HERMAN LELIEVELDT

De voedselparadox

Wat ons streven naar beter eten dwarsboomt

e-editie september 2017, naar de eerste druk april 2016

© 2016 Herman Lelieveldt | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwpoortkade 2A, 1055 RX Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

Beeld omslag © RaStudio & Thinkstock | Getty Images

Foto auteur Gijs Haak, Studio Haak & Visser

ISBN 9789461649317 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

www.voedselparadox.nl

1 | De dikke muren van Den Haag

Het moeizame gevecht tegen de intensieve veehouderij

Dat Nederland druk kan zijn, weet iedereen die weleens in de file staat of tijdens de spits met de trein reist. Met ruim 400 inwoners per vierkante kilometer zijn we – op Malta na – het dichtst bevolkte land van de Europese Unie en ook wereldwijd staan we in de top 30. Deze score is nog verbluffender wanneer we ons realiseren dat er op de 40.000 vierkante kilometer die Nederland groot is ook nog eens 120 miljoen landbouwdieren leven (en ook nog eens 30 miljoen gezelschapsdieren). Afgezien van de 16 miljoen inwoners – die voor het merendeel in de Randstad leven – biedt Nederland ook nog plaats aan 100 miljoen stuks pluimvee, 12 miljoen varkens, 4 miljoen stuks rundvee en 1 miljoen schapen.

Die dieren bevinden zich hoofdzakelijk in de minder dichtbevolkte regio’s van ons land: Gelderland, Overijssel en Oost-Brabant. En ook daar zijn de meeste van deze dieren weinig zichtbaar, want het grootste deel leeft in stallen die vaak aan het zicht onttrokken zijn door bomen en bosschages. Ook op dit vlak is Nederland koploper in Europa: nergens in de EU is de concentratie varkens, kalveren en kippen zo groot als rechts van de lijn Delfzijl-Roosendaal.

Deze intensieve veehouderij heeft twee gezichten. Het ene is dat van een hyperefficiënte sector die direct en indirect verantwoordelijk is voor 10 procent van onze economie en dat geld grotendeels verdient door de export van pluimvee, varkensvlees en kalfsvlees. Het andere is dat van een branche die weliswaar indrukwekkende hoeveelheden vlees produceert, maar daarvoor wel een enorm beslag legt op onze natuurlijke hulpbronnen en veel milieuschade veroorzaakt. Aan de invoerzijde gaat het om de enorme hoeveelheden voer die al deze dieren verstouwen, waarvan we het meeste uit het buitenland moeten invoeren. Aan de uitvoerzijde gaat het om de massa’s mest die al deze dieren produceren en die het milieu belasten. Maar ook tijdens de productie van al dit vee zijn er negatieve effecten: het gebruik van antibiotica om dieren op de been te houden, de uitbraak van besmettelijke ziekten die door de grootschaligheid van de houderij direct duizenden dieren treffen, en de stankoverlast.

Veel burgers en belangengroepen maken zich dan ook zorgen over de schade die de intensieve veehouderij kan aanrichten. Zo ook een groep van meer dan honderd hoogleraren die in april 2010 in NRC Handelsblad een klemmende oproep doet om te ‘stoppen’ met de vee-industrie.[15] Het stuk is de samenvatting van een wetenschappelijk doortimmerd betoog van alles wat er mis is met de moderne veehouderij: de milieubelasting, de arbeidsomstandigheden, de volksgezondheidsrisico’s, de slechte financiële positie van boeren en last but not least het tekortschietende dierenwelzijn.[16] Het pleidooi is een initiatief van hoogleraar sociale psychologie Roos Vonk, die het stuk grotendeels in haar eentje schrijft en er steun voor zoekt bij haar collega’s. Opvallend genoeg zijn daaronder ook enkelen van de Universiteit Wageningen, door vele critici toch vaak gezien als een bolwerk van de agro-industrie.

Het pleidooi vormt het startschot van een intensieve, twee jaar durende lobby in de richting van politiek Den Haag om werk te maken van de verduurzaming van de intensieve veeteelt. Vonk lanceert een website en biedt de bezoekers de mogelijkheid om haar initiatief te steunen: duizenden mensen en organisaties ondertekenen haar oproep. Ze verschijnt op radio en tv en daagt de politiek uit om nu eindelijk eens in actie te komen. Ze is zeker niet de eerste die dit probleem aankaart, maar slaagt er – anders dan al die rapporten en diagnoses van haar voorgangers – nu wél in om de publieke opinie te mobiliseren.

De reactie van de minister

Nadat Vonks stuk in NRC verschenen is, zit ze diezelfde avond bij het tv-programma NOVA om haar pleidooi toe te lichten. Vonk doet dat op een zakelijke, geserreerde manier en benadrukt de academische insteek van het platform: ‘Wij zijn politiek neutraal, we zijn niet gebonden aan een politieke partij of belangengroep.’

