GIJS VAN OENEN

Nu even niet!

Over de interpassieve samenleving

e-editie februari 2016, naar de eerste druk november 2011

© 2016 Gijs van Oenen | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Omslagontwerp Erik Prinsen

ISBN 9789461649300 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Voorwoord

Emancipatie en democratie behoren tot de belangrijkste verworvenheden van de westerse wereld. We zijn er trots op. En toch gaan ze ons dwarszitten, zo betoog ik in dit boek. Sterker nog: we hebben te maken met wat ik de ‘tragiek van de geslaagde emancipatie’ noem. Mijn analyse daarvan is een filosofisch en maatschappelijk betoog, met een persoonlijke dimensie. Dit voorwoord is bij uitstek de geschikte plaats om dat laatste aspect iets toe te lichten.

Om te beginnen geldt die persoonlijke dimensie mijzelf. In een beschouwing over de Werdegang van de emancipatie – hoe filosofisch van strekking ook – is het moeilijk, zo niet onmogelijk, om maatschappelijke ontwikkelingen te scheiden van persoonlijke motieven. Dan gaat het overigens niet zozeer om mijn persoonlijke ervaringen; die zijn slechts in beperkte zin van belang, of interessant. Eerder gaat het erom dat ik, net als iedereen, onontkoombaar een ‘kind van mijn tijd’ ben. Dat geldt voor iedereen, zegt Hegel, zoals ook voor de filosofie geldt dat zij ‘haar tijd in gedachten vat’. In de ontwikkelingen van de afgelopen pakweg vijftig jaar die ik beschrijf, was en ben ik ook zelf verwikkeld, waardoor het onvermijdelijk ook deels mijn eigen verhaal is.

Maar het persoonlijke aspect gaat verder dan mijn eigen ‘leeftijd’ als auteur. De stelling die dit boek opwerpt – dat de emancipatie verschuift van lust naar last – zal ook persoonlijk zijn voor de meeste lezers. De emancipatie is ook voor hen niet alleen een sociaal-filosofisch en maatschappelijk thema waarover van gedachten kan worden gewisseld – een gedachtewisseling waaraan dit boek ook graag bijdraagt – maar vormt voor ieder van ons ook persoonlijk een opgave of – zo men dat liever heeft – een uitdaging.

Ten slotte heeft dit boek in de compositie iets persoonlijks. Dat is een van de redenen waarom het behalve filosofisch ook essayistisch en misschien hier en daar impressionistisch is geschreven. Het persoonlijke hoeft niet iets af te doen aan het filosofische of intellectuele – daar ben ik van overtuigd – maar het doet zich in allerlei aspecten van stijl, frasering en interpretatie gelden.

In zekere zin ook persoonlijk is hoe belangrijk en ook hoe bevoorrecht het is om in een beschermde en constructieve omgeving te kunnen werken en schrijven. De Faculteit der Wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit Rotterdam is voor mij sinds 1994 zo’n omgeving. In mijn eigen sectie Praktische Filosofie, met Ingrid Robeyns, Maureen Sie en Patrick Delaere, is het plezierig en constructief werken. Henri Krop, historicus van de filosofie, is daarnaast voor mij al heel lang een even diepzinnige gesprekspartner als plezierige onderwijscollega. Mijn onderzoek naar interpassiviteit begon een kleine tien jaar terug, en kreeg een grote stimulans toen de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) mij in 2007 een subsidie toekende in het kader van het programma Omstreden Democratie. De institutionele achtergrond daarvoor vormde de sectie Filosofie van Mens & Cultuur van mijn faculteit, en met intellectuele sparringpartners als Jos de Mul, Awee Prins en Henk Oosterling hoef je je nooit te vervelen. Mijn NWO-onderzoeksgroep met als vaste leden Christian van der Veeke, Bart van Leeuwen en Elke Müller, en als ‘fellow travellers’ Rodney Ramdas, Shivant Jhagroe en Mark van Ostaijen, was (en is) een dream team van inspiratie, inzicht en kameraadschap. Imrat Verhoeven, Willem Schinkel, Huub Dijstelbloem en Michel van Eeten waren de afgelopen jaren zo vriendelijk om met ons in discussie te gaan over interpassiviteit. Paul van den Berg, Flip Jan van Oenen en Robin Celikates gaven uitstekend commentaar op enkele hoofdstukken, in het bijzonder het vijfde. Guus Meershoek, hoewel niet direct bij dit project betrokken, is immer mijn belangrijkste gesprekspartner waar het om geschiedenis en politieke theorie gaat.

