen verstoppen zich voor ons, nietwaar? Kijk maar eens! Volgens mij zitten er nog nieuwe zegels in.’

Proska pakte het boekje en bladerde erin. Hij vond vier postzegels. Hij riep: ‘Die zijn nog geldig. Mag ik er twee? Tot morgen?’

‘Ja, ja,’ zei de apotheker, ‘neemt u ze maar. De brief komt zeker aan. Het beste ermee. Tot ziens.’

Op de binnenplaats bleef Proska staan; de frisse lucht temperde zijn hoofdpijn. Achter een omheining van draadgaas bloeide, gedwongen door de lente, een oude kersenboom. Boven Adomeits raam hing een duiventil; er was niets te zien, het koerende volkje was op pad. Proska bevochtigde de achterkant van de twee postzegels met zijn tong en plakte ze op de envelop. Daarna liep hij naar de poort in het lage, witgeverfde houten hek, glipte er doorheen en keek een hele tijd uit over de straat. Maar omdat hij geen meisje zag dat op weg was naar de zachte schuilplaatsen in het bos, en ook geen man of een kind, deed hij de klep van de gele brievenbus open, hield de brief omhoog, bekeek hem met een ernstige, nadenkende uitdrukking op zijn gezicht – alsof hij een grote, uitzonderlijke beslissing moest nemen – en duwde hem ten slotte snel door de smalle, donkere gleuf van het postkooitje. De klep sloeg dicht, er was iets definitiefs gebeurd. Nu was de brief niet meer van hem, hij kon nu niets meer veranderen; hij had iets uit handen gegeven – voor altijd.

Proska stak de verlaten straat over, beklom de trap naar zijn lage kamertje en ging bij het open raam staan. Daarginds, dertig meter verderop, hing de brievenbus, die in de brandende zon een messcherpe schaduw wierp.

Wat zal ze doen nadat ze deze brief heeft gelezen? dacht hij. Wat zal Maria doen? Ze zal haar handen tegen haar borst drukken, ze zal haar hart tot rust proberen te brengen. Maar dat zal niet lukken. Als Maria deze brief kent, zal ze aan me denken. Ze zal me vervloeken. Misschien had ik haar niet moeten schrijven; waarschijnlijk was dat beter geweest. Met deze brief wordt al haar hoop de bodem ingeslagen. Ze zal zich op haar stoel laten vallen, ze zal niet kunnen huilen, haar wanhoop zal haar de keel dichtsnoeren, ruw en lang. Ze zal haar schort afdoen, de brief nog een keer lezen, en als ze dan wat gekalmeerd is … Maar ze kan niet tot rust komen. Niemand zou dat kunnen als hij zo’n brief heeft gekregen. Maar ik moest hem schrijven, mijn wanhoop heeft me ertoe gedreven. Mijn wanhoop dreef me naar de kast, dwong me op een dag pen en papier te pakken, te gaan zitten en te schrijven. Laat Maria me maar aangeven! Ze is mijn zus, zij zal weten wat ze moet doen. Ik ben op alles voorbereid, ik ben tot alles bereid. Vandaag is het dinsdag, een zonnige, warme lentedinsdag. Overmorgen zal ze de brief krijgen, donderdag, om een uur of tien. Dat is het alles beslissende moment, als er tenminste iets beslist moet worden. Het is mijn schuld dat ze alleen is – ik was degene die toen, zes jaar geleden …

De vijfendertigjarige assistent Proska trok met een vermoeide beweging de enige stoel in zijn vertrek naar zich toe, hij ging zitten, steunde met zijn ellebogen op de vensterbank, legde zijn kin in zijn grote handen en staarde naar de brievenbus. Hij hoorde een snelle, klappende vleugelslag; de duiven kwamen terug. De man haalde een paar keer diep adem, waarbij zich een licht, aangenaam duizelig gevoel van hem meester maakte. Een secondelang had hij de fantasie dat hij naar beneden stortte, van een muur, van een dak, van een rots of uit een boom. Daarna meende hij weer dat hij met zijn hoofd over een put boog en ademloos naar het diepe, troostende landschap van het zwijgen luisterde. En, terwijl hij daar als het ware naar de diepe, verschaalde wereld van het verleden luisterde, terwijl hij zijn korte, brede voorhoofd, zijn gespierde hals en zijn door de zon gebleekte haar in de verre spiegel van de put dacht te zien, in de spiegel van wat geweest was, van wat doorleefd en doorstaan was – terwijl dat gebeurde, rezen vanuit de nevelen van de tijd de beelden van zijn herinnering op. Walter Proska, de assistent, hoorde plotseling een locomotief fluiten …

2

In Prowursk kreeg de kleine locomotief te drinken. Een ijzeren slurf zwaaide over zijn gloeiende lichaam, daarna werd er aan een handrad gedraaid en spoot er een dikke straal water in zijn geopende flank.

