Meelis Friedenthal

De bijen

* * *

Vertaald uit het Estisch door Frans van Nes

e-editie augustus 2015, naar eerste druk augustus 2015

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel en uitgave Mesilased, AS Varrak, Tallinn 2012

© 2012 Meelis Friedenthal

© Nederlandse vertaling 2015 Frans van Nes | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag The Nightmare, Henry Fuseli (1741-1825) | Goethe Museum, Frankfurt | Peter Willi | Bridgeman Images

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789461649621 | NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

* * *

Het regende zonder ophouden. De oogst stond op de velden te rotten, de schimmel was in de houten muren van de huizen getrokken en de scheepsdekken waren spiegelglad van de algen. Laurentius had al een paar maanden bedorven brood gegeten en in schimmelige huizen verbleven en inmiddels ook een week over een scheepsdek geglibberd. De zwarte gal had zich in hem opgehoopt, zoals slijk zich verzamelt op een stok die je in de rivier steekt. Nu kon hij eindelijk van het deinende schip af en hij liep de gladde planken van de steiger op. Aarzelend keek hij om zich heen. Vanuit het lage uitspansel joeg de wind de regen bij vlagen in zijn gezicht, terwijl hij het land in zich opnam waar hij uit vrije wil naartoe was gereisd. De weidse kust met zijn witte zand en zijn eenzame rietpluimen en de monotone grijze wolken leken erg op de plek waar hij was ingescheept. De mast van de postboot stak tegen een even grijze hemel af en de lappen die eraan hingen oogden precies zo grauw en zielloos als bij zijn vertrek. Verderop was de deels door modderig water overspoelde strekdam te zien. Aan het eind stond, half in het water, een oud wachthuis dat kennelijk al heel lang buiten gebruik was. Zulke bouwvallen waren in elke haven te vinden en hoe troosteloos ook, de aanblik stelde Laurentius gerust. Ook hier waren de havens uitgebreid ten behoeve van grotere schepen en waren de oude wachthuizen aan hun lot overgelaten.

Hij zuchtte en trok nerveus de druipende doek recht die over de kooi hing.

Het vervoer van zijn spullen had hem niet veel kopzorgen opgeleverd. Eén eikenhouten kist volstond voor alles wat hij nodig dacht te hebben. Die zou met de lading uit het ruim worden ingeklaard en waarschijnlijk pas ’s avonds aan hem worden overgedragen. Alles aan boord, ook de handbagage van de passagiers, werd nauwgezet gecontroleerd; alles wat maar enigszins belast zou kunnen worden, werd genoteerd. Daar maakte hij zich geen zorgen over, er waren nauwelijks kostbaarheden bij, zijn weinige persoonlijke boeken waren allemaal officieel toegelaten en ook medicamenten had hij maar mondjesmaat bij zich. Alleen de kooi met zijn halsbandparkiet zou voor moeilijkheden kunnen zorgen. Thuis hadden ze hem al gewaarschuwd dat het geen sinecure was om een vogel te vervoeren en dat de weersomstandigheden die hij hier zou aantreffen, het dier noodlottig zouden kunnen worden. Toch had hij geen afstand willen doen van zijn metgezel en besloten het erop te wagen. Op dit moment was het vooral zaak om de vogel zo snel mogelijk naar een warme plek te brengen.

Laurentius wreef het regenwater dat ondanks zijn breedgerande hoed in zijn gezicht was geslagen uit zijn ogen, wierp een blik op het zakhorloge onder zijn mantel en bleef staan wachten op iemand die hem de weg naar een eetlokaal kon wijzen en hem ook de kist zou kunnen bezorgen. De vogelkooi durfde hij niet aan vreemden toe te vertrouwen. Hij moest opschieten, want de wegen waren zo vroeg in het jaar al in een slechte staat, hij wilde zo snel mogelijk de stad uit om zijn reis te vervolgen. De steeds veelvuldiger en stormachtiger herfstbuien hadden gaten in de toch al zachte wegen geslagen en die werden elke dag moeilijker begaanbaar. De lucht werd langzaam guurder. De parkiet kon kouvatten. Hij moest gauw een kar of een koets vinden die naar Tartu zou vertrekken.

‘Hé!’

Op de gladde steiger stonden niet meer dan een handjevol nieuwsgierigen die ondanks het akelige weer naar de binnenlopende schepen waren komen kijken. Zo te zien wisten ze dat ze weinig kans hadden op een klusje en dus werd er op Laurentius’ roepen niet meteen gereageerd. Ondertussen werd alle lading door zeelui bij het tolhuis aan land gezet, terwijl laders in opdracht van kooplieden met verveelde nonchalance de gladde kisten en de doorweekte zakken op kruiwagens hesen. Ambtenaren schreven alles op.

Laurentius riep nog een keer.

‘Zeg, jij daar!’

Toen de omstander met zijn dunne, versleten jas lauwtjes reageerde, wenkte Laurentius hem, voor het geval dat de ander hem niet had verstaan. De man zag eruit als een figuur op een schilderij van een van de sombere kunstenaars uit het middelste tijdvak van de geschiedenis, dat hij in Holland had gezien: onder zijn scheefgezakte, vormeloze vilten hoed stak borstelig haar uit van een onbestemde kleur, zijn neus was bobbelig en rood en onder zijn dunne stoppelbaard moest een onderkaak vol littekens zitten. Laurentius had het gevoel dat een bordje met het opschrift ‘De Verdorvenheid’ om zijn hals niet zou misstaan. In alle havens hingen dit soort types rond en meestal bleken de op grond van hun uiterlijk getrokken conclusies gerechtvaardigd. Maar deze figuren waren altijd het beste op de hoogte van de kroegen en de logementen in een stad en zo konden ze ook van pas komen. Ze draaiden je natuurlijk altijd een poot uit, al wist je nooit hoe erg.

