— Leo Prick —

Van Frankrijk móét je houden!

Hoe de Fransen hun eigenheid verdedigen

e-editie juni 2016, naar de herziene editie mei 2016

© 2016 Leo Prick | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789461649362 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Ici a vécu René Descartes (1596-1650). Etabli aux Pays-Bas, le philosophe français habita cette maison lors de ses séjours parisiens de 1644, 1647 et 1648. ‘Me tenant comme je suis, un pied dans un pays et l’autre en un autre, je trouve ma condition très heureuse, en ce qu’elle est libre’ (lettre à la princesse Elisabeth de Bohème, Paris 1648).

PLAQUE DE MEMOIRE NR 14, RUE ROLLIN (PARIS V)

‘Une civilisation qui se respecte ne vit pas seulement au présent.’[1]

ALAIN FINKIELKRAUT

____________________

[1.] – [terug] Alain Finkielkraut in een dubbelinterview met Michel Houellebecq in Le Figaro Magazine, 21-8-2015

I | Zelfdoding als daad van verzet

Een schot in de Notre-Dame

Zijn vrouw Clotilde had hem de ochtend van dinsdag 21 mei 2013 naar het station in Rouen gebracht. Daar had de 78-jarige rechts-radicale historicus en activist Dominique Venner de trein genomen naar Parijs om daar, in de Brasserie du Louvre, in het gezelschap van enkele vrienden te lunchen. Voor die lunch had hij ook Fabrice uitgenodigd, de 38-jarige vriend van zijn zoon, die een grote bewondering voor hem aan de dag legde.

Als Fabrice aan het eind van de maaltijd wil weggaan, vraagt Venner hem nog even te wachten tot de anderen zijn vertrokken. Als ze even later als enigen zijn overgebleven, vraagt Venner of Fabrice hem wil vergezellen naar de Notre-Dame. Op weg naar de taxistandplaats vertelt Venner dat hij hem heeft uitverkoren om, in de rol van secondant, aanwezig te zijn bij wat hij noemt zijn samoerai, waarvan de traditie vereist, zo legt Venner hem uit, dat hij pas mag vertrekken als hij er zeker van is dat de dood is ingetreden. Vervolgens moet Fabrice zijn vrouw Clotilde en zijn oudste zoon inlichten over wat er is gebeurd, zodat ze dat niet via de media hoeven te vernemen.

Bij de Notre-Dame aangekomen, sluiten ze zich aan bij de lange rij wachtenden. Zwijgend schuifelen ze de kathedraal binnen. Naast de toeristen zitten er in de kerk zoals altijd her en der verspreid de vaste kerkbezoekers die er dagelijks hun weesgegroetjes komen bidden. Hun aanwezigheid zorgt ervoor dat er in de kathedraal altijd een gewijde stilte heerst.

Via het middenschip begeeft het tweetal zich onopvallend tussen de 1500 bezoekers richting hoofdaltaar. Daar aangekomen, drukt Venner Fabrice plechtig de hand. Die stelt zich vervolgens, conform zijn rol van secondant, enkele stoelenrijen achter hem op. Als er niemand meer dicht bij hem in de buurt is, knielt Venner neer op één knie en buigt hij zich naar voren. Hij legt een stapeltje brieven voor zich neer. Vervolgens gaat zijn rechterhand naar zijn jaszak. Onzichtbaar voor de omstanders pakt hij zijn pistool. ‘Van Belgische makelij’ zullen de kranten vermelden. Wonderlijk dat dit detail zo veel aandacht krijgt. Hij brengt de loop van het wapen naar zijn geopende mond en haalt de trekker over. In de kathedraal klinkt een doffe knal. De kerkklok slaat vier uur.

Een Russische toerist die het heeft zien gebeuren, waarschuwt de veiligheidsdienst. Als even later het lichaam wordt toegedekt onder een wit laken is dat voor Fabrice het teken dat hij de kathedraal kan verlaten om, zoals opgedragen, Clotilde en Venners oudste zoon te laten weten wat er gebeurd is.

