Léonora Miano

Hoelang nog duurt de nacht

Vertaald uit het Frans door Eva Wissenburg

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas / Maison Descartes en de BNP Paribas

e-editie april 2015, naar de eerste druk februari 2015

Oorspronkelijke titel en uitgave La saison de l’ombre, Éditions Grasset & Fasquelle, Parijs 2013

© Editions Grasset & Fasquelle, 2013

© Nederlandse vertaling, Uitgeverij Van Gennep | Eva Wissenburg

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789461649751 | NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

Voor de bewoners van de duisternis,

die worden bedekt door de Atlantische lijkwade.

Voor wie van hen hield.

Wachter, hoelang nog duurt de nacht?

Wachter, hoelang nog duurt de nacht?

En de wachter antwoordt:

De morgen komt, en ook de nacht

Jesaja 21, 11-12.

O, welk heldendicht

Kan in de toekomst onze verdwenen schaduwen
weer tot leven wekken?

[ Frankétienne, Ultravocal ]

Roetzwarte dageraad

Ze weten het niet, maar het overkomt hun op hetzelfde moment. Na een aantal nachten zonder slaap doen de vrouwen van wie de zoons niet meer zijn gevonden hun ogen dicht. De hutten zijn na de grote brand niet allemaal herbouwd. De vrouwen zijn samengebracht in een woning ver van de anderen en vechten zo goed als ze kunnen tegen het verdriet. Overdag zeggen ze niets over hun bezorgdheid, spreken ze het woord ‘verlies’ en de namen van de zoons die niet meer zijn gezien niet uit. Ook de geestelijk leider is spoorloos verdwenen en daarom heeft de Raad de beslissingen genomen die noodzakelijk leken. Van de vrouwen zijn de oudsten geraadpleegd. Zij die hun bloed al manenlang niet meer zien. Zij die in de ogen van de stam nu gelijk zijn aan de mannen.

Twee vrouwen hadden het voorrecht na de tragedie gehoord te worden en van die twee is vooral geluisterd naar Ebeise, de eerste vrouw van de geestelijk leider. Als vroedvrouw heeft ze heel wat vrouwen in barensnood bijgestaan. Ze heeft gezien hoe sommige notabelen bevend van angst stonden te wachten buiten de hut waar een leven ging ontluiken, hoe ze op hun lippen beten, op geneeskrachtige kruiden kauwden in de hoop tot rust te komen en smeekbeden prevelden tot de maloba[1] om verlost te worden van dit bestaan tussen de levenden, zo ondraaglijk vonden ze de beproeving. Ze heeft gezien hoe ze hun onderbuik vasthielden en zenuwachtig heen en weer liepen, terwijl het zweet van hun voorhoofd gutste alsof ze zelf moesten bevallen.

Ze heeft hen een hoge borst zien opzetten wanneer de zuigeling aan de geesten van de voorouders werd getoond. Als hun kind verkeerd in de buik lag, of erger nog, als het levenloos ter wereld kwam, droogde de vroedvrouw de tranen van de vaders en verlichtte ze de angst voor de eindeloze reeks offers die moesten worden gebracht om het lot te bezweren. En ze bereidde het kruidenmengsel dat nodig was bij het scarificeren van de ouders van de doodgeborene. Bij dit volk wordt er een symbool in hun huid gekerfd om de dood eraan te herinneren dat hij hun al een kind heeft ontnomen. Kortom, deze vrouw heeft de wijzen kwetsbaar gezien, verslagen. Er was niemand in de vergadering van ouderen die haar ontzag kon inboezemen.

Er werd dus naar de oude vrouw geluisterd. Zij was degene die voorstelde de vrouwen van wie de zoons niet meer zijn gevonden onder hetzelfde dak onder te brengen. Op die manier, verklaarde ze, zal hun verdriet worden vastgehouden in een duidelijk afgebakende ruimte en verspreidt het zich niet over het hele dorp. We hebben onze handen vol aan het uitzoeken wat ons is overkomen en aan het herbouwen… Omdat hij niet wilde achterblijven gaf Mukano, het stamhoofd, nadat hij met een knikje had goedgekeurd dat de treurende vrouwen zouden worden afgezonderd, de dapperste mannen bevel de wildernis rondom het dorp te doorzoeken. Daar vonden ze misschien aanwijzingen die nieuwe aanvallen konden voorkomen.

Sommige Raadsleden wilden beschuldigingen uiten. Wijzen op nalatigheden jegens de voorouders, de maloba en jegens Nyambe zelf. Hoe was zo’n drama anders te verklaren? De ontevreden Raadsleden slikten hun protesten in. Hun mening zouden ze nog wel geven, maar het leek hun verstandig geduld aan de dag te leggen. Ze zouden wachten met het afschieten van hun pijlen tot de schade was hersteld, om er niet van beschuldigd te worden dat ze de geest van de tweedracht de hut van de Raad binnenhaalden. Tijdens de bespreking kruiste de heldere blik van de vroedvrouw meermaals die van de zwaarlijvige Mutango. In de uitpuilende ogen van de hoogwaardigheidsbekleder zag de vrouw donderwolken ontstaan en ze wist zeker dat die bij de eerste de beste gelegenheid boven het stamhoofd zouden openbreken. De twee mannen zijn broers, bloedverwanten. Ze zijn praktisch op dezelfde dag ter wereld gekomen, maar geboren uit twee verschillende moeders, en als de wetten in dit gebied anders waren geweest hadden ze allebei aanspraak kunnen maken op de functie van stamhoofd. Bij de Mulongo’s wordt de macht echter overgedragen via de vrouwelijke lijn. Alleen Mukano’s moeder had koninklijk bloed.

