VERWEESDE KUDDE

Ronald A.R. Aarsen

VERWEESDE KUDDE

UITGEVERIJ VILLAGE

Als makke schapen

schikte de verloren

en verweesde kudde

zich in het onvermijdelijke,

want

evenzo als de zon,

die opkomt in het Oosten

en ondergaat in het Westen,

is het lot der volkeren.

Ach, wie vermag het tij te keren

dat eind’loos tegen de oevers slaat?

VERWEESDE KUDDE

Ronald A.R. Aarsen

isbn 9789461851154 paperback

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk oktober 2015

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Coverafbeelding: Sienna Design (siennadesign.nl)

Van dezelfde schrijver:

De Kanselier, nomade voor het vaderland.

Uitgeverij Village

een imprint van VanDorp Uitgevers

Postbus 42

3956 ZR Leersum

www.vandorp.net

info@vandorp.net

Copyright © 2015 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers

Copyright © 2015 Ronald Aarsen

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Na onze terugkomst in Nederland, na meer dan 30 jaar in het buitenland gewerkt te hebben, viel de multiculturele samenleving zoals die zich tijdens onze afwezigheid had ontwikkeld, ons in het begin niet eens op. Doordat we in een groot aantal ontwikkelingslanden gewoond en gewerkt hadden waren we gewend aan al die verschillende culturen, elk met zijn eigen gewoonten en gebruiken.

Omdat mijn echtgenote na terugkomst als vrijwilliger voor Vluchtelingenwerk Nederland ging werken, kwamen we er al snel achter dat er in de Nederlandse samenleving tegenover vreemdelingen dikwijls enige reserve bestond. In diverse gesprekken kwam dat vaak op onaangename wijze naar voren.

Ik had al een paar jaar het idee om mijn gedachten daarover op papier te zetten. Uitgaande van de veronderstelling dat in de toekomst het aantal asielzoekers en vluchtelingen zou toenemen, nam ik als onderwerp het thema dat het verschil in cultuur tot segregatie zou leiden. Een van de oorzaken daarvan is, en niet alleen naar mijn mening, de kloof die helaas nog steeds bestaat tussen de islam en het christendom.

Mijn vurige hoop is dat in de nabije toekomst de toenadering en het begrip tussen alle bevolkingsgroepen in ons land, in tegenstelling tot de afloop in dit boek, wel succesvol zal zijn.

Ik schreef dit verhaal in het voorjaar van 2015. Wie had kunnen denken dat nu, in de herfst van hetzelfde jaar de stroom vluchtelingen zo dramatisch toe zou nemen?

Ronald A.R. Aarsen

Colmschate

oktober 2015

Proloog

Vervuld van weemoed en verdriet kijk ik naar de felle banen van licht die als de wieken van een molen door het duister van de nacht hoog boven mij voorbijflitsen. Hun gelijkmatige ritme van vijf seconden is geruststellend in tegenstelling tot het gejaagde kloppen van mijn hart. Mijn borst verkrampt als ik denk aan de gebeurtenissen van de afgelopen weken en de gewelddadige apotheose in de afgelopen uren. Hoe kan de loop van een mensenleven in een dergelijk korte tijdspanne op zijn kop worden gezet? Hoe kan het ene leven zo onverwacht en zo wreed worden beëindigd en het andere gespaard?

De oude vierkante bakstenen vuurtoren, die talloze zeevarenden door deze woelige en gevaarlijke wateren heeft geloodst, laat mij en mijn metgezellen de weg zien naar een nieuw begin. Ik kijk omhoog en volg met mijn ogen de vinger van licht die door de laaghangende nevelsluiers nauwelijks word gedempt en naar de toekomst wijst.

Ik klem mijn handen om de reling die nat is van de zeemist en probeer mijn kalmte te hervinden en tot rust te komen. Het is nu maandag 24 oktober, maandag de eerste dag van de schepping van hemel en aarde. Het is even na middernacht en terwijl we koers zetten naar open zee gaan mijn gedachten terug naar het begin. Hoe kort geleden is het nog maar dat deze afschuwelijke geschiedenis een aanvang nam. Om precies te zijn: hij begon op dinsdag 27 september de dag dat Richard van Buren mij op het Ministerie van Buitenlandse Zaken aansprak en me de ogen opende.

1

In de eindeloze, onmetelijke donkere uren van de nacht, voordat de overbekende klik van de luidspreker klonk, had ik nog lang wakker gelegen; me telkens rusteloos van de ene op de andere zijde draaiend. En nadat ik ten slotte zuchtend op mijn rug was gaan liggen, had het heimelijke gesprek met Richard, dat me niet had losgelaten en hinderlijk door mijn hoofd was blijven spoken, zich opnieuw van voren af aan als in een doorlopende film voor mijn geestesoog afgespeeld.

Hoe langer ik over onze ontmoeting had nagedacht hoe meer ik er van overtuigd was geraakt dat ik me, alleen al door naar mijn oude vriend te luisteren, op glad ijs had gewaagd. Was ik zo gemakkelijk te beïnvloeden of was hij ondanks zijn aarzelend en gefluisterd betoog zo geloofwaardig?

