Joost Smiers, Pieter Pekelharing & John Huige

De macht van de megaonderneming

Naar een rechtvaardige internationale economie

e-editie februari 2016, naar de eerste druk januari 2016

© 2016 Joost Smiers, Pieter Pekelharing & John Huige | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Erik Prinsen

ISBN 9789461649942 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

***

Inleiding

Het economische, politieke en culturele leven in veel landen in de wereld wordt overheerst door ondernemingen die te veel invloed hebben en vaak marktdominant zijn. Dat zijn meestal bedrijven die uitgegroeid zijn tot transnationale ondernemingen. Voor hen is de sky the limit – en misschien dat niet eens. Dit fenomeen van ongebreidelde marktmacht is strijdig met het beginsel van vrije concurrentie en ondermijnt de democratie. Tegelijk is de structuur van die transnationale ondernemingen zo complex geworden dat nauwelijks te begrijpen valt wat ze, waar ook ter wereld, uitrichten en welke consequenties dat heeft. Dus kunnen ze elke vorm van regelgeving over hun handel en wandel ongelezen laten en zelfs verhinderen. Nog ernstiger is dat zulke transnationale ondernemingen als gezamenlijk blok – in nauwe verbinding met overheden – wereldwijd hun belangen veiligstellen: ze opereren als corpocratische complexen, die onderling sterk verweven en machtig zijn.

In dit boek onderzoeken we wat de karakteristieken zijn van die marktdominantie en invloed, en leggen we uit waarom daar schadelijke kanten aan zitten. Voorzien van die kennis zetten we de bijl aan de wortel van dit kwaad. We gaan die ondernemingen minder machtig, dus vaak kleiner maken. Dat kan onder meer door het in stelling brengen van wat wij zullen aanduiden als proactief mededingingsrecht en belastingpolitiek. Daarmee creëren we tegelijk een mondiaal egaal speelveld voor heel veel, meestal niet al te grote, ondernemingen, die in een normale competitie met elkaar gewikkeld zijn zonder dat een van hen de regels van het economische en politieke spel bepaalt.

Ook het monopolie op kennis en creativiteit, dat ondernemingen door intellectuele eigendomsrechten genieten, is niet meer van deze tijd: die rechten bouwen we af. Het kan niet de bedoeling zijn dat maatschappelijk verworven kennis door grote bedrijven achter slot en grendel gezet wordt, aangezien die kennis grotendeels is ontwikkeld door gebruikmaking van voorgaande kennis en niet zelden door aanwending van gelden uit de staatskas. Het schrijnende is dat wij, als burgers, buitengesloten zijn van de beslissingsmacht over wat er met die kennis gedaan wordt en wie die op welke wijze mag gebruiken. Het is ook onverteerbaar dat zulke kennis veelal strategisch aangewend wordt om te voorkomen dat andere bedrijven daarmee verder aan de slag kunnen. Zo worden er blokkades opgeworpen voor de verdere ontwikkeling van kennis, technologieën en producten waar wij als samenleving behoefte aan hebben.

Dat moet – in onze visie – anders: geen privatisering meer van kennis en creativiteit. Daarom worden er in onze voorstellen geen patenten, geen copyrights, geen kwekersrechten en aanverwante intellectuele eigendomsrechten meer toegekend. Het systeem en bouwwerk van intellectuele eigendomsrechten gaan we ten grave dragen. Het onderzoek dat we nodig hebben voor innovatie en nieuwe inzichten wordt in onze voorstellen voortaan gefinancierd uit collectieve middelen. De uitkomsten daarvan zijn vervolgens door iedereen, en door iedere onderneming, vrijelijk aan te wenden, dus vrij van rechten. In grote lijnen halen we onderzoek en fabricage organisatorisch en beleidsmatig uit elkaar.

Ons streven is een meer normale economie te creëren, waarin de belangen van burgers – sociaal, economisch, informatief, cultureel, ecologisch en op het gebied van kennis – weer een rol van betekenis kunnen spelen. Dus ondernemingen inbedden in de samenleving: daar gaat het om, in plaats van dat ze – zoals nu – onze samenlevingen overheersen. Wat wij voorstellen, zijn ingrijpende paradigmawisselingen.

