Katarina mazetti

De vent van het graf hiernaast

— ROMAN —

Vertaald uit het Zweeds door Bertie van der Meij

e-editie januari 2017, naar de eerste druk juni 2016

© 2016 Katarina Mazetti

Oorspronkelijke titel en uitgave Grabben i graven bredvid, Alfabeta Bokförlag 1998

© 2016 vertaling Bertie van der Meij | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag © Thinkstock

Artwork © Designed by Freepik

ISBN 9789461649812 | NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

1

Wie kiest partij voor de doden?

Wie bewaakt hun rechten

luistert naar hun problemen

en geeft hun plantjes water?

Met mij moet je uitkijken!

Een verbitterde, alleenstaande vrouw met een duidelijk afwijkend gevoelsleven. Wie weet wat ik bij de volgende volle maan ga uitspoken!

U hebt Stephen King toch zeker wel gelezen?

Ik zit hier op een versleten donkergroen bankje bij het graf van mijn man en ik erger me aan zijn grafsteen.

Het is een sober natuurstenen zerkje met alleen zijn naam erop, ‘Örjan Wallin’ in strakke letters. Eenvoudig, om niet te zeggen overduidelijk, precies zoals hij zelf was. Het was dan ook zijn eigen keuze, hij had bij zijn uitvaartpolis precieze instructies gevoegd over hoe hij begraven wilde worden.

Alleen dat al. Ik bedoel, hij was niet eens ziek.

Ik weet precies wat hij met zijn steen wilde zeggen: De Dood Is Een Volkomen Natuurlijk Onderdeel Van De Kringloop. Hij was bioloog.

Fijn hoor, Örjan.

Een paar keer per week breng ik op deze plek mijn lunchpauze door en in het weekend zit ik er ook nog minstens één keer. Als het begint te regenen haal ik een plastic regenjas tevoorschijn, zo een die je kunt opvouwen en in een hoesje kunt opbergen. Een afgrijselijk ding, ik heb hem bij mijn moeder in de kast gevonden.

Je ziet hier op het kerkhof heel vaak mensen met zo’n regenjas.

Ik ga altijd pas weg als ik hier minstens een uur heb gezeten. Ik hoop natuurlijk dat ik het juiste soort verdriet kan oproepen als ik het maar lang genoeg probeer. Ging het maar slechter met me, dan zou ik er veel beter aan toe zijn, zou je kunnen zeggen. Kon ik hier maar de ene zakdoek na de andere zitten uitwringen, zonder voortdurend mezelf in de gaten te houden om te kijken of het wel echte tranen zijn.

De pijnlijke waarheid is dat ik de helft van de tijd alleen maar woedend op hem ben. Stomme rotzak, had je niet uit kunnen kijken? En wat ik de rest van de tijd voel, lijkt nog het meest op wat een kind voelt bij de dood van zijn twaalf jaar oude parkietje. Juist.

Ik mis het voortdurende gezelschap en onze dagelijkse routine. Niemand zit naast me op de bank met de krant te ritselen, nooit geurt het naar koffie als ik thuiskom, het schoenenplankje staat er kaal bij zonder al Örjans stevige stappers en rubberlaarzen.

Als ik niet op de naam van een zonnegod van twee letters kan komen, moet ik gokken of die hokjes van de puzzel openlaten.

De ene helft van het tweepersoonsbed is altijd opgemaakt.

Als ik niet thuiskom omdat ik door een auto ben overreden, vraagt niemand zich af waar ik blijf.

En niemand trekt de wc door als ik er zelf niet ben.

Hier zit ik dan, op het kerkhof, en wat ik mis, is het geluid van het doortrekken van de wc. Weird enough for you, Stephen?

Op een kerkhof krijg ik altijd iets van een krampachtige cabaretier van tweederangs allooi. Kwestie van verdringing en bezwering, natuurlijk – maar goed, dat gun ik mezelf best. Ik heb tegenwoordig niet zo veel anders om handen dan het verdringen van mijn kleine probleempjes.

Samen met Örjan wist ik tenminste wie ik was. Wij definieerden elkaar, daar heb je immers met zijn tweeën een relatie voor.

Maar wie ben ik nu?

Ik ben volkomen overgeleverd aan eenieder die mij toevallig ziet. Voor de een ben ik een kiezer, voor de ander ben ik voetganger, loontrekker, cultuurconsument, flatbewoner of menselijk kapitaal.

Of alleen maar een samenraapsel van dooie haarpunten, lekkend maandverband en een droge huid.

Natuurlijk, ik kan Örjan nog steeds gebruiken om mezelf te definiëren. Die dienst kan hij me postuum bewijzen. Als Örjan er niet was geweest, had ik mezelf ‘vlotte meid 30+, single’ kunnen noemen, een uitdrukking die ik gisteren in de krant las, mijn nekharen gingen ervan overeind staan. In plaats daarvan ben ik nu een ‘nog jonge, kinderl. weduwe’, heel tragisch en melancholiek! Nou, bedankt, Örjan!

Ergens knaagt er een vaag gênant gevoel van pure teleurstelling. Ik ben teleurgesteld omdat Örjan doodgegaan is.

Terwijl wij onze toekomst zowel op de korte als op de lange termijn zo goed geregeld hadden! Een kanovakantie in Värmland en allebei onze eigen gunstige pensioenverzekering.