Natuurlijk had ook ik de laatste jaren, maar vooral de laatste weken sinds ik was teruggekeerd in Nederland, me verbaasd hoezeer onder het juk van zachte tirannie het leven niet alleen in mijn vaderland maar in heel Europa was veranderd. Die veranderingen werden voor zover ik waarnam door de lusteloze en onverschillige autochtone bevolking nauwelijks meer opgemerkt. Ik nam aan dat de meesten aan hun dagelijkse sleur al meer dan genoeg hadden en ik had tot nu toe niets gehoord of gelezen over protesten. Ik keek in het voorbijgaan naar hun gezichten, ze waren leeg met de blik naar binnengekeerd en ze liepen niet, ze sloften. Geen openlijk of lijdelijk verzet laat staan enige weerstand of rebellie kwam in hun koppen op.

Kijkend door het nieuwe venster op de werkelijkheid dat me door Richard werd voorgehouden zag ik met toenemende verbijstering een levenswijze die tegenwoordig door iedereen in dit westerse deel van de wereld als normaal werd beschouwd. Welbeschouwd in het grootste deel van de overgebleven geciviliseerde wereld.

Daarbuiten was de situatie per regio, land of continent weer verschillend en streden diverse bevolkingsgroepen en aanhangers van allerlei geloof- of politieke overtuigingen op weerzinwekkende manieren met elkaar om de macht, om de absolute heerschappij in hun deel van de wereld. Ontvoering, verkrachting, marteling, onthoofding, genocide, geen middel werd door opgefokte krijsende barbaren geschuwd om hun doel te bereiken, hun eigen heilstaat gebouwd op bloed.

En Europa? Een geciviliseerd continent? Het idee alleen al, ik moest er om lachen als het al niet om te huilen was.

Ik had me beslist ongemakkelijk gevoeld bij Richards juiste constatering dat een duister net zich in de loop van de afgelopen tientallen jaren ongemerkt om ons had gesloten. Dat we met open ogen in die doodlopende fuik waren gezwommen. Dat ook ik, net als alle anderen me willoos - of was het gemakzuchtig? - had neergelegd bij de ongewilde, nee ongewenste ontwikkelingen in de westerse samenleving die zich in de voorbije decennia sluipend hadden voltrokken. Waren wij, zoals Richard het uitdrukte, als kreeften langzaam gekookt en ons niet voldoende bewust geweest van alle veranderingen die onopgemerkt en heimelijk deel van ons leven en levenswijze waren geworden?

Ik schrok van het onverhoedse geluid, de harde klik die me abrupt uit de halfslaap wekte waarin ik die nacht neerslachtig door het pessimisme van Richard en mijn eigen sombere overpeinzingen uitgeput was verzonken. Mijn oogleden waren nog dik en zwaar, even zwaar en traag als mijn geest die zich aan de slaap trachtte te ontworstelen.

Door de halfopen ramen, waar het vroege ochtendlicht aarzelend door de kieren van de sleetse overgordijnen naar binnen kroop, klonk zoals altijd na het de klik van de schakelaar eerst het zachte zoemen van de stilte voordat de heldere stem van de muezzin het overbekende haja ilal-salah, kom tot het gebed, reciteerde. Het gebed van de dageraad, de Fajr, dat over de daken van de stad golfde en in de verte als een verre echo werd overgenomen, herhaald en teruggekaatst.

De Azaan mengde zich met dezelfde gebeden die van verder weg kwamen, die vanuit de luidsprekers in andere wijken van de uitgestrekte stad kwamen overwaaien. Het klonk rustgevend als golven die in volkomen symmetrie loom naar de kust rollen, breken en vervolgens op het strand vervloeien. Ik raakte er na een paar dagen aan gewend en het stelde me tot mijn verbazing door zijn regelmatige herhaling en voorspelbaarheid gerust.

Na mijn terugkeer uit het verre Malawi had ik mijn routine behouden om bij het eerste ochtendgloren op te staan. Het niets verhullende schijnsel van de dageraad had Richard cynisch gezegd, waarbij hij me met zijn vinger in de borst prikte. Die weerkomst van het licht waarin onze afkeurenswaardige houding van berusting en bijna slaafse onderworpenheid langzaam zichtbaar was geworden. Het was in werkelijkheid de bloedrode dageraad van het Oosten zei hij waaraan wij werden onderworpen. Hij had me daarbij vorsend aangekeken en nadrukkelijk geknikt om zijn woorden kracht bij te zetten en te bevestigen.

De gewoonte om vroeg aan de dag te beginnen had ik me pas op latere leeftijd eigen gemaakt toen ik in de tropen werkte en ik wist nu niet beter. Jaren daarvoor, in wat wel een vorig leven leek, was ik altijd later uit bed dan Hélène mijn vrouw. We waren pas laat getrouwd en hadden geen kinderen toen ze plotseling, toen we al enkele jaren in Guatemala woonden, verdween.

