ALBERT JAN KRUITER, FEMMIANNE BREDEWOLD & MARCEL HAM (RED.)

Hoe de verzorgingsstaat verbouwd wordt

Kroniek van een verandering

Hoe de verzorgingsstaat verbouwd wordt verschijnt als jaarboek bij het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken, een uitgave van Movisie

e-editie mei 2016, naar de eerste druk april 2016

© 2016 Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag © Thinkstock | Getty Images

ISBN 9789461649959 | NUR 756

www.socialevraagstukken.nl

www.uitgeverijvangennep.nl

Inleiding

ALBERT JAN KRUITER, FEMMIANNE BREDEWOLD & MARCEL HAM

Decentralisatiejaar

Of het nu ‘de belangrijkste verbouwing van de verzorgingsstaat sinds WO II’ is, een ‘fundamentele transitie van de relatie tussen overheid en burger’ of gewoon ‘bezuinigingen vermomd als beter beleid’, de decentralisaties veroorzaakten veel opwinding in 2015. Het ging om een ‘overgangsjaar’, een ‘decentralisatiejaar’ of een ‘gewenningsjaar’. Allemaal termen die er op duiden dat er iets te gebeuren stond. En dat was ook het geval. De Rijksoverheid hevelde zestien miljard euro aan middelen over naar de gemeenten. Belangrijker: gemeenten kregen drie nieuwe wetten te verstouwen die hen verantwoordelijk maakten voor de crux van het sociale domein: de nieuwe jeugdwet, de Participatiewet, en de Wmo-2015. Dat betekende aanzienlijke veranderingen voor jongeren (en hun ouders) die jeugdzorg genoten, mensen die ouderenzorg genoten (en voor hun kinderen), mensen die een wajong-uitkering hadden, die in de sociale werkplaats werkten, die een uitkering hadden, een pgb, of een traplift of huishoudelijke hulp nodig hadden en mensen die geen werk of inkomen hebben of van een uitkering afhankelijk zijn. Gelijktijdig introduceerde het Rijk het ‘passend onderwijs’ en trad De Nieuwe Woningwet in werking. Om het wat beeldend te duiden, de hele piramide van Maslov werd de verantwoordelijkheid van de gemeente: wonen, inkomen, welzijn, zorg, zelfontplooiing. Vrijwel iedereen die een beroep deed op zorg-, hulp- of dienstverlening van de overheid, kreeg er mee te maken. Dat gold ook voor professionals. In sociale wijkteams en jeugdteams gingen ze integraal werken, maatwerk leveren, doen wat nodig is en burgers ‘in hun kracht zetten’. In de wijk: dicht bij de burger. Zo luidde althans de beleidstheorie.

In onze verzorgingsstatelijke geschiedenis vormen de ‘drie decentralisaties’ een markeringspunt. Misschien scharen we ze over een paar jaar naast het akkoord van Wassenaar en de grote volksverzekeringen uit de jaren zestig. Misschien ook niet. Wat zeker is, is dat het te vroeg is om daar iets over te zeggen. Want na het ‘overgangsjaar’ is inmiddels het ‘transitiejaar 2016’ begonnen. Op administratieve pgb-perikelen na, lijken grote incidenten te zijn uitgebleven. Dat is bijzonder omdat gemeenten, hoewel ze geld kregen, het met 20 tot 25 procent minder budget moesten klaren dan het Rijk de jaren ervoor had. Dat geeft gemeenten voldoende zelfvertrouwen om het niet hetzelfde te doen als de Rijksoverheid ‘alleen met 20 procent minder’, maar om anders te gaan werken: dichter bij de burger, goedkoper en beter. Met de overdracht is de basis gelegd, nu is het tijd voor verandering. Het zal dus nog wel een aantal jaren duren, voordat we iets zinnigs kunnen zeggen over de effecten van de decentralisaties. Over de effecten voor burgers, voor patiënten, voor professionals, voor gemeenteraadsleden, voor bestuurders. Kortom, het zal nog een tijd duren voor we iets kunnen zeggen over het effect van de decentralisaties op de Nederlandse democratische verzorgingsstaat.

Overgangsjaar

Wat we wel kunnen doen is staven wat we in ‘overgangsjaar’ 2015 in de praktijk tegenkwamen. Hoe reageert een van de meest ontwikkelde en georganiseerde verzorgingsstaten ter wereld op zo’n verandering? Dat is precies wat we in dit boek doen. Door professionals te volgen en te bevragen. Door mensen te volgen en te bevragen. Door wijkteams te volgen en te bevragen. Door met zorgbestuurders te praten en met welzijnswerkers. Niet om tot een definitief oordeel te komen over het al dan niet slagen van de decentralisaties. Maar als een eerste beschrijving van de verandering waar we middenin zitten. Beïnvloedt die verandering ons waarnemingsvermogen? Ongetwijfeld. Dat betekent dat we voorzichtig moeten zijn met grote woorden en meeslepende duidingen. Daarom hebben we de auteurs verzocht om eerder te beschrijven dan te oordelen. En eerder te observeren en te bestuderen dan te concluderen.

Vooral ook omdat er grote conceptuele vragen in het verschiet liggen die empirische en kwalitatieve observaties nodig hebben om tot een antwoord te komen. Immers, een doorwrochte wetenschappelijk onderbouwde decentralisatie lijkt in Nederland (net als de beleidstheorie overigens) te ontbreken. Dat betekent dat we vragen aan de praktijk moeten ontlenen. Hoe ervaren mensen de gevolgen van de decentralisaties? Is er sprake van een cultuurverandering? Hoe ziet die er uit? Hoe reageren burgers op de beleidsinzet om ze zelfredzamer te maken? Doen vrijwilligers iets anders dan in de jaren voor 1 januari 2015? Hoe reageren ze op professionals? En hoe gedragen professionals zich? Op een klein uitstapje naar landen om eens heen na, gaan alle hoofdstukken daarover.

Opbouw van dit boek

Dit boek bestaat uit twee delen. In het eerste deel zijn de wetenschappers aan het woord. Zij brengen de ervaringen in het eerste jaar van burgers en professionals met de drie decentralisaties in kaart.

Het begint met een hoofdstuk waarin de beloften van nabijheid van de decentralisaties onder de loep worden genomen. Wat zijn die beloften nu precies volgens het beleid, en wat komt ervan terecht? Kunnen professionals ermee uit de voeten? Opvallend is dat de opdracht om generalistisch te werken de belofte van dicht bij burgers werken in de weg lijkt te zitten. Thomas Kampen, Femmianne Bredewold en Evelien Tonkens baseren zich hiervoor op een langer lopend onderzoek naar de decentralisaties.