Over intellectuele vriendschap gesproken: de medeleden van de redactie van het tijdschrift Krisis – allemaal even vrolijke als eigengereide intellectuelen – zijn mij allen even dierbaar, maar met ere wil ik hier Yolande Jansen, Ruth Sonderegger en René Gabriëls vermelden. In min of meer regelmatige ontmoetingen met Jodi Dean, Sandro Ferrara, Axel Honneth en Robert Pfaller heb ik veel inzichten kunnen ‘proefdraaien’ die uiteindelijk in dit boek zijn beland. Ik ben blij dat die inzichten niet alleen in academische periodieken in binnen- en buitenland terechtkunnen, maar ook in mooie tijdschriften als Open, onder redactie van Jorinde Seidel en Liesbeth Melis, en De Witte Raaf van Dirk Pültau en Dirk Mertens.

Evenzeer ben ik blij dat ik over kwesties van kunst, cultuur en architectuur – een belangrijk domein in mijn onderzoek – met vele boeiende en creatieve mensen van gedachten heb kunnen wisselen en in fora heb kunnen optreden. Van hen noem ik graag Tracy Metz, Anna Tilroe, Maarten Janssen, Pantelis Makkas, Joep van Lieshout, Kristian Koreman, Elma van Boxel, Karin Christof, Marlies Rohmer, Jeanne van Heeswijk, Dennis Kaspori, Bart Stuart, Klaar van der Lippe, Liane Lefaivre, Henk Döll, Alijd van Doorn, Erik van Lieshout, Tom van Gestel, Fransien van der Putt, Dana Cuff, Steve Graham, Martijn Engelbregt, Jeroen Boomgaard, Vasif Kortun en Pelin Dervis.

Mijn dank geldt tot slot Chris ten Kate voor het enthousiasme waarmee hij bereid was mijn boek uit te geven. En mijn hoop is dat de kring van degenen die dit boek met plezier kunnen lezen even uitgebreid en divers zal zijn als de kring van bijzondere personen uit velerlei beroepsgroepen en academische disciplines die het mij uiteindelijk mogelijk hebben gemaakt mijn filosofische inzichten te verbinden met wat zich allemaal in onze curieuze samenleving afspeelt.

Inleiding

‘Normen en waarden’ – het is waarschijnlijk de meest bekende frase uit het christendemocratisch gedachtegoed van de afgelopen twintig jaar, en misschien wel uit het hele Nederlandse politieke gedachtegoed van die periode. ‘Wormen in Naarden’ maakten komieken Kees van Kooten en Wim de Bie er in 1992 in een televisiesketch al van. Deze twee fenomenen tezamen vormen een treffende zedenschets van de politieke verhoudingen van de afgelopen kwart eeuw. Normen en waarden raken geassocieerd met christendemocratisch moralisme, en de dominante linkse reactie erop blijft steken in cabareteske parodie. Normen en waarden vormden – en vormen – een belangrijk thema, maar het lukt de politiek niet om het goed op te pakken. Dat is niet zozeer een ‘falen van de politiek’ – een verwijt dat overigens wel weer heel goed de huidige tijdgeest zou typeren, een tijdgeest waarin boosheid en frustatie snel worden geassocieerd met een vermeend falen van de politiek. Het probleem ligt eerder in die tijdgeest zelf. ‘Normen en waarden’ raakt bij ons, moderne mensen, aan een gevoelig punt, en juist daarom reageren we inadequaat: met moralisme, met parodie, of – zoals het thans weer populaire liberalisme – met het even lege als zelfingenomen credo ‘daar moet de overheid zich niet mee bemoeien’.

Wanneer we ons er zelf mee willen bemoeien, is het veelal onmacht die zich toont. We zien dat terug in de reacties op gevallen waarin een flagrante schending plaatsvindt van algemeen geaccepteerde waarden en normen. Een dramatisch voorbeeld vormt het zinloos geweld, een term die gangbaar werd nadat de 26-jarige Joes Kloppenburg in 1996 in het centrum van Amsterdam werd doodgeslagen nadat hij ‘Kappen nou!’ had geroepen tegen een aantal agressieve mannen. Minder dramatisch maar evenzeer in opkomst is het dagelijkse asociale, botte en grove gedrag, zoals beeldend beschreven in het recent verschenen boek Wat een hufter! van socioloog Bas van Stokkom.[1] Of de toenemende agressie tegenover hulpverleners, zoals ambulancepersoneel of de brandweer. Maar ook in de sfeer van de ‘witte boorden’ weet men zich maar moeilijk te gedragen, zoals de excessieve zelfverrijking (‘graaien’) in de financiële wereld van de afgelopen decennia laat zien.