Ik werkte in die tijd als kanselier op de Nederlandse ambassade en beheerde tevens een paar hulpprojecten in de regio. Daarna, veel later op andere posten, was ik enkel nog werkzaam als Financial Controller en vaak op pad.

Een rustig gezapig leventje waarin de jaren zonder noemenswaardige voorvallen voorbijgleden totdat Hélène op een dag niet thuis was.

Ons huis was vreemd stil en leeg toen ik na een paar dagen terugkwam van een inspectie van een project ergens in de binnenlanden. Ik had nog geen voet over de drempel gezet of ik wist al dat het huis onbewoond was, een lege huls. De leegte gaapte mij aan en ik liep aarzelend van kamer naar kamer. De sfeer was anders dan de afwezigheid van iemand die even boodschappen doet. Ik kan tot op heden nog het plotselinge besef van verlatenheid voelen, het gevoel van een wees die weet dat hij zijn ouders nimmer meer zal zien.

Hélène was nooit meer teruggekeerd of teruggevonden ondanks alle zoektochten en naspeuringen die door mij, de politie en andere instanties waren ondernomen. Naarmate de dagen weken en de weken maanden werden moest ik wel aannemen dat haar zeker iets fataals was overkomen. Verdwaald of ergens, wie weet waar, overleden, misschien wel vermoord dacht ik toen.

Of, vroeg ik mij in de dagen die volgden jaloers af, met iemand anders weggelopen? Onze verhouding was in die tijd al niet meer wat het eens geweest was. Goedbeschouwd pasten we al vanaf het begin niet bij elkaar.

Ik, liefhebber van de natuur die in zijn vrije tijd het liefst het regenwoud in trok om vogels te spotten. Bijvoorbeeld de vlucht van duizenden bonte papagaaien die dagelijks kwetterend vanuit de binnenlanden overvlogen op weg naar de mangrovebossen bij Cararas aan de kust in Costa Rica. Je kon ze al van verre horen aankomen. Of de kleine honing verzamelende kolibries die met gonzende vleugeltjes stil in de lucht voor een bloem hingen. De ontelbare veelkleurige vlinders met hun ragfijne patronen en niet te vergeten de schildpadden die tijdens de Arribados bij Tortuquero aan land kwamen om eieren te leggen. Soms, als ik geluk had kwam ik een gordeldier tegen of een zwarte vogelspin met felle oranje strepen op de harige poten.

Aan de andere kant Hélène Rijckevorsel, inderdaad die Hélène uit die overbekende familie, die eens opmerkte: ‘Ik wil overal wel met je heen als er maar een stopcontact voor mijn föhn is’.

Zou ze zijn gestorven na een ziekte of overleden na een ongeval of waren we gescheiden, wat in ons geval waarschijnlijker was, dan had ik ermee kunnen leven, verder kunnen leven en het langzaam laten slijten. Maar het gemis zonder dat ik wist wat er gebeurd was, de leegte die in mij achterbleef die ik nooit meer heb kunnen vullen bleef mij achtervolgen.

Ik stond moeizaam op van mijn doorwoelde bed en keek met walging rond in mijn troosteloze appartement. Op de automatische piloot volgde ik mijn dagelijkse routine terwijl mijn gedachten opnieuw afdwaalden naar het eenzijdige gesprek van de vorige dag.

Toen ik gisteren bij de kopieermachine die onder het vale licht van de tl-buizen op de gang van het Ministerie stond was Richard, die sinds een paar jaar bij de directie Azië werkt, bij me komen staan. We deelden het apparaat met een paar andere afdelingen en het was vroeger een geliefde ontmoetingsplaats om nieuwtjes en roddels uit te wisselen. De groenbruine vloerbedekking op de gang was even kaal als de verf op de muren. Het ministerie was al jaren op zijn retour en de weinige ambtenaren die er nog werkten leken even mismoedig als een dronkaard tegen sluitingstijd.

Ikzelf werkte sinds mijn terugkomst op de directie Afrika een paar deuren verderop. Een uitgebluste afdeling sinds de landen in het noorden van Afrika zichzelf hadden vernietigd en tot chaos waren vervallen. Alle mogelijke stammen en religies vochten met elkaar en de islamitische Staat tegen iedereen. Bezuiden de Sahara waren de landen teruggezakt naar hun eigen donkere middeleeuwen en daar heerste alleen nog barbarij. Alleen al om ze te bezoeken zou je de zendingsdrang en het elan van Livingstone of de moed van Stanley nodig hebben. En Zuid Afrika dat ik vanuit Malawi een paar keer had bezocht? Ook dat land was weer opgedeeld langs tribale lijnen. Transvaal was samen met Gauteng nog het enige boerenland waar de paar resterende blanken de beschaving in stand trachtten te houden, maar Kwazulu Natal, Swaziland, Mpumalanga en al die andere homelands waren ten prooi gevallen aan de moderne roofridders.