In hoofdstuk 2 kijken Jitske van der Sanden, Dana Feringa en Floor Peels naar de professionals in de jeugdzorg. Systematisch analyseren zij hoe de ene professional de kans om anders te werken omarmt, terwijl de ander vervuld is van scepsis, of zichzelf zelfs buitenspel plaatst.

In hoofdstuk 3 draait het om de Participatiewet. Rob Arnoldus en Josien Hofs verkennen de manoeuvres van gemeenten met het inzetten van de verplichte ‘tegenprestatie’ bij mensen die al lang in de bijstand zitten. Ze temperen verwachtingen omtrent meer arbeidsparticipatie; daar is het gemeenten ook niet om te doen. Wel uiten de auteurs hun zorg: worden de individuele kwaliteiten van mensen, vooral als ze een beperking hebben, niet overschat?

In hoofdstuk 4 nemen Monica Stouten-Hanekamp, Alke Haarsma en Femmianne Bredewold de decentralisatie van de langdurige zorg onder de loep. De auteurs laten zien hoe professionals worstelen met de beoogde zelfredzaamheid van mensen met een beperking, en terugvallen in hun rol van klassieke verzorgers. Zij waarschuwen voor overschatting van mensen met een beperking. Bij hun observaties in een buurthuis en een dagbestedingsproject komen ook de buren in beeld. Die blijken wel naar het maandelijkse koffiemoment te komen, maar vooralsnog een consumerende houding aan te nemen.

In hoofdstuk 5 gaat Cher Steinfeld op bezoek bij de wijkteams in Zaanstad, die hier al voor 2015 van start gingen. In 2014 was ze er ook al, wat in een vergelijking intrigerende inzichten oplevert. Steinfeld maakt inzichtelijk hoe de wijkteamleden het vanzelfsprekend vinden in te zetten op eigen kracht en het opbouwen van een vrijwilligersnetwerk. Het team werkt generalistisch, maar de individuele professionals specialiseren zich.

We sluiten dit eerste wetenschappelijke deel af met een vergelijking van Nederland met twee landen die eerder al decentrale ontwikkelingen kenden: Denemarken en het Verenigd Koninkrijk. Hoewel volgens Pepijn van Houwelingen al snel blijkt dat deze ‘decentralisaties’ bij nader inzien die naam niet helemaal verdienen. Zo is de lokale autonomie nauwelijks vergroot en de participatie eerder af- dan toegenomen. Leerzaam voor Nederland is dat decentralisaties vaak gepaard blijken te gaan met strikte voorwaarden en landelijke, centrale controles.

In het tweede deel beschouwen we de praktijk aan de hand van meer journalistieke impressies. Pieter Hilhorst en Jos van der Lans maken in hoofdstuk 7 de balans op van de tournee die ze het afgelopen jaar door Nederland maakten. Ze nemen de oorspronkelijke beloften er nog eens bij en presenteren de voortgang in een overzichtelijk schema. Doorslaggevend voor de toekomst is in hoeverre professionals en burgers ruimte krijgen het wezenlijk anders te gaan doen.

Dat is ook de kern van de boodschap die Lobke van Rijn noteert als zij in hoofdstuk 8 twee van haar collega’s interviewt bij de Jeugdbescherming in de Regio Amsterdam. De grootste zorg is dat de werkelijke transformatie niet uit de verf komt, en kinderen er weinig mee opschieten. Veel ogen zijn op de gemeente gericht; zal die lef tonen?

Journalist Sjors van Beek maakt vervolgens (hoofdstuk 9) een rondgang langs de zelfkant van de samenleving. Hij keek in Venlo, Doetinchem en Gouda hoe UWV en wijkteams met de allerzwaksten omgaan. Daar valt nog een wereld te winnen, zo leest zijn relaas: ‘Wie eenmaal financieel in de problemen raakt, belandt vaak in rap tempo steeds dieper in het moeras.’

In hoofdstuk 10 vertelt Piet-Hein Peeters een opgewekter verhaal over welzijnsinstelling Perspectief in Beuningen. Die ziet haar kans schoon, de welzijnswerkers gaan over hun grenzen, verlenen inmiddels zorg en helpen mensen met vrijwilligerswerk. Ze hebben meer lol in hun werk, hoeven minder te verantwoorden, hebben meer vrijheid en ‘interessante casuïstiek’.

In hoofdstuk 11 neemt Sterre ten Houte de Lange een kijkje in Zutphen, een stad die al vijf jaar wijkteams heeft. Ze laat zien hoe de professionals mensen ertoe bewegen de oplossing van hun problemen eerst in eigen kring te zoeken. Een taai proces, maar de resultaten lijken er te zijn.

Jan van Dam neemt ons (hoofdstuk 12) ten slotte mee naar Jeffrey, ooit glazenwasser, maar nu een ‘multiprobleemburger’. Hij lijkt beter af te zijn na zijn verhuizing naar Eindhoven waar hij een integrale aanpak op zich af zag komen.

Voordat we de conclusie van dit boek presenteren maken Albert Jan Kruiter en ervaren professional Sandra Klokman in hoofdstuk 13 een tussenbalans op: zijn multiprobleemgezinnen nu beter geholpen? Hun antwoord: waarschijnlijk wel, maar het zal niet vanzelf goed komen. Ze doen daarom vier voorstellen om het ‘mandaat’ van professionals concreet in te vullen.

Samen bieden de hoofstukken een blik op het eerste verbouwingsjaar van de verzorgingsstaat. Het gebouw is nog niet af, wordt deels gesloopt, her en der gerestaureerd, en we zien wat nieuwe fundamenten ontstaan. We sluiten af met een concluderend hoofdstuk waarin we vooruit kijken op komende verbouwingen.