Dominique Venner blijkt zich van het leven te hebben beroofd om, zoals in de door hem nagelaten brieven stond te lezen, de ingeslapen geesten wakker te schudden. Aanleiding was de wet op het homohuwelijk, maar dat was volgens Venner slechts een van de vele symptomen van het morele verval van Frankrijk, dat in zijn ogen hard op weg zou zijn om zijn identiteit te verliezen omdat, evenals in de rest van Europa, de oorspronkelijke bevolking er steeds meer plaats moet maken voor nieuwkomers. Zijn spectaculaire zelfdoding, zijn samoerai, had tot doel om zijn oproep tot wat hij omschreef als ‘de herovering van de Franse en Europese identiteit’ kracht bij te zetten.

Zijn bezorgdheid om de teloorgang van de Franse cultuur was, zo schreef hij verder, bepalend geweest voor de keuze van deze hoogst symbolische plek: de Notre-Dame van Parijs, gebouwd door het genie van onze voorouders op de grondvesten van nog oudere erediensten die ons herinneren aan onze onsterfelijke wortels. Venners rechts-radicale bewonderaars voegden daar – overigens in strijd met de waarheid – nog aan toe dat hij had gekozen voor het Maria-altaar ter onderstreping van het verschil tussen het christendom dat de vrouw respecteert en de islam die dit niet zou doen.

Venner was tot zijn daad gekomen omdat er in zijn ogen ‘nieuwe, spectaculaire en symbolische daden’ nodig zouden zijn om de aandacht te vestigen op de rampzalige ontwikkelingen die een bedreiging vormen voor de westerse cultuur. Hij offerde zichzelf. Hij deed dit, zo benadrukte hij, niet als slachtoffer maar als strijder voor een betere wereld. Dat Venner koos voor de rol van strijder sprak eigenlijk vanzelf. Als parachutist in het Franse leger waarvoor hij zich indertijd als vrijwilliger had aangemeld, en vervolgens als lid van de Organisation Armée Secrète, de OAS, door Wikipedia omschreven als de in het naoorlogse Europa grootste en meest gewelddadige geheime rechts-extremistische terreurorganisatie, had Venner de strijd nooit geschuwd.

Zelfdoding niet uit levensmoeheid en ook niet als vlucht, maar als wapen in de strijd tegen in de ogen van de betrokkenen desastreuze ontwikkelingen, komt in Frankrijk de laatste jaren veelvuldig voor. Daarbij gaat het in de meeste gevallen niet om min of meer bekende personen maar om heel gewone mensen, werknemers op meestal middelbaar of hoger niveau. De aanleiding − onbehagen over de werksituatie − is, zeker in het licht van hun daad, vaak ogenschijnlijk futiel, maar bij nader inzien blijkt het om veel meer te gaan: de strijd tegen een ontwikkeling die als bedreigend wordt ervaren voor de veiligheid en bestaanszekerheid van een groot deel van de Franse bevolking.