Richard van Buren, mijn collega met wie ik samen in dezelfde tijd, nu alweer bijna dertig jaar geleden bij het ministerie was gaan werken, keek me belangstellend aan toen hij naast me kwam staan. We hadden toen samen gesolliciteerd en samen het diplomaten klasje gevolgd.

Hij was maandagochtend 26 september van vakantie teruggekomen en ik had hem nog niet echt gesproken sinds hij terug was. Alleen een korte groet bij zijn rondgang langs de afdelingen om te laten zien hoe bruin hij was na zijn verlof. Hij was op Texel geweest omdat naar hij beweerde hij hier in Nederland dezelfde zooi kon zien als buiten de landsgrenzen en hij dan ook nog zo’n brabbeltaaltje moest verstaan, alhoewel dat volgens hem hier in Den Haag niet veel beter was.

Richard was duidelijk ouder geworden zoals veel van mijn collega’s van jaren geleden. Soms was het een schok om in hun gelaatstrekken in een flits mijn oude vrienden van vroeger te herkennen. Misschien werd het tijd dat ook ik eens goed in de spiegel keek.

Bij mijn vertrek naar mijn eerste buitenlandse post was Richard in Den Haag blijven hangen omdat hij bij nader inzien, naar hij beweerde, geen enkele ambitie had om zijn hele leven rond de wereld te trekken en er ook niet naar streefde om de hoogste sport van de ambtelijke ladder te bereiken.

Hij sloeg me amicaal op de schouder: “Hoi Alex, dat is lang geleden, kan je weer een beetje wennen aan het Ministerie? Hoe lang ben je eigenlijk buiten geweest? Zeker een stuk of vijf zes posten achter de rug dacht ik zo. En waarom ben je al zo snel, binnen een jaar uit Lilongwe teruggeroepen?”

Richard was zoals ik me van vroeger herinnerde nog steeds slordig gekleed en een pluk van zijn wat rossige haar viel half over zijn voorhoofd. In tegenstelling tot bij mij was er bij hem nog geen grijze haar te bekennen. Er liepen daarentegen plooien van zijn neus naar de mond en zijn onderkin was week geworden. Maar ook zijn gedrag was veranderd. Hij had een houding die ik niet van hem kende en me verbaasde. Zijn onbezorgde vrolijke zelf van jaren geleden had hij verloren. Hij had iets tobberigs over zich gekregen en praatte hartstochtelijk over wat hem kennelijk dwars zat. Ik zag dat er af en toe een spiertje in zijn ooghoek trilde.

Bedachtzaam had ik geantwoord: “Bijna twintig jaar Richard en, even tellen, vijf posten en een paar korte missies om ergens in te vallen.”

“En nee, het wennen valt zeker niet mee, ik ben nu bijna drie weken terug en er is hier zoveel veranderd. Van al die metamor- foses in Nederland en Europa heb ik weinig meegekregen, ik zat immers meestal op ambassades in ontwikkelingslanden. Je hoorde daar niet zo veel over wat er hier en in de rest van Europa gebeurde en sinds Hélène mijn vrouw vijftien jaar geleden verdween ben ik nauwelijks meer met verlof in Nederland geweest. Meestal bleef ik op mijn standplaats en maakte reizen in de omgeving.”

Over mijn onverwachte overplaatsing naar het ministerie had ik niet willen praten. Eerlijk gezegd had ikzelf geen flauw idee waarom ik was teruggeroepen naar Den Haag. De simpele werkzaamheden die mij waren toebedeeld waren kennelijk alleen bedoeld om me voorlopig bezig te houden en ver beneden mijn capaciteiten. Ik hoopte maar dat het inderdaad tijdelijk was.

Wat ik ook niet had gezegd was hoezeer ik geschokt was van al die veranderingen die zich in Nederland hadden voltrokken tijdens de tientallen jaren van afwezigheid. Geschokt ook van de mensen die gelaten hun dagelijkse werkzaamheden uitvoerden en zelfs de energie niet meer hadden om voor hun belangen op te komen. Het leek wel een bezet land in oorlogstijd waarin ik was teruggekeerd. De enkele dagen dat ik om de paar jaar Nederland bezocht voor een verplicht gesprek en overleg over de hulpprojecten op het ministerie waren die veranderingen me niet echt opgevallen. Of was ik er met oogkleppen op aan voorbij gelopen?

Ik vroeg Richard hoe het met zijn familie ging maar daar ging hij nauwelijks op in.

“Ja, wel goed. Sinds de kinderen de deur uit zijn is Len weer aan het werk gegaan.”

Er was even een stilte gevallen toen het Hoofd van de Directie Afrika, Lieke van Rooijen zonder te groeten voorbijliep. Ze keek stoïcijns voor zich uit maar aan haar houding was haar nieuwsgierigheid af te lezen. Richard bleef zwijgen tot zij aan het eind van de gang in haar kamer was verdwenen. Het was me opgevallen dat hij zich omdraaide en haar over zijn schouder met een niet te duiden blik nakeek. Ik dacht toen nog dat hij haar figuur bewonderde.