DEEL I

Nieuwe verhoudingen op het gebied van jeugd, zorg en arbeid volgens de wetenschap

1

De beloften van nabijheid

Hoe de transitiepretenties in de praktijk uitpakken

THOMAS KAMPEN, FEMMIANNE BREDEWOLD & EVELIEN TONKENS

De drie decentralisaties gaan gepaard met bezuinigingen en een beroep op de verantwoordelijkheid van burgers, maar nieuw is vooral een sterk geloof in nabijheid als leidend principe bij de verwezenlijking van die twee doelstellingen. Het recentelijk gedecentraliseerde beleid houdt verschillende beloften in, namelijk dat nabijheid leidt tot betere, snellere en goedkopere zorg en ondersteuning. Deze beloften worden impliciet gecontrasteerd met de afstandelijke bureaucratie die burgers van het kastje naar de muur stuurt, en met burgers die niet naar elkaar omkijken omdat zij verwachten dat de overheid wel voor hen zorgt. De impliciete aanname achter veel decentralisatietaal is dat mensen en organisaties op afstand van elkaar zijn komen te staan. In dit hoofdstuk stellen we die aanname en de oplossingen die daaruit volgen ter discussie.

Het ideaal van nabijheid is niet geheel nieuw in het discours rondom de hervorming van de verzorgingsstaat. In zijn analyse van de opkomst van de ‘enabling state’ neemt Neil Gilbert (2004) het volgende waar: ‘Voluntary, community-based agencies are believed to be better able to meet the needs of their consumers because they reside closer to the people being served and are less bureaucratic than public institutions’ (p. 114). In het debat over de collectieve verantwoordelijkheden van de verzorgingsstaat speelt nabijheid impliciet al langer een cruciale rol in argumenten om bepaalde vormen van zorg in de privésfeer te laten. In die argumentatie worden professionele relaties verondersteld afstandelijke relaties te zijn, waarin mensen elkaar niet goed genoeg kennen om de juiste zorg te verlenen. Het onderscheid tussen nabije en afstandelijke zorg speelde bijvoorbeeld een belangrijke rol in besluitvorming over het recht op kinderopvang (Kremer, 2007). De warme zorg van ouders in de beslotenheid van het gezin zou niet te vervangen zijn door de meer kille omgeving van de kinderopvang.

Vandaag de dag wordt het ideaal van nabijheid vaak gebezigd, zo observeerden we in ons onderzoek ‘De belofte van nabijheid’[1] waarvan we in dit hoofdstuk verslag doen, maar zelden geëxpliciteerd en verdedigd. Meestal wordt het gepresenteerd als een vanzelfsprekende doelstelling die geen uitleg behoeft. Dat is verrassend, omdat in de sociale wetenschappen geen rechtvaardiging te vinden is van nabijheid als een richtlijn voor publieke dienstverlening. Nabijheid is vaak zeer gewaardeerd, maar louter in de privésfeer. Goede ambtenaren of professionals zijn juist zij die afstand weten te houden van hun cliënten (Weber, 1946; Freidson, 2001).

In dit hoofdstuk proberen we de belofte van nabijheid te begrijpen. Waarom is nabijheid een onomstreden begrip in het huidige verzorgingsstaatdiscours? Wat is er zo aantrekkelijk aan? Wij onderzoeken dit door middel van een analyse van gemeentelijk beleid op de terreinen van jeugdzorg, langdurige zorg en re-integratie, aangevuld met materiaal uit focusgroepen, observaties en gesprekken met hulpverleners die betrokken zijn bij de huidige hervormingen. Maar voordat we dat doen, zullen we eerst kijken wat de sociologie te zeggen heeft over de voor- en nadelen van nabijheid in de publieke sfeer.

Nabijheid in de sociologie

Ondanks dat het in beleid breed gedragen is, kent de sociologie dus geen verdediging van nabijheid als algemene richtlijn voor publieke dienstverlening. Theorieën over nabijheid in de particuliere sfeer behoren van oudsher tot het terrein van ontwikkelingspsychologen. Zij beweren vaak dat nauwe banden tussen kinderen en ouders van vitaal belang zijn voor de ontwikkeling van het kind (Bowlby, 1969; Nagy, 1984). In de sociologie zijn theorieën die ons waarschuwen tegen de gevaren van nabijheid in de publieke sector veel gebruikelijker. Sociologen wijzen in dat verband op de gevaren van nepotisme en corruptie. Het bekendste sociologische voorbeeld hiervan is Max Weber (1946). In zijn bekende analyse van de bureaucratie wijst Weber op de deugden van bureaucratische organisaties, zoals onpartijdigheid, efficiëntie en betrouwbaarheid. Bureaucratieën zijn betrouwbaar, zo betoogt hij, omdat de regels bepalen, in plaats van grillige bestuurders. Bureaucratie ontleent deze deugden aan waardering van afstand: ware bureaucraten houden afstand om te kunnen beoordelen op een onpersoonlijke, eerlijke manier. Sinds Weber zijn we ook getuige geweest van de donkere kanten van de bureaucratie, zoals onthechting, apathie, traagheid en zelfs wreedheid, maar dat betekent uiteraard niet dat de positieve kanten van de bureaucratie geheel verdwenen zijn (Dugay, 2004).

Een tweede type waardering van afstand in de publieke dienstverlening komt van sociologische theorieën over professionaliteit. Deze zijn meestal gebaseerd op de veronderstelling dat een hoge kwaliteit dienstverlening alleen met enige afstand tussen professionals en burgers tot stand komt. De waarde van deze afstand is de mogelijkheid tot een neutrale toepassing van professionele kennis en opleiding die cliënten beschermt tegen amateurisme en misbruik (Freidson, 2001). Een derde argument voor afstand in de publieke dienstverlening klinkt door in de liberale verzorgingsstaatkritiek dat actieve burgers eerder verantwoordelijkheid nemen voor hun problemen als ze niet gehinderd worden door de overheid, omdat deze louter burgerschap zou ‘verdringen’ (Ostrom, 2000). Afstand van de overheid ten opzichte van burgers zou in dit geval nabijheid tussen burgers mogelijk maken. Andere auteurs bepleiten juist het tegenovergestelde. Szreter (2002) stelt op basis van historische gegevens over de relatie tussen actief burgerschap en de staat in de VS vast dat een actieve rol van de staat actief burgerschap stimuleert.