De kwesties die we ter sprake brengen, zijn onder meer: Wat zijn mogelijke verklaringen voor de marktdominantie van transnationale ondernemingen? Welke omstandigheden maken het grenzeloos uitbreiden van die marktmacht mogelijk? Welke politieke en ideologische omslag moeten we maken om daarvan verlost te worden? De ingrepen die wij voorstellen, hebben uiteraard geen zin als ze alleen op nationaal vlak worden geïntroduceerd. Economieën zijn, meer dan ooit, mondiaal met elkaar verweven. Dit betekent dus dat dergelijke ingrepen op de mondiale agenda moeten komen.

We bespreken uitvoerig hoe dit vanaf de Tweede Wereldoorlog – te beginnen met het Charter van Havana van 1948 – voortdurend is geprobeerd, en steeds door de lobby van al te grote ondernemingen is gesaboteerd. Maar niet getreurd en niet gewanhoopt: wijs geworden door de crisis van 2008 zijn er op mondiaal niveau veel mensen diep ontevreden over het huidige systeem van bijna ongelimiteerde vrije handel. Ze verlangen naar ideeën over een rechtvaardiger en duurzamer inrichting van onze economieën.

Dat geeft ons de kracht om vanaf hoofdstuk 9 verregaande voorstellen te doen over het grondig hervormen van de mondiale economie en de ondernemingsgewijze productie. Dat culmineert in hoofdstuk 12 in de contouren van een nieuwe mondiale rechtsorde voor ondernemingen en voor de banken die hen zouden moeten dienen. De noodzaak om zulke concrete voorstellen te doen, is dat in het maatschappelijke discours een samenhangende visie ontbreekt op hoe productie en handel op mondiaal niveau ingebed kunnen worden in bredere sociale, politieke, ecologische, culturele en economische verbanden. In dit boek maken we een begin met het formuleren van een alternatief en bepleiten we een strikter regime van mondiale en regionale regelgeving.

We hebben een dubbele agenda. Allereerst streven we ernaar ondernemingen weer in te bedden in de maatschappij. Daarbij hebben we het oog gericht op diverse sociale, economische, ecologische en culturele belangen van alle lagen van de bevolking maar ook van afnemers, financiers en werknemers van bedrijven. Ons tweede doel is niet minder dan het laten opbloeien van een meer rechtvaardige mondiale economische ordening, waarbij onder meer de Wereldhandelsorganisatie (WTO) grondig op de schop moet. In plaats van alleen vrije en nauwelijks gecontroleerde handel te bevorderen, moet de WTO een organisatie worden die bovenal bescherming geeft aan belangrijke sociale, culturele en ecologische waarden, waar ook ter wereld, en het vrije handelsverkeer daaraan dienstbaar maakt.

Uiteraard zijn wij niet naïef. Wat wij opperen – ingrijpend als het is – laat zich niet in een handomdraai realiseren. Toch is het van essentieel belang om onze democratie, zowel politiek als economisch, te redden en markten, het ondernemen en de ondernemingsgewijze productie opnieuw uit te vinden. Dat kunnen we alleen bereiken als we ons daarop intellectueel hebben voorbereid: waarom is het onwenselijk dat de economie zoals die nu functioneert dominant blijft, en in welke richting kunnen we bewegen om de economie opener, billijker, duurzamer, circulairder te maken en niet beheerst door slechts enkele krachten? Hier wil ons boek aan bijdragen.

Elk hoofdstuk sluiten we af met een korte overgangsbeschouwing, een transit: de verbinding naar wat komen gaat. Het geheel van onze analyses en voorstellen ronden we aan het einde van het boek af met het formuleren van een beredeneerde agenda: Hoe kan wat wij in discussie brengen gerealiseerd worden, in de nabije, middellange en verderaf gelegen toekomst? En welk onderzoek is daarvoor nodig?

Ons uitgangspunt is klip en klaar: ondernemingen zijn er om maatschappelijke belangen te dienen, om werknemers inkomen en voldoening te geven, en om redelijk profijt te genereren voor wie risico draagt.