Proska hoorde het ruisen van het water en liep naar het kapotte coupéraam. Een klein, wit stationsgebouwtje met een nummer op de voorgevel, een verwaarloosd perron, twee stapels hout, meer kon hij niet zien, want het dorp zelf lag op ruim een halfuur van het station achter een loofbos. Langs de trein patrouilleerde een wachtpost. Omdat het warm was, had hij zijn kraag opengeknoopt. Op zijn rug droeg hij een halfautomatisch geweer – met dezelfde vanzelfsprekendheid als een Afrikaanse moeder haar baby. Als de wachtpost het eind van de trein had bereikt, die bestond uit een locomotief, een voorraadwagon en een postwagen, maakte hij zonder op te kijken rechtsomkeert en slenterde terug. Dat herhaalde zich een paar keer. Het landschap wekte de indruk een enorme, verlaten vuurplaats te zijn: geen zuchtje wind, nergens ritselde iets in de schrale heggestruiken.

‘Blijven we hier lang?’ vroeg Proska toen de wachtpost weer passeerde.

‘Tot we doorrijden!’

‘Volgens mij heeft de locomotief alleen water nodig.’

‘Zo,’ zei de wachtpost nors, ‘is dat zo?’ Opeens tilde hij zijn hoofd op en keek het lemen pad af dat naar Prowursk liep. Proska keek ook die kant op en zag een jonge vrouw die naar de trein zwaaide en snel dichterbij kwam. Ze droeg een bladgroen jurkje en had een brede ceintuur om haar middel, dat smal was als een zandloper. Met snelle stappen kwam ze het perron op en liep rechtstreeks naar de wachtpost. Ze had matglanzend rood haar, een kort neusje en groenblauwe ogen. Haar voeten staken in bruine linnen schoenen. ‘Wat wilt u?’ bromde de wachtpost, terwijl hij naar haar blote benen staarde.

‘Meneer de soldaat …’ zei ze rillend. Ze zette een aarden kruik neer en legde er een opgevouwen regenjas op.

‘Zit er melk in die kruik of water?’

Ze schudde haar hoofd en streek haar haar naar achteren. Proska bewonderde het profiel van haar borsten.

‘Je wilt zeker meerijden’ zei de wachtpost.

‘Ja, een klein eindje. Tot de Rokitno-moerassen. Ik wil er ook wel voor betalen, of …’

‘Maak dat je wegkomt, vlug een beetje! We mogen niemand meenemen. Dat zou je toch moeten weten. Heb je dat niet al eens eerder gevraagd?!’

‘Nee, meneer.’

‘Je bent een Poolse, nietwaar?’

‘Ja.’

‘Waar heb je Duits geleerd?’

Op hetzelfde moment floot de kleine locomotief twee keer; één keer lang en één keer kort. De wachtpost liet het meisje staan, wierp Proska een norse blik toe en liep naar voren. Vloekend klom hij in de voorraadwagon, ging op een kist zitten en stak een sigaret op. Zijn geweer zat in de weg; hij deed het niet af, omdat hij te lui was.

Boven de dorre aarde zinderde de hitte.

De locomotief begon met een schok te rijden; hij steunde en langzaam kwam de korte trein in beweging.

De vrouw pakte de kruik en de jas en liep naast de trein mee. Ze keek smekend naar Proska omhoog. Ze kwam vlakbij hem en fluisterde: ‘Alstublieft, neem me mee!’

Proska kon haar ogen niet weerstaan, haar haar, haar ranke, blote benen en het uitdagende profiel van haar borsten. Hij duwde de deur open, zette een voet op de treeplank en stak zijn hand uit. Ze gaf hem de kruik en de regenjas, sprong daarna zelf op de treeplank en liet zich de wagon in helpen. Hij deed de deur dicht en draaide zich om. Ze stond voor hem, keek hem aan en glimlachte.

‘Ik stap nog voor de moerassen uit,’ zei ze alsof ze zich wilde verontschuldigen.

Hij zweeg en staarde naar haar sterke tanden.

‘Uw kameraad zal wel kwaad zijn,’ fluisterde ze.

Het kostte hem moeite zijn handen in zijn zakken te houden.

‘Gaat hij me nu doodschieten?’ vroeg ze glimlachend.

Hij glimlachte ook, haalde een pakje sigaretten uit zijn zak en zei: ‘Hier, een sigaret. Dat zal u goeddoen.’

‘Ik rook niet.’

‘Laten we dan maar gaan zitten.’

Ze gingen zitten. Zijn knieën waren een paar centimeter van de hare verwijderd.

De zon schoot een lichtstraal door de postwagen. Proska zag het stof dansen. Ze zwegen en hoorden het gesteun van de kleine locomotief, en het landschap trok langs het kapotte raampje: weilanden, verbrande akkers en kleine berkenbosjes en een paar keer een huisje met een strodak en daarboven soms een rookzuil die oprees in de droge lucht. Op de akkers werkte niemand en op de weilanden stonden een paar koeien stompzinnig voor zich uit te staren, terwijl hun staart uit trage gewoonte zo nu en dan, in een poging de vliegen te verdrijven, op de benige schonken kletste.

‘Woont u in Prowursk?’ vroeg Proska.

‘Ja, ik ben hier geboren.’

‘Ik had niet gedacht dat hier zulke vrouwen bestonden. Heeft uw vader ook koeien?’

‘Mijn vader was boswachter. Hij is dood.’

‘Al lang?’

‘Twee jaar.’

‘Is hij in de oorlog gesneuveld?’