Terwijl in de sociologie vooral theorieën over de afstand tussen overheid en burgers te vinden zijn, stond aan de basis van de verzorgingsstaat juist een pleidooi voor afstand tussen burgers. Pleitbezorgers van de verzorgingsstaat streefden een alternatief na voor de verstikkende nabijheid van familiebetrekkingen. In de jaren 1960 en 1970 werd afhankelijkheid van familie beschouwd als een onoverkomelijke hindernis voor de persoonlijke ontwikkeling van alle betrokkenen (Adriaansens & Zijderveld, 1981, p. 18; Van Stolk & Wouters, 1983, p. 90). Het alternatief werd gezocht in de professionele afstandelijkheid van het ‘bureau-professionele regime’ die onpartijdige, eerlijke levering en behandeling garandeerde (Clarke & Newman, 1997). Niet persoonlijke, vaak onvoorspelbare omstandigheden, maar professioneel vastgestelde behoeften zouden voortaan bepalen waar mensen recht op hadden. Onmiskenbaar betekende de bevrijding uit de verstikkende nabijheid van familie dat de afstand van de overheid ten opzichte van haar burgers afnam. De introductie van de verzorgingsstaat zorgde voor meer contactmomenten tussen overheid en burger. De kritiek op nabijheid tussen publieke dienstverleners en cliënten bereikte haar hoogtepunt toen Hans Achterhuis in zijn boek ‘De markt van welzijn en geluk’ stelde dat beide elkaar gevangen hielden in een ‘vicieuze cirkel van de steeds met het aanbod mee groeiende consumptieve welzijnsbehoeften’ (1988, p. 83).

In de jaren tachtig en negentig, met de introductie van New Public Management (NPM), werd afstand dan ook opnieuw gepromoot. Ditmaal als een voorwaarde voor hoge kwaliteit. De waardering voor afstand was anders dan daarvoor, onder het bureau-professionele regime. Onpartijdigheid werd opnieuw gewaardeerd, maar nu met betrekking tot de meer specifieke momenten voor en na dienstverlening. NPM benadrukte het belang van ‘neutrale’ commissies of ambtenaren, die alleen bepaalden wat nodig was, zonder belang bij de levering ervan. Dus het vaststellen en het leveren van diensten werden gescheiden, met de uitdrukkelijke bedoeling om afstand tussen beide te creëren. Na levering werd onpartijdigheid opnieuw belangrijk, maar dan in de vorm van een onpartijdig oordeel over de kwaliteit van de geleverde dienst. Resultaten moesten op een gestandaardiseerde manier te vergelijken en te rangschikken zijn. Dit zou de concurrentie tussen dienstverleners stimuleren en burgers als consumenten de objectieve informatie bieden die nodig is om keuzes te maken tussen aanbieders.

Vanaf de jaren negentig wordt de afstand van professionals en hun instellingen bekritiseerd als afstandelijkheid; de oplossing wordt niet gezocht bij professionals zelf maar bij burgers. Nabijheid tussen burgers raakt in zwang als compensatie voor de afstandelijkheid van professionals. Onderlinge hulp, het sociale netwerk, burgerinitiatieven en andere activiteiten van burgers onderling worden omarmd als alternatieven voor bureaucratische en vermarkte formele hulp (Tonkens, 2014). Dit liet zich goed combineren met een nadruk op hun zelfredzaamheid. Goede burgers waren niet langer afhankelijk van de overheid, maar stonden sociaal en economisch op eigen benen. Burgers redden zichzelf. In de loop van de jaren kwam er naast dat redden van jezelf ook aandacht voor het ‘redden van anderen’. Verantwoordelijke en zorgzame burgers zien om naar elkaar, steunen, helpen en zorgen voor elkaar (Tonkens, 2008, p. 9-11). Met de invoering van de Wmo (2007) klonk deze visie overal. In het vervolg van dit hoofdstuk laten wij zien dat de huidige hervormingen een reactie zijn op zowel de afstandelijkheid van het bureau-professionele regime, als op de afstandelijkheid van NPM.

Nabijheid in beleid

Momenteel zijn we getuige van de meest radicale hervormingen van de verzorgingsstaat sinds de jaren 1960, met de belofte van nabijheid als retorische focus. Rechten op zorg, welzijn en beschut werk vallen onder de verantwoordelijkheid van lokale overheden, die strenger toezien op de toekenning ervan, en dat alles gaat gepaard met een bezuiniging van gemiddeld vijfentwintig procent. Deze bezuinigingen worden niet alleen uit financieel oogpunt als wenselijk voorgesteld, maar ook om een verschuiving van formele naar informele zorg en ondersteuning in gang te zetten: meer kan en moet worden gedaan door ‘het sociale netwerk’, zoals familieleden, vrienden, buren en lokale vrijwilligers. Grote bezuinigingen worden voor mogelijk gehouden, omdat toegang tot duurdere zorg en ondersteuning voortaan door ‘sociale wijkteams’ geregeld wordt. Voor lichte ondersteuning ‘verwijst’ het wijkteam naar iemands sociale omgeving of pakt, bij afwezigheid van een sociaal netwerk, zelf ondersteuning op. Dankzij deze wijkteams zal de specialistische hulp toegankelijk en betaalbaar blijven en zullen cliënten niet meer lastiggevallen worden met – en het geld is niet meer verspild aan – verwijzingen en andere administratieve rompslomp.

In het vervolg van dit hoofdstuk laten we zien hoe de belofte van nabijheid geformuleerd wordt in beleid van een zestal Nederlandse steden. We analyseerden de decentralisatienota’s en de beleidsnota’s over de Jeugdwet, de Wmo 2015 en de Participatiewet uit Amsterdam, Leeuwarden, Eindhoven, Sittard, Rotterdam en Zwolle. Dit zijn nota’s waarin voorgenomen beleid van gemeenten op het gebied van de decentralisaties wordt beschreven. Deze zijn allemaal gepubliceerd vóór 1 januari 2015. Daarnaast interviewden we in deze zes gemeenten professionals die betrokken zijn bij sociale wijkteams. Dit materiaal gebruiken we om te laten zien wat de beloften van nabijheid zijn en wat hier volgens sociale professionals in de praktijk van terechtkomt.

De analyse van de beleidsdocumenten maakt inzichtelijk dat er nabijheid beloofd wordt binnen vier relaties. Ten eerste nabijheid tussen de overheid en burgers: de verschuiving van verantwoordelijkheden van rijk en provincie naar gemeenten belooft dat de overheid letterlijk dichterbij komt. De gemeente zou haar burgers beter kennen en weten wat zij nodig hebben dan het rijk of de provincie. Ten tweede tussen professional en burger: professionals komen dichterbij doordat zij vanuit sociale wijkteams in de nabijheid van burgers moeten opereren. Ten derde tussen professionals onderling: gemeenten moeten ‘ontschotten’ en integraal werken, zodat ook professionals elkaar beter weten te vinden. Ten vierde is daar de nabijheid van het netwerk ten opzichte van hulpbehoevenden: de zelfredzame en verantwoordelijke burger zorgt voor zichzelf en zijn netwerk alvorens een beroep te doen op ondersteuning.