Deel 1

De grote verwevenheid: de economie van schering en inslag

1

Transnationale ondernemingen kennen geen grenzen

Megaondernemingen: te groot

Alle takken van industrie, handel en dienstverlening worden meer en meer gedomineerd door een beperkt aantal spelers op de markt. Laten we enkele voorbeelden geven. Cacaoboeren zijn voor de verkoop van hun bonen overal ter wereld aangewezen op slechts enkele bedrijven, zoals Archer Daniels Midland, Cargill en Callebaut. Vergelijkbare monopolistische verhoudingen bestaan bij koffie, bier, bananen, transport, voedselverwerking, medicijnen, bestrijdingsmiddelen, zaden, landbouwmachines, zuivel, elektronische hard- en software, filmindustrie, muziek, chipsfabricage – waarmee de opsomming bij lange na niet uitputtend is.

Monsanto, DuPont en Syngenta hebben de laatste decennia duizenden onafhankelijke zaadbedrijven opgekocht en controleren nu meer dan de helft van de zaadmarkten wereldwijd. Bayer is met Monsanto op het gebied van bestrijdingsmiddelen mondiaal marktdominant. De wereldwijde export van graan is in handen van Archer Daniels Midland, Bunge, Cargill, Louis Dreyfuss en Glencore. Drie ondernemingen controleren in de Verenigde Staten 89 procent van de verkoop van soft drinks. Bij de voedselverwerkende bedrijven komt men Kraft, Unilever, Nestlé, General Mills en Danone tegen. De overige bedrijven in deze sector spelen geen rol van betekenis. Minder dan een handvol farmaceutische industrieën bepaalt welke medicijnen tot ontwikkeling gebracht worden en onder welke voorwaarden die verkocht worden. Handel, opslag en transport van grondstoffen en het dumpen van schadelijke stoffen is wereldwijd in handen van drie giganten: Vitol, Glencore en Trafigura, alle drie gevestigd in Zwitserland. Hun gezamenlijke omzet per jaar is 600 miljard dollar.

Ook in de energiesector is het aantal olie- en gasbedrijven zeer beperkt. De drie grootste Chinese oliemaatschappijen – State Grid Corporation of China, China National Petroleum en Sinopec – hebben samen een omzet van bijna een biljoen dollar, ofwel twee keer de omzet van Shell. Het Russische Gazprom heeft een dominante greep op de energievoorziening in Europa. Als er ergens gas of olie uit de grond gezogen moet worden, komt men al snel terecht bij Schlumberger, dat dit in 85 landen doet. Winst per jaar: 48 miljard dollar; 100.000 man personeel; in het bezit van 36.000 patenten. De Chinese internetcommercie wordt gedomineerd door drie giganten: Tencent is bekend van chat-applicaties, Baidu vervult met zijn zoekmachines de rol van Google, terwijl Alibaba die rol heeft voor e-commerce, en alle drie doen ze meedogenloos aan landjepik en kopen ze alles wat los en vast zit.

Drie giganten – Universal, Sony en Warner – controleren in grote delen van de wereld de muziekmarkten. Hun aanbod? Het ijzeren repertoire, waar wij overigens geen esthetisch oordeel over uitspreken, want smaken verschillen. Maar het is wel zo dat supersterren, dood of levend, nog steeds het firmament beheersen. Een vingerwijzing daarvoor is bijvoorbeeld dat de nalatenschap van Michael Jackson voor 250 miljoen dollar aan Sony is verkocht. Er wordt kennelijk niet naar een grote diversiteit van muziek geluisterd, wat digitaal op zich mogelijk is en wat de hoop en verwachting was met de intrede van het internet. Daarentegen beperken de aankopen en het afluisteren zich tot minder dan 5 procent van de op internet te vinden waanzinnig grote muziekvoorraad. De marketing van de muziekconglomeraten is mede debet aan deze verschraling van de consumptie.

Ook achter een merkbril schuilt een oligopolie. Bij zonnebrillen zijn er slechts twee bedrijven – Luxottica en Safilo, allebei Italiaans – die vrijwel alle merkbrillen ter wereld produceren, om het even of het gaat om Armani, Prada, Versace, Burberry, of om brillen van Dior, Hugo Boss en Gucci. Luxottica toornt met een jaaromzet van 7,3 miljard euro verre uit boven Safilo, dat jaarlijks ruim 1 miljard euro omzet.