Örjan zou ook teleurgesteld moeten zijn. Al die tai chi, onbespoten aardappels en meervoudig onverzadigde vetzuren. Wat heeft hij eraan gehad?

Vraagt de tweederangs cabaretier zich af, grijnzend met gele voortanden.

Soms word ik gewoonweg razend namens hem. Het is niet eerlijk, Örjan! Jij, die zulke goede bedoelingen had en die zo competent was!

Na vijf maanden celibaat fladderen er ook af en toe wat onrustige vlinders onder in mijn buik. Het geeft me een gevoel alsof ik een necrofiel ben.

Op het graf naast dat van Örjan staat een monsterlijke steen, een afschuwelijk kitscherig geval. Wit marmer met schoonschrift in goud en met engelen, rozen, vogels, slingerende guirlandes met leuzen erop en zelfs een opmonterend doodskopje en een zeis. Het graf zelf staat propvol planten, het lijkt wel een kwekerij. Er staan een mannennaam en een vrouwennaam met bijna gelijk geboortejaar op de zerk; degene die hen op deze overstelpende manier eer bewijst zal wel een van hun kinderen zijn.

Een paar weken geleden heb ik voor het eerst een nabestaande bij deze kitscherige steen gezien. Hij is van mijn leeftijd, gaat gekleed in een felgekleurd doorgestikt jack en draagt een gewatteerde pet met oorkleppen. Die pet is op zijn Amerikaans aan de voorkant hoger dan aan de achterkant en er staat VERENIGING VAN BOSEIGENAREN op. De man was ijverig aan het harken en wroeten tussen de beplanting.

Bij Örjans steen groeit niets. Een rozenstruikje zou hij waarschijnlijk helemaal verkeerd hebben gevonden, de roos hoort niet thuis in een kerkhofbiotoop. Duizendblad en moerasspirea vallen echter buiten het assortiment van het bloemenwinkeltje bij de ingang van de begraafplaats.

De Boseigenaar bezoekt het graf met tussenpozen van een paar dagen, steeds rond het middaguur. Hij heeft altijd een lading nieuwe planten en bemesting bij zich. Hij lijkt wel vervuld van kwekerstrots, alsof het graf zijn volkstuintje is.

Laatst kwam hij naast me op de bank zitten. Hij wierp me een zijdelingse blik toe, maar hij zei niets.

Hij rook vreemd en hij had maar drie vingers aan zijn linkerhand.

2

Jezus, ik kan dat mens gewoon niet uitstaan!

Wat zit ze daar toch de hele tijd?

Als ik met het graf bezig ben geweest, ga ik altijd even op het bankje zitten om de afgebroken draad van mijn gedachten weer op te pakken. Zo probeer ik een beetje greep op het bestaan te krijgen, zodat ik er weer een dag of wat tegen kan. Thuis op de boerderij heb ik het te druk om na te denken. Als ik mijn kop niet bij mijn werk houd, gebeuren er geheid allerlei kleine rampen die me weer een dag extra werk bezorgen. Ik rijd bijvoorbeeld met de tractor over een stuk steen zodat de achteras het begeeft. Of een koe trapt een speen kapot omdat ik vergeet het beest een uiernet aan te doen.

Zo’n bezoek aan het graf is de enige adempauze die ik neem, en toch heb ik naar mijn gevoel zelfs daar niet het recht om even te gaan zitten niksen. Ik mag van mezelf pas gaan zitten als ik eerst de boel heb aangeharkt en beplant en op orde gebracht.

En dan zit zij daar.

Bleek als een oude kleurenfoto die al jaren in een vitrine staat. Slap blond haar, een bleek gezicht, witte wimpers en wenkbrauwen, vaalbleke kleren, altijd iets zachtblauws of beigeachtigs. Een beige mens. Het zou verboden moeten worden zoals die vrouw eruitziet – een beetje make-up of een of ander glimmend sieraad zou tenminste nog de indruk wekken dat het haar iets kan schelen wat de buitenwereld van haar of van haar uiterlijk denkt. Maar nee, met die bleekheid wil ze alleen maar zeggen: ik heb lak aan wat jullie van me vinden, ik zie jullie niet eens staan.

Ik hou van vrouwen die eruitzien alsof ze willen zeggen: hé, moet je mij eens zien, kijk eens wat ik in huis heb! Dan voel ik me als het ware gevleid. Ze moeten glanzende lippenstift op hebben en puntige schoentjes dragen met riempjes, en vlak voor mijn neus hun borsten vooruitsteken. Het maakt me niet uit of die lippenstift uitgelopen is of dat hun jurk zo strak om hun vetrollen zit dat hij bijna kapotscheurt of dat ze zich hebben volgehangen met valse parels – niet iedereen heeft nou eenmaal smaak; wat telt is de poging. Ik word altijd een beetje verliefd als ik een vrouw van middelbare leeftijd zie die een halve dag bezig is geweest met haar uiterlijk, vooral als ze lange kunstnagels heeft en stukgepermanent haar en wiebelige naaldhakken. Zo’n vrouw wil ik omarmen, ik wil haar troosten en vleiende dingen tegen haar zeggen.