Wij zullen hieronder betogen dat verwachtingen van nabijheid zijn gegrond op veronderstellingen ten aanzien van perspectief en resultaat, en laten zien welke nieuwe vragen en problemen deze oproepen. De eerste veronderstelling is dat actoren in elkaars nabijheid een nieuw perspectief ten opzichte van de ander krijgen. De burger bekijkt de professionals anders en de professional zou van dichtbij beter zien wat het probleem van de cliënt is. De tweede, daaropvolgende veronderstelling is dat nabijheid en een bijbehorend perspectief tot een beter resultaat leiden. Vertrouwdheid fungeert daarbij als middel. Onderstaand schema geeft weer hoe een nieuw perspectief, via vertrouwdheid, tot resultaat moet leiden. De verschillende beloften van nabijheid die beleid doet, waarmee beleid deze contrasteert en hoe professionals hier tegenaan kijken, zetten wij in het vervolg van dit hoofdstuk verder uiteen. De perspectieven, beloften en waar dit toe moet leiden zijn het resultaat van de analyse van de beleidsstukken van de zes gemeenten. Op grond van deze analyse zijn we gekomen tot drie beloften: nabijheid zou moeten leiden tot overzicht, inzicht en toezicht. Elk van deze beloften genereert weer nieuwe onvoorziene gevolgen, zo zullen we ook laten zien.

Perspectief

Belofte aan

Vertrouwdheid als middel tot

Beoogd resultaat

Onvoorziene gevolgen

Overzicht

Cliënten

Herkenbaarheid

Efficiëntie

Onoverzichtelijkheid naar wijkteams verplaatst

Inzicht

Professionals

Zorgzaamheid

Maatwerk

Volle omvang problemen cliënt bemoeilijkt oplossingen

Toezicht

Professionals

Openheid

Preventie

Diffuse verantwoordelijkheid en toezicht verhinderen preventie

De onoverzichtelijkheid verplaatst zich

Een eerste belangrijke belofte van nabijheid is dat het overzicht biedt. Dit is een belofte aan burgers. Beleidsmakers spreken over het ‘bundelen’ van verschillende beleidsterreinen (participatie, zorg, welzijn), waardoor burgers zich voor verschillende vragen geen weg meer hoeven te banen langs diverse afdelingen en loketten. Er is idealiter nog maar één plek waar burgers in eerste instantie alle ondersteuning kunnen halen, namelijk het sociaal wijkteam. Dit alles maakt het veel overzichtelijker, is de gedachte die we terugzien in beleid. De overzichtelijkheid van één aanspreekpunt in de nabijheid van burgers belooft ook dat zij vertrouwd raken met die persoon: ‘Door de versnipperde zorg te bundelen in één persoon en dichtbij, in de buurt, op de scholen, neer te zetten beschikken we straks over een vertrouwd gezicht voor jeugdigen en ouders’ (Gemeente Amsterdam, 2013b, p. 33-34). Nabijheid van een professional moet dus zorgen voor herkenbaarheid. De overzichtelijkheid van een herkenbare professional wordt gecontrasteerd met de onoverzichtelijkheid van gespecialiseerde, versnipperde hulpverlening met talloze loketten: ‘Mensen gaan niet meer langs drie loketten of organisaties maar er is één ingang waar in samenspraak met de burger een samenhangend ondersteuningspakket geboden wordt, laagdrempelig en dichtbij’ (Gemeente Zwolle, 2014a, p. 4). De overzichtelijkheid van een enkele plek voor alle informatie in plaats van ‘langs drie loketten of organisaties gaan’ houdt uiteindelijk een belofte van efficiëntie in. Vooral omdat het burgers tijd bespaart, maar ook omdat één aanspreekpunt noopt tot een bredere benadering die adequater zou zijn: ‘Verder is bij de toegang een bredere benadering van de ondersteuningsvraag noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de burger op één plaats al zijn vragen kwijt kan en daar adequaat geholpen wordt’ (Gemeente Sittard-Geleen, 2014, p. 6).

Deze ‘bundeling van “versnipperde zorg” in één loket, één team en één persoon is een directe reactie op het verdelen van ondersteuning over diverse fasen en diverse hulpverleners waarvan onoverzichtelijkheid en een gebrek aan inspraak van de burger de gevolgen waren. Zo was er eerder een apart orgaan voor de indicatiestelling, vervolgens waren er diverse gespecialiseerde hulpverleners die delen van de ondersteuning verzorgden en inspecties die trajecten evalueerden en op kwaliteit beoordeelden. Deze verdeling paste in het beleid van NPM waarin er waardering was voor het uit elkaar halen van beoordeling van benodigde zorg, het leveren ervan en vervolgens evaluatie ervan, zodat consumenten een goede beoordeling konden maken van welke zorg het “beste” zou zijn’ (Gilbert, 2004, p. 117-124). NPM was een reactie op de vrees voor nepotisme en het wantrouwen in hulpverleners en indicatiestellers die elkaar werk toespeelden. Beleidsmakers stellen nu vast dat het geïnstitutionaliseerde wantrouwen ten koste is gegaan van de overzichtelijkheid, herkenbaarheid en efficiëntie van de hulpverlening.

De belofte van overzichtelijkheid, zoals die in beleid gemaakt wordt, is een belofte aan cliënten. Uit onze observaties blijkt dat burgers in diverse steden het ook als zodanig ervaren. Mensen vinden het prettig om een vast aanspreekpunt te hebben dat overzicht biedt. De belofte van overzichtelijkheid zou echter evengoed een belofte aan professionals buiten wijkteams kunnen zijn. Voor hen is immers ook duidelijk bij wie zij moeten zijn: het wijkteam. Uit de groepsinterviews blijkt echter dat waar het voor burgers en professionals buiten wijkteams overzichtelijker wordt, het voor professionals in de wijkteams met name in het eerste jaar nogal eens onoverzichtelijk werd. Wie geeft nu welke zorg, wie is waarvoor verantwoordelijk, hoe lang blijf je betrokken bij een casus, wanneer stuur je het door naar specialistische ondersteuning? Onoverzichtelijkheid verplaatst zich naar de sociale wijkteams. Een fragment uit een groepsinterview (7 februari 2015) laat dit zien:

SWT-lid: ‘Eerst had je overal specialismen en nu zie je dat het ergens weer op een soort van integrale menselijkere manier ingericht wordt terwijl er gewoon heel veel kwesties zijn die een specialistische aanpak nodig hebben. … dan wordt het een grote… ja…’

Andere deelnemer: ‘Chaos’ (gelach)

SWT-lid: ‘Ja, …’

Interviewer 1: ‘Weet je zelf die specialistische hulp dan wel te vinden? Loopt die samenwerking soepel?’