Ik nam me voor om eens met Lieke te gaan praten over wat nu eigenlijk de bedoeling was. Waarom was ik in haar directie geplaatst terwijl mijn specialiteit Zuid- en Midden-Amerika was? Op mijn voorlaatste post woonde ik in San Jose maar mijn werk voerde me langs alle projecten in de regio, zowel in Costa Rica zelf als Panama, Nicaragua en Guatemala. Het was dan ook onverklaarbaar dat ik vorig jaar van Costa Rica naar Lilongwe in Malawi was overgeplaatst. Ik had me vergeefs tot het uiterste verzet tegen een post in Afrika, maar het mocht niet baten. Misschien had het iets met mijn geheime opdracht destijds in Costa Rica te maken. Die had me langs een groot aantal projecten gevoerd voor een onderzoek over het islamitisch onderwijs in Midden-Amerika. Die rapportage had ik met een cynisch commentaar naar het departement gestuurd. Misschien was dat niet goed gevallen.

Toen Richard weer begon te praten kwam hij vlak bij me staan. Hij liet zijn stem tot een gefluister dalen en zei zich naar mij toebuigend: “Alex, ik ken je al vanaf we beiden bij het Ministerie gingen werken. Ik ken je zo goed dat ik je wel in vertrouwen kan nemen. Ik denk dat je, als je alles wat er de laatste tientallen jaren gebeurd is overdenkt, hoe de loop van de geschiedenis ons heeft gedwongen ons aan te passen je het met me eens zal zijn dat al die veranderingen geen verbeteringen zijn. Het is waar, er is nauwelijks nog oorlog, in Europa tenminste, of terrorisme, de economie draait redelijk, maar laat ik eerlijk zijn we zijn niet meer vrij. Niet meer vrij om alles te zeggen of te doen.”

Hij was daarna aan een lang verhaal begonnen dat ik met toenemend onbehagen had aangehoord en zei ten slotte, terwijl hij me onderzoekend aankeek: “Alex, er zijn een paar oud collega’s en vrienden binnen het Ministerie die er net zo over denken. We komen af en toe bij elkaar om onze zienswijzen uit te wisselen. Ik heb een tijdje geleden jouw naam genoemd en verteld dat je binnenkort terug zou komen op het departement. Ik heb ze gevraagd of ze het ermee eens zijn om je uit te nodigen een keer aan een bijeenkomst deel te nemen.”

Hij had me vragend aangekeken en toen ik langzaam had geknikt had hij zichtbaar opgelucht gezegd: “Mooi, ik laat je deze week weten waar en wanneer. Mocht ik verhinderd of afwezig zijn kan je ook contact opnemen met Thijs Warmerdam, of nee liever nog met Luuk Molenaar. Je kent hem wel van vroeger, hij is nu hoofd van het archief. Zij komen beiden ook naar die bijeenkomsten. Luuk zal wel ergens met je afspreken en je meenemen, ik houd het adres voorlopig nog even voor me, veiligheid voor alles. Enne, praat er voorlopig met niemand over, ook niet met Lieke van Rooijen, die is me te dik met de staatssecretaris.”

“Nou, zo vreemd is dat niet,” zei ik, “hij heeft toch de portefeuille van hulpprojecten in de derde Wereld? Ze zal bij hem wel om verhoging van het budget bedelen.”

“Jezus Alex, jij weet toch ook wel dat hij niet over de financiën gaat. Nee, er is iets tussen die twee wat ik niet vertrouw.”

2

Terwijl ik zat te ontbijten luisterde ik naar het nieuws op de kleine radio die op de ouderwetse eiken buffetkast stond. Ik had niet de moeite genomen de tafel te dekken maar aan het aanrecht een boterham gesmeerd en een theezakje in een kopje heet water gehangen.

De kleine en donkere tweekamerflat die ik voor een paar maanden had gehuurd tot ik zelf een huis had gevonden was spaarzaam gemeubileerd met meubels die zo te zien van de rommelmarkt kwamen. De gordijnen en vitrage waren vodden en mochten wel eens gewassen worden en het rafelige vloerkleed, dat het predicaat Perzisch geen eer aandeed, vertoonde slijtplekken. Grote bleekblauwe en roze bloemen domineerden het behang dat hier en daar vochtplekken had. De eigenaar van het appartement was een man uit de Oriënt die ergens in het buitenland voor een jaar of wat werk had aangenomen. De meeste koffers die ik nog niet had uitgepakt stonden in de slaapkamer aan de onbeslapen kant van het bed. Tegen beter weten in had ik de hoop om spoedig weer te vertrekken nog niet verloren.

Het weerbericht was niet best en ik trok mijn warme jas aan om naar kantoor te gaan. Mijn overpeinzingen die nacht hadden me nog niet helemaal losgelaten maar ik had ze voorlopig naar de achtergrond verdrongen. Het steile trappenhuis dat naar etensresten rook was donker, niemand had de moeite genomen om de kapotte lamp te vervangen.

