Trix van Bennekom

De Tragiek van Bonaire

UITGEVERIJ VILLAGE

De Tragiek van Bonaire
Nederlands onvermogen op een eiland waar niets is wat het lijkt

Trix van Bennekom

isbn 9789461850478 paperback
isbn 9789461850287 ebook

1e publicatie oktober 2012

Vormgeving: Eric Jan van Dorp en Marleen Rikkengaa
Redactie: Marleen Rikkengaa
Fotografie: Trix van Bennekom, Han de Bruijne

Uitgeverij Village
een imprint van Uitgeverij VanDorp Uitgevers
Postbus 42
3956 ZR Leersum
www.vandorp.net / info@vandorp.net

Copyright©2012 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers
Copyright©2012 Trix van Bennekom

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

‘Maar je kent het eiland niet, mijn jongen; je weet niet hoe het hier toegaat. Ze dragen allemaal een masker; de eerste jaren had ik zere vingers van het maskers afrukken, maar ze hadden steeds weer nieuwe.
Simon Vestdijk, Rumeiland (1940)

‘Bonaire is stil, maar er borrelt van alles onder de oppervlakte. Het is de dark horse van de Nederlandse Antillen. Het is het eiland waar niemand zich druk om maakt, maar dat ineens een plek in de schijnwerpers kan claimen als het nieuwste Antilliaanse roversnest, zo menen Antillen-kenners.’

Miriam Sluis, De Antillen bestaan niet (2004)

Proloog

Sommige dagen vergeet je nooit. Vrijdag 14 maart 2003, een koude droge dag. Met echtgenoot Han op weg voor een lang weekend Istanbul. Wel met een onrustig gevoel. Al weken praat de directie van de RET, het Rotterdamse openbaar vervoerbedrijf, met de ondernemingsraad over de terugkeer van de conducteur op de tram. Niet in een hokje zoals in Amsterdam maar lopend door de tram. Net als vroeger. De directie wil één conducteur op de tram, de ondernemingsraad twee. Veiliger. Het verschil is vierhonderd mensen, zeven miljoen euro. De directie zegt dat daar geen geld voor is, de ondernemingsraad heeft daar geen boodschap aan. De laatste week zijn de discussies hoog opgelopen. Er zijn pamfletten verspreid waarin de directie uitdagend wordt gevraagd hoe het zal zijn om bij de begrafenis van een medewerker te zijn. Dreiging met actie en staking heb ik in de zeven jaar die ik bij de RET werk al vaker meegemaakt. Uiteindelijk loopt het altijd met een sisser af, meestal omdat de ondernemingsraad zijn zin krijgt. Deze keer ben ik niet zo zeker van een goede afloop. De emoties, de verbetenheid, ik heb er een onbestemd gevoel over.

Han stelt voor om het reisje naar Istanbul af te zeggen, maar dat gaat me te ver. We gaan er bijna nooit een paar dagen tussenuit, geen gezeur, we gaan gewoon. Vlak voordat het toestel opstijgt, nog even een blik op de berichten op mijn mobieltje. Niets. In een miezerig Istanbul is er een voicemail van een collega. Die vertelt ademloos dat hij op een met tientallen trams geblokkeerde Coolsingel staat. Een wilde staking. De avond ervoor is een trambestuurder met een stanleymes in zijn arm gestoken. Op de trappen van het Stadhuis staat burgemeester Ivo Opstelten de stakers te woord. De media zijn massaal uitgerukt. Einde bericht. Shit.

Vijf dagen later ben ik terug op kantoor waar financiële mensen koortsachtig berekeningen maken, geld is geen probleem meer. Op mijn bureau liggen de logboeken van de Centrale Verkeersleiding, dagelijkse kost, de melding over de steekpartij ligt bovenop. Het valt op dat er niet volgens de procedures is gehandeld. Een raar verhaal. Ik praat er over met collega’s die de turbulente gebeurtenissen van dichtbij hebben meegemaakt. Ook bij hen een onbestemd gevoel. Niemand verwacht dat de juiste toedracht snel boven water zal komen. Die avond bekijk ik bij Uitzending Gemist met een somber gezicht de journaaluitzendingen van afgelopen vrijdag. Op tijd naar bed. Morgen is een spannende dag. De gemeenteraad houdt een spoeddebat over de veiligheid in het openbaar vervoer. De raadsvergadering begint om twee uur, op weg naar het Stadhuis krijg ik een gehaast telefoontje van plaatsvervangend korpschef Hans Vissers. Hij vertelt dat de trambestuurder zojuist heeft bekend dat hij het incident in scène heeft gezet. De man heeft zichzelf met een stanleymes verwond. Wilde een paar dagen vrij, zijn chef wees dat verzoek af. Op deze manier probeerde hij alsnog een paar dagen niet naar het werk te hoeven. Vissers heeft meteen de telefoon gepakt omdat over een kwartier het spoeddebat begint, dit is belangrijke informatie.