Suïcide vanwege het werk

Voorjaar 2009 berichtte de Franse regionale krant L’Est Républicain dat een medewerker van France Télécom suïcide had gepleegd. Daarbij werd vermeld dat hij de nummer zoveel was in de reeks van zelfdodingen die het bedrijf al maandenlang bleek te treffen. In de loop van de zomer die volgde, keerden soortgelijke berichten herhaaldelijk terug. In allerlei varianten, met als steeds weer genoemde vermoedelijke oorzaak de veranderingen in de werksituatie of de onzekerheid over hoe die zich verder zou ontwikkelen. Daarbij ging het niet alleen om werknemers van het Franse telefoonbedrijf, maar ook van allerlei andere grote bedrijven of uit verschillende sectoren van de overheid. In veel gevallen hoefde over de oorzaak ook weinig twijfel te bestaan getuige de afscheidsbrief die de betrokkene had achtergelaten. Maar ondanks die nagelaten brieven en de getuigenissen van familie en collega’s dat de overledene gebukt ging onder de reorganisaties van het bedrijf, was de relatie met het werk die in de berichtgeving vanzelfsprekend werd gelegd lang niet altijd overtuigend. Het ging vaak om weinig ingrijpende veranderingen zoals een nieuwe chef, een andere werkplek een paar kilometer verderop, ander soort werk − wellicht heel vervelend, maar toch niet zo verschrikkelijk dat het reden kon zijn om jezelf voor de ogen van collega’s in brand te steken, je op te hangen of van vierhoog uit het raam van je kantoor te springen. Vaak ging het om betrekkelijk jonge, goed opgeleide mannen en vrouwen met nog een hele toekomst voor zich.

De berichten over die zelfdodingen wekten de indruk dat iedereen het de gewoonste zaak van de wereld leek te vinden. Het werd eenvoudigweg vermeld zoals in de eveneens regelmatig terugkerende berichten over bergbeklimmers die omkomen in de Franse Alpen. Het werk als een voor sommigen onneembare rotswand.

Het blijkt hierbij om een typisch Frans verschijnsel te gaan. Het aantal gevallen daar wordt geschat op zo’n drie- tot vierhonderd per jaar, terwijl in de andere West-Europese landen zelfdoding van werknemers die wordt toegeschreven aan het werk niet of nauwelijks voorkomt. Het betreft bovendien een vrij recente ontwikkeling. De eerste gevallen dateren uit de jaren negentig van de twintigste eeuw. In een in november 2014 verschenen rapport vermeldt het Observatoire National du Suicide dat het niet mogelijk is om precies vast te stellen hoe vaak suïcide in samenhang met het werk voorkomt, maar dat wel duidelijk is dat dit verschijnsel de laatste jaren une grande ampleur, een grote omvang, heeft aangenomen.[2]

Als oorzaak worden genoemd de toegenomen internationale concurrentie en de reorganisaties ter verbetering van de efficiency die daarvan het gevolg zijn. Daar zijn de laatste jaren de gevolgen van de bezuinigingen bij de overheid bij gekomen. Ontwikkelingen die niet alleen in Frankrijk spelen, maar waarmee werknemers in heel Europa te kampen hebben. Wat het voor de Fransen zo veel erger lijkt te maken, is dat dit voor hen niet zomaar een zure appel is waar ze, zoals iedereen elders, doorheen moeten bijten. Het gaat om de breuk met een maatschappij gebouwd op rechten en privileges waarvoor hun voorouders generaties lang strijd hebben geleverd, en die in hoge mate bepalend zijn voor de identiteit van het land. De voortdurende aantasting van die verworvenheden en de sfeer van onzekerheid ten gevolge daarvan, resulteert in een klimaat dat voor veel werknemers onleefbaar blijkt te zijn. Dat de arbeidsverhoudingen in Frankrijk zich zo afwijkend van die in andere landen hebben ontwikkeld, kan worden verklaard uit de geschiedenis van de negentiende en twintigste eeuw, met name uit de gevolgen van de demografische ontwikkelingen die tot op de dag van vandaag sterk afwijken van die in de omringende landen.

Al meer dan een decennium lang wordt in Frankrijk door de nieuwsmedia haast dagelijks bericht over de sluiting van bedrijven en over massa-ontslagen. Opvallend is dat daarbij niet de nadruk wordt gelegd op de gevolgen die dit heeft voor de betreffende werknemers. De tragiek schuilt in iets veel groters dan het individuele verdriet: de teloorgang van de industriële bedrijvigheid die sinds mensenheugenis zorgde voor welvaart en zekerheid en die generaties lang bepalend is geweest voor de cultuur en tradities van de streek waar het bedrijf is gevestigd. Met het verdwijnen ervan wordt de levensader doorgesneden die een dorp, stad of regio decennialang heeft gevoed. Het betekent de onherstelbare breuk met een verleden waarin voor iedereen een veilig bestaan was weggelegd. De streek is het slachtoffer van een vernietiging die door de pleitbezorgers van een mondiale economie als onontkoombaar wordt gezien, maar door velen wordt beschouwd als het verkwanselen van een economische en culturele traditie.