‘Dat weet ik niet. Twee jaar geleden is in Prowursk een soldaat doodgeschoten. ’s Morgens vroeg kwamen de gendarmes naar het dorp en doorzochten alle huizen op mannen en geweren. We wonen aan de rand van het dorp en wij waren de eersten bij wie ze kwamen. Mijn vader had geen tijd meer om zich te verstoppen. Hij kroop in de kast, en toen de gendarmes kwamen, heb ik ze het huis laten zien. Ze waren bijna weer weg, maar toen we weer in de kamer met de kast kwamen, moest mijn vader hoesten, waarop een van de gendarmes zijn pistool trok en vier keer dwars door de kast schoot; twee keer boven en twee keer onder.’

‘Het duurt nu niet lang meer,’ zei Proska. Ze legde haar handen op haar bovenbenen en wipte met haar voeten.

‘Bent u getrouwd?’ vroeg hij.

‘Nee. Het is niet goed om dat te doen voor je achtentwintigste …’

‘Waarom niet?’

Ze keek hem een hele tijd aan. Plotseling schoof ze naar hem toe, nam zijn hoofd tussen haar warme handen en ademde tegen zijn voorhoofd. Proska’s legde zijn hand op haar schouder, maar ze schoof meteen weer terug en ging op haar oude plek zitten.

‘Ik wilde uw voorhoofd lezen.’

Hij zei: ‘Zo, kunnen jullie dat hier? En wat staat daar?’ – hij sloeg met zijn vlakke hand tegen zijn voorhoofd –, ‘Wat valt daar te lezen?’ Ze zoog de lucht naar binnen, haar borst kwam omhoog. Ze keek hem geheimzinnig aan en opeens had hij het gevoel in haar groenblauwe ogen te kunnen onderduiken als in een vijver.

‘Alles komt goed,’ zei ze, ‘misschien ook niet.’

Hij lachte en zei: ‘Staat dat daar geschreven?’

‘Precies zo,’ zei ze.

‘Dan ben je een kleine profeet. En van profeten als jij geloof je alles. Hoe heet je?’

‘Wanda.’

‘En hoe oud ben je?’

‘Zevenentwintig. En jij?’

‘Negenentwintig.’

‘En hoe heet jij?’

‘Walter,’ zei hij.

‘Walter en Wanda. Als je kameraad mij niet doodschiet zullen we elkaar opnieuw ontmoeten.’ Ze glimlachte schalks.

‘Onzin,’ zei Proska, ‘hij zal je niets doen.’

Ze zwegen en keken langs elkaar heen en luisterden naar het ritme van de rijdende trein; hm-tm-tm, hm-tm-tm, hm-tm-tm. En hij dacht dat sommige woorden iets met dit ritme gemeen hadden, woorden van een onmetelijk diepe melancholie, woorden van een vredig verlangen en voorbij liefdesgeluk. Hm-tm-tm, hm-tm-tm, hm-tm-tm: het klonk als ve-ren-bed of ver-le-den of heb-me-lief, of ge-loof-me of kus-me-dan.

De hitte in de wagon werd ondraaglijk. Het zweet stond op Proska’s voorhoofd, zijn keel snakte naar vocht. Ze keek naar zijn geweer, dat met de zwarte loop naar beneden aan een haak hing.

‘Heb je daar al eens mee geschoten?’

Hij gaf geen antwoord, stond op, liep naar de deur en stak zijn hoofd door het raampje. De rijwind sneed in zijn gezicht en veegde zijn blonde haar naar achteren. De verkoeling deed hem goed. Hij voelde dat ze naar hem keek en dacht: waren we maar op een avond in Prowursk gestopt! Ze heeft opvallende borsten. Haar rode haar en haar groenblauwe ogen passen perfect bij elkaar. Over twee uur wordt het donker. Hopelijk …

Hij draaide zich om en vroeg: ‘Weet je hoe lang de trein nog nodig heeft om de moerassen te bereiken?’

‘Ongeveer vier uur. Als er niets gebeurt.’

‘En wat zou er kunnen gebeuren?’

‘Mijnen,’ zei ze glimlachend.

‘Hoe weet je dat?’

‘Dat zeggen de mensen in het dorp soms.’

‘In Prowursk?’

‘Ja. Hoe ze erbij komen, weet ik niet, maar soms hebben ze het daar over.’

‘Het zal de hitte zijn die het hun vertelt,’ zei hij, ‘de schijnheilige hemel of jullie slappe bomen. Hoe vaak hebben ze het over een treinongeluk!?’

‘Iedere dag,’ zei ze.

‘Vliegt er iedere dag een trein in de lucht?’

‘Nee. Maar als het gebeurt, hebben de mensen een week lang iets om over te praten. En dan gebeurt het opnieuw.’

Hij ging naast haar zitten en duwde zijn bovenbeen tegen dat van haar.

‘Wanneer is hier voor het laatst een trein in de lucht gevlogen?’

‘Vijf dagen geleden.’ Ze draaide zich naar hem toe, legde haar zachte armen op zijn schouders, tuitte haar lippen en zei: ‘Ik ben moe. De hitte maakt me loom.’

Proska keek langs haar oor naar het kapotte raampje. Ze reden door een gemengd bos dat al het halve talud van de spoordijk had terugveroverd door kleine berken, sparren en wilgenstruiken vooruit te sturen. De kleine locomotief floot één keer kort, hij leek zelf niet te weten waarom.