Terwijl ik op de ambtenarentribune ga zitten en een enkel raadslid me succes komt toewensen, bespreekt de algemeen directeur de nieuwe feiten met de burgemeester en de verantwoordelijk wethouder. Zij besluiten de ware toedracht op dit moment niet openbaar te maken. Het is een algemeen debat over veiligheid in het openbaar vervoer, de directe aanleiding is minder belangrijk. Ik kan mijn oren niet geloven. Vanaf de perstribune krijg ik een bemoedigende duim van de politiek verslaggever van het Rotterdams Dagblad. Terwijl iedereen de laatste dagen over de RET heen viel, nam hij het in een ferm achtergrondartikel voor de RET op. De manier waarop het bedrijf de veiligheid probeert te verbeteren valt landelijk op. Het ministerie van Verkeer en Waterstaat adviseert andere openbaar vervoerbedrijven zelfs de Rotterdamse aanpak te volgen. Hoe erg ook, incidenten zal je met zeshonderdduizend reizigers op een dag altijd houden. Zo denk ik er ook over, de meeste raadsleden niet. Het raadsdebat is een lange middag vol venijnige verwijten naar de directie van de RET die te weinig aan veiligheid doet. Hoogtepunt is het emotionele betoog van een raadslid van Leefbaar Rotterdam die met veel gebaren voordoet hoe de dader het stanleymes in de arm van de weerloze trambestuurder heeft gestoken. Af en toe dwaalt mijn blik naar Opstelten die onbewogen terug kijkt. Dat doe ik ook, de hele middag. Geleerd in de vele uren die ik de afgelopen jaren op de ambtenarentribune heb doorgebracht. Geïnteresseerd luisteren, neutraal kijken, wat er ook in de raadszaal wordt gezegd.

Werken bij een bedrijf als de RET is voor elke leidinggevende een uitdaging. Dat komt vooral door de grote invloed van ondernemingsraad en vakbonden. Het is de macht van ‘Gansch het raderwerk staat stil als uw machtige arm dat wil’, de tekst op een affiche uit 1903 over de eerste spoorwegstaking. Beroemde woorden die nog steeds actueel zijn. Personeel op luchthavens, bij vliegtuigmaatschappijen en openbaar vervoerbedrijven, ze weten allemaal dat als het er op aankomt zíj de baas zijn. Met werkonderbrekingen en stakingen kunnen zij het dagelijks leven van talloze mensen ontwrichten. Daar moet je als leidinggevende mee om leren gaan. Ik heb genoeg, vooral jongere, managers gedesillusioneerd het bedrijf zien verlaten. Murw van de weerstand tegen veranderingen en het historisch diep ingebakken wantrouwen tegen managers. Wanneer je daar niet tegen kunt, is het inderdaad beter te vertrekken. Anders is de kans levensgroot dat je cynisch en chagrijnig wordt. Ik had tijd nodig om in die weerbarstige bedrijfscultuur mijn weg te vinden. Over iedere verandering, hoe klein ook, moest onderhandeld worden. Natuurlijk zonk de moed me wel eens in de schoenen. Na twee stappen vooruit, altijd minimaal één stap achteruit. Kost zoveel tijd en energie.

Natuurlijk zou ik nooit bijna tien jaar met voldoening en plezier bij de RET hebben gewerkt wanneer daar niet een fascinerende kant tegenover stond. Ruim vijf jaar was ik verantwoordelijk voor het metrobedrijf, goed voor de helft van het aantal reizigers dat de RET vervoert. Ik werd een echt ‘spoormeisje’ met hart voor het railvervoer. Veruit de leukste baan ooit. Een ingrijpende reorganisatie maakte daar in de zomer van 2001 een eind aan. De RET besloot tot een nieuwe directiestructuur, dezelfde als die van de Nederlandse Spoorwegen. Metro, tram en bus werden samengevoegd tot Exploitatie. Aan mij de vraag te solliciteren op de functie van commercieel directeur. In plaats van een directeur die vooral binnen het bedrijf bezig was, werd ik een soort directeur ‘buiten’. Overleggen met wethouders, gemeenten, ministeries, reizigersorganisaties. Niet altijd prettig wanneer je vooral moet uitleggen wat de gevolgen van forse bezuinigingen op het openbaar vervoer zijn. Gelukkig bleef ik binnen de directie verantwoordelijk voor veiligheid, calamiteiten en het project ‘toegangspoortjes en ov-chipkaart’. Na de dramatische aanslag op het treinstation van Atocha in Madrid, die de openbaar vervoerbedrijven in West-Europa bruusk wakker schudde, kwam daar ook ‘terrorisme’ bij. De passie voor mijn werk haalde ik uit de maatschappelijke kant; openbaar vervoer is belangrijk voor de mobiliteit van veel mensen, voor het veiligheidsgevoel in de stad. De RET zit tot in de haarvaten van de samenleving. Wat mijn binding met het bedrijf nog sterker maakte was dat wij in het centrum van de stad woonden. Ik had geen rijbewijs, deed alles met het openbaar vervoer of de fiets. Joris, de zoon van Han uit zijn eerste huwelijk die bij ons woonde, ging dagelijks met de tram naar school. Daar stond tegenover dat zijn dochter Jitske pertinent weigerde met de tram te reizen, nadat ze meemaakte hoe een verslaafde man met een groot mes de passagiers de stuipen op het lijf had gejaagd.