De Hollywood-studio’s bepalen nog steeds in hoge mate wat er in veel delen van de wereld aan films te zien is. In de Verenigde Staten is het medialandschap de laatste decennia dramatisch geconcentreerd geraakt en wordt het gecontroleerd door enkele entertainmentconglomeraten, zoals Time Warner, News Corporation, Viacom, Disney. In andere delen van de wereld is het niet anders: ook hier is hun aanbod meestal wat de klok slaat. Microsoft, Apple, Google en Amazon hebben in onderscheiden en overlappende marktsegmenten dusdanig sterke posities dat die naderen tot quasi-monopolies. Ironisch: het internet zou een veelvoud van aanbieders genereren, het tegendeel is het geval. Bij de fabricage van vliegtuigen en ruimtevaart kan men zich voorstellen dat er enkele sleutelbedrijven zijn. Ook bij de productie van auto’s en elektronica is dit echter schering en inslag, terwijl de aard van het product dat niet noodzakelijk maakt.

Markten minder open dan gewenst

Leerboeken over economie, en ons gevoel over hoe het handelen van bedrijven zou moeten verlopen, gaan ervan uit dat markten open zijn, dat nieuwkomers relatief gemakkelijk een plek onder het firmament kunnen verwerven, dat er veel concurrentie tussen ondernemingen is, en dat er dus geen bedrijf bestaat dat de markt naar zijn hand kan zetten. Het tegendeel is het geval: het wordt zelfs als normaal beschouwd dat vier of vijf giganten een bepaalde markt beheersen, met als consequentie dat waar enkele ondernemingen supergroot zijn, vele anderen het nakijken hebben.

In een commentaar in de International New York Times van 3 november 2015, ‘How mergers damage the economy’, wordt gewaarschuwd voor het gevaar dat door het ontstaan van zulke supergrote ondernemingen nieuwkomers er niet meer aan te pas komen. Daar komt bij dat dergelijke gefuseerde megaondernemingen makkelijk prijzen kunnen verhogen zonder klanten te verliezen. Voeg daarbij, becommentarieert de krant, dat die immens grote bedrijven ook nog eens onderling afspraken maken over, bijvoorbeeld, prijzen en niveaus van productie, dan is er echt reden tot zorg. Dat brengt ons bij de onderlinge verwevenheid van megaondernemingen in corpocratische complexen, waar we in het volgende hoofdstuk aandacht aan geven.

Het is begrijpelijk dat mateloos grote en invloedrijke bedrijven een hekel hebben aan regels die hun macht en omvang aan banden leggen. Ze doen er dus alles aan om die te pareren. Christian Felber verklaart waarom: ‘Echte concurrentie staat het doel om grote winsten te maken in de weg. Hoe groter en machtiger spelers op de markt worden, des te sterker is hun streven, maar ook hun vaardigheid, om mededinging uit te schakelen – door het opslokken van concurrenten, door het aangaan van kartels of door politieke beïnvloeding en het succesvol afwenden van wetgeving die gericht is tegen kartelvorming’ (Felber 2008: 31, 32).

Er is een dubbele beweging gaande. Het aantal ondernemingen dat wereldwijd opereert, is de laatste decennia stevig gegroeid. Volgens schattingen van the United Nations Conference on Trade and Development zijn dat er rond de 61.000, met zo’n 900.000 werkmaatschappijen (Nauwelaerts 2013). Ze investeren en produceren dat het een lieve lust is. Dat is mooi. Maar laten we wat verder inzoomen op de getallen. Dan doemt er een heel ander beeld op, zijnde dat er een ongelooflijke concentratie van ondernemingen bestaat. Grofweg niet meer dan zo’n honderd transnationale ondernemingen hebben in feite mondiaal marktmacht. Die zijn mede daardoor veel machtiger dan de meeste staten (Greer 2000). Sommige berekeningen – daarover later meer – komen uit op zo’n 150 firma’s die mondiale marktmacht uitoefenen. Ook dat is bitter weinig.