Ik stapte naar buiten en duwde de onwillige voordeur in het slot. Het begon al duidelijk herfst te worden, een klamme grijze nevel hing in de straat en vormde druppeltjes op de spinnenwebben in het schriele bosje dat de stoep van de rijweg scheidde. Ik dacht dat het nauwelijks tien graden was. Een kille wind maakte het er niet beter op.

Zelfs in deze, nou ja relatief wat betere buurt lag overal rotzooi op straat. Niemand nam hier ook maar de moeite om iets op te ruimen, sterker nog wat je niet nodig had gooide je gewoon van je af. Het was er niet schoner op geworden sinds de massa-immigratie in het tweede decennium van deze eeuw toen Europa werd overspoeld met ontheemden, asielzoekers en vluchtelingen. Ik had lang genoeg in Midden-Amerika en Afrika gewerkt om gewend te zijn aan die mentaliteit. Maar wat ik niet begreep is dat dezelfde mensen, die nadat ze in Nederland aankwamen en zeiden dat dit de hemel op aarde was en zo schoon, onmiddellijk weer in hun oude gewoonten vervielen.

Ik huiverde en vroeg me af of het een even of een oneven dag was. Een blik op de nummerborden van de enkele geparkeerde auto’s leerde me dat het een oneven dag was en ook ik mijn auto vandaag moest laten staan. Ik had als bevoorrecht ambtenaar ten minste nog het privilege om een auto te mogen rijden en had direct een auto gehuurd hoewel de brandstofprijzen astronomisch waren. Bij terugkomst in Nederland waren me gelijk de lege straten en de onbezette parkeerplekken opgevallen. Het was moeilijk om een vergunning voor het kopen of huren van een auto te krijgen en dan mocht je nog maar om de dag rijden. Voordeel was wel dat er geen files meer waren zoals in mijn jeugd toen je op de volgepakte snelwegen zeker twee uur nodig had om van Den Haag naar Utrecht te rijden. Het resultaat was wel dat de atmosfeer een heel stuk schoner was geworden en hoewel het vandaag door de kille wind koud aanvoelde snoef ik de schone lucht met welbehagen op.

Er kwam net een groepje schoolkinderen voorbij waarvan de meisjes bijna allen een hoofddoekje droegen, enkelen zelfs een donkere zwarte jas die bijna tot hun enkels reikte en daaronder een lange broek. Het waren nog kleintjes, ze waren stil en stapten zwijgend voort, de handen in de zakken en de meesten een rugzakje om. Ze bliezen witte wolkjes voor zich uit die onmiddellijk weer oplosten.

Een klein jongetje dat ik niet ouder schatte dan een jaar of zes keek opzij en zijn nieuwsgierige blik ging naar het symbool op mijn jas. Hij hield even zijn pas in en zijn ogen werden groot. Toen ik naar hem knipoogde keek hij dadelijk angstig van mij weg en liep met haastige passen snel door.

Ik keek ze in verbazing na. Waar was toch dat lachen en opgewonden gepraat van vroeger gebleven dat ik me nog zo goed herinnerde. Je hoorde destijds hun rumoer al van straten ver. De kinderen zaten elkaar dan lachend achterna en renden alle kanten op. Hun hoge stemmen kaatsten dan tegen de gevels. Maar misschien maakte deze grauwe herfstdag ook hen neerslachtig.

Het was gelukkig niet meer dan enkele minuten lopen naar de tramhalte. Ik sloeg mijn kraag op, stak mijn handen diep in de zakken en ging op weg.

Wat een land. Een land van modder, mest en mist. Wie was de schrijver ook weer van deze onsterfelijke woorden? Hij had groot gelijk. Ik had me voorgenomen om optimistisch te blijven wanneer ik weer in mijn vaderland terugkwam, maar nu kon ik me niet voorstellen dat ik de rest van mijn leven hier zou moeten wonen. Met de huidige reisbeperkingen en een emigratiestop was daar echter niet veel aan te doen. Ik wilde als ik eenmaal ophield met werken graag terug naar Midden-Amerika waar ik jaren had gewerkt voor mijn overplaatsing naar Afrika maar daar was nu weinig kans meer op.

Het appartementje in het zuiden van Den Haag had ik tijdelijk gehuurd tot de container met mijn schamele bezittingen uit Zuid- Afrika zou aankomen. Dat kon nog wel even duren omdat die eerst per vrachtwagen van Lilongwe naar de haven van Durban vervoerd moest worden vanwaar hij scheep ging naar Rotterdam. Mijn slaapkamer was piepklein en als gevolg daarvan stonden ook in woonkamer een aantal dozen, er waren te weinig kasten om de boel in op te bergen. Als ik voorlopig in Nederland bleef zou ik zo spoedig mogelijk naar een behoorlijke woning moeten gaan omkijken.