Wonen in de stad betekende wel dat het werk er altijd was. Je ontwikkelt een intuïtie voor onregelmatigheden, afwijkingen van het alledaagse. Fietsend langs een tram vanuit een ooghoek zien dat een conducteur kennelijk een probleem heeft met een passagier. Even afstappen om te kijken hoe het afloopt. Thuis valt de stroom uit, je kijkt uit het raam en ziet op het kruispunt een tram stil staan. Hé, er is meer aan de hand. Klopt, even later belt de Centrale Verkeersleiding dat een grote stroomstoring een deel van Rotterdam heeft platgelegd. Op een drukke regenachtige vrijdagmiddag koop ik een paar panty’s bij de Bijenkorf op de Coolsingel. Loop naar buiten en haal net mijn fiets van het slot wanneer over de trambaan een ambulance met loeiende sirene aan komt rijden. Overstekende voetgangers deinzen verschrikt achteruit. Daarachter een kleine rode wagen van de brandweer die snij-apparatuur aan boord heeft. Het schiet door me heen dat met dit drukke spitsverkeer - automobilisten rijden zo langzaam dat het nauwelijks mogelijk is dat iemand bij een botsing bekneld raakt - er maar één reden kan zijn waarom het brandweerwagentje er bij is: er ligt iemand onder een tram. Op hetzelfde moment rinkelt mijn mobiele telefoon, deze week heb ik piketdienst voor het Calamiteitenteam. De Centrale Verkeersleiding belt. Een ernstig ongeval op het Weena, een oudere man is onder de tram gekomen, hulpdiensten zijn onderweg. Of ik er naar toe kan gaan. Voordat ik kan melden waar ik op dat moment ben, zegt de verkeersleider het zelf al, hij hoort de sirenes op de achtergrond. Hard fietsend gris ik het oranje fluorescerende RET-vest uit mijn tasje. Wanneer ik een paar minuten later op de plek des onheils aankom, vertelt de jonge brandweerofficier, die ik ken van vorige grote ongelukken, dat het slachtoffer al is overleden.

De omslag kwam begin 2003. De RET had grote problemen met sociale veiligheid. Voor reizigers en medewerkers. We kregen veel steun van Opstelten, politie en justitie, een voorbeeldige samenwerking. Er lag al jaren een plan voor de terugkeer van de conducteur op de tram en uitbreiding van het aantal kaartcontroleurs. Maar zowel bij de lokale als de landelijke politiek vingen we keer op keer bot. Zeker, de politiek erkende de problemen en de RET kreeg zelfs landelijk complimenten voor zijn veiligheidsaanpak, maar geld was er niet. Zo ontmoedigend. Dat veranderde na de stormachtige opkomst van Leefbaar Rotterdam met lijsttrekker Pim Fortuyn bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2001. Fortuyn stelde zich in 2002 kandidaat met zijn eigen lijst voor de Tweede Kamer. Rotterdam als politiek strijdtoneel, veel landelijke politici wisten de weg naar de stad te vinden om campagne te voeren. Voor de RET een uitgelezen kans om Tweede Kamerleden aan den lijve met onveiligheid te confronteren. Niet zonder gevaar. Tijdens het bezoek van een Kamerdelegatie op een middag aan metrostation Zuidplein trok een jongen plotseling een groot mes. Ontzetting bij de politici. Kamerleden kwamen langs om te assisteren bij grote kaartcontroles in de moeilijke avonduren. Sharon Dijksma maakte zelfs een bijtincident – boze vrouw bijt kaartcontroleur - mee. De politieke aandacht zorgde er voor dat er eindelijk geld kwam voor de zo gewenste conducteurs. Iedere tram zou één conducteur krijgen, daarvoor waren ongeveer vierhonderd mensen nodig. Een beveiligingsorganisatie zou hen aannemen, opleiden en dagelijks op de tram inzetten. Al spoedig bleek dat de ondernemingsraad niet één maar twee conducteurs op de tram wilde. Als directeur die verantwoordelijk was voor het binnenhalen van geld voor sociale veiligheid, stond ik op het standpunt dat de RET dat niet kon betalen. Laten we eerst maar eens beginnen met één conducteur. Nog eens vierhonderd mensen erbij zou miljoenen extra kosten die we niet van de gemeente of het Rijk kregen. De RET had dat geld ook niet, kampte met een miljoenentekort. De spanningen in het bedrijf liepen begin 2003 hoog op. De wilde staking en het verzonnen steekincident gaven me een ongemakkelijk gevoel. Wat een zwaktebod om naar het stakingswapen te grijpen. Wel effectief. De stakers kregen hun zin, de RET betaalde de rekening. Wat ook dwarszat was dat ik me openlijk in verlegenheid gebracht voelde. Veiligheid in het openbaar vervoer was langzamerhand mijn specialiteit geworden. Bekenden begonnen meewarig bij Han te informeren of het wel goed met me ging, sommige medewerkers lachten me openlijk uit omdat ze hun zin hadden gekregen. Eerlijk gezegd kon de perfectionist in mij daar slecht tegen.