In NOVA analyseert Vonk het probleem mede vanuit haar eigen discipline, de sociale psychologie. Ze wijst erop dat ‘de mensen helemaal niet meer zien hoe ons eten gemaakt wordt’ en ze ‘elkaar voor de gek houden door niet te veel na te denken over het leed en de maatschappelijke gevolgen’. Daarom kan de markt het probleem volgens Vonk niet oplossen, maar moet de overheid met normen en waarden het goede voorbeeld geven.[17]

Hoe moeizaam de verandering via de markt gaat, had Vonk een paar jaar eerder ervaren bij Wakker Dier, de organisatie die zich exclusief richt op de verbetering van dierenwelzijn in de bio-industrie. Vonk was tussen 2005 en 2008 voorzitter van Wakker Dier en bij haar aanstelling was ze nog hoopvol over de mogelijkheid om dierenwelzijn via een gedragsverandering van de consument te sturen. ‘Dieren in de bio-industrie kunnen niet voor zichzelf opkomen en te veel mensen sluiten de ogen voor hun lot. We willen niet inzetten op een totale verandering van het consumentengedrag ineens, maar mensen moeten door onze campagnes gaan inzien dat het beter is inconsequent goede keuzes te maken dan consequent foute keuzes.’[18]

Alhoewel Wakker Dier tot dan toe kleine successen behaalde, zoals het verbannen van legbatterij-eieren uit de schappen, ging dit volgens Vonk allemaal veel te traag. Nu de sector keer op keer oproepen tot hervormingen naast zich neerlegt, zit er niets anders op dan de overheid op te roepen een ‘einde te maken aan de georganiseerde onverantwoordelijkheid’, zoals de subtitel van het pleidooi luidt.

Verantwoordelijk minister Verburg schuift diezelfde avond níét aan om met Vonk in debat te gaan, maar leidt de verslaggevers van NOVA rond in een zogenoemde Rondeel-stal. Die stal is de poster boy van de pluimvee-industrie: hier leggen de kippen op een nieuwe dier- en milieuvriendelijke manier hun eieren en er is voor de boer ook nog geld aan te verdienen. Verburg zet Vonk en haar collega’s weg als van de natuur vervreemde grotestadsmensen die niet weten wat er op het platteland gebeurt. ‘Kom eens uit de stad, zou ik willen zeggen, stap eens op de fiets met dit mooie weer en kom eens kijken.’ Lopend door de stal zegt ze dat er een revolutie gaande is en dat de nota van het platform vol met fouten staat. ‘Er staat ook in het artikel dat we deze vorm van veehouderij – wijzend naar de Rondeel-stal – nog zwaar subsidiëren. Als er iets is wat we niet subsidiëren, dan is het deze sector wel. Dus ik zou zeggen, dames en heren, wél uw huiswerk blijven doen, dat mag ik toch ook wel van hoogleraren vragen.’

Twee weken later reageert Verburg ook nog een keer in de krant op het stuk van Vonk en haar collega’s. In het stuk toont Verburg de typische bestuursdersreflex die je ziet wanneer er kritiek is op overheidsbeleid: we zijn al veel verder dan jullie beweren – ‘wie zijn ogen de kost geeft, in de winkels, bij bedrijven, ziet dat de gewenste toekomst van de duurzame veehouderij gisteren al is begonnen’ – en voor zover dat niet zo is, zien we het als een aanmoediging voor waar we al mee bezig zijn. Veel belangrijker is echter dat Verburg een radicaal andere visie op de rol van de overheid tentoonspreidt. Het platform overschat de rol van de overheid namelijk ‘schromelijk’. ‘In de markt, in de keten ligt de werkelijke sleutel voor verdere verduurzaming,’ aldus Verburg.[19]

Het groene front

Uit alles blijkt dat Verburg de klachten van het platform maar gezeur vindt. Ze kiest klip en klaar voor het belang van de producenten. Die opstelling past in een lange traditie van landbouwministers die traditioneel altijd meer op hebben gehad met boeren dan met burgers. De landbouw is daarmee een schoolvoorbeeld van wat politicologen de ‘ijzeren driehoek’ noemen: een kongsi van belangenorganisaties, ambtenaren en volksvertegenwoordigers die decennialang de belangen van een bepaalde sector vooropstellen. In Nederland ontwikkelt zich zo vanaf het eind van de negentiende eeuw het groene front – een hecht verband van producenten, kennisinstellingen, belangenorganisaties en bestuurders voor wie de landbouw allereerst een economische kracht is. Al in 1890 concludeert een staatscommissie dat er dringend behoefte is aan een kennisinfrastructuur, om goed op de internationale wereldmarkt te kunnen concurreren.[20] Vanaf dat moment investeert de overheid ruimhartig in het uitbouwen van tal van kennisinstituten, zoals de landbouwhogeschool Wageningen, later omgedoopt tot universiteit, en de Dienst Landbouwkundig Onderzoek.

In Nederland krijgt het groene front een sterk corporatistisch karakter. De sector organiseert zich langs de lijnen van de verzuiling in zowel een Katholieke als een Christelijke Boeren- en Tuindersbond en in allerlei productschappen die elk een bepaalde ‘productiekolom’ voor hun rekening nemen. De productschappen hebben een dubbelrol, want ze doen niet alleen aan belangenbehartiging maar zijn ook verantwoordelijk voor de uitvoering van een deel van het beleid, bijvoorbeeld de uitkering van subsidies. Op deze manier houdt de sector permanent een vinger aan de pols in politiek Den Haag en weet zich verzekerd van een ongelimiteerde toegang tot bestuurders en ambtenaren.