‘Ik krijg dorst van de hitte,’ zei Proska. ‘Ik zou nu graag iets willen drinken. Een koud biertje of – wat zit er in die kruik? Melk of water?’

Ze schudde haar hoofd en haalde haar armen van zijn schouders.

‘Niets te drinken. In deze kruik zit mijn broer.’

Hij keek naar de aarden kruik en zei: ‘Wat betekent dat nu weer?’

‘Geloof je me niet?’

Proska kneep in haar bovenarm; ze leek de pijn niet te voelen.

‘Nu verandert de profeet in een tovenaar. In het moeras gedijen de dotterbloemen extra goed; waarom zou een broer het daar niet ook voortreffelijk doen. Je wilt hem daar zeker planten?’

Ze deed alsof ze serieus werd, streek het bladgroene jurkje op haar knieën glad en vermeed het hem aan te kijken.

‘In deze kruik zit de as van mijn broer. We hebben hem in Lemberg laten cremeren. Hij werkte bij het spoor en is samen met een trein in de lucht gevlogen. Ik ga nu naar Tamasjgrod. Daar woont de vrouw van mijn broer. Ze heeft me gevraagd of ik haar de as wil brengen.’

‘Is je broer op dit traject verongelukt?’

‘Dat weet ik niet.’

Proska sloeg zijn arm om haar heen en staarde onrustig naar de nietszeggende, aarden kruik. Hij had een gevoel alsof hij nu permanent werd geobserveerd, en hoe meer hij zijn best deed dat idee te onderdrukken, hoe hardnekkiger en intenser het zich in hem vastzette. Hij had op een bepaalde manier medelijden met Wanda en liet zijn grote, sterke vingers langs haar hals op en neer glijden. Hij trok haar hoofd naar zich toe en drukte een zoen op haar haar.

‘Het duurt nu niet lang meer,’ zei hij eerlijk. ‘Volgens mij is dit allemaal van de ene op de andere dag voorbij, net zoals het van de ene op de andere dag is begonnen. Je zult je raam open kunnen doen – niet morgen, maar op een fijne dag in de toekomst – en de zon zal in je ogen schijnen en je een mooie morgen toewensen. De zwarte lijster zal in je tuin zitten en je zult naar de vogel luisteren en weten dat alles anders is. Geloof jij, Wanda, dat het zo zal zijn? Waarschijnlijk kun je je dat niet voorstellen, hè? Je bent immers pas zevenentwintig en hebt nog een heel jaar de tijd.’

Ze zwegen. Een paar oude sparren die in duistere waardigheid vlak langs de spoordijk leefden, keken heel even gelijkmoedig bij hen naar binnen. Hij trommelde met zijn vingers op haar sleutelbeen en liet ze opeens naar beneden glijden en haar rechterborst aanraken. Ze maakte zich meteen los uit zijn omarming, schoof bij hem vandaan en glimlachte dreigend. Haar glimlach stond als een magische hindernis, als een onoverwinnelijke barrière tussen hen in.

‘Ik wil nu graag slapen,’ zei ze.

‘Je kunt tegen mijn schouder leunen,’ zei hij.

‘Dat is me te gevaarlijk.’

‘Zolang je die kruik niet bedekt met je jas, doe ik je niets.’

‘Dat begrijp ik niet,’ zei ze.

De assistent wees naar de kruik en zei: ‘Ik heb het gevoel dat dat ding me aanstaart. Het lijkt wel – voor mij althans – of het ogen heeft. Het is alsof ik permanent in de gaten gehouden wordt. Kun je dat begrijpen?’

‘Dan is het goed,’ zei ze. Ze ging languit op de bank liggen en legde haar hoofd op zijn schoot. Ze keek vriendelijk naar hem op en begon diep te ademen.

‘Slaap je al?’ vroeg hij na een poosje.

‘Ja,’ zei ze, ‘ik droom van jou en van een weerzien.’

‘Is je broer daar dan ook bij? Ik bedoel: is de kruik daar dan ook bij?’

‘Nee, we zijn alleen. We zijn heel alleen – en het is heerlijk. Niemand ziet ons. We beminnen elkaar. Alleen je geweer is erbij en kijkt naar ons. Maar het zwijgt. Je geweer kan toch wel zwijgen?’

‘Als het moet. Slaap, Wanda, slaap en droom. – Maar ik wil dat je nog gemakkelijker ligt.’

Zo goed als dat al zittend ging, trok hij zijn uniformjasje uit, tilde haar hoofd op en schoof het opgevouwen jasje er als een kussen onder.

‘Dank je,’ fluisterde ze.

Hij zei niets en staarde naar de kruik. Hij dacht: als het haar geen pijn zou doen, zou ik dat stomme ding uit het raam gooien. Zo’n reisgezelschap heb ik nog nooit gehad. Als ze de trein opblazen, vliegt haar broer mee de lucht in en als ze geluk heeft, kan ze hem daarna van de bladeren vegen. Van de berk misschien een vinger, van de stam van de spar misschien een teen.