Mutango heeft dat altijd onrechtvaardig gevonden. Hij wees er vaak op dat dit systeem niet logisch is. Vrouwen worden als kinderen gezien tot ze in de menopauze komen, dus is het belachelijk dat zij het voorrecht om te regeren overdragen, zelfs al zijn het de mannen die het hoogste gezag uitoefenen. Tot nu toe is het de broer van het stamhoofd niet gelukt de regel te laten veranderen, maar in deze woelige tijden zal hij bondgenoten weten te vinden om hem een handje te helpen. Ebeise is op haar hoede. Hoe dan ook, de Raad heeft besloten een deel van de vrouwen uit de gemeenschap in één hut bijeen te brengen. De vrouwen van wie de zoons niet meer zijn gevonden. Het leek hun niet nodig ook degenen die hun echtgenoot niet meer hebben gezien apart te zetten, zoals de vroedvrouw. Zij zijn maar met zijn tweeën. Ebeise’s lotgenoot, Eleke, de genezeres van het dorp, is de ochtend na de brand getroffen door een mysterieuze ziekte. Tijdens de bijeenkomst van ouderen raakte ze buiten bewustzijn op het moment dat ze het woord nam. Ze moest naar huis worden gebracht. Sindsdien heeft niemand haar meer gezien.

*

Op het grondgebied van de Mulongo’s staat de dag op het punt de nacht te verdrijven. Het vogelgezang dat het licht aankondigt is nog niet te horen. De vrouwen slapen. In hun slaap overkomt hun iets vreemds. Hun geest zweeft door het rijk van de dromen, die een andere dimensie van de realiteit vormen, en daar vindt een ontmoeting plaats. Een schimmige aanwezigheid benadert hen, ieder van hen, en allemaal zouden ze de stem die tot hen spreekt uit duizenden herkennen. In hun droom buigen ze hun hoofd, strekken ze hun nek en proberen ze door de schaduw heen te kijken. Dat gezicht te zien. Maar de duisternis is ondoordringbaar. Ze kunnen niets onderscheiden. Er zijn slechts deze woorden: Moeder, doe open opdat ik opnieuw geboren kan worden. Ze deinzen terug. De stem dringt aan: Moeder, haast je. Het moet gebeuren voor de ochtend komt. Anders is alles verloren. Zelfs met gesloten ogen weten de vrouwen dat ze op hun hoede moeten zijn voor stemmen zonder gezicht. Het Kwaad bestaat. Het kan zich anders voordoen dan het is. Hun bloed schreeuwt dag en nacht om degene van wie ze het stemgeluid nu weer horen. Maar wat kun je doen als je twijfelt? Het dorp is nog maar net getroffen door een groot ongeluk. Ze willen niet de oorzaak zijn van nog groter leed. Ze zijn immers al gescheiden van de groep, alsof ze kwaadaardig zijn.

____________________

[1.] – [terug] Een woordenlijst aan het eind van het boek geeft uitleg bij de meest voorkomende Douala-termen. Douala is een taal die wordt gesproken aan de kust van Kameroen.

Woordenlijst[2]

betambi

sandalen

dibato

een stof

dindo

een gerecht dat het einde van een beproeving aanduidt en gemaakt wordt van ongebruikelijke ingrediënten

elimbi

trommel

etina

dag van de week

eyobo

peniskoker

Inyi

vrouwelijke verschijningsvorm van de scheppende god

iyo

moeder

kwasi

dag van de week

janea

stamhoofd

jedu

het oosten

loba

enkelvoud van maloba

maloba

secundaire godheden die zich bijvoorbeeld manifesteren in de elementen

manjua

kledingstuk met franjes dat gemaakt is van plantenvezels en op een jurk lijkt. Wordt gedragen bij wijze van weeklacht

mabato

meervoud van dibato

mao

palmwijn

mbenge

het westen

mbua

regen

mbondi

lage laarzen die door het stamhoofd worden gedragen als hij op reis is

mikondo

het zuiden

misipo

het universum

mpondo

koninklijke mantel van luipaardvel

mukosi

dag van de week

musuka

koninklijk hoofddeksel

Mwititi

duisternis, schaduw

ngambi

orakel

ngomo

trommel

Nyambe

de scheppende god

nyangombe

loba van de onvruchtbaarheid

pongo

het noorden

sango

respectvolle aanspreekvorm voor mannen. Kan afhankelijk van de context worden vertaald met ‘meneer’ of ‘heer’

sanja

lendendoek

wase

aarde

____________________

[2.] – [terug] De namen van planten en bomen zijn niet vertaald uit het Douala, omdat de auteur niet altijd de juiste Franse termen kende. Bepaalde andere termen zijn om dezelfde reden niet vertaald, of omdat het niet nodig was.