‘Wijs me een fatsoenlijke kroeg, wil je?’ zei Laurentius kortaf en zag hoe de man zich zonder een woord te zeggen in beweging zette. Hopelijk kon hij hem toch verstaan, of althans een beetje.

Laurentius nam de parkietenkooi voorzichtig in zijn armen en volgde de man in de richting van de stad. De vogel krijste schel.

‘Sst, Clodia, wees eens stil.’

Ze liepen door de steeds donkerder schemering en Laurentius probeerde zo min mogelijk met de kooi te schudden. Tegen de avondhemel tekenden de uit kloeke stenen opgetrokken rechte, dikke stadsmuren, de ronde middeleeuwse weertorens en de vier hoge kerken zich dreigend af en de lagere huizen zogen zich vol met de nevel die uit de wolken lekte. De man liep met verrassend lichte tred voor hem uit en leek precies te weten waar hij uit wilde komen. Laurentius kreeg echter steeds meer last van zijn oude kwaal. De aanhoudende, overal in doordringende vochtigheid die alles op deed zwellen had een sterkere uitwerking dan in eerdere jaren. Doorgaans werd zijn lichaam door de overvloed aan gistende zwarte gal in zijn ingewanden pas tegen het einde van de herfst krachteloos en slapeloos, maar dit jaar was het omstreeks Sint-Jan al begonnen met regenen en het geruis van de voortdurende regen had zijn ingewanden, zijn hart en zijn hoofd in een stroperige mist gehuld. Nu hij eenmaal van boord was en over de vlakke, glimmend afgesleten straatstenen liep, kwam daar door de herinnering aan de deinende zee nog het gevoel bij alsof hij zich door een moeras moest worstelen. Elke stap kostte hem moeite.

‘Pff,’ mompelde hij voor zich uit. ‘Een klein stukje nog.’

Hij keek naar de kromme rug van de schooier die voor hem uit liep en bedacht dat hij waarschijnlijk toch iemand anders achter zijn kist aan zou moeten sturen. Met van die toevallige figuren uit de haven wilde het nog weleens op ruzie uitlopen. Waarschijnlijk zou de kroegbaas wel kunnen helpen. Hij probeerde zich te herinneren hoe het in Tallinn met de muntsoorten zat; daarover was hij aan boord door verschillende reizigers ingelicht en hij had toen al geconcludeerd dat hij er waarschijnlijk geen volledige duidelijkheid over zou krijgen. In de Ars apodemica, de verhandelingen over de kunst van het reizen, werd aan de omstandigheden in Estland en Lijfland nauwelijks een woord gewijd, het waren vooral algemene richtlijnen over waar je onderweg op moest letten en waar je voor moest oppassen. De steden en landschappen van deze streken waren apodemisch geheel onbeschreven; wie uit interesse reisde trok immers naar andere plaatsen, naar het zuiden. Naar plaatsen met cultuur en geschiedenis. Het lukte hem niet om zich iets zinnigs te herinneren. Zijn hoofd voelde zwaar.

Laat maar, dacht Laurentius uiteindelijk. Ik geef hem een sexling, dat zal wel genoeg zijn.

Het was al bijna helemaal donker toen ze vlak bij de stadspoort eindelijk stilhielden bij een gele lantaarn, die een kroeg bescheen die er verrassend goed uitzag. De man stak zijn hand uit. Laurentius legde er het muntje in dat hij ongemerkt al uit zijn zak had gehaald en sloeg zijn ogen neer. De man tuurde even naar het geld en schonk hem toen een brede glimlach.

Verduveld, dacht Laurentius. Ik heb vast veel te veel gegeven.

Hij droeg de kooi naar binnen.

‘Had mijnheer nog andere wensen?’ informeerde de schooier in onverwacht goed Duits.

Laurentius aarzelde. Hij had het liefst gezien dat de man zich uit de voeten maakte, want degenen die zichzelf aan je opdringen, zijn doorgaans de grootste schurken.

‘Ik moet nog door naar Tartu,’ hoorde hij zichzelf vervolgens onverwacht zeggen. ‘Eigenlijk zo snel mogelijk.’

De kist zou hij weliswaar door iemand anders laten ophalen, maar het kon geen kwaad om naar de route te informeren. Op enig moment zouden er hier wel koetsiers met bespannen wagens hun opwachting maken. Tijdens de zeereis was hij te weten gekomen dat er bijna wekelijks een gezelschap naar Tartu reisde. Op de kaart hadden ze hem twee mogelijke routes aangewezen. Beide duurden een paar dagen, of nog langer, afhankelijk van de staat van de wegen.

De man wierp nog een blik op de parkietenkooi en vertrok toen met een – naar het Laurentius toescheen – spottende buiging.

Hij haalde zijn schouders op, zette de kooi op de tafel die het dichtst bij de schouw stond, haalde de natte donkere doek eraf en keek hoe de parkiet zich op zijn stokje installeerde.

‘Nou, Clodia, ben je klaar voor de volgende etappe?’

De warmte van de haard was aangenaam en werkte heilzaam op zijn gemoed en ook op het verkleumde parkietenlijfje. Hij haalde een paar zonnebloempitten uit een papiertje en strooide ze over de bodem van de kooi. Hij wist niet zeker of die in deze contreien te krijgen waren en daarom had hij ze zelf meegenomen. Zoals gewoonlijk verdrongen de cafébezoekers zich van alle kanten direct rond de kooi. Allemaal wilden ze de vogel met de wonderbaarlijke kleuren weleens zien.

‘Waar zou die vandaan komen?’

‘Wat eet-ie?’

‘Kan hij ook zingen?’

Laurentius gaf uitleg. Enerzijds was het natuurlijk lastig en onpraktisch om overal een parkiet mee naartoe te slepen – niet alleen voor Laurentius, want de vogel zelf had er vermoedelijk nog meer last van – maar aan de andere kant was het een uitgelezen manier om met de mensen in contact te komen; Clodia had hem aan boord al grote diensten bewezen.