Er liep een rilling over zijn rug. Hij stond op, deed een paar passen door de wagon en bleef toen in de hoek voor de kruik staan, die door de schommelbewegingen van de trein zacht trilde. Het was een eenvoudige, waarschijnlijk door de mensen zelf gebakken kruik met aan de zijkant een stevig oor. De opening was afgesloten met perkamentpapier, en om te zorgen dat het papier niet losraakte had de vrouw, of wie de kruik ook had afgesloten, er een dun maar sterk touwtje omheen gewikkeld waarvan de uiteinden zorgvuldig aan elkaar waren geknoopt.

Hij wierp vlug een blik op haar, en omdat hij zag dat haar oogleden niet bewogen en ze probeerde te slapen, pakte hij resoluut zijn regenjas, vouwde hem uit en wierp hem over de kruik. Het meisje leek niets gemerkt te hebben. Proska had meteen het gevoel vrijer en moediger te zijn; hij spande zijn armen en liep naar het raampje. De zon groette hem door de boomtoppen, in het bos sloeg een wegstuivend konijn wilde haken. Hobbelend sleepte de kleine locomotief zijn last door het bos. Hij dacht aan de bosrijke omgeving van Lyck, het Mazurische stadje waar hij was geboren. Daar rook het net zo; Borek, vooral waar het dorp grensde aan het Sunowo-meer, had op hem ooit dezelfde indruk gemaakt. De assistent ontdekte een eekhoorntje dat met zijn donkere, glanzende ogen op de trein neerkeek.

Hij dacht: haar haar heeft bijna dezelfde kleur als zijn vacht. Ik noem haar Eekhoorntje.

Hij draaide zich om. Ze lag rustig op de bank, haar benen over elkaar geslagen, haar ene hand op haar schoot en de andere aan haar mond. Voorzichtig liep hij naar haar toe, pakte met twee vingers de zoom van haar jurk en tilde de stof een beetje op. Daarop bukte hij zich en kuste vlak boven haar knie haar gebruinde been. Hij keek in haar gezicht. Haar ogen bleven dicht, haar lippen trilden. Toen hij zich oprichtte, zei ze: ‘Niet op mijn mond.’

‘Ik dacht dat je sliep,’ zei hij.

‘Wie me op mijn mond zoent, roept het ongeluk over zich af.’

‘Echt?’

‘Pas maar op!’

‘Dat kan me niets schelen. Op het gevaar af …’

‘Doe het niet,’ zei ze glimlachend.

Hij tilde haar hoofd op en zoende haar. Ze beantwoordde zijn zoen, sloeg haar armen om zijn gespierde nek en duwde hem voorzichtig weer van zich af.

‘Over anderhalf uur wordt het donker,’ zei hij.

‘Ik wil dat we elkaar terugzien.’

‘Je hebt de jas over de kruik gelegd.’

‘Ja, ik hield het niet langer uit. Ik vond het onaangenaam.’

‘Haal hem er alsjeblieft weer af. – Over anderhalf uur is het donker.’

Proska deed onverschillig wat hem was gevraagd, ging op de andere bank liggen, zwaaide naar Wanda en probeerde te slapen. Maar slaap duldt geen bevelen en hoe meer hij zijn zintuigen probeerde uit te schakelen en alles om hem heen te vergeten, hoe minder hem dat lukte. Hij keek met knipperende ogen naar het meisje en vroeg zacht: ‘Eekhoorntje?’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg ze.

‘Jij kunt ook niet slapen, Eekhoorntje.’

‘Wat is een Eekhoorntje?’

‘Dat ben jij.’

‘Wat ben ik?’ vroeg ze mat.

‘Een roodbruin beestje met nieuwsgierige ogen en kleine spitse oortjes. Je speelt in de bomen en hebt vriendschap gesloten met een norse, oude hazelaar. En je plaagt de jonge takjes, je daagt ze uit en laat je door hen door de lucht zwiepen. Maar in de winter, mijn Eekhoorntje, dan slaap je, en als je honger hebt, hoef je alleen maar achter je in de voorraad noten te grijpen …’

‘Je hebt me op mijn mond gezoend,’ zei ze.

‘Weet je nu wat een Eekhoorntje is?’ vroeg hij.

‘Je hebt me gezoend en nu gebeurt er een ongeluk.’

Ze zei het zacht maar ernstig, en hij meende haar stem niet te herkennen. Hij werd onrustig, en stond op.

‘Denk je dat er iets met de trein gebeurt?’

‘Ik heb je gewaarschuwd …’

‘Ben jij dan niet bang? Kan het je niet schelen wanneer er opeens …’

Hij pakte zijn geweer van de haak, wiegde het in zijn hand, streelde het grendelhuis en haalde een magazijn uit zijn broodzak.

‘Wat ga je doen?’ vroeg ze, terwijl ze liggend naar hem keek.

‘Alleen voor het geval dat,’ zei hij, terwijl hij het magazijn in het geweer schoof.

‘Hoeveel kogels zitten daarin?’

‘Genoeg.’ Hij zette het ontgrendelde geweer in de hoek en stak zijn hoofd uit het raampje.

‘Wat zie je?’ vroeg ze.

‘De schemering.’

‘Kun je die zien?’

‘Ze doet heel angstig en je moet heel goed oppassen om te zien hoe ze ons besluipt. Hoe zou je het vinden als ik moest schieten?’