Na het urenlange debat in de gemeenteraad vroeg ik me voor het eerst serieus af of ik wel bij de RET wilde blijven werken. Natuurlijk dacht ik er wel eens over na om wat anders te gaan doen. Wie niet? Maar verknocht aan Rotterdam, de RET en altijd aan het werk was het makkelijker om gewoon door te gaan. De staking zette me aan het denken. Ik ben helemaal geen type om in de put te zitten, integendeel. Nu ging ik met grote tegenzin naar het werk. Had even geen zin meer om de tram te nemen. Maar wat wilde ik dan? Soms is een flinke tik nodig om de koers radicaal te verleggen. Een ideaal dat ik sinds mijn studententijd koesterde was om correspondent te worden. Ergens anders wonen, die wereld leren kennen en daar over schrijven. Als dochter van een bevlogen neerlandicus kreeg ik liefde voor taal en schrijven met de paplepel ingegoten. Altijd aan het lezen en hongerig naar nieuws, verslond de reportages en achtergrondartikelen van buitenlandcorrespondenten. Dat was wat ik ook wilde. Ik studeerde sociale geografie van ontwikkelingslanden en wilde graag naar Latijns-Amerika. Leerde een tijdje Spaans. Vanwege een revolutie ging het geplande veldwerk niet door, gevolg een switch naar een andere richting binnen sociale geografie. Mijn eerste baan was bepalend. Ik ging werken bij de gemeente Rotterdam, van het één kwam het ander. Soms knaagde het idee van de journalistiek. Toen we een vakantie doorbrachten in het Caribisch gebied, wilde ik daar bij wijze van spreken meteen blijven. Een fascinerende regio met totaal verschillende eilanden, herkenbaar aan de eeuwenoude voetstappen die Engeland, Frankrijk, Spanje en ook Nederland daar hebben achtergelaten. Ja, ik wilde wat anders in maart 2003, correspondent worden. Natuurlijk wist ik dat er in Nederland steeds minder belangstelling is voor buitenlands nieuws, dat kranten op het aantal correspondenten bezuinigen. Artikelen moeten korter. Ik maakte me geen illusie dat een krant mij naar Zuid-Amerika zou sturen. Maar waarom niet beginnen in het tropische deel van het Koninkrijk? De Nederlandse Antillen en het Caribisch gebied. Geen directeur bij het openbaar vervoer, maar het onzekere bestaan van een freelance correspondent. Een avontuur, zeker, maar ook nu of nooit. Precies twee weken na de staking ontvouwde ik ‘s avonds thuis mijn plan. Was verrast toen Han resoluut zei: ‘als jij dat wil doen we dat’.

Om het financieel onzekere bestaan van een freelancer mogelijk te maken, moest het huis verkocht. Een groot en eigenhandig in oorspronkelijke staat gerenoveerd pand aan de Mathenesserlaan. Geen courant object volgens de makelaar, verkoop kon wel een tijdje duren. Langzaam keerde ook het plezier in het werk terug, ik meed tram en metro niet langer. We hadden geluk, binnen een paar maanden werd de verkoop van het huis beklonken. Een goed moment om mijn collega’s te vertellen dat ik van plan was om binnen twee jaar naar het buitenland te vertrekken. Mijn motivatie werd nog wel op de proef gesteld. In juni 2004 kreeg de RET een nieuwe algemeen directeur die me vroeg directeur Exploitatie te worden. Een fantastisch aanbod. Verantwoordelijk voor metro, tram, bus, verkeersleiding en al het toezichthoudend personeel. Terug naar de corebusiness van het bedrijf, daar waar mijn hart lag. Wanneer het geen bezwaar was dat ik geen blijvertje was, wilde ik de klus wel doen. Graag zelfs. De organisatieadviseurs van Mc Kinsey kwamen de RET doorlichten. Adviseerden ingrijpende bezuinigingen, minder personeel, te beginnen bij de directie. De functie van directeur Exploitatie bleef bestaan en eind 2004 moest ik een definitieve keuze maken. Blijven of weggaan. Het aanbod van de RET was verleidelijk, de druk om te blijven groot, maar het avontuur lonkte. Bovendien afspraak is afspraak, ik wilde niet een soort ‘Heintje Davids’ worden. We besloten om op 1 juli 2005 te vertrekken. Met het Rotterdams Dagblad maakte ik de afspraak dat ik als Antillen-correspondent voor de krant zou gaan werken. Liep een paar avonden mee op de redactie, kocht handboeken journalistiek. Las zoveel mogelijk over de Antillen. Boeken en verhalen van correspondenten over hun standplaats. Als proeve van bekwaamheid schreef ik alvast een groot achtergrondartikel voor de weekendbijlage. Iedereen tevreden. Tot op het allerlaatste moment werkte ik. Bij mijn afscheidsetentje met de wethouder had ik me laten overhalen nog een laatste presentatie te geven over de invoering van de ov-chipkaart. Een onhandig tijdstip, een paar uur voor vertrek naar Schiphol. Maar ik was zo lang bezig geweest met het project, het was ook wel passend om dat als laatste daad in mijn ambtelijke carrière te doen. Nog even zwaaien naar de vriendelijke portiers van het stadhuis die ik al jaren kende. Een kwartiertje later waren we op weg naar een nieuw leven.

Deel 1

Island in the Sun

Standplaats Bonaire

De alleraardigste donkere oudere dame op Sint Maarten verraste me. ‘De mensen hier hebben een hekel aan Nederland, maar een nog grotere hekel aan Curaçao.’ We waren al tien dagen op Sint Maarten. Op zoek naar een nieuwe woonplaats. Aruba en Curaçao kenden we al, het negenhonderd kilometer noordelijker gelegen Sint Maarten nog niet. Iedere dag kocht ik kranten in haar winkeltje. Maakte een praatje. In het Engels, de voertaal op het eiland. Terloops kwam ze erachter dat ik uit Nederland kwam en ineens spraken we Nederlands met elkaar. Zij had twintig jaar in Nederland gewoond, had een goede baan als directiesecretaresse. Was teruggekeerd naar het eiland om haar zieke moeder te verzorgen. Met pijn in het hart had ze Nederland achter zich gelaten. Ze vertelde dat de meeste mensen haar verknochtheid aan Nederland niet begrepen.