Steeds meer bedrijven zijn in toenemende mate transnationale ondernemingen geworden. Dat zijn economische grootheden die in meer dan in één land gevestigd zijn en intern zo verbonden zijn dat zij hun bedrijfsactiviteiten weliswaar op verschillende manieren coördineren, maar er uiteindelijk één centrum is van waaruit alle strategisch belangrijke beslissingen genomen worden. Om effectief te opereren, moet de transnationale onderneming ertoe in staat zijn in hoofdlijnen vanuit één centrum, in de onderscheiden landen productie, distributie enzovoort te plannen, te organiseren, te coördineren en te controleren (Letto-Gillies 2012: 11).

Quasi-monopolisten en oligopolisten

[...]

***

Dank en monterheid

Niet alleen om economische redenen pleiten we in ons boek voor het afschaffen van intellectuele eigendomsrechten. We sluiten ook aan bij de realiteit dat er niets gecreëerd en uitgevonden wordt zonder voort te bouwen op het werk van voorgangers. Originaliteit is een beperkt begrip. Dat geldt ook voor het werk dat wij hier voorgelegd hebben.

Om onze analyses en voorstellen uit te denken, mochten we leunen op de schouders van veel auteurs vóór ons, die onder meer in het literatuuroverzicht vermeld zijn. Wij zijn dankbaar dat er een virtuele gemeenschap van denkers bestaat die net als wij zoeken naar uitwegen uit de valkuil waar het neoliberalisme onze samenlevingen in heeft doen geraken . Bij hen mochten wij inspiratie en vooral ook inzichten opdoen. Ook strekt onze dank zich uit naar de vele journalisten – die er gelukkig nog zijn – die van dag tot dag signaleren welke economische, sociale en ecologische catastrofes zich voltrekken en welke bewegingen en individuen proberen de moed erin te houden dat een meer rechtvaardige wereldeconomie tot de mogelijkheden behoort.

In de verschillende fasen van ons onderzoek mochten we onze ideeën toetsen bij enkele vrienden, collega’s en andere deskundigen. Dat was voor ons meer dan waardevol en daarvoor zijn we hen zeer dankbaar. We noemen: Veit Bader, Paul de Beer, Linda Coenen, Bas van Drooge, Judith Fischer, Reto Hilly en collega’s, Volker Grassmuck, Gerd Junne, Lennart Huizing, Julian Kinderlerer, Hans van Oosterhuis, Maartje van Putten, Berit Schuck, Aafke Steenhuis, Maximilian Steiert, Myriam van der Stichele en Tsjalling Swierstra.

Een tekst kan alleen tot rijping komen door de blik van een ander. Onze blikvangers en vooral kritische meelezers waren Jan Bink, Brid Brennan, Willem de Haan, Cees Hamelink, Pursey Heugens, Olivier Hoedeman, Lou Keune, Jaap Klazema, Geert Lovink, Dick Pels, Marieke van Schijndel, Heikelien Verrijn Stuart en Pietje Vervest. Het was een groot plezier om met hen rond de tafel te zitten en te mogen constateren dat we op de goede weg waren, maar dat er ook nog wat werk te verrichten viel. Wij danken hen daarvoor in hoge mate.

Aan het einde van de rit hebben Han van de Wiel en Ine van Schaik, waar nodig, ons werk redactioneel opgekuist. Hun inbreng was niet aan dovemansoren gericht. Chris ten Kate, onze uitgever bij Van Gennep, is een wijs man en daar hebben we enorm van geprofiteerd.

Het is een grote eer voor ons dat Ewald Engelen en Peter Mertens bereid waren om voor de achterzijde ons boek in enkele woorden te typeren. Anke Coumans hoorde een van ons vertellen waar ons boek over gaat en zei meteen: ‘Het streeft dus naar een rechtvaardige internationale economie.’ Inderdaad. We zijn haar dankbaar dat ze ons met deze woorden, zo genereus, de ondertitel van het boek geleverd heeft.

Met drie auteurs hebben we aan dit project gewerkt. Voor ons was en is het een groot geluk dat we ieder een geliefde hebben die onze zorgen over de wereldeconomie volop deelt en met dezelfde monterheid hoopt dat het wel een keer goed komt met deze wereld en zich daarvoor inspant: Kiki Amsberg, Alkeline van Lenning en Maria Bodewes, veel dank!