Die toegang is des te makkelijker omdat op het ministerie van Landbouw een groot aantal in Wageningen opgeleide ambtenaren werkt, meestal onder leiding van een minister die de sector een warm hart toedraagt. Vaak zijn dit bewindslieden van CDA-huize, bij voorkeur op de boerderij geboren – denk aan de boerenzonen Gerrit Braks en Cees Veerman en boerendochter Gerda Verburg. De derde zijde van de driehoek bestaat uit Kamerleden met een sterke binding met de landbouw, die namens hun partij daarover het woord voeren en zitting hebben in de vaste Kamercommissies.

Hoe sterk dit groene front is, zien we in 1994 wanneer het CDA voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog als regeringspartij buitenspel staat en er een periode van paarse kabinetten aanbreekt. In het eerste paarse kabinet is de VVD’er Jozias van Aartsen verantwoordelijk voor landbouw. Als in 1997 de varkenspestepidemie uitbreekt, grijpt hij deze aan om de al jaren broodnodige sanering van de sector nu eindelijk eens door te zetten: de sector moet inkrimpen en diervriendelijker gaan werken.

Plannen van de sector zelf voor een ‘warme sanering’ schuift Van Aartsen terzijde. ‘De afspraken die in het verleden zijn gemaakt, zijn nooit nagekomen. Mede daarom voel ik helemaal niets voor convenant-achtige afspraken. Het kabinet gaat gewoon op de ingeslagen koers door.’[21] Van Aartsen dient daarom in 1997 de Wet Herstructurering Varkenshouderij (de herstructureringswet) in, waarin de maatregelen van bovenaf worden opgelegd: het aantal varkens moet met een kwart omlaag: tot 12 miljoen stuks. Varkenshouders krijgen voor de overblijvende varkens verhandelbare rechten, waarmee het voor hen mogelijk wordt om desgewenst hun bedrijf te beëindigen. De wet stuit niet alleen op grote bezwaren bij de sector maar ook in de Eerste Kamer, waar premier Kok eraan te pas moet komen om Van Aartsen te verzekeren van voldoende steun vanuit de kritische PvdA-fractie. Uiteindelijk neemt de Eerste Kamer met een nipte meerderheid van 38 stemmen de wet toch aan.[22]

Maar als D66’er Hajo Apotheker in het tweede paarse kabinet Van Aartsen opvolgt, zit hij inmiddels met een door de rechter gekortwiekte wet. Onder leiding van voorman Wien van den Brink slagen de varkenshouders erin belangrijke delen van de wet buiten werking gesteld te krijgen: de rechter oordeelt in eerste instantie dat het onrechtmatig is om de varkenshouders hun dierrechten zonder financiële compensatie te ontnemen. Pas later zal een hogere rechter oordelen dat een deel van de veestapelreductie toch mag worden uitgevoerd, maar Apotheker is dan al opgestapt omdat inmiddels ook de VVD spijt heeft van de harde wet.

Laurens Jan Brinkhorst volgt in 1999 Apotheker op en slaagt erin geld los te krijgen voor een toch wat warmere sanering van de sector. Maar als in 2001 de mond-en-klauwzeercrisis uitbreekt, stelt hij zich keihard op tegen boeren die hun administratie niet op orde hebben of zich verzetten tegen de ruiming van verdachte runderen. Het conflict leidt uiteindelijk zelfs tot het inzetten van de Mobiele Eenheid in het dorp Kootwijkerbroek om de blokkades van de boeren te breken.

Als in 2002 het CDA weer tot de regering toetreedt en boerenzoon Cees Veerman het roer overneemt, wordt de driehoek weer in ere hersteld. Veerman is gepromoveerd in Wageningen en zelf een grootgrondbezitter met honderden hectares akkerbouwgrond in de Hoekse Waard en de Franse Dordogne. Wanneer begin 2003 een grote vogelgriepepidemie uitbreekt, is Veerman volgens velen te traag met het nemen van maatregelen om verdere verspreiding te voorkomen.

Toch is hij zich wel bewust van de noodzaak tot structurele verandering. Hij laat het ministerie een serie debatten over de toekomst van de intensieve veehouderij organiseren en geeft zo een vervolg aan de aanbevelingen die hij daarover twee jaar eerder al in CDA-kring heeft gegeven. In de aanloop naar de verkiezingen stelt de partij een commissie in onder zijn leiding om het partijstandpunt op het gebied van de landbouw voor te bereiden. In het rapport Naar een duurzame en vitale landbouwsector, dat als opmaat moet dienen voor de landbouwparagraaf van het CDA-verkiezingsprogramma, geeft de commissie een uitputtende opsomming van alles wat er mis is.