‘Waarom wil je dat weten?’

‘Het zouden jouw mensen zijn,’ zei hij, terwijl hij een sigaret opstak.

‘Nog even en ze vallen ons aan.’

Hij ging vlak voor haar staan.

‘Sta op,’ zei hij.

Ze bleef liggen.

‘Ik zei dat je moest opstaan, Wanda.’

‘Ik ben zo moe. Nog even en het is donker.’

Een vreemde onrust maakte zich van hem meester; hij vroeg bruusk: ‘Wie gaat ons aanvallen? Wat wil je met die profetische kletspraat?’

‘De muggen. Er zitten zoveel muggen hier in de moerassen!’

Hij lachte en had het gevoel dat die lach hem bevrijdde.

‘Jullie moeten meer vogeltjes gaan houden, weet je, dan zijn er minder muggen. Maar in jullie land sterven de vogels heel jong. En de paar die ik heb gezien, voelen zich eenzaam en vliegen treurig langs de hemel. Hun liederen zijn in hun keel blijven steken.’

‘Vroeger was dat anders,’ zei ze.

‘Dat weet ik,’ zei hij.

Plotseling stootte de kleine locomotief een schor, langgerekt fluitsignaal uit en minderde snelheid. De man greep zijn geweer en zette de kolf tegen zijn heup.

‘Het is nog een heel eind naar Tamasjgrod.’

‘Dat kan ik me voorstellen,’ zei hij. ‘Waarschijnlijk gaat het zo beginnen.’

De trein reed nog maar stapvoets.

‘Overdag,’ zei hij, ‘zitten ze als uilen in hun nest en durven ze niet tevoorschijn te komen. Maar zodra het begint te schemeren worden ze wakker en komen ze in actie. Ze zitten onder de rokken van de nacht en maken spleetjes waar ze doorheen schieten alsof het klaarlichte dag is.’

‘Wie bedoel je?’ vroeg ze.

‘De jongens die de treinen opblazen.’

‘Mogen ze dat dan niet?’

‘Wees stil!’ Voorzichtig deed hij de deur van de wagon open, bukte zich en wierp een blik in de richting waarin ze reden. Daarop draaide hij zich naar haar om en zei gejaagd: ‘Je moet meteen verdwijnen. Vlug, het is de militaire politie. Waarschijnlijk komen ze de trein controleren. – Schiet op! Ga plat op het talud liggen en wacht tot ik je een teken geef dat de kust veilig is. Je moet aan de andere kant uitstappen.’

Ze sprong onmiddellijk overeind en rende naar de deur.

‘Het slot zit vast,’ zei ze wanhopig.

Hij trapte uit alle macht tegen de klink.

‘Vooruit, Wanda, spring, nu! Als ze je hier vinden, krijgen we daar allebei last mee.’

Ze sprong en kwam op het talud terecht, ze gleed nog een stukje naar beneden en ging op haar buik liggen.

De trein reed nog vijftig meter door en toen piepten de remmen.

Terwijl hij vlug zijn uniformjasje aantrok, dacht hij: hopelijk loopt ze achter de trein aan. Het is maar vijftig meter. O wee, als ze me in de steek laat. Maar dat kan ze niet, want de kruik staat hier immers nog en ze heeft haar jas laten liggen. Ik kan dat stomme ding niet meer zien!

Hij rolde de kruik in de jas en schoof hem ver onder de bank. Net toen hij overeind kwam, klom een gendarme de wagon in.

‘Zo,’ zei hij, ‘alles in orde? Mag ik je marsorder even zien?’

Proska gaf hem een gekreukeld, aan alle kanten gestempeld velletje papier.

‘Waar ga je naartoe?’ vroeg de gendarme.

‘In de buurt van Kiev.’

‘En waar kom je vandaan?’

‘Uit Lyck. Ik ben met verlof geweest.’

‘En waar ligt dat gat?’

‘In Mazurië, op zeventien kilometer van de Poolse grens.’

‘Van de voormalige grens,’ verbeterde de gendarme hem, terwijl hij een vierhoekige zaklamp aanstak die op zijn borst hing. Hij richtte de lichtbundel op het stuk papier, controleerde alle stempels, wees met een wijsvinger vol littekens naar een handtekening en zei: ‘Dat moet zeker Kilian betekenen, hè?’

‘Inderdaad, zo is het. Dat is de naam van mijn kapitein. Hij heeft de order getekend. Ik heb een pakje voor hem bij me, van zijn vrouw.’

‘Dat pakje kun je meteen weer terugsturen. De kapitein is dood.’

‘Gesneuveld?’

‘Dat ook. Een van de Kalmukken heeft hem recht tussen zijn ogen getroffen.’

‘Wanneer was dat?’

‘Vier dagen geleden. Ik was voorin bezig. Ze hebben hem nog twee kilometer naar de verbandplaats gedragen, maar hij is niet meer bij bewustzijn geweest.’

‘En wat moet ik nu met dat pakje doen?’

‘Wat zit erin?’

‘Polswarmers en oorbeschermers, zei zijn vrouw. ’s Winters had hij meestal koude oren.’

‘Het is nu bijna zomer,’ zei de gendarme, ‘als je denkt dat jij komende winter oorbeschermers nodig hebt, dan kun je ze meteen houden.’