Als ik deze huisvesting vergeleek met het huis dat ik in San Jose in Costa Rica bewoonde kreeg ik spontaan een aanval van claustrofobie. Ik dacht met weemoed en verlangen terug aan de ruime lichte kamers waarin de plafondventilatoren hun luie rondjes draaiden. Met de openslaande deuren naar het overschaduwde terras waar mijn tamme papagaaien huisden. Ik dacht ook aan de gemakkelijke rotan stoelen met zachte kussens waarin ik aan het eind van de middag kon genieten van de grote tuin met zijn exotische planten en bloemen. En als het dan langzaam donker werd verstomde het gekwetter van de ara’s en luisterde ik naar de zachte klanken van een Bolero del corazón die vanuit de huiskamer naar buiten zweefden.

Ik trok een sprintje om de tram te halen die bij de laatste halte van de Laan van Meerdervoort stond te wachten om terug te rijden naar het centrum van Den Haag. Hoewel ik nog steeds in goede conditie verkeer, geen onsje vet te bekennen, begon mijn leeftijd toch te tellen en ik hijgde als een karrenpaard bij het instappen. Het was nog vroeg, de tram was slechts half vol en ik liet me puffend op de gescheurde zitting van een bankje vallen terwijl de tram al begon te rijden en over de wissels rammelde.

Het tramstel was al even afgeleefd als het overig openbaar vervoer. Ik vroeg me af of het noodzakelijk technisch onderhoud nog wel regelmatig werd gedaan. Alles in dit land was oud en nieuwe modellen of vernieuwende techniek zag je al jaren niet meer volgens Richard. Dat gold eigenlijk voor alles, van auto’s tot fietsen en van wasmachines tot broodroosters.

Het tinkelen van de bel bij de volgende kruising klonk als in een half vergeten televisieprogramma van vroeger. Mijn vader en grootvader keken er op zondagmiddag altijd naar. Ik meende dat het Buitenhof of zoiets heette en ik was een jaar of vijf, of misschien iets ouder en luisterde naar hun luidruchtig commentaar waar ik niets van begreep.

Halverwege de rit naar het centrum toen we door een middenklasse wijk reden liep de tram langzamerhand vol. De nieuwkomers die zich naar binnen wurmden moesten staan en hielden zich in de schuddende tram aan de lussen vast. Hun vochtige kleding dampte en verspreidde een bedompte geur. De ramen besloegen en ik probeerde alleen door mijn mond te ademen. De meesten van hen droegen traditionele kleding en een aantal vrouwen waren in een zwarte chador gehuld. Je kon alleen hun ogen zien. Er leken veel meer mensen van buitenlandse afkomst te zijn dan ik me van vroeger herinnerde. Sommigen keken tersluiks naar me maar als ik ze in de ogen keek keken ze snel weg.

Ik schrok op toen ik plotseling op mijn schouder werd getikt en toen ik verbaasd opkeek zag ik een op het eerste gezicht fatsoenlijke oudere man gekleed in een rode djellaba met een wit gebreid mutsje op. Die Arabisch overkleden overheersen tegenwoordig het straatbeeld. Het zijn lange losvallende gewaden in verschillende kleuren die door mannen en ook wel vrouwen worden gedragen, vaak met een capuchon die op de rug hangt. De man was ongeschoren zoals zovelen die hun wortels in Noord- Afrika, Turkije en het Midden-Oosten hadden.

Wat moest hij van me?

Hij boog zich naar me over en wees me op het kleine rode kruisje op mijn jas dat half was losgeraakt: “U wilt toch niet in de problemen komen?”

De rimpeltjes om zijn ogen verdiepten zich en zijn mond vertrok in een toegeeflijk lachje alsof hij zijn ongemanierde opmerking wilde verzachten.

Er waren maar weinig mensen in de tram met het rode kruisje op hun jas. Na de opmerking van de man zag ik een vrouw die schuin achter hem stond die eerst verschrikt naar haar kruisje tastte om daarna opgelucht vast te stellen dat het er nog steeds zat.

Hoewel ik voordat ik terugkwam in Nederland al wist van deze maatregel was het onheilspellend om dat symbool op mijn eigen kleding te moeten aanbrengen. Een rood kruis, de kleur van het bloed en liturgisch gezien de kleur van de herdenking van de martelaren van de kerk en de kleur van het vuur dat als symbool voor het Pinksterfeest staat.

Ik slikte mijn opmerking in dat hij zich met zijn eigen zaken moest bemoeien, bedankte hem en zei dat ik het vanavond na thuiskomst direct weer zou vastnaaien en ik had onmiddellijk spijt van mijn onderdanige houding.

Een paar mensen keken om en staarden me zwijgend aan. Ik voelde me ongemakkelijk, wendde nu zelf mijn ogen af en keek door de bewasemde ramen naar buiten alsof daar iets interessants te zien was. Een druppeltje condens biggelde naar beneden toen ik een stukje van het raam schoonveegde. In gedachten zag ik die schoolkinderen van daarnet weer voor me en de benauwde blik van dat jongetje toen hij mij met mijn kruisje zag. Wat hadden zijn ouders hem verteld of wat hadden zijn vriendjes hem wijsgemaakt? Wij waren toch zeker geen kinderlokkers of menseneters? Ik herinnerde me de verhalen van mijn vader over de Joden die vroeger ook altijd overal van beschuldigd werden en hun eigen symbool moesten dragen.