De diagnose van Veerman vormt een echo van een eerder dat jaar verschenen rapport van de commissie-Wijffels. Herman Wijffels – ook een CDA’er – had van landbouwminister Brinkhorst de opdracht gekregen om de problemen in de sector door te lichten. Maar daar waar Wijffels een inkrimping van de veestapel onvermijdelijk vindt, bepleit de commissie-Veerman een warme sanering waarbij de overheid de boeren met financiële steun in de goede richting duwt. Dat Veerman zich toch voornamelijk richt op de producenten, blijkt ook uit de manier waarop de door hem geïnstigeerde debatten vorm krijgen. Hoewel de debatten bedoeld zijn voor ‘iedereen die betrokken is bij de toekomst van de sector’, is het slotdebat zo vormgegeven dat hij en 45 vertegenwoordigers van de sector in een binnenste ring bij elkaar zitten, en de overige gasten genoegen moeten nemen met een plaats in de buitenring.[23] Die opzet volgt rechtstreeks uit Veermans opvatting dat ‘we uiteindelijk met de sector – en niet tegen de sector – tot oplossingen komen. De geschiedenis wijst uit dat de ontwikkelingen in de intensieve veehouderij niet primair vanuit Den Haag kunnen worden geregeld.’[24]

Wanneer het platform zijn pleidooi publiceert, liggen de rapporten van de commissie-Veerman en de commissie-Wijffels alweer tien jaar te verstoffen en is het debat over de toekomst van de veehouderij een stille dood gestorven. Voor Vonk is de diagnose duidelijk: de sector heeft tien jaar de tijd gehad om het op eigen kracht te doen, maar dat heeft geen zoden aan de dijk gezet. En uit haar eerdere ervaringen als voorzitter van Wakker Dier was haar ook duidelijk dat de mentaliteitsverandering aan de kant van de consument weleens heel lang kon gaan duren. In deze situatie, waarin noch markt noch consument in staat is om de maatschappelijke kosten van hun handelen in hun gedrag te verdisconteren, is het voor Vonk overduidelijk dat de overheid moet ingrijpen.

In de ban van de markt

Helaas denkt die overheid daar op dat moment totaal anders over. Vonk vindt in Veermans opvolger Gerda Verburg niet alleen een nog traditionelere landbouwminister tegenover zich, maar heeft ook te maken met een departement dat in de jaren daarvoor juist de consument en het bedrijfsleven meer verantwoordelijkheid wil geven en voor zichzelf alleen nog een rol als ‘facilitator’ ziet. In verschillende nota’s stelt het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit het efficiënter maken van de markt als centrale missie. Te veel regels zijn slecht voor de concurrentie – zeker op internationale schaal – en als er al regels moeten zijn dan liever door de industrie zelfbedachte normen dan formele wetgeving: alleen zo kan de Nederlandse landbouw de concurrentie op de internationale markt aan.[25] Al met al is het duidelijk dat het een zware klus zal worden om de minister en het ministerie ervan te overtuigen dat zij het voortouw moeten nemen bij het weer gezond maken van de vleessector in Nederland.

Omdat ten tijde van het initiatief van Vonk het kabinet demissionair is, duurt het tot eind 2010 voordat duidelijk is wie Verburg als minister opvolgt. In het eerste kabinet-Rutte is dat wederom een CDA’er – Henk Bleker – maar de post is tot verdriet van het CDA inmiddels teruggebracht tot die van staatssecretaris. Daarmee komt ook een einde aan het ministerie van LNV, dat vanaf dat moment onderdak vindt bij het nieuwgevormde ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Die keuze onderstreept de primair economische focus die Den Haag voor de landbouw ziet en maakt het moeilijk om het effect van de landbouw op volksgezondheid en milieu integraal mee te wegen bij het maken van beleid.

Dat het ook anders kan, is in Engeland te zien. Daar leiden de voedselschandalen rond de gekkekoeienziekte ofwel Boviene Spongiforme Encefalopathie (BSE) en mond-en-klauwzeer ertoe dat de Labour-regering in 2001 de taken van het ministerie van Landbouw, Voedsel en Visserij onderbrengt bij een nieuw ministerie van Milieu, Voedsel en Landelijke Gebieden (DEFRA) en een onafhankelijke voedselwaakhond (FSA). In de missie van beide instellingen staan niet zozeer de belangen van producenten maar die van burgers centraal.[26]

In Nederland hebben de opeenvolgende voedselschandalen weinig effect op het nieuwe regeerakkoord. Daarin staat weliswaar dat er vijfhonderd animal cops komen en dat de burgers het nummer 114 red-een-dier kunnen bellen bij acute dierenmishandeling, maar directe maatregelen om de vee-industrie te beteugelen, ontbreken. Het kabinet noemt alleen dierenwelzijn als uitgangspunt en dan alleen als er wettelijke maatregelen op Europees niveau worden genomen, om zo een ‘gelijk speelveld’ voor onze boeren te creëren.[27] Daarmee onderstrepen de partijen dat de concurrentiepositie van de producenten uiteindelijk de randvoorwaarden bepalen voor verdere maatregelen.

Eind december 2010 meldt Roos Vonk haar medeondertekenaars dat Henk Bleker bereid is om met haar in gesprek te gaan.[28] Vonk heeft ter voorbereiding daarvan een gesprek met beleidsmedewerker Willem Roeterdink en loopt met hem de tien actiepunten van het pleidooi door. Roeterdink geeft aan dat veel van de maatregelen moeilijk zijn omdat Nederland dan te ver vooruit zal gaan lopen op andere landen en boeren zo hun concurrentiepositie verliezen. Bovendien belemmeren EU-regels en de regels van de Wereldhandelsorganisatie veel van de voorgestelde maatregelen, zoals een vleesbelasting. Een sanering van de sector is kostbaar en in het huidige financiële klimaat onhaalbaar. Ook het actiepunt om uiterlijk in 2020 de consumptie van dierlijke eiwitten met een derde terug te brengen, ziet hij als weinig realistisch: het CDA zou hiertegen zijn en het is meer een zaak voor het departement dat zich met volksgezondheid bezighoudt dan voor landbouw. Roeterdink wijst erop dat het terugdringen van antibiotica en hormoongebruik moeilijk is omdat er te weinig ambtenaren zijn om dat te controleren en men het daarom voornamelijk door de sector zelf moet laten doen.[29]