‘U bent zeker een student?’ vroeg iemand, terwijl hij opstond van zijn tafeltje.

‘Dat klopt,’ antwoordde Laurentius. Het leek erop dat de man hem al een tijdje had zitten observeren – zoiets kon hij haarfijn aanvoelen, al hield hij zijn ogen altijd op de grond gericht om een willekeurige nieuwsgierige niet onverhoeds aan te hoeven kijken. Hij had op jonge leeftijd al geleerd dat daar narigheid van kwam. De mensen deden eerst wantrouwig en later hielden ze als ze met hem praatten hun vingers gekruist achter hun rug, maakten rechtsomkeert als hij eraan kwam of bleven helemaal uit zijn buurt.

‘Ik zou het u niet aanraden om op dit moment naar Tartu te gaan.’

Onder een laagje beleefdheid school ironie en ook zijn vousvoyeren had iets uitdagends.

‘Waarom niet?’ wierp Laurentius halfhartig tegen. Hij wist natuurlijk best welke argumenten er tegen een reis naar Tartu waren.

‘’t Zijn barre tijden. De professoren laten hun taken inmiddels ook versloffen. De zomer is verregend, de prijzen schieten de lucht in, de hongersnood is onontkoombaar.’

‘Zo is het overal.’

Laurentius wierp een vluchtige blik op de wat geringschattende pose van de man en maakte uit het korte zwaard aan diens riem op dat hij waarschijnlijk een edelman voor zich had. Hij had al vernomen dat Tartu de adel om de een of andere reden tegenstond.

‘Uitgerekend voor Tartu heb ik een studiebeurs.’

‘Tja,’ zei de man met een wegwerpgebaar.

Laurentius maakte het deurtje van de kooi voorzichtig open en nam de parkiet op zijn vinger. Clodia begreep hem goed en voelde zijn stemmingen aan, terwijl het gedrag van de vogel hem houvast gaf.

De vogel installeerde zich parmantig op zijn magere hand, die in een in tincturen en kruiden gelooid, perkamentachtig leer stak, en begon liefkozend aan zijn nagel te knabbelen. De omstanders deden voorzichtig een stapje achteruit, alsof ze bang waren dat hij een kleine demon tevoorschijn had gehaald die hen elk ogenblik kon aanvallen. Hij streelde de vogel liefdevol over zijn kop en voelde onder zijn hand het warme lijfje, het onder huid en veren verborgen bloed en het leven dat daarin meestroomde. Hij had de parkiet al zolang hij zich kon herinneren. Hij had altijd last gehad van een overmaat aan zwarte gal, daarom had hij de vogel ook van zijn peetvader, pastor Theodus, cadeau gekregen. Deze was op het idee gebracht door Plutarchus, die in zijn tafelredes vogels noemde als een probaat middel tegen de kwaal waar Laurentius aan leed. Met haar sanguinische gekwetter en haar vrolijkheid wist de parkiet Laurentius’ temperament inderdaad in balans te brengen en hem te helpen met zijn aandoening om te gaan. Hij had het aan de parkiet te danken dat hij de regen van die zomer zo goed had kunnen verdragen.

‘Die vogel gaat een tocht naar Tartu beslist niet overleven,’ hield de edelman vol.

‘Ik zal waarschijnlijk op zoek moeten naar een gesloten koets die zo snel mogelijk naar Tartu vertrekt. Ik ben eigenlijk nooit van plan geweest om lopend te gaan,’ gaf Laurentius toe.

Hij wist weliswaar dat het leeuwendeel van de studenten te voet reisde, maar in de huidige omstandigheden leek het toch de beste oplossing om met een koets te gaan.

De man met het zwaard keek hem grijnzend aan.

Laurentius wendde meteen zijn hoofd af, glimlachte en streelde Clodia behoedzaam. ‘Ik heb haar al bijna tien jaar, ik weet wat ze aankan en wat niet. Ze kan erg goed tegen kou.’

‘U moet niet met de eerste de beste meerijden, het zijn chaotische tijden en u zou beroofd kunnen worden.’

‘Dat weet ik. Maar bij mij valt denk ik niet veel te halen.’

Hij zweeg maar liever over het versierde zakhorloge dat hij onder zijn kleren verborgen had zitten. Dat verfijnde en uiterst kostbare kleinood had hij ook van zijn peetvader Theodus gekregen. Het kwam uit Engeland.

‘Ik zou uw overjas afpakken, en uw hoed ziet er ook prima uit. En uw leven kunnen ze u ook altijd nog afnemen.’

Zijn stem klonk niet dreigend, het was meer een mededeling van praktische aard. Misschien hadden ze hem een soortgelijke hoed afhandig gemaakt en hem bij die gelegenheid ergens halfdood langs de weg laten liggen. Het leven is broos en is op een wonderbaarlijke wijze met het lichaam verbonden, zoals de vogels met de lucht en de sterren met de etherische sfeer van het bovenmaanse.

Laurentius probeerde een geleerde toon in zijn stem te leggen. ‘Omdat het leven mij van meet af aan niet toebehoort, kan ook niemand het me afnemen.’

‘Hebt u al ergens anders gestudeerd?’

Laurentius knikte.

‘U begeeft zich daar in Tartu in twijfelachtig gezelschap. Daar zitten de vreemdste zuipschuiten van het hele Zweedse rijk. En de Zweden staan toch al bekend om hun drinkgewoonten,’ smaalde de man.

Laurentius trok zijn wenkbrauwen op. Hij begon genoeg te krijgen van dit gesprek en keek nerveus de zaal rond. Waar was de waard bij wie hij een kamer kon huren? Dan kon hij daarna op zoek gaan naar een manier om zo snel mogelijk in Tartu te komen. Hij voelde er niets voor om hier met een wildvreemde over zijn toekomst te praten.

Toch kon hij ook de tweede opmerking niet onweersproken laten. ‘Spreekt u soms uit eigen ervaring?’