Ik had al eerder gemerkt dat het voormalige koloniale moederland hier niet bepaald geliefd was. De gelovige uitbater van een klein restaurantje vroeg ik wat over de vele illegale immigranten op het eiland. Priemende donkere ogen. Hoezo illegaal? De mensen van Caribische eilanden zijn allemaal welkom, horen hier. ‘U bent als blanke juist illegaal.’ Einde gesprek. Op het eiland was grote onrust in het onderwijs. De Antilliaanse regering, gezeteld op Curaçao, weigerde om het vakantiegeld van docenten op Sint Maarten uit te betalen. Het geld dat het personeel had gespaard bleek de minister van Financiën aan wat anders te hebben besteed. Dat heette eufemistisch een kasritme probleem. Sorry, we hebben uw geld gebruikt om een rentebetaling te doen, over een paar weken bent u aan de beurt. Ik kon me de verontwaardiging levendig voorstellen. Stel dat in Rotterdam het personeel van een deelgemeente op zijn vakantiegeld zou moeten wachten omdat de gemeente Rotterdam het geld voor de betaling van een openstaande rekening had gebruikt. Maar wel zijn eigen personeel zou uitbetalen. Ongehoord. De handelswijze van een regering die in een noodlottige spiraal van torenhoge, niet meer af te lossen schulden, terecht is gekomen. Geen wonder dat Curaçao als vijand werd gezien. Nog iets dat opviel. Het Nederlandse Sint Maarten deelt het eiland met Saint Martin, een overzees departement van Frankrijk. De wegen in het Nederlandse deel verkeren in erbarmelijke staat, het Franse deel is als een stukje Frankrijk in de tropen. Met keurige goed onderhouden wegen en een postkantoor zoals in het moederland. Wat een verschil.

Op Sint Maarten besefte ik dat de eilanden op afstand, vanuit Nederland, één geheel lijken. Schijn bedriegt. Want niet alleen op Sint Maarten was er een anti-Curaçao stemming, ook op de andere eilanden. Een interessante invalshoek. We besloten om niet op Curaçao te gaan wonen, maar op een van de andere eilanden. Maar welk? Het dynamische, rommelige, op Amerikaanse toeristen gerichte Sint Maarten viel af, veel te druk. Iedere dag files. De keus viel uiteindelijk op Bonaire, het minst bekende van de ABC-eilanden. Een verlegen muurbloem waar nauwelijks iemand naar omkeek. Ik kwam er voor het eerst in november 2003 en werd geraakt door de ongerepte authentieke uitstraling van het eiland. Bijzonder. Het duurde even voordat ik zag wat anders was. Op veel Caribische eilanden bepalen toeristen het straatbeeld, op Bonaire niet. De relatief geïsoleerde positie heeft er voor gezorgd dat de lokale cultuur, de manier van leven, goed bewaard is gebleven. De bevolking koestert liefdevol zijn historische en culturele tradities. Niet voor toeristen maar voor zichzelf. Ook de natuur, onder en boven water, is onaangetast gebleven. Iedereen, bekenden en onbekenden, groet elkaar. Waar vindt je dat nog? Gelovig ook. Auto’s met grote stickers die getuigen van vertrouwen in de Heer. Konfiando den Dios. In 2005 woonden er 12.000 mensen, in 2012 16.500. Nog steeds een dorp vergeleken met het mondaine Aruba (110.000 inwoners) en het kosmopolitische Curaçao (150.000 inwoners). Maar wel een dorp met een internationale luchthaven, een zeehaven en een ziekenhuis. Curaçao ligt op een kwartiertje vliegen, je bent sneller op Curaçao dan vanuit Rotterdam in Den Haag. We gingen op zoek naar woonruimte. Ik viel als een blok voor het laatste huis waar de makelaar ons mee naartoe nam. Het eerste wat ik rook toen we de hoge woonkamer binnenkwamen was de doordringende geur van een brandende spiraal Plagatox. Tegen de muggen. Het schoteltje stond naast de inwonende oma van het gezin, die loom bewegend in haar schommelstoel de bezoekers vanuit haar ooghoeken scherp in de gaten hield. Terwijl foto’s uit mijn favoriete interieurboek Caribbean Style and Architecture door het hoofd schoten, moest ik mijn uiterste best doen tijdens de rondleiding een achteloze, vaag geïnteresseerde indruk te maken. Een echt tropenhuis, gele muren, wit houtwerk en achter een grote veranda. Bij het tekenen van het koopcontract kregen we te maken met een verrassend lokaal element: de witte mieren bepaling. Mochten die er zijn, in fundering of houtwerk, dan heeft de koper pech. Witte mieren, ook wel termieten genoemd, zijn uitgesloten van verborgen gebreken. Een waar spookbeeld voor iedere huizenbezitter. Hongerig naar hout vreten de beestjes zich door deuren, ramen en dak. Lastig weg te krijgen en reparatie kost handenvol geld.

Wij kochten het huis toen Bonaire nog een rustig en dromerig eiland was met betaalbare huizenprijzen. Een paar jaar later was dat voorgoed voorbij.