Roeterdink vraagt Vonk of ze ervoor voelt om deel te nemen aan het samenwerkingsverband ‘Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij 2023’, een al in mei 2009 opgerichte ronde tafel waaraan geheel volgens de regels van het poldermodel een hele reeks partijen – belangenorganisaties als de Land- en Tuinbouw Organisatie LTO, milieuorganisaties (Stichting Natuur & Milieu en de Dierenbescherming), producenten, banken – met elkaar overleggen over verbeteringen in de keten. Die uitvoeringsagenda is een typisch voorbeeld van de rol van facilitator die LNV zichzelf toedicht: geen wettelijke maatregelen van bovenaf, maar langzaam en geleidelijk in samenspraak met alle stakeholders kleine stappen zetten.

Vonk legt die vraag voor aan haar achterban en krijgt een gemengd beeld. De ene helft van de ondertekenaars waarschuwt voor het risico van coöptatie en inkapseling en pleit voor de rol van kritische buitenstaander. De andere helft zegt dat meepraten nooit kwaad kan en je nooit zo’n kans moet laten liggen. Vonk houdt de opties open en wacht de resultaten van het gesprek met Bleker af.

Wanneer Vonk en twee van haar medeondertekenaars uiteindelijk in april 2011 het langverwachte gesprek met Bleker hebben, verloopt dit ‘enigszins teleurstellend’. Bleker weigert in te gaan op het voorstel om de werkelijke kosten van de veeteelt in kaart te brengen. Wel biedt hij hun aan om actief mee te doen aan het maatschappelijk debat over megastallen. Vonk stemt daar uiteindelijk wat aarzelend mee in: ‘Je zegt tegen zo’n staatssecretaris niet gauw: verdomme, nou wil ik actie! Hij heeft met zo veel partijen te maken dat het logisch is dat hij alle stemmen bij elkaar wil verzamelen in één debat.’[30]

Voor Vonk vormt het gesprek met Bleker het einde van een langdurige en tamelijk vruchteloze campagne om het Nederlandse landbouwbeleid via Den Haag te beïnvloeden. Op 9 juni – iets meer dan een jaar na de lancering van het initiatief – stuurt ze een laatste mail naar alle ondertekenaars waarin ze hun toevertrouwt dat het werken aan dit initiatief haar inmiddels heeft geleerd ‘dat de gevestigde belangen groot en de weerstand tegen verandering immens is’. Toch roept ze iedereen op om zich actief te blijven inzetten. ‘Wie weet zal het dan eindelijk doordringen door de dikke muren in Den Haag dat de huidige vee-industrie onaanvaardbaar is in een beschaafd land.’[31] Op de website van het initiatief voegt Vonk eraan toe dat het wachten is op een ander kabinet, waar het CDA niet meer over landbouw gaat.

Megastallen

De wedergang van het pleidooi van Vonk en van de rapporten van de commissie-Wijffels en de commissie-Veerman laat zien dat alomvattende diagnoses van de problemen in de Nederlandse veesector nauwelijks effect hebben op het beleid. Misschien komt dat wel doordat in die rapporten de problemen en de oplossingen zo structureel en systemisch zijn geformuleerd. Het probleem van de intensieve veehouderij is daarmee een typisch voorbeeld van een ongetemd probleem (wicked problem), een term die planners in de jaren zeventig bedachten voor echt complexe maatschappelijke problemen waarop beleidsmakers keer op keer hun tanden stukbijten.[32]

Dat begint er al mee dat er onenigheid is over de vraag wat het probleem nu eigenlijk is. Wat verstaan we onder intensieve veehouderij en wat is er precies mis mee? En als we weten wat het probleem is, dan is het onduidelijk op welk moment we vinden dat het effectief is aangepakt. Met hoeveel moeten we de veestapel verminderen om niet meer over intensieve veehouderij te spreken? Hoeveel uitbraken van dierziekten vinden we acceptabel? Dit soort problemen bestaat vaak ook niet op zichzelf maar is een rechtstreeks gevolg van andere omstandigheden. Dat de veeteelt zo intensief is, heeft te maken met de manier waarop de landbouweconomie georganiseerd is, met een voedselketen waarin de marges van veehouders enorm onder druk staan en het systeem hen niet in staat stelt op een duurzamere manier aan de slag te gaan.

Wie met deze notie in het achterhoofd nog eens naar al die alomvattende diagnoses kijkt, ziet meteen dat de intensieve veehouderij inderdaad alle kenmerken van zo’n ongetemd probleem heeft. Juist dat maakt het voor de bekritiseerden makkelijker om zowel de diagnose als de bijbehorende oplossingen als onhaalbaar en onrealistisch weg te zetten.

Zou het helpen wanneer we ons niet richten op de intensieve veehouderij als geheel, maar op een heel concreet onderdeel daarvan? De strijd tegen de megastallen is daarvoor een goede testcase. Halverwege de jaren negentig duikt deze term voor het eerst in de kranten op, wanneer burgers zich beginnen te verzetten tegen de uitbreidingsplannen van met name varkenshouders in Noord-Brabant.