SWT-lid: ‘Nee, naja … die mensen kan ik wel bellen, heb ik nummer van, eerder mee samengewerkt, dan weet je wat je daarvan kan verwachten. Maar nu is alles breder geworden. Waar moet je zijn voor schuldhulpverlening, alles rondom financiën? Andere specialistische hulpverlening is nog heel erg zoeken. Voor mij.’

…

Interviewer 2 tegen aanwezige specialist: ‘En hoe is dit voor jou, wat merk jij ervan?’ …

Specialist: ‘Voor ons is het heel anders. Het is juist veel eenvoudiger geworden. Alles wat we vroeger niet wisten kunnen we nu overdragen naar het sociaal wijkteam.’

Dus hoewel het werken met één regisseur of generalist overzichtelijk is voor burgers, maakt het de praktijk voor professionals in wijkteams, die verondersteld worden generalistisch te werken, juist erg onoverzichtelijk. Ook in een ander groepsinterview kwam naar voren hoe hulpverleners hiermee worstelen: ‘De regierol pakken is moeilijk. Als een helikopter er boven hangen, de casuscoördinatie doen is lastig. Mensen bij elkaar halen vinden generalisten lastig. De meeste vinden dat supermoeilijk’ (Groepsinterview, 18 november 2014). Nabijheid van professionals ten opzichte van burgers mag dan vanuit het perspectief van burgers wel zorgen voor overzichtelijkheid, vanuit het perspectief van wijkteam is de situatie onoverzichtelijk.

Problemen in volle omvang

De bundeling van taken in de nabijheid van cliënten biedt professionals een belofte van inzicht. Nabij zijn geeft de professional inzicht in iemands problemen en in de samenhang daartussen: ‘Het sociale wijkteam staat dichtbij de inwoners van een wijk en kan daardoor problemen in samenhang aanpakken’ (Gemeente Leeuwarden, 2014, p. 60). In deze weergave is nabijheid dus een middel om tot inzicht te komen. De professional krijgt in die nabijheid niet alleen inzicht in de samenhang tussen problemen van de cliënt, maar ook in het netwerk als bron van mogelijke oplossingen. Daarvoor is inzicht alleen echter niet genoeg. Door nabij te zijn raken professionals vertrouwd met iemands netwerk en die vertrouwdheid is een middel om het netwerk te benutten als onderdeel van de oplossing. Oftewel vertrouwdheid is een middel om de zorgzaamheid van het netwerk te bevorderen:

‘Het dichtbij organiseren van de zorg biedt naar ons idee ook de beste garantie om zo veel mogelijk in te zetten op ontzorgen en normaliseren. Er zijn immers geen “etiketjes” meer nodig om ondersteuning te krijgen en de zorgprofessional is veel meer onderdeel van het sociaal netwerk, dus zal ook meer geneigd zijn die bij de oplossing te betrekken’ (Gemeente Amsterdam, 2013, p. 7).

Zorgzaamheid uit het netwerk zou deels de professionele zorg moeten vervangen, blijkt uit bovenstaand citaat. Zorg en ondersteuning vinden plaats in de vertrouwde nabije omgeving zodat er geen diagnose, indicatiestelling en gespecialiseerde hulp nodig is. De gemeente Amsterdam omschrijft dit, net als andere gemeenten, als ‘ontzorgen’. De nabije professional mengt zich in de vertrouwde omgeving van burgers om zo specialistische zorg op afstand te houden en daarmee is de situatie ‘ontzorgd’. Maar in feite betekent het betrekken van het netwerk bij de oplossing dat zorg niet verdwijnt maar verplaatst naar het netwerk.

Inzicht in de problemen, in de samenhang daartussen en in mogelijke oplossingen ervoor stellen beleidsmakers dus vaak gelijk aan meer en beter zicht op het netwerk van de cliënt. Met inzicht in het netwerk kan de professional de hulp beter laten aansluiten op de vraag van hulpbehoevenden, is dan de redenering. Dat is opmerkelijk, want kennelijk is het antwoord op de vraag waar de beste zorg vandaan komt al gegeven. De aansluiting van hulp op de zorgvraag wordt in het beleid vaak ‘maatwerk’ genoemd:

‘Kerngedachte van de decentralisaties is dat gemeenten dichter bij de inwoners staan. Gemeenten kunnen maatwerk leveren: specifieke situaties vragen om specifieke oplossingen. De nadruk ligt daarbij, meer dan voorheen, op de eigen kracht en zelfregie van inwoners en hun netwerken’ (Gemeente Amsterdam, 2013a, p. 11).

Nabijheid zou inzicht bieden in potentiële zorgzaamheid van het netwerk. Op basis daarvan kan maatwerk geleverd worden. Deze redenering zet beleid vaak af tegen de afstandelijkheid van zogenaamde ‘poortwachters’ die op afstand beoordeelden wat burgers en cliënten nodig hadden. Huidig beleid is kritisch op die rol, omdat hun afstand tot de praktijk inzicht in de situatie verhinderde. Zij zorgden voor slechts een ‘momentopname’ op basis van ‘papieren dossiers’. Amsterdam zegt daar in haar jeugdzorgnota over: ‘Indicatiestellers beoordelen te veel op afstand – soms slechts op basis van papieren dossiers – en te zeer op basis van een momentopname – eenmaal langs de “slagboom” is er geen controle meer’ (Gemeente Amsterdam, 2013b, p. 25). De boodschap is dat papieren dossiers niet genoeg inzicht bieden in problemen en de toevoeging dat er ‘geen controle meer is’ impliceert dat de oplossing niet meer passend is na verloop van tijd. De belofte van inzicht is een impliciete kritiek op de onpartijdigheid van professionals, die als bureaucraten geneigd zouden zijn zonder aanzien des persoons mensen te behandelen of helpen. De belofte van maatwerk is een kritiek op de gevolgen daarvan, bijvoorbeeld dat iemand met een groot netwerk net zoveel recht heeft op professionele zorg als iemand met een klein netwerk.