Niet dat ik dat ooit doe. Ik kom nooit in aanraking met zulke vrouwen, ik zie ze alleen weleens op het postkantoor of bij de bank. De enige vrouwen die bij mij op de boerderij komen, zijn de inseminator en de veearts. In lange blauwe rubberen schorten, met grove laarzen aan, een hoofddoek om en dreigend zwaaiend met het rietje stierensperma. En denk maar niet dat ze ooit tijd hebben voor een kop koffie – gesteld dat ikzelf tijd zou hebben om die koffie te gaan zetten.

Moeder zeurde de laatste jaren dat ik wat vaker uit moest gaan en een meisje moest zien te krijgen. Alsof er ergens een plek was waar de willige meisjes zomaar voor het oprapen lagen en ik daar alleen maar naartoe hoefde te gaan om er eentje uit te kiezen. Net als wanneer je in het jachtseizoen je geweer pakt om een haas te schieten.

Moeder wist al veel eerder dan ik dat de kanker haar van binnenuit geleidelijk aan verteerde en dat ik alleen zou achterblijven. Alleen met al het werk op het bedrijf, maar ook alleen in huis, zonder alles wat ze mij al die jaren had gegeven: een gezellig thuis, een fris opgemaakt bed, om de dag een schone overall, lekker eten, altijd hete koffie met versgebakken koekjes. En dan al die klusjes die ze deed, waar ik nooit over na hoefde te denken – houthakken, de kachel warm stoken, bessen plukken en de was doen, al die dingen waarvoor ik nu geen tijd heb. Mijn overall staat stijf van de stront en de zure melk, mijn lakens zijn grauw, het huis is door en door kil als ik binnenkom, en in plaats van koffie neem ik een kop warm water uit de kraan met Nescafé. En iedere dag weer die verdomde worst die kapotgaat in de magnetron.

Ze legde altijd het tweede deel van Ons Platteland opengeslagen bij de contactadvertenties naast mijn koffiekopje. Soms had ze een kringetje om een advertentie gezet. Maar ze begon er nooit rechtstreeks over.

Wat moeder niet wist was dat er bij de melkbussen aan de weg geen jonge meisjes meer staan te trappelen van ongeduld om moeder de vrouw te worden van een Aantr. j.man met eigen bedr. Die meisjes zijn de afgelopen jaren allemaal naar de stad vertrokken; daar werken ze nu als leidster op een kinderdagverblijf of als ziekenverzorgster, ze zijn getrouwd met automonteurs en vertegenwoordigers en ze overwegen een rijtjeshuis te kopen. ’s Zomers komen ze met hun man en met een vlasblond kindje in een draagzak nog weleens naar de oude boerderij van hun ouders om er een paar weken lui in de zon te gaan liggen.

Alleen Carina staat weleens op de loer achter de schappen in de winkel. Carina, die op de middelbare school voortdurend achter me aan zat en die zo plat ging als je je een beetje voor haar uitsloofde. In de zomermaanden is de winkel nog open, wie weet houdt de zaak het nog een paar zomers vol. Soms schiet ze opeens tevoorschijn en dan doet ze net alsof we elkaar toevallig tegen het lijf lopen. Dan begint ze me te ondervragen, of ik al getrouwd ben en kinderen heb. Ze is naar de stad verhuisd, ze woont daar samen met ene Stefan die in het magazijn van Domus werkt, vertelt ze me triomfantelijk, en ze kijkt erbij alsof ik in tranen moet uitbarsten over wat ik ben misgelopen. Ach, lazer toch op.

Misschien heeft dat bleke mens ook wel oude ouders bij wie ze in de zomer gaat liggen luieren. Het zou fijn zijn als ik eens een paar weken van haar af was. Hoewel, ’s zomers heb ik toch geen tijd om hiernaartoe te komen, behalve als het eens een dagje giet van de regen en het hooien vertraging oploopt.

En die grafzerk waar ze naar zit te staren! Wat is dat voor een steen? Het lijkt wel iets wat de landmeter heeft neergepoot om een perceelgrens te markeren!

Onze steen heeft moeder destijds voor vader uitgekozen; ik zie wel dat hij opzichtig is, maar ik zie ook alle liefde waarmee ze hem heeft uitgezocht. Ze is er weken mee bezig geweest, had zelfs verschillende catalogi aangevraagd. Iedere dag had ze weer een ander idee om de steen te versieren en op het laatst heeft ze alles er maar op laten zetten.

Die ‘Örjan’, is dat een vader of een broer, of is het haar man? En als ze het dag in dag uit kan opbrengen om hier naar die steen te gaan zitten staren, waarom kan ze zich er dan niet toe zetten om eens een plantje te poten?

3

Natuurlijk streeft een wond ernaar zich te dichten

en natuurlijk wil de klok worden opgewonden

(wat is het gênant om op halftwee te blijven stilstaan!)

in afgehakte ledematen ontstaan fantoompijnen.

Vandaag gebeurde er iets totaal onverwachts.

Het was helder, koud herfstweer en ik maakte in de lunchpauze mijn gewone ommetje naar het graf. De Boseigenaar zat op de bank; hij wierp me een sombere blik toe toen ik eraan kwam, alsof ik huisvredebreuk pleegde op zijn privékerkhof. Hij had aarde aan zijn knuisten, hij had zijn kwekerstaken voor die dag er zeker al op zitten. Hoe zou het komen dat hij maar drie vingers heeft?