De megastallen zijn een rechtstreeks gevolg van de eerdergenoemde herstructureringswet die Van Aartsen door de Kamer loodste om een nieuwe epidemie zoals die van de varkenspest te voorkomen. De wet bepaalt dat in vijf provincies de ruimtelijke ordening op de schop moet en de intensieve veehouderij in clusters moet plaatsvinden omringd door zones zonder veehouderij, om zo de verspreiding van besmettelijke dierziekten onder controle te houden. Dat leidt er in veel gevallen toe dat kleine varkenshouders de pijp aan Maarten geven en hun varkensrechten aan collega’s verkopen. Voor die collega’s biedt schaalvergroting de enige mogelijkheid om zowel aan alle nieuwe milieueisen te voldoen als economisch rendabel te kunnen opereren. Zo ontstaat langzaam maar zeker een concentratie van steeds groter wordende bedrijven en daarmee ook een concentratie van de overlast.

Burgers in de buurt van deze nieuwe bedrijven vrezen de overlast van stank en de toename van veetransporten. Als zich in 2007 bovendien een grote uitbraak van Q-koorts voordoet, juist in die gebieden waar veel intensieve veehouderij is, komt daar het argument van de volksgezondheid nog bij. Eind 2007 opent de actiegroep Milieudefensie een landelijk meldpunt om de plannen voor nieuwe megastallen in kaart te brengen. Milieudefensie beschrijft die stallen als volgt:

‘Dieren in een megastal komen nooit buiten, kunnen niet wroeten en zien (vrijwel) geen daglicht. Staarten worden zonder verdoving afgeknipt en hoektanden ingekort. Het veevoer wordt ver van de boerderij geteeld en met vrachtwagens aangevoerd. De mest en het slachtvee worden weer afgevoerd. Deze manier van veeteelt heeft weinig meer met landbouw te maken. Daarom noemen we een megastal ook wel een veefabriek.’[33]

Milieudefensie maakt de problemen van de intensieve veehouderij zichtbaar door ze te illustreren aan de hand van een kleiner, concreet voorbeeld, de megastal, die ze bovendien framen als iets tegennatuurlijks, een industriële operatie die niets meer van doen heeft met het platteland.

Begin 2008 ontdekken actievoerders de mogelijkheid om via een burgerinitiatief hun provinciebestuur op te roepen megastallen tegen te houden. In Overijssel verenigen ze zich in het burgerinitiatief LOGs weg (waarbij LOGs staat voor landbouwontwikkelingsgebieden), om de komst van een drietal bedrijven met ieder tussen de 19.000 en 24.000 varkens te voorkomen, terwijl in Limburg de actiegroep Behoud de Parel zich tegen een megastal in Grubbenvorst keert.

In de landelijke politiek is het probleem van de megastallen vanaf dat moment regelmatig onderwerp van debat in de Kamercommissie van LNV. Op verzoek van de Kamer laat het kabinet talloze impactstudies uitvoeren. De teneur van veel van die rapporten is dat megastallen juist een antwoord bieden op veel van de door Milieudefensie genoemde problemen. Onderzoeksinstituut Alterra brengt in opdracht van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer de megastallen in kaart en concludeert dat het aantal transporten van vee en voer juist zal dalen. Ook de milieu- en stankuitstoot gaan omlaag, omdat deze bedrijven door hun omvang verplicht zijn luchtzuiveringsapparatuur te installeren.[34]

Voor het kabinet is er dus geen enkele reden om het beleid te wijzigen, zeker aangezien in zijn visie de besluitvorming over concrete aanvragen voor megastallen bij de provincies ligt en niet bij het Rijk. Maar de maatschappelijke onrust over megastallen verdwijnt daarmee niet. Als Milieudefensie in januari 2011 meldt dat het aantal megastallen in vijf provincies sinds 2005 verdubbeld is, zegt Bleker toe hierover een maatschappelijk debat te organiseren.

De maatschappelijke dialoog combineert een klassieke polderachtige consultatie van vertegenwoordigers van veehouderij, maatschappelijke organisaties en provincies en gemeenten, met burgerparticipatie. Bleker laat een opinieonderzoek onder alle Nederlanders uitvoeren, stuurt vijf burgerpanels het land in om de voorzitter van de dialoog Hans Alders te adviseren en houdt daarnaast in de zomermaanden een voor ieder toegankelijke internetconsultatie.

De tegenstanders van megastallen hebben het gevoel dat de dialoog lang niet zo open is als beloofd. Zo mogen ze niet aanwezig zijn bij de boerderijbezoeken van de burgerpanels. En Roos Vonk, die toch nog de moeite heeft genomen om de standpunten van het pleidooi voor de dialoog samen te vatten, merkt op dat op de website de voorstanders op een groene knop kunnen drukken, terwijl tegenstanders het met de kleur rood moeten doen.