In de groepsinterviews maken professionals duidelijk dat inzicht in problemen niet zaligmakend is. Nabijheid leidt inderdaad tot meer inzicht, maar dat inzicht kan zo indringend en diepgaand zijn dat problemen in hun volle grootte naar voren komen en een oplossing niet zomaar voorhanden lijkt:

‘Als je eenmaal dichterbij komt, zie je pas hoe moeilijk mensen het hebben, hoe zwaar ze in de problematiek zitten. Dat uit zich in alles: in spanning binnen de relatie, in spanning in opvoeding, kinderen die niet mee kunnen participeren’ (Groepsinterview, 17 februari 2015).

Vertrouwdheid met het netwerk zien professionals daarom ook niet alleen als middel tot zorgzaamheid uit het netwerk. Het netwerk kan juist ook problemen geven. In dat geval is afstand van dat netwerk nodig: ‘Stel dat het netwerk niet zo goed is. Uiteindelijk krijg je dan nog meer problemen lijkt mij. Het netwerk moet wel stabiel zijn anders heeft het ook geen zin’ (Groepsinterview, 17 februari 2015). Daarom plaatsen professionals kanttekeningen bij het betrekken van het netwerk bij een oplossing:

‘Ik ben heel erg voor het versterken van sociale netwerken maar we moeten wel oppassen met te denken dat daar de oplossing ligt. Sterker nog, in het netwerk ligt soms juist het probleem. Ook in het netwerk liggen de problemen en dat maakt dan dat je daar niet echt een duurzame oplossing in kunt vinden. Best wel in een aantal gevallen. Maar het is niet het gouden ei. Het netwerk is zo sterk als de zwakte schakel’ (Groepsinterview, 17 februari 2015).

Kortom: het doel van nabij zijn is vertrouwd raken met de cliënt en zijn of haar netwerk en er oplossingen vinden, maar professionals zien vaak dat het netwerk eigen problemen heeft of dat een gecompliceerde relatie met het netwerk nu juist het probleem is. In beide gevallen brengt het netwerk een oplossing niet dichterbij. Integendeel, het levert de professional juist zicht op meer problemen op en dat maakt het vinden van oplossingen lastiger.

Toezicht

Een derde belofte met betrekking tot het perspectief is dat nabijheid leidt tot meer toezicht, in de zin van beter zien wat er gebeurt met mensen en daardoor beter risico’s inschatten. Nabije professionals zouden ten eerste beter toezicht kunnen houden: ‘De wijkteams zijn door hun nabijheid (aan de keukentafel) en hun kennis van de concrete leefsituatie van hun cliënten goed in staat de risico’s in te schatten’ (Gemeente Leeuwarden, 2014, p. 71). Ten tweede moet nabijheid leiden tot toezicht op meer mensen tegelijk. Als wijkteams bij meer cliënten over de vloer komen, zullen meer mensen in beeld zijn bij de hulpverlening: ‘Doordat de wijkteams zo dicht bij de cliënten werken en ze flexibel zijn in hun tijdsinzet kunnen ze bij relatief grote groepen mensen een oogje in het zeil houden’ (Gemeente Leeuwarden, 2014, p. 72).

Ook de belofte van toezicht is gestoeld op de verwachting dat nabijheid tot vertrouwdheid leidt. Vertrouwdheid is in dit geval een middel tot openheid. De vertrouwdheid van de nabije omgeving moet uitnodigen tot het stellen van vragen, zodat kleine problemen vooral klein blijven en niet om ingewikkelde specialistische kennis vragen maar op te lossen zijn met behulp van ‘experts van het gewone leven’:

‘Kleine problemen blijven klein. Iedere ouder of beroepskracht die intensief met kinderen werkt, maakt zich wel eens zorgen over het gedrag of de (lichamelijke) ontwikkeling van een kind. We willen dat vragen stellen normaal wordt en dat je met vragen ook snel bij iemand terecht kunt: een andere ouder, een leerkracht of, als het wat ingewikkelder is, een zorgprofessional, maar dan een “expert van het gewone leven”. Dichtbij, in de directe omgeving. Zo willen we werken aan een sterke pedagogische omgeving’ (Gemeente Amsterdam, 2013b, p. 30).

Iedereen heeft wel eens problemen, daar heb je niet meteen ‘zware’ professionele hulp voor nodig, is het idee. Het probleem is vooral dat mensen zich te snel zorgen maken over kleine problemen en dat is te voorkomen door een vertrouwde nabije omgeving te scheppen waarin die problemen bespreekbaar zijn.

Het resultaat van toezicht en een vertrouwd klimaat waarin vragen stellen normaal is en problemen daardoor snel besproken worden, is preventie: ‘Het sociale wijkteam staat dichtbij de inwoners van een wijk en kan daardoor problemen voorkomen (preventie)’ (Gemeente Leeuwarden, 2014, p. 3). De belofte dat nabijheid leidt tot preventie contrasteren beleidsmakers vooral met de ‘afstandelijke bureaucratie’ die in het verleden verhinderde dat hulpverleners ‘nauw betrokken’ waren en daardoor op tijd konden ingrijpen. Beleidsmakers willen daarom expliciet afrekenen met lange doorlooptijden, maar impliciet met onoplettende hulpverleners die achter hun bureaus rapportages schrijven terwijl zaken uit de hand lopen of met vijftien hulpverleners tegelijk over de vloer komen, zonder dat iemand de verantwoordelijkheid neemt als het misgaat.

‘De voorbeelden zijn bekend. Gezinnen met wel tien tot vijftien hulpverleners over de vloer. Meldingen bij het AMK die pas na anderhalf jaar tot een ondertoezichtstelling leiden (en dan moet de hulp nog beginnen). Om dit op te lossen is er de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in coördinatiemechanismen en versimpeling van procedures. Ook in Amsterdam. Maar het is niet genoeg. Ten slotte is gebleken dat we er in het huidige stelsel niet in geslaagd zijn om problemen klein te houden en zorg dichtbij te organiseren. De enorme toename van vooral de ambulante jeugdzorg en jeugd-GGZ betekende niet dat deze voor jeugdigen en ouders ook laagdrempelig en kortdurend geleverd werd in de vertrouwde omgeving van gezin, school en buurt’ (Gemeente Amsterdam, 2013b, p. 17).