De man liet een gulle lach horen en ging naast Laurentius zitten. ‘In zekere zin hebt u natuurlijk gelijk. Wat heb ik ermee te maken? Maar ik kan aan u zien dat u geen Zweed bent. Waar komt u eigenlijk vandaan?’

Laurentius voelde zich ongemakkelijk en hield instinctief afstand. Natuurlijk had hij gelijk. Het was gênant om je zo op de kast te laten jagen. De reisvoorschriften adviseerden om zulke situaties te vermijden. ‘Neemt u me niet kwalijk. Ik wilde beslist niet grof zijn.’

‘De excuses zijn aanvaard.’

‘Maar desondanks zou ik snel willen afreizen, omdat de toestand van de wegen elke dag achteruitgaat en ik voor zover ik weet een week onderweg zal zijn.’ Laurentius stak zijn hand in de kooi en de parkiet sprong gedwee terug op haar stokje.

‘Waar is de baas eigenlijk?’

‘Deze kroeg is van mij,’ verklaarde de man met het zwaard. ‘De waard heeft bezigheden in de stad.’

‘Van u?’

‘Zeg eens, waarom wilt u eigenlijk zo nodig naar Tartu?’ vroeg de vermoedelijke edelman, zonder acht te slaan op Laurentius’ vraag. Hij leek al aardig dronken en had daarbij een iets te joviale toon aangeslagen. Dat beviel Laurentius helemaal niet. ‘Zat u soms in de narigheid? De mensen die van elders naar Tartu komen, zijn meestal degenen die ze nergens anders toelaten of die zonder geld zitten. U lijkt tot geen van die twee categorieën te behoren.’

‘Tartu schijnt van alle steden de muzen het meest te zijn toegedaan.’

‘Gaat u op zoek naar voedsel voor de geest? Nou goed, ik zal niet in uw geheimen gaan wroeten.’

‘Wat bedoelt u daarmee?’

‘Ik voorspel u dat u daar deze herfst en winter niet veel geestverheffends te zien zult krijgen. Maar des te meer andere dingen.’

Laurentius stond op en liep onrustig het lokaal op en neer, nam zijn horloge uit zijn zak en wierp er een snelle blik op. Hij had meteen spijt dat hij het horloge in deze publieke gelegenheid tevoorschijn had gehaald, maar er was niets meer aan te doen. Met een wat verlegen gebaar stak hij het terug in zijn borstzak.

‘Laat maar,’ bromde hij voor zich uit.

Hij kon nog wel even een ommetje door de stad maken. Eigenaardig dat die man niet begreep dat hij, nu hij eenmaal in Estland was aangekomen, zijn plannen niet ging veranderen op basis van een kroeggesprek. Zo veel driestheid paste alleen bij mensen die geestelijke discipline niet op waarde schatten. Hij deed dat wel. Het moest.

‘Het spijt me zeer, maar ik moet gaan.’

‘Ga uw gang. Maar ik waarschuw u: u zult uw besluit betreuren.’

‘Kan ik mijn kooi hier achterlaten?’

Maandag

‘Fhhh-hhhh.’

Hij ademde in en uit. In de koelte van de herfstavond vormde zijn warme uitademing even een wasem voor zijn gezicht. De adem die uit zijn lichaam kwam en bewees dat hij leefde. In plaats van iemands pols te voelen, kon je ook een spiegel bij zijn mond houden: als de spiegel besloeg kon je concluderen dat iemand in leven was. Dat hij nog in staat was vocht te produceren en de aanwezigheid van zijn ziel te laten zien.

‘In leven,’ fluisterde hij, terwijl hij bukte en samen met de anderen in de huurkoets stapte.

Door de uitgekapte gaten in het loden omhulsel van de koets bleef hij kijken hoe de andere mensen in die onbezielde kist van hout en metaal stapten en hun zitplaatsen innamen, voortdurend ademhalend. Ze waren allemaal in leven, ze waren allemaal bezig, ze wisten wat ze wilden en waar ze naartoe gingen. Ze hadden al twee dagen bij elkaar gezeten en ze waren door de gespreksonderwerpen heen; de opwinding van het begin van de reis was overgegaan in doffe verveling, waar het verdriet om Clodia nog bovenop kwam.

De koetsier sloeg met de teugels en de kist op houten wielen zette zich in beweging. In de kist, die er daarnet nog leeg bij had gestaan, als een standbeeld of een lege huls, was bij het instappen van de reizigers leven geblazen, hij wiegde en schokte en ging zijn weg, alsof hij een doel had. Een ding zonder eigen wil krijgt een ziel en voorziet zich met die ziel van leven. Maar de mensen in die kist, staan zij aan dat uitwendige lichaam hun ziel af of blijft die op een of andere manier nog steeds in hen aanwezig, hun eigen ziel, bestemd voor eigen gebruik?

‘Als ik in de koets stap,’ dacht Laurentius hardop, ‘kan ik dan nog steeds zijn wie ik ben of neem ik dan een nieuw lichaam aan, een lichaam dat niet loopt maar rolt, een lichaam dat zich alleen kan voortbewegen langs wegen die met modder of steenslag bedekt zijn?’

‘Wat?’

‘Niets…’

‘Maar u zei toch iets?’

‘Ik mompelde maar wat, het doet er niet toe. Excuseert u mij.’

Laurentius deed alsof hij met zijn hoofd tegen de wand leunde om in slaap te vallen. Maar de grote spaakwielen van hun gemeenschappelijke nieuwe lichaam stuitten op de gaten in het verzakte karrenspoor, waardoor zijn hoofd steeds pijnlijk tegen de loden plaat aan botste.

‘Au!’