In september 2011 stuurt Henk Bleker het rapport van Alders naar de Kamer. Dat rapport is niet veel meer dan een uitputtend overzicht van alle informatie uit de verschillende consultaties en peilingen met daarbij integraal alle door burgers en organisaties ingezonden zienswijzen. Alders trekt de tamelijk nietszeggende conclusie dat ‘veel deelnemers aan de dialoog duidelijk hebben gemaakt zich ervan bewust te zijn dat er sprake is van een probleem, maar belangrijker is dat er ook de bereidheid bestaat om deel te zijn van de oplossing.’[35]

Uit de brief van Bleker blijkt dat het kabinet doorgaat op de eerder ingezette lijn van ‘ketengestuurde verduurzaming’: via de markt en alleen voor zover het Europese speelveld gewaarborgd blijft. ‘Belangrijk is dat de ketenpartijen zelf de regie voeren en verantwoordelijkheid nemen voor de transitie naar een toekomstbestendige en maatschappelijk gewaardeerde veehouderij.’[36] Wel lijkt het besef iets sterker dat het gebruik van antibiotica omlaag moet en dat emissies van schadelijke stoffen omlaag moeten. Daar waar het om de specifieke problematiek van de megastallen gaat, wijst Bleker naar de provincies en gemeenten als primair verantwoordelijken.

Barsten in het bastion?

Op het eerste gezicht lijkt de vrees van Roos Vonk dus terecht. Vanuit Den Haag valt er weinig initiatief te verwachten. Maar in de provincies is men inmiddels hard aan de slag gegaan om het probleem van de megastallen in goede banen te leiden. Zo stelt de provincie Noord-Brabant – waar de problemen zonder twijfel het grootst zijn – na een lang traject van overleg met de sector en andere belanghebbenden in 2014 de Maatlat Duurzame Veehouderij vast, om boeren zo aan te moedigen hun bedrijf duurzamer te maken.

Alleen als ondernemers hoger scoren dan de wettelijke minimumeisen op het gebied van dierenwelzijn, volksgezondheid en leefomgeving komen ze in aanmerking voor uitbreiding van hun bedrijf.[37] In de provincie Groningen gebeurt iets soortgelijks via het Groninger Verdienmodel, waarmee melkveehouders hun stallen kunnen uitbreiden als ze verder gaan dan de wettelijke eisen voorschrijven.

De Maatlat is een rechtstreeks gevolg van het advies van de commissie-Van Doorn, die in 2011 voor de provincie het advies Al het vlees duurzaam uitbrengt. De commissie pleit voor een zorgvuldige veehouderij waarin niet ‘het hok maar het dier’ en niet het eindproduct maar het productieproces centraal staan. De commissie spreekt zich niet op voorhand uit over de maximale schaal en grootte van de bedrijven: die moeten een afgeleide zijn van de zorgvuldigheidseisen. Wel is de commissie veel uitgesprokener over de rol van de overheid: die moet bijvoorbeeld via een nationale aanpak het gebruik van antibiotica via wettelijke maatregelen terugdringen.

In eerste instantie lijken deze provinciale regelingen opnieuw stuk te lopen op de dikke muren van Den Haag: dit keer is het niet de politiek maar het bestuursrecht dat de verduurzaming blokkeert. In januari 2015 oordeelt de Raad van State dat de Brabantse gemeente Reusel-De Mierden de Maatlat niet mag gebruiken voor de toetsing van bestemmingsplanwijzigingen. De wanhopige commissaris van de Koning Van de Donk pleit daarop voor een speciale Brabantwet waarmee het kabinet de provincie in staat stelt om de Maatlat toch te kunnen blijven gebruiken.

Inmiddels zit er in Den Haag een kabinet dat meer oor lijkt te hebben voor deze noodkreet uit de provincie. In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte II hebben PvdA en VVD al met elkaar afgesproken het rapport van de commissie-Van Doorn als uitgangspunt te nemen voor de verduurzaming van de veehouderij. Ook belooft het kabinet de regels voor de bouw van zeer grote stallen zo nodig aan te pakken.

Met de PvdA’ers Sharon Dijksma en haar opvolger Martijn van Dam op landbouw zitten er bovendien staatssecretarissen die de verschillende belangen rond de veehouderij net iets anders wegen dan bewindslieden van de VVD en zeker van het CDA dat zouden doen. In juni 2014 bijvoorbeeld stuurt Dijksma een wetsvoorstel naar de Kamer waarmee provincies en gemeenten de mogelijkheid krijgen de grootte en het aantal dieren van veehouderijen aan banden te leggen. Een belangrijke impuls daarvoor is de toegenomen bezorgdheid over de effecten van het antibioticagebruik en de toegenomen resistentie daartegen. Na de noodkreet van Van de Donk kondigt Dijksma tijdens een campagnebijeenkomst in Reusel aan dat ze aan de Brabantwet gaat werken, om Brabant al eerder in staat te stellen hier iets aan te doen.[38] Begin 2015 neemt ze bovendien maatregelen om ervoor te zorgen dat de groei van melkveehouderijen afhankelijk is van de grond die veehouders daarvoor ter beschikking hebben.

Vijf jaar na het pleidooi voor een duurzame veeteelt en vele andere rapporten later, zien we dus dat politiek Den Haag heel kleine stapjes zet naar een veeteelt die gezonder, duurzamer en diervriendelijker is. De politieke wil daartoe is groter dan ooit, maar politiek Den Haag is niet de enige die bepaalt hoe snel deze omslag kan plaatsvinden. Bestaande regels maken het moeilijk om dit soort veranderingen op stel en sprong door te voeren, zoals blijkt uit de uitspraak van de Raad van State.