Ik ging op de bank zitten en begon te peinzen over wat voor soort kinderen Örjan en ik zouden hebben gekregen. Örjan zou de helft van de tijd vaderschapsverlof hebben opgenomen en hij zou alles hebben geweten van stoffen luiers en praktische draagdoeken. Hij zou naar babyzwemmen zijn gegaan.

We waren vijf jaar getrouwd en al die tijd hebben we nauwelijks ruzie gehad. Zo nu en dan eens een bitse opmerking, een grauw hier en een snauw daar, altijd van mijn kant trouwens, maar het escaleerde nooit.

Dat was niet mijn verdienste. Örjan maakte nooit ruzie, met niemand. Hij lichtte vriendelijk zijn standpunt steeds opnieuw toe, totdat de ander van pure uitputting bakzeil haalde.

Een enkel keertje verloor ik door al die mildheid mijn zelfbeheersing en begon ik me als een klein kind te gedragen – ik trapte tegen de meubels, liep stampvoetend de kamer uit, sloeg met deuren. Hij deed altijd alsof hij het niet merkte en ik hield er al gauw mee op, want ik kreeg alleen maar het gevoel dat ik hem bonuspunten bezorgde voor zijn stijl.

Eén keer heb ik de krant verfrommeld, katern voor katern, en hem met de proppen bekogeld. We hadden de halve zaterdag aan die krant besteed – de artikelen op de opiniepagina dienden te worden bediscussieerd, bij culturele evenementen moest even worden stilgestaan ook al vonden ze driehonderd kilometer verderop plaats, er moest worden gelachen om de strip en er diende een pikant zaterdags souper met zongedroogde tomaten te worden georganiseerd. Ik kreeg het gevoel alsof het echte leven mij ontglipte; terwijl wij zaten te lezen ging het buiten achter de ramen met veel gedruis voorbij, en ik griste de krant naar me toe en ging in de aanval. Zijn bruine ogen kregen daarop zo’n verdrietige uitdrukking dat mij geen andere keus restte dan hem een klap te geven of te gaan huilen.

Ik begon natuurlijk te huilen, ik was in alle staten. Het irritante was immers dat hij altijd zijn groene laarzen aantrok om met een vogelkijker in zijn hand de werkelijkheid in te trekken als ik nog niet eens aan de weekendbijlage van de krant was toegekomen. ‘Jij hebt altijd een kijker tussen jou en de werkelijkheid nodig,’ snikte ik en ik voelde me nog onbegrepener dan anders, ik begreep immers mezelf niet eens.

Een paar dagen later stak hij me terloops een artikel over premenstruele spanningen toe en gaf mij een bemoedigend klopje op mijn hand. Ik had zin om dat artikel onmiddellijk tot een prop te verfrommelen en die naar hem toe te gooien, maar voordat ik daarvoor de kans kreeg, had hij zijn mountainbike op de binnenplaats al van het slot gehaald en was hij verdwenen.

In het begin was ik verliefd op hem. Ik schreef liefdesbrieven in hexameters waar hij om glimlachte. Ik klom op krakende takken om vogelnesten voor hem te fotograferen en ik stond in ijskoud water om bloedzuigers de kans te geven zich aan mijn benen vast te zuigen als hij die beesten zo graag wilde onderzoeken.

Het kwam misschien doordat hij er zo goed uitzag. Warme bruine tinten, een lang, goedgebouwd lijf, mooie gespierde handen die altijd met iets bezig waren. Het gaf me een goed gevoel om te zien hoe andere vrouwen tersluiks eerst naar hem en vervolgens vol verbazing naar het vale persoontje aan zijn zijde keken. (Ha! Deze kanjer heb ik lekker aan de haak geslagen, daar kun jij nog wat van opsteken, trut!)

Niets dan grootspraak. Ik heb er geen idee van hoe ik hem heb ‘gekregen’. Bij mooie jongens wek ik doorgaans niet meer belangstelling dan het door de dienstdoende ambtenaar uitgekozen behang van het gemeentelijk huisvestingsbureau.

Maar toen Örjan eenmaal een oogje op mij had – ik werkte bij de informatiebalie van de bibliotheek en hielp hem bij het zoeken naar Engelse zoölogische tijdschriften – scheen hij doelbewust te hebben besloten dat ik Zijn Vrouw was, de enige die hij voortaan zijn gunsten wilde schenken. Ongeveer zoals hij altijd koos voor producten van het merk Fjällräven.

In het begin had ik het idee dat hij mij testte, zoals bij een uitgebreide test van de Consumentenbond. In het bos. In bed. In de bioscoop, en in het café na afloop van de film. En nooit waren er enige strubbelingen. We staken al onze opvattingen aan twee breipennen van hetzelfde breiwerk en keken voldaan naar het patroon dat zich begon af te tekenen.

Dus trouwden we, en allebei slaakten we een zucht van verlichting. Geslaagd voor ons toelatingsexamen, tijd voor de volgende fase.

We waren net begonnen elkaar glimlachend aan te kijken als we langs de etalage van de Kinderwagenspecialist kwamen, toen hij doodging. Op een vroege ochtend werd hij aangereden door een vrachtwagen toen hij op de fiets naar het baltsen van de auerhoenders zou gaan kijken. Hij luisterde op zijn walkman naar een cassettebandje met vogelgeluiden – misschien hoorde hij de vrachtwagen niet en maakte hij een slinger, of misschien was de chauffeur achter het stuur in slaap gevallen.