Hij moest aan zijn parkiet denken. Zodra hij was vertrokken, moest het kroegvolk haar iets gevoerd hebben – hoewel ze dat achteraf woedend ontkenden – want toen hij uit de stad terugkwam, was Clodia al aan het rillen. De vogel had de hele nacht gerild en niets willen eten of drinken en had de volgende avond de geest gegeven. Laurentius had wanhopig toegekeken hoe de dood zich aandiende: eerst een krachteloos beven, vervolgens het verlies van het evenwicht en ten slotte een troebele en matte blik. Clodia had het in Estland nog geen twee dagen uitgehouden. De dood van de vogel was niet aan hem te wijten, maar dat bood hem geen enkele troost. Of hij nu schuldig was of niet, zijn geliefde vogel was dood en lag stijf en levenloos in de kooi op de bagageplank achter de koets.

Laurentius had haar niet willen achterlaten. Nee, Clodia zou in elk geval meegaan naar Tartu, en aangezien hij inmiddels een rit per koets had geregeld, zou hij ook niet gaan lopen. Je wist maar nooit, het kon op de wegen best eens zo gevaarlijk zijn als ze zeiden.

‘Een nieuw lichaam,’ begon de vrouw naast hem opnieuw. ‘Een nieuw lichaam, zoiets zei u toch…? Maar waar moet dat nieuwe lichaam dan vandaan komen?’

‘We nemen het zelf aan.’

‘Hè? Ik dacht dat het weer over uw parkiet ging. Nu begrijp ik er niets meer van.’

Laurentius balde zijn handen tot vuisten en deed ze weer open. Zijn handen, zijn lichaam. Was de koets op dezelfde manier van hem? Mijn koets, mijn reis. Mijn kooi.

De vrouw legde haar handen met een beslist gebaar op haar reistas.

‘Neemt u me niet kwalijk.’

Er viel immers niets uit te leggen, het was allemaal onbenullig, maar hij had geen zin om het te herhalen en het verhaal uit te leggen. Hij had in het begin, toen ze in Tallinn in de koets waren gestapt en zich aan elkaar hadden voorgesteld, over de parkiet verteld, maar niemand had zijn wanhoop begrepen. Voor hen was de parkiet niet meer dan een exotische en kostbare vogel. Ze voelden met hem mee als met een koopman wiens lading in de storm ten onder was gegaan. Zulke dingen gebeuren, niets aan te doen, het leven gaat verder… Laurentius zuchtte en deed er het zwijgen toe. Hij legde zijn hoofd tegen de loden plaat en liet de koelte zijn pijnlijke plek strelen, zoals een hete lepel dat met een bult doet. Het leven gaat verder.

‘Wat bedoelt u met dat nieuwe lichaam?’ hield de vrouw vol.

Haar man, die tot dan toe bescheiden had gezwegen, moest nu glimlachen en schudde ietwat verveeld zijn hoofd. ‘Hou er nu maar over op.’

Laurentius keek gespannen naar de grond en bedacht hoe hij uit deze situatie kon ontsnappen. De stem van de vrouw klonk geërgerd. Deze koetsgesprekken verliepen vaak ongemakkelijk en een beetje vreemd. Hij kon niet met mensen omgaan, al wilde hij het wel.

‘Ik bedoelde dat de ziel zich eerst in het lichaam bevindt. Maar zielen zijn immers onsterfelijk,’ zei hij ten slotte. ‘Kortom: als het lichaam sterft, waar blijven de zielen dan tot de wederopstanding?’

‘Bij God toch zeker?’

‘Maar waar is God dan? vroeg Laurentius.

‘In de hemel… Overal.’

‘Precies. Maar dan zijn de zielen ook overal. Hier bijvoorbeeld.’

‘Wilt u soms zeggen dat hier geesten zitten?’ vroeg de vrouw snibbig.

‘Nee, dat niet direct… Eerder herinneringen.’

‘Kijk eens aan,’ concludeerde de vrouw triomfantelijk. ‘Als hier in de koets herinneringen zijn en als de herinneringen zielen zijn, dan moet deze koets leven. Maar dat is niet zo. Hij krijgt immers geen kinderen!’

Laurentius moest aan Aristoteles en aan de bedden denken. ‘De mensen krijgen ook niet allemaal kinderen.’

De vrouw wendde haar hoofd af en keek stuurs voor zich uit.

‘Daar gaat het natuurlijk niet om.’

Maar de vrouw bleef zwijgen, een beetje koppig zelfs, vastbesloten. Laurentius had het gevoel dat hij zijn verhaal misschien nog eens moest vertellen en uitleggen waar zijn zwaarmoedigheid vandaan kwam. Maar dat leek enigszins ongepast, want hij had het al een paar keer gedaan. Wat had het voor zin om zijn medereizigers opnieuw te vervelen? Clodia was degene geweest die hem had geholpen om met mensen om te gaan en die met haar opgewekte gekwetter leven in de brouwerij had gebracht. Precies zo iemand had hij nu nodig. In plaats daarvan lag ze in een doek gewikkeld in een kooi tussen de doorweekte koffers. Dood.

‘Afschuwelijk,’ mompelde hij zacht.

‘Wat zei u?’

‘Niets.’

‘Ik hoorde toch echt iets,’ bitste de vrouw, maar verder zei ze niets. De andere vier reizigers keken hen verbaasd aan. Ze waren al een hele tijd onderweg, maar hun beleefde conversatie had nog niets opgeleverd.

Hij zuchtte besluiteloos, maar deed toen zijn ogen weer dicht en probeerde in slaap te vallen. De koets schommelde regelmatig en de wielen stuitten in het afgemeten, aanhoudende ritme van een slingerklok op de gaten in het wegdek. Hij stelde zich de koets voor als de grote golem van rabbijn Eliahu, niet volgestopt met stroken papier, maar met mensen, stuk voor stuk beschreven met de Godsnaam. Maar hoe voelde zo’n papier zich in de maag van een machine? Had hij daar een eigen plaats, of was hij daar op doorreis, hunkerend en verlangend naar elders? En hoe zat dat vanbinnen bij een mens? Hoe kwam de ziel daar terecht en waar ging ze bij zijn vertrek naartoe? En bij een parkiet?