‘Bedankt, ik heb alleen koude voeten.’

De gendarme keek in de lucht. ‘De maan is vandaag zo nieuwsgierig, volgens mij gaat hij iets te zien krijgen.’

‘Denk je dat de trein in de lucht vliegt?’

‘Kom maar niet met je hoofd bij het raam,’ zei de gendarme, terwijl hij zijn zaklamp uitdeed en verdween.

De assistent rende naar de andere kant van de wagon, zijn ogen tastten het talud af. Van Wanda was niets te zien. Hij wachtte even en riep toen: ‘Eekhoorntje! Hoor je me? Je kunt komen! Wanda! Waar ben je? Kom dan!’ Ze kwam niet. Ze kwam niet achter een boom vandaan, zoals hij hoopte, en stond niet op van het talud van de spoordijk, zoals hij wenste.

Met een schok zette de trein zich in beweging.

‘Wanda!’ riep Proska harder, ‘waarom kom je niet!’

De trein begon harder te rijden. ‘We zien elkaar terug,’ riep Proska, ‘het zal niet lang meer duren.’

Hij had de deur open laten staan in de hoop dat ze dan makkelijker naar binnen kon komen, nu smeet hij hem in het slot en ging weer zitten.

Ze heeft de kruik en de jas vergeten, dacht hij. Waarschijnlijk was ze banger dan ze wilde toegeven. Ik geef de kruik wel af in Tamasjgrod.

Proska stond op, haalde de kruik onder de bank vandaan en zette hem voor zich neer. Het maanlicht viel op de kruik. Proska had het gevoel dat hij naar hem knipoogde.

‘Wees niet bang,’ mompelde hij, ‘ik gooi je niet uit het raam. Het zou me geen enkele moeite kosten, maar ik doe het niet. Ik zal je menswaardig behandelen, ook al ben je geen mens meer. Maar dat ben je wel geweest en ik weet wat dat betekent. Je kunt me geloven.’

Een oeroude nieuwsgierigheid maakte zich van de man meester, in zijn schedel begon een elementaire vraag te branden. Heel langzaam trok hij de bajonet uit de schede en liep hij naar de kruik toe.

Ik wil wel eens zien, dacht hij, hoe je eruitziet als je het zover hebt geschopt. Ik kan je natuurlijk geen pijn meer doen. Je mag niet boos zijn als ik met een mes een puntje van je weghaal.

Hij stak de bajonet in het perkamentpapier op de opening, trok er een wat groter gat in en haalde met trillende hand een hoopje as tevoorschijn. Hij rook eraan, het rook naar niets.

Het had evengoed hout of tabak of papier kunnen zijn, dacht hij.

Proska stond voorzichtig op en hield het mes voor het kapotte raam. De rijwind stortte zich op de as en wervelde het uit elkaar.

‘Vergeef me als je kunt,’ bromde de assistent.

Het irriteerde hem dat de vrouw niet was teruggekeerd. Langzaam ging hij weer naast de kruik zitten en zonder het eigenlijk te willen stak hij nog een keer in de as. Maar de banjonet kwam niet ver. De kruik was hoogstens voor een derde deel gevuld met as.

Wat zullen we nou krijgen? dacht hij. Het klinkt bijna als metaal. Zou er onder de as nog iets anders zitten? Misschien heeft ze me belazerd, die profetes met haar mooie borsten. Ik wil wel eens weten wat er onder de as zit. Haar broer kan net zo goed een stuk hout zijn geweest.

Hij pakte de kruik met beide handen beet en stak hem door het raampje. De wind joeg de as naar buiten. Op de bodem van de kruik glinsterden vier dynamietpatronen!

Proska’s armen van de man beefden; hij had van alles verwacht, maar dit niet. Ik ben zo goedgelovig geweest, zo stom, om haar te helpen deze dingen te transporteren! dacht hij. Vier dynamietpatronen – dat is voldoende voor twee treinen en twee weken gespreksstof voor de mensen in het dorp. Vier dynamietpatronen – dat betekent ontwrichte rails, verwoeste wagons en uiteengereten doden, dat betekent: nieuwe onrust, nieuwe angst, nieuwe vergeldingen.

Hij deed zijn ogen dicht, haalde diep adem, vulde zijn borst tot berstens toe met avondlucht en trok zijn rechterhand iets terug. Toen ademde hij uit en slingerde hij de kruik uit alle macht langs het talud naar beneden. De kruik klapte tegen de stam van een spar en brak in stukken, maar er volgde geen explosie.

Uitgeput deed hij een stap terug en ging op een bank zitten. Hij voelde hoe het zweet uit zijn oksels liep en zijn overhemd natmaakte.

‘Smerig kreng,’ mompelde hij.

‘Smer-rig-kreng,’ ratelde de trein.

‘Wacht maar, jij,’ dacht hij.

‘Wacht-maar-jij,’ roffelde de trein.

Ze reden nu door het moeras. Een zoetige geur waaide de wagon binnen, een ronde geur, een geur van klokkend, weelderig leven.