In de groepsinterviews met professionals klinkt twijfel door over hoe toezicht samengaat met een toename van verantwoordelijkheden. Toezicht houden is volgens professionals, net als veel andere competenties, een specialistische competentie. En specialistische competenties staan onder druk door het aantal taken dat de opdracht om generalistisch te werken met zich meebrengt. Het toenemend aantal taken verhoudt zich volgens hen moeizaam met hun taak om goed zicht te houden op de problemen en waar nodig (preventief) ondersteuning te bieden:

‘Met name in die transitie, wat ik merk is dat … heel veel naar ons [begint] toe te schuiven waar ik me, zoals ik er nu tegenaan kijk, niet altijd competent bij voel. Dat wordt heel makkelijk allemaal maar benoemd, staat allemaal op papier. Daar moet je toch voor waken. Ik ben geen maatschappelijk werker, daar heb ik niet voor gestudeerd, ik ben geen logopedist, ik ben geen, snap je, en dat zal nog denk ik vanaf volgend jaar meer toenemen waarbij we ons toch zorgen moeten maken. Want ons andere werk, preventief werk, wat met name ons grote aandachtsgebied is, dat wordt ook meer ontwikkeld’ (Groepsinterview, 3 december 2014).

Ook andere professionals valt op dat de veelheid aan taken voor de sociale wijkteamleden toeneemt (Groepsinterview, 17 februari 2015):

Consulent woningbouwvereniging: ‘Het SWT reageert niet snel genoeg.’

Progrezz-medewerker: ‘Mijn zorg is dat het SWT zegt kom maar hier met die vraag terwijl ze eigenlijk al te vol zitten.’

Verzorgingshuismedewerker: ‘Aanvullend daarop: actief op zoek gaan. Preventief. En daar is een spanningsveld.’

RIBW-medewerker: ‘Daar hebben ze nu dus geen tijd voor.’

Generalist: ‘Er komen dingen op ons af die we niet bij het SWT vinden horen.’

Deze toename van taken zou het toezicht houden kunnen bemoeilijken. In een ander groepsinterview wordt geopperd dat een generalist er qua preventie niet alleen voor hoeft te staan. De huisarts kan bijvoorbeeld helpen deze taak te vervullen: ‘Die kent waarschijnlijk de familie, die heeft rapportages van ziekenhuizen, die weet of er al een AMK-melding is geweest. Dan heb je al die vragen al in één keer klaar’ (Groepsinterview, 18 november 2014).

Een andere kanttekening is dat generalisme impliceert dat een professional iedereen bedient en dan ook toezicht houdt op iedereen tegelijk. Daarmee wordt toezicht te diffuus, terwijl volgens professionals preventie juist focus vereist. Uit de groepsinterviews blijkt dat zij het lastig vinden hoofd- en bijzaken te scheiden. Voor veel groepen is juist een gericht doelgroepenbeleid nodig om hun specifieke risico’s goed in beeld te krijgen, vindt een deelnemer uit Sittard: ‘Voor de doelgroep allochtone mantelzorgers meer bereikbaar zijn, als je meer, beter preventief zou willen werken, dan zou daar veel meer aandacht aan besteed moeten worden om ook die groep te bereiken’ (Groepsinterview, 3 december 2014). Het generalistisch werken (in een wijkteam) staat dus op gespannen voet met de competenties die nodig zijn voor preventie. Professionals zelf zien preventie als een specialisme dat een gerichte doelgroepenaanpak en specialistische kennis vereist. Het idee van een generalist staat haaks op beide, omdat het diffuus toezicht, werken met meerdere doelgroepen en het bezit van basiskennis impliceert.

Hooggespannen verwachtingen

We zagen in dit hoofdstuk dat de beloften van nabijheid talrijk zijn. De hooggespannen verwachtingen worden echter getemperd door professionals die reeds in de nabijheid van burgers verkeren. De professionals die deelnamen aan de groepsinterviews zien vooral de opdracht tot generalistisch werken als iets dat verhindert dat de beloften van nabijheid worden waargemaakt. Dus niet nabijheid op zich, maar vooral de combinatie van nabijheid en generalistisch werken lijkt in de praktijk problemen te geven. Terwijl efficiëntie, naast onpartijdigheid en betrouwbaarheid, door Max Weber als deugd van de bureaucratie werd beschouwd, wees Dugay (2004) ons ruim een eeuw later juist op de traagheid ervan. Dat heeft er nog niet toe geleid dat de overheid haar heil opnieuw in bureaucratie zoekt, integendeel. Nu moet efficiëntie komen van de overzichtelijkheid en herkenbaarheid van één nabije professional. Echter, wanneer achter dit vertrouwde gezicht een onoverzichtelijke ‘sociale kaart’ schuil gaat, bevordert dat de efficiëntie niet. Professionele nabijheid mag dan overzichtelijk zijn voor burgers, professionals zelf levert het tot nog toe vooral onoverzichtelijkheid op. Dat geldt vooral voor generalisten, omdat zij vanwege hun brede takenpakket te maken hebben met talloze organisaties in het institutionele landschap waarbinnen ze moeite hebben hun weg te vinden. De verkokering in de zorg lijkt dus niet verholpen, maar verplaatst.

Een onderdeel van professionaliteit is volgens Freidson (2001) afstand bewaren omwille van een neutrale toepassing van kennis. Als een arts zich niet afsluit voor de angst van een patiënt en de familie, komt het wellicht nooit tot een operatie. Generalistisch werken bemoeilijkt echter soortgelijke prioritering van problemen, omdat een generalist zich overal verantwoordelijk voor voelt. Een specialist kan gemakkelijk prioriteren, maar een generalist kan de problemen in het netwerk van hulpbehoevenden beroepshalve niet negeren. Daar komt bij dat preventief werken wordt bemoeilijkt doordat een generalist de benodigde specialistische kennis ontbeert.

____________________

[1.] – [terug] Het onderzoek ‘De beloften van nabijheid’ is een langlopend onderzoek naar de decentralisatie van arbeidsre-integratie, jeugdzorg en langdurige zorg. Thomas Kampen, Femmianne Bredewold en Loes Verplanke voeren dit onderzoek uit onder begeleiding van Jan Willem Duyvendak, hoogleraar Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam, en Evelien Tonkens, hoogleraar Burgerschap en Humanisering van de publieke sector aan de Universiteit voor Humanistiek. We willen Loes Verplanke, Jan Willem Duyvendak, Vicky Hölsgens en onze student-assistenten bedanken voor hun waardevolle bijdragen aan de totstandkoming van dit hoofdstuk.