Het was door de Franse historicus Philippe Ariès bepaald niet lovend bedoeld toen hij l’inertie et la résistance au changement, de inertie en de weerstand tegen verandering, bij zijn landgenoten aanwees als de oorzaak van de trage economische ontwikkeling van Frankrijk, waar de industriële revolutie pas in de tweede helft van de negentiende eeuw echt op gang kwam.[3] Een eeuw later dan in Engeland. Achteraf gezien mag Frankrijk zich daar gelukkig om prijzen: dankzij die behoudende opstelling heeft het de afschuwelijke verpaupering in de steden en de ontvolking van grote delen van het platteland waarmee de industriële revolutie in Engeland gepaard ging nauwelijks gekend. Wellicht zullen toekomstige generaties eveneens met tevredenheid terugkijken op de huidige weerstand bij een groot deel van de Franse bevolking tegen een zich terugtrekkende overheid, privatiseringen en liberalisering van de economie.

Terwijl Nederlanders geneigd zijn om wat nieuw is al gauw te zien als een verbetering, geldt voor Fransen het tegendeel. Frankrijk heeft zijn tradities, zijn eigenheid, altijd gekoesterd. Aan die eigenheid ontleent het land ook zijn charme. Het is de reden waarom jaarlijks 1,5 miljoen Nederlanders ervoor kiezen hun vakantie in Frankrijk door te brengen. En nu eist ‘Brussel’ dat het land zich aanpast aan Europa, wat noodzakelijk met zich meebrengt dat niet alleen met allerlei tradities moet worden gebroken; het betekent ook dat het Franse landschap in sociale en materiële zin ingrijpend moet veranderen.

De drie- tot vierhonderd doden per jaar vormen het topje van een immense ijsberg aan weerstand en psychische ellende. Zijn al die doden niet voldoende bewijs dat Frankrijk gevraagd wordt het onmogelijke van zichzelf te eisen? Moeten die suïcides worden beschouwd als de damage collaterale van een ontwikkeling waaraan de Fransen hoe dan ook zullen moeten geloven, of zal Frankrijk weigeren of gewoon niet in staat blijken de weg in te slaan die zo duidelijk de draagkracht van veel Fransen te boven gaat?

Emile Durkheim

De situatie waarin Frankrijk nu verkeert, toont een zekere gelijkenis met die van La Longue Dépression, een periode van economische malaise die meer dan twintig jaar voortduurde en eindigde omstreeks 1897, toen Emile Durkheim (1858-1917) Le suicide, étude de sociologie publiceerde. Durkheim, die in 1913 hoogleraar zou worden aan de Sorbonne in Parijs, wordt algemeen beschouwd als de grondlegger van de sociologie. Sociale feiten dienen volgens hem altijd verklaard te worden vanuit andere sociale feiten, en niet vanuit individuele gedragingen. Met zijn studie over suïcide wilde hij laten zien dat iets wat zo buitengewoon persoonlijk lijkt te zijn als het besluit om een einde te maken aan het eigen leven (en dat tot dan toe ook werd verklaard in medische of psychologische termen), bestudering behoeft vanuit sociologisch gezichtspunt.

[...]

____________________

[2.] – [terug] Observatoire National du Suicide, SUICIDE. État des lieux des connaissances et perspectives de recherche, november 2014, p. 67

[3.] – [terug] Philippe Ariès, Histoire des populations françaises, 1971, p. 224