Laurentius schudde zijn hoofd en keek onrustig om zich heen. Nee, hij mocht zijn gedachten niet de vrije loop laten, je moest ze rationeel ordenen. Maar dat kon hij niet: gedachteflarden, zinnen en herinneringen kwamen aan de oppervlakte van zijn bewustzijn en besmeurden het, zoals bloed het verband om een wond. De wond in zijn bewustzijn, die hij behandelde en verzorgde, maar die niet wilde genezen. Laurentius probeerde voortdurend omringd te zijn door literatuur, theater, andere mensen en wetenschap, alles om zijn wond te koelen en te laten helen. Maar die etterde door, de gedachten bleven komen en het slechte bloed steeg naar de oppervlakte.

Met een schok reed de koets door een groter gat en iedereen werd door elkaar geschud en vertrok geschrokken zijn gezicht. Bij de man tegenover Laurentius viel de reistas van zijn schoot.

‘Au!’

Hij was met de punt op de voet van zijn buurvrouw terechtgekomen.

‘Neem me niet kwalijk… ik was ingedommeld, ik heb mijn hoofd gestoten,’ verklaarde de man en voelde bezorgd aan zijn oor. ‘Ik heb nog nergens zulke beroerde wegen meegemaakt… In Zweden, daar heb je pas wegen. Daar heb je natuurlijk ook een steviger ondergrond, niet zo zompig zoals hier. Maar hier…’

De vrouw mopperde wat voor zich uit, maar zei verder niets.

De man bleef doorpraten, alsof hij zich de hele tijd had ingehouden en na deze dreun besloten had om zijn hart te luchten.

‘Hier horen de landeigenaren de wegen wel te onderhouden, maar dat kun je vergeten. Ze grijpen elke kans aan om niets te hoeven doen, en over de toestand in de uitspanningen zal ik maar helemaal niets zeggen. Soms mag je al blij zijn als ze meer te bieden hebben dan brandewijn en bier. Slapen mag je op bedompt stro, regelrecht op de aarden vloer. En desondanks is het allemaal vervloekt duur. In Zweden heb je tenminste fatsoenlijke uitspanningen, je kunt overal warm eten krijgen en overal staan bedden met vers stro. Geloof me, dat is een wereld van verschil.’

Laurentius ging verzitten en glimlachte somber. Zo veel beter was het daar nu ook weer niet. Hij sloeg de zoom van zijn mantel netjes dubbel en schoof hem als kussen tussen zijn slaap en de wand. Dat dempte weliswaar het schokken enigszins, maar niet het gepraat van zijn medepassagier. De regendruppels krabbelden steeds vinniger aan de koets, ze trommelden bij zijn slaap en maakten de vezels van zijn mantel klam en vochtig, terwijl er een nauwelijks merkbare lucht van bederf doorheen sijpelde. Eigenlijk bofte hij dat hij met een dichte koets meekon. De meeste wagens die tussen Tartu en Tallinn op en neer reden, waren nauwelijks meer dan open hooikarren, waarop ze even doorweekt zouden zijn geraakt als de voerman en zijn knecht, die achter op de bagageplank zat.

‘Pff, afschuwelijk,’ besloot de man zijn tirade. Hij zette zijn bemodderde schoenen een flink eind naar voren.

Laurentius dacht ondertussen aan de parkiet in de kooi en vroeg zich af of hij haar niet in een doosje moest stoppen. Een kooi met een dode vogel leek in een koets niet helemaal zoals het hoort. De andere passagiers hadden van alles van hem kunnen denken.

‘Heus,’ zei Laurentius zonder iemand aan te kijken. In de ontstane stilte kuchte hij aarzelend, deed zijn ogen dicht en probeerde eraan te denken wat hij in Tartu zou gaan doen, hoe hij zich zou installeren en naar de universiteit zou gaan. In plaats van heldere gedachten kwam in zijn hoofd echter chaos opzetten.

Hij deed zijn ogen open, ging overeind zitten en nam de mensen in de koets een voor een op. Allemaal hadden ze hun ogen neergeslagen, iedereen was in gedachten verzonken. Nu mocht hij hen bekijken. De vrouw naast hem zat er ongemakkelijk bij, opgevouwen op haar houten zitplaats. Haar hoofd was de andere kant op gericht, naar de verte. Het lichaam was weliswaar vlak bij hem, maar niet aanwezig. Een lichaam zonder ogen, zonder blik, zonder leven. Een lege zak. Laurentius wilde iets zeggen, een gesprek beginnen, maar hij kon niet bedenken waarover. Hij was bang dat hij weer ruzie om niets zou veroorzaken.

Verveeld haalde hij zijn zilveren horloge uit zijn zak en wierp een blik op de wijzer. Het zou gauw helemaal donker worden. Hij boog naar voren en probeerde door de kleine gaten naar buiten te kijken. Daar stroomde een veelkleurige rivier met een ogenschijnlijke willekeur op haar doel af. Als regendruppels glinsterden de bladeren in al hun kleurenpracht en zo nu en dan schoof er langzaam een stuk boomloos terrein voorbij. Er was niets opvallends te zien en zijn gedachten verbrokkelden. Nu zou hij houvast hebben gehad aan Clodia’s gekwetter, maar hij werd slechts omringd door halfslapende, halfbewuste mensen. Hij probeerde zijn afdwalende, alle kanten op schietende gedachten in bedwang te houden, maar de strijd met de demonen van het verleden maakte die demonen alleen maar duidelijker en concreter. Het verstand baart monsters.

Laurentius schraapte zijn keel, hij ademde moeilijk.

Ineens merkte hij dat een scherpe stank de koets binnen was getrokken. Aanvankelijk was die nauwelijks waarneembaar, maar langzaam greep hij om zich heen, overrompelde zijn zintuigen en maakte zich meester van zijn hoofd, zoals de slaap dat met een uitgeput lichaam doet.