Het sobere grafsteentje voor me is alles wat er van hem over is. En ik ben woedend op hem omdat hij mij zomaar in de steek heeft gelaten, zonder ook maar iets met mij te overleggen… Nu kom ik er nooit achter wie hij was.

Ik haalde mijn notitieboekje uit mijn tas. Het is een klein boekje met een harde kaft en op de voorkant staat een plaatje van een zeilboot op een helderblauwe zee. In blokletters schreef ik:

NATUURLIJK STREEFT EEN WOND ERNAAR ZICH TE DICHTEN EN NATUURLIJK WIL DE KLOK WORDEN OPGEWONDEN.

Ik verbeeld me heus niet dat ik Poëzie creëer in mijn notitieboekje. Ik probeer gewoon het bestaan in beelden te vangen. Dat doe ik bijna iedere dag, ongeveer zoals anderen lijstjes maken van alles wat ze op een bepaalde dag te doen hebben. Niemand hoeft mijn teksten ooit te lezen – mijn dromen vertel ik ook aan niemand. Ieder heeft zo zijn eigen manier om greep te houden op het leven.

De Boseigenaar wierp mij een voorzichtige zijdelingse blik toe. Ja, loer jij maar, dacht ik, je mag gerust denken dat ik een Nette Huisvrouw ben die haar huishoudboekje bijhoudt.

Net op het moment dat ik de dop op mijn vulpen schroefde (ik heb een vulpen op de kop weten te tikken – formuleringen dienen namelijk met pen te worden geschreven) kwam er een moeder aan met een dochtertje van een jaar of drie, vier. Ze stevenden naar het graf aan de andere kant van dat van de Boseigenaar. Het kind had een glimmend knalroze gietertje dat er nieuw uitzag en ze droeg het alsof het de kroonjuwelen waren. Haar moeder ging aan de slag met smalle vazen en ritselend boekettenpapier en het meisje huppelde rond de grafsteen en spetterde met water uit haar gieter. Plotseling sloeg ze haar hand voor haar mond en zette een verschrikt gezicht met ogen als knikkers: ‘O, mama! Ik heb het bordje water gegeven! Nu wordt opa natuurlijk boos!’

Ik voelde hoe mijn mondhoeken omhoogkrulden en ik wierp een blik op de Boseigenaar. Op datzelfde moment keek hij ook naar mij.

Hij glimlachte ook. En…

Die glimlach valt onmogelijk te beschrijven zonder in de wonderbaarlijke wereld van de dansorkestliedjes terecht te komen.

Het was een glimlach waar zon in zat, en bosaardbeitjes en vogelgezang en zeewater dat schittert tussen eilanden. En die glimlach richtte hij tot mij, trots en vol vertrouwen, alsof hij een kind was dat iemand een onbeholpen ingepakt verjaardagscadeau overhandigt. Mijn mondhoeken bleven zo’n beetje bij mijn oren plakken. En tussen ons liep een boog van licht, daar zou ik tot op de dag van vandaag op kunnen zweren – zo’n blauwe boog die mijn natuurkundeleraar met een of ander apparaat tevoorschijn kon toveren. Er verstreken drie uren, of misschien drie seconden.

Toen draaiden we ons hoofd weer recht naar voren, allebei tegelijk, alsof er iemand aan een touwtje trok. De zon verschuilde zich achter een wolk en voor mijn geestesoog zag ik opnieuw die glimlach van hem, in slowmotion.

Als Märta, mijn beste of misschien wel mijn enige vriendin, mij iets had verteld over zo’n glimlach als de Boseigenaar en ik zojuist hadden uitgewisseld, dan zou ik gedacht hebben: daar heb je haar weer, met haar speciale talent om de werkelijkheid tot iets groters en mooiers om te vormen.

Ik benijd haar om dat talent. Zelf ben ik meer het type dat ervan uitgaat dat de glimlach van een baby wordt veroorzaakt door buikkrampjes, dat een vallende ster wel een kapotte tv-satelliet zal zijn, dat vogelgezang vooral bedoeld is om indringers af te weren en dat Jezus vermoedelijk nooit bestaan heeft, althans niet daar en toen.

‘Liefde’ is de behoefte van de geslachten aan genetische variatie, anders zouden we immers kunnen volstaan met wijfjes die zich door celdeling voortplanten.

Natuurlijk weet ik heel goed dat er in de verhouding tussen man en vrouw sterke krachten aan het werk zijn. In ons binnenste zwemt een eicel en die eicel moet en zal door een geschikte zaadcel worden bevrucht. En als zo’n zaadcel binnen bereik komt, dan komt de hele machinerie met een schok op gang.

Maar dat het omhulsel van die zaadcel zó zou glimlachen, daar was ik niet op voorbereid! De eicel in mij maakte een sprongetje, huppelde en spetterde en maakte salto’s en zond signalen uit: ‘Hierheen! Hierheen!’

‘Rustig, jij!’ had ik bijna willen schreeuwen.

Ik wendde mijn hoofd van de Boseigenaar af, maar bleef vanuit mijn ooghoeken naar zijn hand op de bank kijken. Zijn duim en twee vingers speelden met een sleutelring van Volvo.