Island in the Sun

This is my island in the sun
Where my people have toiled since time begun
I may sail on many a sea
Her shores will always be home to me

(Eerste couplet van Island in the Sun, 1957)

Island in the Sun. De legendarische titelsong van de gelijknamige Amerikaanse film bezorgde Harry Belafonte wereldfaam als vertolker van de swingende Caribische calypso muziek. De in New York geboren Belafonte, zoon van een Jamaicaanse moeder en een vader van Martinique, schreef en zong niet alleen de titelsong maar speelde ook één van de hoofdrollen. De film, met de intrigerende ondertitel the sun hides many things, speelt op een fictief Caribisch eiland tijdens de koloniale periode. Al voor de première was de film een grote sensatie vanwege de eerste interraciale kus op het witte doek. Tenminste, dat was de bedoeling. Want de scène waarin de zwarte Belafonte en de blanke hoofdrolspeelster elkaar omhelzen haalde de definitieve rolprent niet. Te choquerend voor het publiek in de Verenigde Staten waar in die tijd zwarte kinderen in de zuidelijke staten niet naar een blanke school mochten.

Op Bonaire is Harry Belafonte een begrip. De beroemde zanger kwam er voor het eerst in de jaren zestig. Hij viel als een blok voor het ongerepte eiland, omringd door kristalhelder water waar toen een paar duizend mensen woonden. Samen met zijn zakenpartner, de Arubaan Maurice Neme, kocht hij grond, vooral aan de zuidwestkust waar ze een villawijk wilden bouwen. Zelfs het onbewoonde eilandje Klein Bonaire aan de overkant van de baai van Kralendijk, werd hun eigendom. Belafonte haalde bekende vrienden als acteur Roger Moore over om ook grond te kopen. Uiteindelijk kwam van de ambitieuze plannen niet veel terecht en het zakenduo verkocht de Bonairiaanse bezittingen. Hun achternamen lieten ze voorgoed achter in Belnem, de woonwijk ten zuiden van Flamingo Airport. Wij kregen de geschiedenis van die de nieuwsgierigheid prikkelende naam meteen te horen toen we een huis kochten in deze buurt. Niet alleen Belnem en Bellafonte, een chique appartementencomplex aan zee, herinneren aan de beroemde zanger. In reisgidsen en op websites is vaak te lezen dat Harry Belafonte Island in the Sun schreef met Bonaire als inspiratie. Hij keek vanuit een vliegtuig naar het eiland en daar was de ingeving. Een tot de verbeelding sprekende anekdote, zeker. Jammer genoeg niet juist. Dat ontdekte ik al snel toen ik op zoek ging naar het verhaal achter het verhaal. De film was al jaren uit toen Belafonte in de jaren zestig het eiland ontdekte. Maar eigenlijk doet dat er niet toe. Het idyllische Bonaire van toen had gemakkelijk het decor kunnen zijn voor Island in the Sun. Wél waar was de prikkelende ondertitel van de film: the sun hides many things. Daar kwam ik pas later achter.

Barefoot elegance

Bonaire, bijna twee keer zo groot als Texel. Een van de minst bevolkte eilanden in het Caribisch gebied. Met 288 vierkante kilometer het tweede eiland van de Antillen, alleen Curaçao is groter. Bonaire is het meest oostelijke van de Nederlandse Benedenwindse eilanden, Curaçao ligt op zeventig kilometer, Aruba op honderdnegentig kilometer. De afstanden zijn van luchthaven naar luchthaven, veerverbindingen zijn er niet. De ABC-eilanden liggen voor de kust van het Zuid-Amerikaanse vasteland, de Venezolanen zijn buren. De vorm van Bonaire heeft nog het meeste weg van een boemerang, van noord naar zuid bedraagt de grootste afstand veertig kilometer, de breedte varieert van vijf tot vijftien kilometer. Kavels zijn ruim, huizen meestal gelijkvloers. Harry Belafonte was een van de weinige investeerders die al vroeg brood zag in het eiland. Nu is het toerisme de belangrijkste economische sector. Toeristen komen af op de rust en de natuur, gaan geruisloos hun gang. De grootste schat van het eiland zijn de koraalriffen die het eiland omzomen. Sinds 1979 is de zee rond Bonaire een natuurreservaat. Ankeren, speervissen, zelfs aanraken van het koraal is verboden. Duikers mogen geen handschoenen dragen. Dankzij die vooruitstrevende bescherming horen de koraalformaties tot de best geconserveerde ter wereld. Een tropisch aquarium, zo is de azuurblauwe zee met turquoise randen nog het beste te beschrijven. Met kleurrijke vissen, grote schildpadden en soms dolfijnen die boven de golven springend langs de kust trekken. Het water is kristalhelder. Betoverend. De unieke onderwaterwereld trekt al jarenlang snorkelaars en duikers aan van over de hele wereld. Divers Paradise. De bijnaam van Bonaire, terug te vinden op de kentekenplaat van iedere auto. Het bijzondere van duiktoeristen is dat ze overdag onder water zijn en ’s avonds na het diner te moe om nog een avondje te gaan stappen. Behalve restaurants en cafés is er dan ook geen uitgaansleven. Geen discotheek of nachtclub. De bioscoop is wegens gebrek aan klandizie gesloten. Wie toch een avondje uit wil kan terecht bij de twee casino’s die vooral lokale clientèle trekken.