Paniekerig wapperde hij met zijn armen. Waar kwam die stank ineens vandaan? De anderen zaten er nog net zo bij als eerst, ogenschijnlijk was er niemand die iets rook. Hij boog zich opnieuw naar het raam toe en keek naar buiten. Die lucht moest toch ergens vandaan komen! In de verte ontwaarde hij het duistere silhouet van een gebouw, een houten kolos in het huiveringwekkende en angstaanjagende donker van de invallende avondschemering. Hij probeerde door de waterdruppels heen te kijken en streek over het natte oppervlak, dat een grauwe, modderige streep op zijn handpalm maakte. Door de nevel heen, aan de rand van de natgeregende, glinsterende ruigte, zag hij een paar bouwvallige muren, van vormeloze planken aan elkaar getimmerde dakspanten, loshangende schindels en scheve palen. Wat dat een schuur? In het bouwsel brandde nergens licht, het vertoonde geen enkel teken van leven.

De stank kwam zeker ergens tussen de vermolmde dakspanten vandaan, besloot Laurentius. Dat moest het wel zijn.

Hij keek of er in de buurt van de schuur iemand bezig was een vuur te maken, hoewel hij eigenlijk wel wist dat niemand bij dit weer een vuur lang kon laten branden. Hij zag nergens een geel schijnsel, tegen de donkerblauwe hemel tekende zich slechts matte doodsheid af. Maar ergens moest toch iets zijn, een lichaam, een vloeistof, iets van bederf dat dit gif voortbracht? Was het de walm van rottend hooi in de schuur?

Terwijl hij zich inspande om door de kleine gaten een beter beeld van de omgeving te krijgen, drukte hij zijn gezicht tegen het koude metaal, maar hij kreeg alleen zwarte, schokkerige stukjes landschap te zien, details waaruit geen geheel naar voren kwam.

Laurentius probeerde door een iets grotere opening te kijken, maar door een heftige schok van de koets kwam hij met zijn voorhoofd hard tegen het koude ijzer aan. Het duizelde voor zijn ogen en hij kreunde zacht. De andere reizigers zochten steun aan de wanden en gingen verstoord verzitten. Toen begon het te kraken, steeds luider, waarop hun zitplaats met een bons scheefzakte. Hij hoorde de voerman vloeken en tieren. De koets kwam tot stilstand. Even was het stil en vervolgens was te horen hoe de kisten een voor een van het bagagerek op de modderige weg ploften.

Laurentius kreunde.

Hij wreef over zijn pijnlijke hoofd en probeerde uit de scheefgezakte koets te klauteren. Dat was niet eenvoudig, en toen hij eindelijk buiten stond, zag hij dat de voerman en de bediende van de vrouw inmiddels aan de achterkant van de koets in de weer waren. Het spaakwiel was gelukkig nauwelijks beschadigd, het was alleen van de as losgeraakt en het lag een eindje verderop in de modder.

‘Nou, laat ze maar meehelpen,’ zei de voerman. ‘In mijn eentje krijg ik het vast niet teruggezet. Laat ze allemaal naar buiten komen.’

Laurentius hoorde de boze stem van de vrouw die naast hem had gezeten: ‘Maar het regent toch?’

‘Mevrouw kan natuurlijk blijven zitten,’ bromde de voerman. ‘Zo veel weegt die nu ook weer niet…’

Laurentius rechtte zijn rug en keek om zich heen. Ze stonden bij een klein open terrein, alleen langs de weg stonden hier en daar wat schriele boompjes met nog wat herfstbladeren eraan. Achter de grijze stammen begon de bruine ruigte met middenin, op een klein plateau, de zwarte schuur die Laurentius zonet nog had proberen te bekijken. Hij voelde koude rillingen over zijn rug lopen. Opnieuw drong de bittere stank zijn neusgaten binnen, als een met veel moeite onderdrukte akelige herinnering. Hij kwam samen met de regendruppels omlaag en bedekte de koets en hemzelf, trok dwars door zijn kleren heen en drong zijn neus binnen, een essence van zwarte gal waar misschien zwavel in zat, of anders zuur. De afstotelijke lucht nestelde zich in zijn natte kleren, in het haar onder zijn hoed en in zijn huid en zocht via zijn neus een weg naar zijn longen, zijn vlees en zijn hart. Hij begon bitterheid en scherpte, verwondering en vijandschap te verspreiden, eerst op zijn tong en vervolgens in zijn neus. Hij herinnerde zich vaag dat hij ooit, heel lang geleden, zo’n zelfde gruwelijke geur had geroken. De geur zocht met al zijn tentakels houvast in zijn mond en in zijn neus en baande zich via de luchtwegen een weg naar zijn brein en naar zijn geest. De stank bereikte zijn hoofd als een gruwelijke scène, moord, verkrachting, noodkreten die niet vergeten konden worden. Hij legde vervaagde beelden bloot. Er stroomde bloed uit de wonde. Het waren herinneringen. Natuurlijk waren het herinneringen.

‘Neem me niet kwalijk…’

Laurentius streek zenuwachtig langs zijn neus en probeerde hem dicht te knijpen. Tevergeefs. De lucht was overal binnengedrongen en er was geen hoop meer dat hij er nog van af zou komen. Hij kreeg een angstig gevoel. De anderen liepen bijna monter om het uiteinde van de dissel heen.

‘’t lijkt wel of een of and’re satan dat wiel behekst heeft,’ foeterde de voerman. ‘’k Heb ’t voor we op weg gingen zelf allemaal nog nagekeken, toen was d’r niks an de hand. D’r heeft vast een duvel een blik op dat wiel geworpen.’

‘Neem me niet kwalijk?!’ vroeg Laurentius ontzet. Maar nee, de voerman keek niet eens naar hem, maar vloekte voor zich uit, alsof hij aan het bidden of aan het heksen was.