Waar zijn ringvinger en pink hadden moeten zitten, had hij alleen maar gladde knokkels. De groeven van de hand waren vuil van aarde en misschien van olie, en de aders op de rug waren gezwollen. Ik wilde aan zijn handen ruiken en de lege knokkels strelen met mijn lippen.

Lieve help, ik moest maken dat ik wegkwam! Is dit wat er gebeurt met een vrouw die al een tijdje zonder man leeft?

Dus ik stond op, greep met koude handen mijn tas en nam de kortste weg naar het hek, hollend over stenen en lage hegjes.

4

Ik loop achter met de boekhouding. Ik heb het gevoel dat alles in de soep loopt; zou dat soms de reden zijn dat ik niet aan al die paperassen en rekeningen durf te beginnen? De papierwinkel die uit vaders oude secretaire puilt maakt een explosieve indruk, alsof er ergens onderin een kloterig klein briefje van de Boerenleenbank ligt te tikken met de mededeling dat ik de limiet van mijn doorlopend krediet al lang en breed heb bereikt. Onder kantoortijd durf ik nauwelijks nog de telefoon aan te nemen, het zouden die lui van de bank wel kunnen zijn.

Ik ben nooit een licht geweest wat geld of papieren betreft. Moeder wel, die was goed in dat soort dingen. Ze zat altijd zacht prevelend aan die secretaire. Zo nu en dan draaide ze zich naar mij om, keek me over haar bril heen aan en stelde me een vraag die simpel te beantwoorden was: ‘Hebben we genoeg zaaigoed? Heb je de veearts al betaald?’

De rest regelde zij. Ik hoefde haar alleen maar te zeggen hoeveel contant geld ik nodig had, ze stelde nooit vragen, zelfs niet toen ik het in mijn hersens haalde een brede gouden armband voor Annette te kopen, met wie ik een tijdlang verkering had. Annette zat altijd te zeuren dat ze zo van bismarckschakels hield, dat is zowat het enige wat ik me nog van haar herinner.

Tegen het einde zei moeder een keer dat ik de administratie voortaan maar door het boekhoudbureau moest laten verzorgen. Daar lag zij aan te denken terwijl ze aan het infuus lag. Door dat infuus had ze voortdurend de ondersteek nodig, en daar geneerde ze zich nogal voor. Ik zei altijd dat ik even een sigaret ging roken als de verpleegster met die ondersteek aan kwam zetten. Ik had het hart niet te zeggen dat ik me geen boekhouder zou kunnen veroorloven, de melk leek iedere maand minder op te brengen dan de maand daarvoor.

Trouwens, het boekhoudbureau heet tegenwoordig anders, en de pas aangestelde yuppen op kantoor daar lijken wel beursmakelaars. Ik voel me er totaal niet op mijn gemak.

Moeder ergerde zich eigenlijk vooral aan haar kanker omdat die haar belette op te staan en iets nuttigs te doen. Tijdens de chemokuren ging ze zienderogen achteruit, maar als ik haar opzocht zette ze een gezicht van: ‘Och jee! Wat vervelend nou toch, hè! Neem me alsjeblieft niet kwalijk!’

Jezus, daar heb je dat beige mens weer! Heeft die vrouw dan niets anders te doen? Ze ziet eruit als iemand die nog bij haar ouders woont, als iemand die een of ander flutbaantje heeft in afwachting van haar huwelijk met de boekhouder. Ze ziet er verdorie uit alsof ze op de Boerenleenbank werkt!

Ze gaat zitten en begint naar me te gluren alsof ik een ongedekte cheque ben – een pijnlijke kwestie, maar niet haar probleem. Dan slaakt ze een diepe zucht en haalt een soort opschrijfboekje uit een grote, gebloemde tas. Omstandig schroeft ze de dop van een pen – een vulpen? Ik dacht dat die dingen sinds de uitvinding van de balpen niet meer werden gebruikt – en ze begint te schrijven, langzaam en pietepeuterig.

Nu word ik dus ondraaglijk nieuwsgierig. Wie is die vrouw die hier bij een graf aantekeningen zit te maken? Houdt ze bij welke echtgenoten ze om het leven heeft gebracht? Plotseling kijkt ze me recht in mijn gezicht en ik hoor een kort, vastberaden gesnuif: ze zag dat ik haar zat te bespieden. Bij wijze van wraak voor haar laatdunkende houding probeer ik me voor te stellen hoe ze eruit zou zien met netkousen aan en een paarse nylon krulpruik op. Melkwitte borsten, stijf ingesnoerd, puilen uit een dichtgeregen lakleren korset. Haar witte wimpers en die belachelijke vilten muts met paddenstoelen erop mag ze houden.

Het beeld dat ik heb opgeroepen is zo mallotig dat ik opeens met een grijns van hier tot ginder op mijn gezicht naar haar zit te staren. Zij op haar beurt werpt nogmaals een blik op mij – en voordat ik de kans krijg om weg te kijken glimlacht ze terug!

Dat wil zeggen – is zij dat echt?

Die beige vrouw die hier met bleke, opeengeklemde lippen een oud stuk graniet zat te aanbidden – kan zij zo glimlachen?