De mogelijkheden voor de politiek om snel en krachtdadig te handelen, zijn dus beperkt. Zou het daarom toch een optie zijn om te kijken of we dit soort veranderingen via de markt kunnen bewerkstelligen? Dat is de methode die we kennen van de actiegroep Wakker Dier en haar strijd tegen de plofkip. In het volgende hoofdstuk verplaatsen we de aandacht dan ook van de politiek naar de markt als strijdtoneel voor beter voedsel.

____________________

[15] – [terug] Roos Vonk, ‘De vee-industrie moet stoppen’, NRC Handelsblad [28 april 2010].

[16] – [terug] ‘Pleidooi voor duurzame veeteelt’, www.duurzameveeteelt.nl. Het stuk bevat 61 voetnoten met verwijzingen naar de meest relevante studies die de verschillende problemen blootleggen.

[17] – [terug] NOVA-uitzending www.ntr.nl/player?id=NPS_1148986&ssid=203

[18] – [terug] Wakker Dier. Prof. dr. Roos Vonk Nieuwe Voorzitter Wakker Dier 28 juni 2005. www.wakkerdier.nl/persberichten/prof-dr-roos-vonk-nieuwe-voorzitter-wakker-dier (geraadpleegd op 4 april 2015).

[19] – [terug] Gerda Verburg, ‘We zijn al heel eind op weg; Minister reageert op pamflet tegen de vee-industrie’, NRC Handelsblad [7 mei 2010].

[20] – [terug] Jan Braakman, ‘Ovo-drieluik hét succesnummer van de land- en tuinbouw’, De Boerderij, no. 23 juni 2011.

[21] – [terug] Egbert Kalse, ‘Harde strijd over sanering varkenssector’, NRC Handelsblad [18 november 1997].

[22] – [terug] Jan Braakman, ‘De spannendste minuten voor Van Aartsen’, Boerderij Vandaag [10 april 1999].

[23] – [terug] Ik baseer me hiervoor op de weergave van deze debatten door Katharina T. Paul, Food Safety. A Matter of Taste (Proefschrift UvA, 2009). p. 241

[24] – [terug] Tweede Kamer 2002-2003, ‘28973 Toekomst van de intensieve veehouderij. nr. 1 Brief van de Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij’, (https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28973-1.html20 juni 2003).

[25] – [terug] Paul, Food Safety. A Matter of Taste. p. 210-261

[26] – [terug] Ibid. p. 111

[27] – [terug] CDA-VVD, ‘Vrijheid en verantwoordelijkheid. Concept Regeerakkoord VVD-CDA’, (2010). p. 14

[28] – [terug] Ikzelf was een van de ondertekenaars van het pleidooi en baseer me op de e-mails die ik in die hoedanigheid van Roos Vonk kreeg. Ik heb Roos Vonk ook een aantal mails gestuurd met suggesties over de aanpak van de vervolgstappen.

[29] – [terug] Roos Vonk, ‘Samenvatting van gesprek met Willem Roeterdink, Ministerie ELI [17 december 2010], naar aanleiding van aanbevelingen uit pleidooi ‘Duurzame Veeteelt’. Ik kan alleen afgaan op het verslag van Vonk omdat Roeterdink nooit reageerde op mijn e-mails en telefoontjes om de juistheid van haar gespreksverslag te bevestigen.

[30] – [terug] Bregje Cobussen, ‘Roos Vonk in gesprek met Bleker over duurzame veeteelt’, Radboud Universiteit, www.ru.nl/studiereninnimwegen/@807677/roos-vonk-gesprek/.

[31] – [terug] E-mail Roos Vonk aan ondertekenaars, 2011.

[32] – [terug] De term wicked problem werd begin jaren zeventig gemunt door Horst W. J. Rittel and Melvin M. Webber in ‘Dilemmas in A General Theory of Planning’, Policy Sciences 4, no. 2 (1973).

[33] – [terug] Milieudefensie, ‘Wat is een megastal?’, https://milieudefensie.nl/vee-industrie/megastallen/wat-is-een-megastal.

[34] – [terug] Edo Gies e.a., Megastallen in beeld (Wageningen: Alterra, 2007).

[35] – [terug] Hans Alders, Van mega naar beter. Rapportage van de maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en toekomst van de veehouderij (Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, 2011). p. 6

[36] – [terug] TK 2011-2012, ‘28 973 nr. 85 Toekomst van de intensieve veehouderij Brief van de Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie’, (https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28973-85.html).

[37] – [terug] Provincie Noord-Brabant, Nadere regels verordening ruimte 2014 Brabantse Zorgvuldigheidsscore Veehouderij (Den Bosch: Provincie Noord-Brabant, 2014).

[38] – [terug] Twan Linders, ‘Dijksma regelt “Brabantwet”’, Brabants Dagblad [9 maart 2015].

2 | Ploffende kippen

Hoe actiegroepen de macht van de supermarkt weten uit te buiten

Eind december 2015 kondigde de actiegroep Wakker Dier vol trots aan dat maar liefst drie supermarkten in het nieuwe jaar geen ‘plofkip’ meer zouden verkopen. Nadat Jumbo al in oktober 2014 overstag was gegaan, hadden nu ook Albert Heijn en de Lidl besloten de plofkip in de ban te doen. [...]