Zo spectaculair en mysterieus als Bonaire onder water is, zo weinig voldoet het eiland boven water aan het idyllische plaatje van een tropisch eiland met brede spierwitte stranden en wuivende palmen. Reisgidsen vergelijken Bonaire vaak met Arizona: droog, rotsig, met lage stekelige begroeiing en talloze metershoge zuilcactussen. Het savanne-achtige landschap is ruig en onherbergzaam. Bonaire is een stoer eiland, waar de pick-up truck het belangrijkste vervoermiddel is. De lieflijke kant is de westkust, uit Florida en Venezuela geïmporteerde palmen in de tuinen van hotels en huizen zorgen voor een onmiskenbare tropische uitstraling. De hoofdstad is Kralendijk, een verbastering van de ‘koralendijk’ waarop de eerste huizen zijn gebouwd. Rond Kralendijk, in de volksmond Playa, liggen de wijken waar de meerderheid van de autochtone bevolking woont. Vlakbij Flamingo Airport ligt het 750 meter lange Donkey Beach met één van de weinige natuurlijke zandstranden. Tussen de inheemse bomen en struiken die maandenlange droogte kunnen verdragen staat een enkele palm. De strook zand is slechts enkele meters breed. In het weekend is Donkey Beach de favoriete plek voor een dagje uit met de familie. Overdag luieren in de hangmat tussen de mangelbomen, tegen de avond gaat de barbecue aan voor het roosteren van vers gevangen vis. Hier begint de EEG-Boulevard, de smalle kustweg naar het zuiden. De naam zegt het al, de weg is in de jaren zeventig met geld van de Europese Gemeenschap aangelegd. De waarde van huizen pal langs de kust is in een paar jaar tijd explosief gestegen. Ook kleine eenvoudige huizen, met een dak van zinken of eterniet platen, verwisselen voor minimaal 1 miljoen dollar van eigenaar. Duurdere huizen kosten miljoenen. De Nederlandse ontwerper Piet Boon bouwt hier zijn, bij Bekende Nederlanders populaire, beach houses. Hoekige villa’s in een voor het eiland uitzonderlijke moderne bouwstijl met grijze muren, veel hout en dakranden van palmbladeren. Een paar kilometer verder is de ingang van het zenderpark van het Amerikaanse Trans World Radio dat vanaf deze plek al veertig jaar de christelijke boodschap in huishoudens in Noord- en Zuid Amerika brengt. Daarna voert de weg door het lage en lege zuiden, langs de zoutpannen waar het hete en droge klimaat natuurlijke zoutwinning mogelijk maakt. Sinds in 2000 het Nederlandse AKZO het eiland verliet, exploiteert het Canadese Cargill de zoutpannen. Een wonderschone omgeving. Links van de weg kleuren de eindeloze zoutbassins afhankelijk van de kristallisatiegraad van het water van lichtroze naar purper. Rechts van de weg glinstert het turquoise water van de Caribische zee, een visser met panamahoed deint met zijn kleine witte bootje op de golven. Het enige reliëf in deze omgeving wordt gevormd door zoutbergen, klaar voor transport per schip naar Noord-Amerika. Soms, wanneer de blauwe lucht wolkeloos is, weerspiegelen de zoutbergen in het water van de zoutbassins. Her en der staan roze en oranje flamingo’s. Leeftijd bepaalt kleur, oudere flamingo’s zijn diep roze tot oranje. Neurotisch bewegend met hun lange halzen zoeken ze in het zoute water naar voedsel. In de verte ligt het Pekelmeer, slechts voor een enkeling toegankelijk, een van de weinige broedplaatsen voor flamingo’s op het westelijk halfrond. De schuwe flamingo’s zijn rustzoekers, wordt die verstoord, dan vertrekken ze. Jaren geleden slaagde een stel honden erin om bij het Pekelmeer te komen, de paniek onder de broedende flamingo’s was groot. Het duurde zeven jaar voordat de vogels het aandurfden weer te nestelen.

Maar niet alles is bekoorlijk in deze omgeving. Witte en gele slavenhutten herinneren aan de barre omstandigheden waarin het zout, bestemd voor het pekelen van de Nederlandse haringvangst, vroeger werd gewonnen. Het werk in de zoutpannen was zwaar, sommige slaven werden blind door de reflectie van de felle zon in de spierwitte zoutkristallen. De slavenhutten, die zo laag zijn dat je er alleen in kunt liggen, fungeerden als doordeweeks verblijf. De slaven woonden ver van hun werk vandaan. Eerst in Rincon, dertig kilometer naar het noorden, maar omdat dat wel erg ver lopen was, werden ze later overgebracht naar het dorpje Mundo Nobo. Nu de wijk Tera Korá. Nog steeds een stevige woon-werk wandeling van vijftien kilometer. Zeker omdat slaven blootsvoets liepen, schoenen waren verboden. Als herinnering aan de omstandigheden waarin hun voorouders leefden loopt jaarlijks een groep van vele honderden wandelaars de route van de slavenhutten naar Rincon. Voor wie dat in de tropische hitte te zwaar is, fietsen mag ook.