Als een kind dat op zomervakantie is of net haar eerste fiets heeft gekregen. Dezelfde gelukkige, verzaligde grijnslach als van het meisje met dat roze gietertje bij het graf daarginds.

Straks blijven we er nog in. We kijken elkaar stralend aan en weten geen van beiden van ophouden.

Wat moet dit in godsnaam voorstellen?

Moet ik iets doen? Iets zeggen? ‘Komt u hier vaker? Het is vandaag druk op het kerkhof. Wat vindt u van de kapel?’ Of moet ik soms gaan knietje-vrijen?

Opeens trekt iemand de stekker uit het stopcontact en we kijken allebei weer recht voor ons uit.

We blijven een poosje onbeweeglijk zitten, alsof er een mijn onder de bank ligt. Om te voorkomen dat ik explodeer begin ik met mijn sleutels te spelen.

Vanuit mijn ooghoeken zie ik dat zij stiekem haar blik strak op mijn hand gericht houdt. Ik heb me er jarenlang in getraind om mijn hand niet in mijn zak te stoppen als mensen ernaar gluren. Ook nu doe ik dat niet. Three-finger-Benny, that’s me, babe. Take it or leave it!

Oké, ‘leave it’. Ze staat op en gaat er struikelend vandoor, alsof ze bang is dat ik haar met die arme hand van me wil knijpen. Waarom kijkt ze zo kwaad?

Als je het mij vraagt heeft Tangoridder Benny weer eens toegeslagen.

In de tijd dat ik nog op zoek was naar een meisje overkwam me dat ook altijd. Ik ging namelijk gewoon mijn pik achterna, en die wees altijd in de richting van meisjes, als een wichelroede; ik hoefde er alleen maar achteraan te gaan. ’s Zomers naar de muziektent in het park. ’s Winters naar een dansavond in een of ander dorp, al moest je soms een heel eind reizen om daar te komen. Grote, trieste zalen met tl-buizen waar de dorpsschool overdag gymles had, waar de geheelonthoudersbond ’s avonds vergaderingen hield en waar ze op vrijdag en zaterdag de lampen beplakten met crêpepapier en een of ander dansorkestje inhuurden. Ik ging vrijwel nooit naar de disco in de stad – deels omdat ik besefte dat ik daar niet trendy genoeg voor was, wat ik doorkreeg toen de mensen hun pet achterstevoren begonnen te dragen, en deels ook omdat ik het verspilde moeite vond om een eindje van iemand af te gaan staan swingen. Ik wilde iemand vasthouden. Ik vond het heerlijk om mijn armen om de rug van een nieuw meisje heen te leggen en haar naar de dansvloer te leiden; het was alsof ik een lot uit de loterij had getrokken en iedere keer weer in de prijzen viel. Die meisjes roken zo lekker en ik vond ze allemaal waanzinnig lief. Ik werd op allemaal verliefd en als de dans afgelopen was liet ik ze met tegenzin los. Ook wilde ik beslist de muziek niet overstemmen door met ze te gaan praten of zoiets. Ik wilde ze alleen maar vasthouden en aan ze ruiken en langzaam met ze over de dansvloer glijden, met mijn ogen dicht.

Het kwam nooit bij me op dat ik het niet zomaar voor het kiezen had – het laatste jaar op de middelbare school waren er een heleboel meisjes geweest die op mij vielen, hier en daar stond mijn naam op een meisjesschoolbank geschreven. Maar sinds ik thuis het bedrijf had overgenomen had ik niet veel meisjes meer gezien, en ongemerkt waren er nogal wat jaren voorbijgegaan. Ik had zelf niet in de gaten hoe vastgeroest ik was geraakt.

In het begin ging het altijd nog wel aardig. Ik schuifelde naar believen wat rond en meisjes zijn doorgaans heel behendig met hun voeten, zodat ik niet op hun tenen trapte. Soms waren ze extra bedreven en bewogen ze zich zo onweerstaanbaar op de maat van de muziek dat we als vanzelf de juiste cadans vonden, wat heerlijk was. Na afloop van de dans keken ze me tersluiks aan, ik keek hen aan, ik stond maar wat te glimlachen, maar ik zei nooit: ‘Kom je hier vaak? Wat vind je van de band? Druk vanavond, hè…’ zoals het hoort. Ik heb niets tegen praten over koetjes en kalfjes, het maakt de sfeer wat losser, maar ik ben er nu eenmaal geen ster in. Sommige meisjes rukten zich na een paar keer dansen los om naar hun plaats terug te gaan – meisjes stonden altijd in een troepje bij dezelfde muur – maar de meesten dansten verder.

Eén keer maakte ik een opmerking tegen een meisje: ‘Wat maakt jou gelukkig?’ Daar had ik namelijk onder het dansen aan lopen denken.

‘Maakt mij wát?’ schreeuwde ze boven het geroezemoes uit.

‘Gelukkig! Wat maakt jou… Ach nee, laat maar!’ Ik loodste haar snel naar het troepje meisjes terug, met rode oren.

Maar dat was niet het ergste wat ik ooit heb meegemaakt. Eén keer heb ik vijf keer achter elkaar met een meisje gedanst zonder ook maar ergens aan te denken, zo lekker rook zij. Na de vijfde dans boog ik me naar haar over om aan het kuiltje van haar hals te snuffelen, zonder erbij na te denken.