Proska dacht: dat komt er nou van. Daar op de bank lag ze en strekte ze haar benen uit. Mooie benen, dat moet ik haar nageven. Als ik had geweten dat er dynamietpatronen in de kruik zaten en niet haar broer! Zo’n achterbakse griet! Als ik je ooit nog tegenkom! Ik zal je … dat horen en zien je vergaan!

De nacht kwam over het moeras aangeschreden en verdreef de hitte. Het werd koeler. De man in de wagon begon het koud te krijgen. Hij zag steeds minder naaldbomen. Aan weerszijden van de spoordijk stonden alleen nog schrale berken. Wat staat dat hout gelijkmoedig op de bijl te wachten! De ziel van de mens is een koekoek; als de zon schijnt, vliegt hij naar God. De wilgenstruiken stonden als bedelende bejaarden voor zich uit te soezen. Ze zijn nooit te vertrouwen. – Slaap, Proska slaap! Een schaap met vieze voetjes! Die drinkt zijn melk met dynamietjes! Slaap, Proska, slaap!

Hij strekte zich uit op de bank, probeerde eerst op zijn linkerzij te liggen, maar draaide zich toen op zijn rechterzij en viel even later in slaap.

Ze kregen het moerasdorp Tamasjgrod niet te zien. De kleine locomotief bleef er ook niet langer dan twee minuten staan. Hij leek te verlangen naar een beroete stal. En de wachtpost in de voorraadwagon kwam zelfs niet naar buiten. Hij stak alleen even zijn neus in de nacht, maar omdat hij niets of alleen maar onbeduidende dingen kon zien – de maan betekende niets voor hem en de stilte boven het moeras betekende niets voor hem, net als de eenzame, vreemde kreet van een vogel –, omdat hij dus niets te zien kreeg wat hem van belang leek, ging hij weer op zijn kist zitten, stak een sigaret op en draaide hem tussen zijn vingers en bekeek het gloeiende stompje.

Als Proska wakker was geweest, had hij misschien de regenjas die het meisje had vergeten uit de trein gesmeten. Met die regenjas zou hij zijn laatste herinnering aan haar het talud af hebben gegooid. Maar hij sliep, hij sliep met open mond, zijn harde schedel rustte op de harde bank.

De trein kwam sneller in beweging dan in Prowursk. De locomotief was weliswaar klein, maar wist waarschijnlijk al dat er prettiger zaken zijn dan werken. Tamasjgrod, het deinende, armzalige gat in het moeras, gaf geen kik.

‘Pfi-pfi-pfiiiii,’ schreeuwde de locomotief.

Proska hoorde de kreet in zijn slaap en rolde op zijn linkerzij. Wat een wonder!

Op hetzelfde moment draaide Kurt Rogalski, Proska’s zwager, zich in zijn ganzenveren bed in Sybba bij Lyck ook op zijn linkerzij. Het toeval had het tweetal in de lenden geknepen, het was puur toeval. Maar Rogalski kon natuurlijk niet weten dat Proska in een trein lag. En dromen kon hij het ook niet, want als hij droomde, zag hij altijd alleen tarwe, bieten en aardappels. Want daar dacht hij natuurlijk meer aan dan aan zijn zwager Proska, de broer van zijn vrouw Maria.

Het ontgrendelde geweer stond in een hoek. In het bagagenet, recht boven het hoofd van de slapende Proska, lag het pakje met de oorbeschermers en de polsverwarmers voor kapitein Kilian. Een vallende ster flitste langs de hemel. Gods projectiel. Hij liet het uit Zijn hand vliegen om de weinige mensen die onderzoekend naar Hem opkeken op een geheimzinnige manier te kennen te geven dat ze hun zoektocht met aandacht en geduld moesten voortzetten en dat Hij er was en hun verlangen naar Hem weliswaar begreep, maar zich niet aan hen kon vertonen. Maar om de pijn die hun speurtocht opleverde te verzachten en te bekoelen, liet Hij Zijn hand deze worp uitvoeren en gaf Hij hun hoop.

Even na middernacht liep de trein op een mijn. De kleine locomotief werd met geweld uit de rails getild, zijn hete, stalen lijf werd opengereten. De gevangen stoom siste de vrijheid tegemoet. – Vier mannen in burger die toevallig machinepistolen bij zich hadden en vanuit hun plek in de bomen de bocht van het ongeluk toevallig konden overzien, dachten aanvankelijk inderdaad dat de locomotief alleen een gigantische sprong over de uit elkaar gebogen, verwrongen en gebarsten rails maakte om daarna, alsof er niets was gebeurd, weer op het onbeschadigde spoor neer te komen en door te rijden. Maar bijna op hetzelfde moment moesten de mannen toegeven dat ze te veel van de kleine locomotief hadden verwacht. Uit zijn voorhoofd schoot een gloeiende straal, daarop sloeg hij over de kop, tuimelde op de rand van het talud, vond geen houvast meer en rolde als een dodelijk getroffen, zwaar dier de helling af. Hij trok de twee wagons die men hem had toevertrouwd met zich mee de sloot in. Twee achterwielen bewogen hulpeloos – de bewegingen van een op zijn rug geworpen schildpad. De rest van het water dat hij in Prowursk had gekregen, stroomde uit een gebarsten buis en zakte weg in de aarde.

Hospitaalsoldaten hebben al vaak mensen gevonden die nog niet lang dood waren en een natte broek hadden.