Dit leidt tot veel incidentele aandacht in de media, ferme taal van politici en talloze columns in de kranten en tijdschriften, maar de opkomst van zulk gedrag blijft grotendeels mysterieus. Hebben de betrokkenen hun besef van normen en waarden verloren? Dat leek wel de opvatting van Jan Peter Balkenende te zijn. Als premier verzocht hij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in 2002 om advies hierover. De Raad komt een jaar later met een interessante visie, die deels de opvatting van de premier tegenspreekt.[2] Aangevoerd door socioloog Kees Schuyt concludeert zij uit onderzoek dat er juist méér overeenstemming is over waarden – en zelfs over normen – dan voorheen. De opvattingen over wat goed en kwaad is, worden voorts duidelijker en zelfbewuster verkondigd. Daar ligt het dus niet aan. Het probleem, zo stelt de WRR, ligt in het gedrag. Ondanks een sterker besef van waarden en normen, gaat het feitelijke gedrag juist regelmatig tegen dat besef in. Met andere woorden: we weten het, we willen het, maar we doen het niet.

In dit boek zet ik een theorie uiteen die deze hedendaagse onmacht kan verklaren – waarom norm en gedrag in toenemende mate niet meer met elkaar corresponderen. Of, anders gezegd, waarom we ons niet goed meer aan onze eigen normen lijken te kunnen houden. Een deel van de verklaring wordt ook door de WRR genoemd, en door tal van commentatoren onderschreven: wij, hedendaagse burgers, vinden dat die normen en waarden vooral voor anderen gelden.[3] We zijn kritischer geworden, maar vooral tegenover anderen, niet tegenover onszelf. Denk aan de snelweg, waar al jarenlang de top twee van ergernissen bestaat uit ‘bumperkleven’ en ‘te lang links blijven rijden’. Als we er zelf langs willen, vinden we dat de ander te lang links blijft rijden; maar als die ander langs ons wil, noemen we hem een bumperklever.

Inderdaad is dit soort hypocrisie meer geaccepteerd geraakt – niet alleen op de snelweg, maar in de samenleving als geheel. Dat gegeven behoeft zelf echter ook weer een verklaring. Vinden we nu echt dat alleen anderen zich niet naar hun eigen normen kunnen gedragen? Waar komt die toename van hypocrisie dan vandaan?

Mijn verklaring voor wat hier speelt, is primair filosofisch van aard, hoewel zij nadrukkelijk ook politieke, sociale en culturele dimensies kent. De kern ervan is deze: wij lijden aan een onvermogen om consequent naar onze eigen normen te handelen, niet omdat wij niet meer achter die normen zouden staan of het besef daarvan zouden zijn kwijtgeraakt, maar juist omdat we die normen – en de daarachter liggende waarden – meer dan ooit ervaren als onze eigen normen. De sterkere normbevestiging is de oorzaak van onze neiging tot normoverschrijding.

Interactieve metaalmoeheid en de last van de emancipatie

Dat klinkt paradoxaal. Hoe kan een sterker normbesef juist leiden tot meer normoverschrijding? Dat is inderdaad een ongewone situatie, die een ongewone verklaring behoeft. Ik denk zelfs dat de problematiek waarmee we hier te maken hebben nieuw is in de geschiedenis, en dat kan mede verklaren waarom we er moeilijk raad mee weten. Of dat we zelfs het hele probleem niet in beeld weten te krijgen en daarom blijven steken in moralisme, parodie, of een eindeloze stroom politieke en juridische retorica van ‘doorpakken’, ‘handhaven’, ‘stevige afspraken’, ‘niet meer gedogen’ en ‘afrekenen’.

De kern van mijn verklaring luidt, in een wat cryptische formulering, dat we lijden aan interactieve metaalmoeheid. De hedendaagse tendens van normoverschrijding, zo meen ik, moeten we beschouwen als een vorm van vermoeidheid. Ik noem het metaalmoeheid, omdat onze normatieve vermoeidheid overeenkomsten vertoont met de verschijnselen die metaal kan gaan vertonen als het lang aan wisselende belasting wordt blootgesteld. In theorie moet het die belasting aankunnen, het is er zelfs voor ontworpen, maar toch blijken er op den duur scheurtjes op te treden die de draagkracht van het metaal aantasten.

In ons geval is die belasting van sociaal-culturele aard: de belasting door interactiviteit. De gedachte zoals ik die in dit boek uiteenzet, is dat ons maatschappelijk, politiek én persoonlijk bestaan de afgelopen pakweg anderhalve generatie in hoge mate interactief is geworden. Waarden, normen en het daarmee samenhangende gezag worden niet meer als gegeven geaccepteerd, niet meer gewoon geslikt omdat kerk, ouders, regering of traditie het nu eenmaal zo zeggen. We accepteren normen en waarden nu alleen wanneer we zelf de mogelijkheid hebben gehad om over het belang en de geldigheid ervan mee te praten en mee te beslissen. We zijn eraan gewend geraakt interactief betrokken te zijn, of in ieder geval te kunnen zijn, bij de totstandkoming en de toetsing van normen en waarden die ons leven bepalen.