‘Zeg eens, wat mankeert u eigenlijk? Pakt u hem liever hier vast, dan tillen we hem met zijn allen op,’ zei de man die zich even tevoren nog schamper had uitgelaten over de toestand van de wegen.

‘Kent u deze geur misschien?’ vroeg Laurentius.

‘Hoe zei u?’

‘Deze geur?’

‘Geur? Ik ruik niets, ik ben al tijden snipverkouden. Misschien waait de wind hem hiernaartoe. De inwoners van deze streek verbranden hier allerlei rotzooi.’

Laurentius schudde zijn hoofd, keek nog eens om zich heen en wreef zenuwachtig over zijn neus. Hij voelde zich steeds misselijker worden.

‘Zo. In één keer. Hopla.’

Hij tilde samen met de anderen het rijtuig op. Terwijl ze zich schrap zetten en hun laarzen diep in de modder duwden, slaagden ze er uiteindelijk in om het op de juiste hoogte te krijgen; de voerman begon het losgeraakte wiel vast te timmeren, terwijl hij in het ritme van de hamerslagen door bleef mopperen. Maar in Laurentius, in zijn gedachten en in zijn hersenen, zette de geur zich met zijn weerhaakjes vast, de donkere gal verspreidde zich over zijn ledematen. Gruwel, walging, hel. Waar waren ze?

‘Waar zijn we eigenlijk?’

De voerman bromde iets wat hij niet kon verstaan, gebaarde met zijn hoofd naar de weg en ging door met slaan. Laurentius durfde het niet nog eens te vragen, hij keek alleen nerveus om zich heen. Waar zouden ze toch zijn?

‘We zijn er bijna, vanaf hier is het nog maar een klein eindje. Bij daglicht hadden we Tartu denk ik al wel kunnen zien liggen,’ zei een van de mannen toen ze het rijtuig eindelijk hadden laten zakken. ‘Dat is niet zo mooi van dat wiel, straks is het al helemaal donker als we aankomen. Laten we maar vlug de bagage verzamelen.’

Laurentius knikte en probeerde vriendelijk te kijken. ‘We treffen het niet.’

Gelukkig stond zijn kist nog op de bagageplank. Maar de kooi met de dode parkiet was daar tussen de pakketten nergens te bekennen, en tussen de spullen op de modderige weg zag hij hem evenmin. Laurentius rekte zich uit om over het zwarte terrein te kijken. De anderen hesen puffend hun kisten achter op de koets en de knecht sjorde ze vast, terwijl de voerman nog steeds aan het wiel prutste. In de regen en de schemering was bijna niets te zien. Zoekend liep Laurentius, terwijl hij zorgvuldig een langgerekte plas ontweek, een paar stappen bij de koets vandaan.

Hij schrok en voelde hoe de warmte vanuit zijn buik langzaam opsteeg naar zijn hoofd – de hete, vochtige humor die woede en angst veroorzaakt.*

Een paar meter verderop zat gehurkt in de schaduw van een hoge, ruige spar een verfomfaaide gestalte met een kromme rug en een ingevallen gezicht, met de parkietenkooi voor zich. Het deurtje stond open en Laurentius zag iets kleurigs in de graatmagere, beenkleurige handen. De vreemde geur bleef alsmaar sterker worden. De verfomfaaide gestalte stootte in een onverstaanbare taal een paar schorre klanken uit en probeerde te glimlachen. In de grauwe baard tekende zich een mond met tanden af, donkere stompjes van uiteenlopende afmetingen, schots en scheef door elkaar.

‘Geef die eens aan me terug,’ zei Laurentius, terwijl hij zijn best deed om zijn stem dwingend en beslist te laten klinken.

De gestalte bleef lachen, terwijl hij plotseling opstond en hem bij zijn schouders pakte. Vanuit ingevallen kassen werd hij aangestaard door ogen zo blauw als de zomerhemel. Laurentius wilde zijn blik afwenden. Hij keek nooit, maar dan ook nooit iemand in de ogen. Maar ditmaal lukte het hem niet om zijn blik af te wenden of zijn ogen te sluiten. Hij moest kijken en wat hij zag, waren dood en pijn. Een hongerende grijsaard die overal was weggejaagd, die te mager en te oud was om te werken en zo vuil en zo ziek dat niemand zich om hem bekommerde.

‘Ik kan u niet…’ begon Laurentius. Hij kon nog steeds zijn blik niet afwenden. Nu was het waarschijnlijk al te laat.

‘Het mag niet.’

De gestalte draaide zich plotseling om en liep in een onverwachte draf in de richting van de rottende schuur.

Laurentius keek hem na en was niet in staat om iets te ondernemen. Hij had hem achterna moeten gaan om hem de kooi af te pakken, hem er desnoods geld voor geven, maar de apathie die de geur en de schrik hadden veroorzaakt, stond hem als een muur in de weg. De geur van zwarte gal had zich in hem begraven en hem in het nauw gedreven, er kwamen geen gedachten meer. Hij was bang voor de grijsaard.

‘We gaan. Anders wordt het te donker,’ hoorde hij uit de verte roepen.

Laurentius gaf eerst geen antwoord, maar staarde naar de vage zwarte contouren van de schuur en wreef langs zijn neus. De stank stroomde in golven over hem heen, het leek alsof de bomen en de vermolmde dakspanten van de schuur hem uitstraalden als een kaars zijn licht. Of kwam hij uit hemzelf? Was hijzelf die kaars?

‘Joehoe!’ werd er opnieuw geroepen.

Laurentius draaide zich hoofdschuddend om en liep langzaam terug naar het rijtuig. ‘Zagen jullie dat soms niet?’

‘Wat? Kom nou maar.’

‘Er was daar iemand…’

‘Dat was alleen maar een mistflard, mijnheer.’

‘Mijn kooi…’ begon hij, maar hij begreep dat het beter was om er het zwijgen toe te doen. De stank was bijna verpletterend, hij hield het hier niet lang meer uit.

[...]