Ze deinsde onmiddellijk drie stappen terug. Dacht ze soms dat ik een vampier was? Ik zag opeens voor me hoe mijn bescheiden fluorgebitje vervaarlijk begon uit te groeien en ik kon een brede grijns niet bedwingen. Ze siste als een nijdige zwaan, draaide zich om en verdween.

Later in de foyer kwam ik per ongeluk achter haar te staan. ‘Wat was dat voor een tangoridder?’ vroeg haar vriendin. ‘Hij zal wel dronken zijn geweest,’ was het antwoord. ‘Hij zei geen stom woord en stond alleen maar dom te grijnzen!’

Tangoridder. Bij dat woord horen een zijden overhemd en te veel aftershave. Het hoort bij iemand die te veel probeert.

Tangoridder Benny. Die de mensen de stuipen op het lijf jaagt met zijn moordenaarsglimlach. Vandaar natuurlijk dat zij ervandoor ging, dat beige mens.

Hoewel… zij glimlachte toch ook?

5

Dag in dag uit

van aangezicht tot aangezicht

met kapotte spiegels

en het leedvermaak van parkeerwachten.

Als ik de aantekeningen van die herfst in mijn blauwe boekje nalees, zie ik opeens dat ik misschien wel depressief was, in een soort klinische betekenis.

In de kantine op mijn werk maakte ik bijna hysterisch veel lol en ik genoot als ik zag hoe bij sommige collega’s de mascara uitliep van het lachen. Op zo’n moment leek alles heel normaal en zelf had ik nog het meeste plezier van iedereen.

Als ik ’s middags van de supermarkt thuiskwam, zorgde ik altijd voor voldoende bezigheden. Ik maakte een stilleven van zojuist gekochte groenten op een Deense aardewerken schaal, ik gaf mijn gespruite kiemzaden water, koos met zorg een opera-aria uit die precies wild genoeg was om met de volumeknop op voluit af te spelen, deed de kaarsenkroon in de badkamer aan en nam langdurige baden, terwijl de lavendelgeur van de aromalamp zich door mijn witte badkamer verspreidde.

Die herfst las ik autobiografieën en fantasy-series, die in het beste geval fungeerden als een soort drug – alsof ik andere werelden binnentrad. Als zo’n boek dan opeens uit was, lag ik uitgeput en rillend op de bank, als een drenkeling die na een schipbreuk op een strand was aangespoeld. De biografieën en de fantasy-werelden vroegen mij: waarom leef je eigenlijk, en wat maak je van het leven, dat zo broos is, zo onhanteerbaar en zo kort?

’s Nachts droomde ik verschillende antwoorden op die vragen. In een van die dromen was ik een godin, ik bewoog me door een traliewerk van licht en schaduw en uit mijn vingertoppen groeide leven in verschillende vormen: weelderige, vlezige slingerplanten en mollige kinderlijfjes.

Andere dagen leken voornamelijk te bestaan uit regen, natte sneeuw en een eindeloos wachten op de bus. Ik verhoogde de premie van mijn pensioenverzekering en ik liet een testament maken – aangezien Örjan ervoor had gekozen aanwijzingen voor zijn begrafenis achter te laten, wilde ik niet achterblijven. Op dat soort dagen sorteerde ik kassabonnen in ordelijke mapjes, bij Ikea kocht ik dozen voor in mijn klerenkast en ik begon oude dia’s in te ramen – beelden die niet belangrijker leken dan de ritselende herfstbladeren van vorig jaar.

Ik masturbeerde vaak. De mannen in mijn fantasieën waren allemaal ruwe bonken, met rasperige kinnen en eelt op hun handen. Gezichten hadden ze niet, boven die kinnen.

Märta was mijn reddingsboei, het enige houvast in mijn leven. Zij stormde weleens zomaar mijn badkamer binnen en bleef dan net zolang zwaaien met twee kaartjes voor de bioscoop tot ik me uit het water hees, de kaarsen uitblies en met haar meeging. Na afloop van de film hingen we bij mij thuis op de banken; we spraken over ditjes en datjes en over de zin van het leven, we lieten de hele mikmak de revue passeren, van de laatste streek van haar neurotische chef tot een venijnige kritiek op kerkvader Augustinus’ opvatting over vrouwen.

Märta verspreidde een warme geur van brood, eau de parfum en cigarillo’s om zich heen. Ze had een aan-uitrelatie met een Grote Liefde genaamd Robert en als deze Robert op een van zijn geheimzinnige zakenreizen was, dronken Märta en ik weleens samen een fles witte port leeg, waarna ze bij mij op de bank bleef logeren. De volgende ochtend brachten we dan vreedzaam kibbelend door, met piekharen en gezwollen gezichten, Märta gehuld in Örjans vaalgrijze badjas, die ik maar niet kon weggooien. Meer dan eens beklaagden we ons erover dat we niet lesbisch waren – ik kon me een leven met iemand als zij best voorstellen, en zij vond Robert vaak een zwaardere last dan ze eigenlijk aankon.

Op een nacht vertelde ik haar over de Boseigenaar en over zijn onverklaarbare glimlach. Ze ging overeind zitten, likte aan haar vinger en stak hem in de lucht.

‘Er gaat iets gebeuren!’ zei ze verrukt.