Deze interactieve betrokkenheid hangt direct samen met het proces van emancipatie dat zich de afgelopen halve eeuw heeft voltrokken. Aanvankelijk in gang gezet door sociale protestbewegingen zoals het feminisme, is de emancipatie al snel – en in Nederland zelfs heel snel – omarmd als algemene waarde. Eenieder moest zich ontwikkelen tot mondig en zelfstandig individu. Dat betekent niet dat eenieder, als ware hij of zij een nietzscheaanse Übermensch, zijn of haar eigen normen en waarden gaat scheppen, maar dat eenieder de gelegenheid heeft om mee te denken en mee te beslissen over de normen en waarden die het maatschappelijk leven reguleren. En zelfs het persoonlijke leven – denk aan de toen gangbare slogan ‘Het persoonlijke is politiek!’ Of in de hedendaagse termen van GroenLinks-fractievoorzitter Jolande Sap: ‘Wie wil nu niet zelf de regie over zijn leven en zijn werk?’[4]

Dit proces van emancipatie – zo is mijn stelling – is grosso modo geslaagd. Veel meer dan vroeger zijn we in beginsel zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop we ons leven leiden. Deels leidt een dergelijk zelfbepaald leven tot nieuwe, ‘alternatieve’ maatschappelijke en persoonlijke levensvormen. Maar ook wanneer we als geëmancipeerd mens niet breken met gevestigde patronen – huwelijk, kinderen, carrière, religie et cetera – is ons leven toch ingrijpend veranderd, want die patronen zijn nu niet meer dwingend, of buiten ons om vastgesteld. Ze ontlenen hun geldigheid aan interactieve betrokkenheid en medezeggenschap van mensen zoals wijzelf, geëmancipeerde mensen dus. Het gezag dat erin ligt besloten, is in wezen ons eigen gezag. Dat wil zeggen: het gezag van onszelf als leden van een sociale of politieke gemeenschap die inziet dat wij zelf de – interactieve – producent zijn van normen en waarden. Onze emancipatoire status vereist dat wij onszelf zien als ‘mede-auteurs’ daarvan, een principe dat de Verlichtingsfilosofen Jean-Jacques Rousseau en Immanuel Kant in de tweede helft van de achttiende eeuw al hadden vastgesteld. Het kostte alleen een kleine twee eeuwen om dit principe ook maatschappelijk te verwerkelijken; en de eindspurt van dat proces vond de afgelopen halve eeuw plaats.

Het slagen van de emancipatie – zo luidt de volgende stelling – heeft een onbedoeld en onvoorzien gevolg: de lust van de emancipatie wordt in toenemende mate ook tot last. Omdat we zelf interactief normen mede kunnen bepalen, hebben we nauwelijks een excuus meer om niet naar die normen te handelen. De morele zelfbinding, zoals die in de westerse geschiedenis begon met het verhaal van Odysseus die zichzelf aan de mast bond om zich niet door de Sirenen te laten verleiden en zoals die filosofisch door Kant werd geformuleerd als het vermogen tot autonomie ofwel zelfwetgeving, leidt er thans toe dat we een dwang ervaren om consequent geëmancipeerd te handelen. Een dwang die we in wezen onszelf opleggen. Maar steeds geëmancipeerd handelen is een zware opgave, waaraan we niet altijd kunnen voldoen. We worden er moe van. We snakken zo nu en dan naar een vrijstelling van die zelfopgelegde dwang, naar een time-out. We ‘trekken het even niet’; of, beter gezegd, we trekken onszelf even niet. Zoals reclamefilmpjes van Center Parcs en van Cup-a-Soup het treffend uitdrukken, zeggen we daarom: ‘Ja, maar nu even niet!’

De interactieve metaalmoeheid kunnen we zodoende ook typeren als een tragiek van de geslaagde emancipatie. Juist het slagen van het grote Verlichtingsproject van de menselijke emancipatie, de verwerkelijking van het principe dat eenieder betrokken kan en moet zijn bij de vormgeving van de normen die de samenleving bepalen, leidt nu tot een gevolg dat tegen die emancipatie ingaat: een onvermogen om consequent naar die geëmancipeerde normen te handelen. Wat een missie van bevrijding leek, en ook was, blijkt nu tot een nieuw soort dwang te leiden – nu niet opgelegd door externe autoriteiten, maar door intern gezag, het gezag van ons eigen rationele inzicht. We zitten als het ware onszelf in de weg. De emancipatie begint ons dwars te zitten – net als haar politieke equivalent, de democratie.

[...]

____________________

[1.] – [terug] Bas van Stokkom, Wat een hufter! Boom, Amsterdam 2010.

[2.] – [terug] WRR, Waarden, normen en de last van het gedrag. Amsterdam University Press, Amsterdam 2003.

[3.] – [terug] Id., p. 72.

[4.] – [terug] Titel van haar column in NRC Handelsblad van 15 juni 2011.