Voorbij de slavenhutten moet op de zuidpunt het lichtbaken van de Willemstoren voorkomen dat schepen op de rotsige kust te pletter slaan. Tegelijkertijd neemt hier de wind toe, de zee wordt ruw, hoge golven beuken schuimend op de rotsige kust. Dit is de wilde kust, de wild side. Net als de andere eilanden in het Caribisch gebied heeft de oostkust dankzij de bijna altijd waaiende straffe noordoostpassaat een woest karakter, stromingen en golven zijn hier levensgevaarlijk.

De EEG-Boulevard eindigt in het oosten bij Sorobon, misschien wel het meest paradijselijke stukje van het eiland. Hier omzomen uitgestrekte heldergroene mangrovebossen de lichtblauwe lagune van Lac Cai, de kraamkamer van vele vissoorten. Oogverblindend. Het zeewater kabbelt geheimzinnig tussen de luchtwortels. Sorobon is ook dé plek om te surfen, bijna altijd zijn er surfers die oefenen op adembenemende freestyle acties. Het ondiepe heldere water maakt het gemakkelijk om na een val zo weer op de plank te stappen. De surfschool levert jaarlijks wereldkampioenen in alle leeftijdsklassen. Waar in Nederland jongens een beroemde voetballer willen worden, droomt de lokale jeugd op Bonaire, zwart en blank, van een carrière als professionele surfer. Vanaf Sorobon loopt de hoge rotsige kust tientallen kilometers naar het noorden, hier en daar loopt een onverharde weg. Enorme rotsblokken, honderden meters van de kust, verraden de geweldige kracht van de tientallen tsunami’s die de afgelopen eeuwen het Caribische gebied overspoelden. In de kale omgeving van Bolivia, genoemd naar een oude plantage, staat vlak bij de grillige kustlijn een wit houten kruis met een krans van kunstbloemen. In juli 2005 zijn op deze plek twee jonge broers geliquideerd.

Aan de westkust loopt de enkele meters boven de zeespiegel gelegen smalle ‘toeristenweg’ naar het heuvelachtige noorden. Aan het begin van deze scenic road staan de laatste huizen van de exclusieve wijk Sabadeco. Welgestelde Nederlanders en Amerikanen bezitten hier grote villa’s. Langs de smalle weg zijn veel duikplekken te vinden, zwarte letters op geel geverfde stenen markeren bekende locaties als Thousand Steps en Karpata. Aan de landzijde rijzen grillige rotsformaties op, de begroeiing is voor Bonairiaanse begrippen weelderig. De schilderachtige omgeving doet denken aan de Franse Provence. In het noorden van het eiland ligt het Nationale Park Washington-Slagbaai. Pal naast het natuurgebied ligt de olieopslag van de Bonaire Petroleum Company, eigenaar is de Venezolaanse staatsoliemaatschappij Petróleos de Venezuela. De olie in de lichtgroene terminals komt uit het buurland, olietankers varen af en aan. De toeristenweg eindigt in het binnenland, bij het karakteristieke inheemse dorp Rincon. Midden in een vallei. Hier koesteren de 1800 inwoners, merendeels afstammelingen van slaven, nog lokale tradities en gebruiken die van oud op jong worden overgedragen.

Iets buiten het dorp ligt het Mangazina di Rei, het Pakhuis van de Koning. Anders dan op de andere eilanden waren de meeste slaven op Bonaire eigendom van het Nederlandse koloniale bestuur. Slaven van de Koning. Op zaterdag kregen ze in het pakhuis hun wekelijkse rantsoen. Tegenwoordig is het Mangazina di Rei een openluchtmuseum waar de geschiedenis tot leven wordt gebracht. De hoofdweg tussen Rincon en de hoofdstad Kralendijk is een twintig kilometer lange onverlichte tweebaansweg, automobilisten moeten permanent op hun qui-vive zijn voor plots uit het struikgewas opdoemende ezels. De weg is zonder belijning, met gaten en scheuren. Sabadeco en enkele recent gebouwde villabuurtjes zijn de enige wijken waar alle wegen zijn geasfalteerd én goed onderhouden. Een ongekende luxe. Het wegennet op de rest van het eiland bestaat maar gedeeltelijk uit asfalt- en betonwegen, het merendeel niet onderhouden, na de regentijd vol met gaten. Er zijn veel onverharde wegen, met een beetje geluk geëgaliseerd, vaak niet. Honderden huizenbezitters, van kleine eenvoudige huisjes tot luxe villa’s, snakken al jaren naar de verharding van de dirt road, de zandweg voor hun deur. Tenzij lid van de juiste politieke partij is de kans daarop niet bijster groot.

Een bijzonder eiland. Bonaire laat geen tussenweg. Toeristen worden op slag verliefd en komen jaarlijks terug. Of ze vinden het eiland helemaal niets en zijn blij dat de vakantie erop zit. De laatste gouverneur van de Nederlandse Antillen, Frits Goedgedrag, noemde Bonaire eens het eiland van de barefoot elegance. Een tot de verbeelding sprekende beschrijving. Goedgedrag weet waar hij het over heeft. De lange ascetisch ogende Goedgedrag is een van de ‘grote zonen’ van Bonaire. Hij is op Aruba geboren uit Bonairiaanse ouders, werkte voordat hij geroepen werd tot het hoge ambt van plaatsvervanger van de Koningin, op Bonaire als eilandsecretaris en gezaghebber.

Bekijk de foto’s bij dit hoofdstuk op:

www.flickr.com/photos/uitgeverij_village/collections