Het eindpunt van lijn drie was bij Babylon, het enigszins vervallen kantorencomplex en voormalige winkelcentrum waarin ook het centraal station van Den Haag is gelegen. Het was al weer een tijdje geleden dat het gebouw werd gerestaureerd en New Babylon genoemd. Het had best weer een opknapbeurt kunnen gebruiken evenals de rest van de omgeving. De troosteloosheid droop van de muren die nog steeds door graffiti werden ontsierd. Ondanks de draconische straffen voor degenen die werden betrapt, zijn er nog steeds jongeren die het wagen hun onbedwingbare expressies op de muren te kalken. Als ze worden gegrepen is de straf minstens twintig stokslagen en tewerkstelling. Ik heb me laten vertellen dat recidivisten soms verdwijnen en er wordt gefluisterd over een strafkamp op een van de eilanden. Dat gold zeker ook voor degenen die hun frustraties hoorbaar uitten over het huidige bewind. Ik moest onmiddellijk denken aan Richard die volgens een paar collega’s zijn mening blijkbaar ook nooit onder stoelen of banken stak. Hij mocht wel oppassen met zijn geklets in het openbaar.

Het was druk bij het eindpunt, van alle kanten kwamen trams en bussen aan of reden weer weg. Iedereen stapte uit en de meesten haastten zich over het plein naar het station om verder te reizen naar Utrecht, Rotterdam of Leiden. Ik liep over de Bezuidenhoutseweg een paar honderd meter naar links naar het Ministerie van Buitenlandse Zaken dat nog slechts een paar verdiepingen in het enorme grijze gebouw bezette. Een windvlaag liet me huiveren en voerde een krant mee die klapwiekend voorbij vloog. Het koperen bord aan de gevel was groen uitgeslagen en toen ik de glazen draaideur doorging wist ik direct dat er iets helemaal mis was.

3

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is in mijn familie niet onbekend. Mijn grootvader van vaderszijde heette Alex van Heert en ik ben naar hem vernoemd. Hij werkte ver voor mijn geboorte ook voor Buitenlandse Zaken en heeft evenals ik jarenlang over de wereld gezworven. Een nomadische tocht voor het vaderland zei hij vaak. Het was een vriendelijke oude baas met een grijze sik. Om zijn ogen had zich een netwerk van rimpeltjes gevormd die zich verdiepten als hij lachte. Dat deed hij veel. Hij kreeg dan in zijn ogen wat ik noemde de verre blik. Ik veronderstelde dat hij dan gebeurtenissen uit een ver verleden zag die hem nog steeds amuseerden of hij herinnerde zich vrienden en kennissen uit al die landen waar hij gewoond en gewerkt had.

Hij en mijn grootmoeder waren al vijf jaar terug in Nederland toen ik werd geboren en ik was vijftien toen hij stierf. Toen ik opgroeide bezocht ik hen vaak in het dorpje in Overijssel, en bij het ouder worden voerde ik lange gesprekken met hen of liever gezegd ik vroeg ze het hemd van het lijf. Hij heeft mijn talrijke vragen over hun leven in het buitenland beantwoord en mij veel geleerd over vreemde volken en gebruiken.

Hij spoorde mij ook aan om veel te lezen. Ik kon kiezen uit de duizenden boeken die hun huis bevolkten. Ze waren verspreid over de studeerkamer, de zolder, opgeslagen in de kelder, ja zelfs in de slaapkamer struikelde je over stapeltjes boeken. Maar de mooiste en de oudste stonden in de huiskamer in een notenhouten kast met glazen deuren. Boeken over landen en volken, of bijzondere uitgaven zoals Hearth of Darkness van Joseph Conrad over een reis op de Congo rivier naar de binnenlanden van Afrika, die eigenlijk een reis is naar de donkere binnenkant van de menselijke geest.

Hij kon ook prachtig vertellen en ik zat dan dicht naast hem als hij de meest wonderlijke verhalen opdiste die ik doorgaans onvoorwaardelijk geloofde. Als ik een enkele keer zei dat ik het nu wel een heel vreemd verhaal vond zei hij altijd: “Ga zelf maar eens kijken, en als je terugkomt, …als je terugkomt tenminste, vertel me dan maar of ik ongelijk had.”

Zijn woorden …als je terugkomt tenminste… maakten altijd diepe indruk op me. ’s Avonds in bed stelde ik me voor dat het daar, in die verre onbekende landen, wel heel gevaarlijk moest zijn. Dat je wel heel veel geluk moest hebben om te ontsnappen en je weg terug te vinden naar huis.

Maar hij zei ook vaak: “Als je op zo’n bijzondere plek bent, of in goed gezelschap, kijk dan om je heen en besef dan dat je later met vreugde en ook een beetje verlangen en heimwee aan dat ogenblik zal terugdenken. Dus kijk dan goed, heel goed, want dat moment in je leven zal je nooit meer meemaken.”

Hij haalde soms de oude vergeelde atlas uit de kast en we zochten de landen op waar zij hadden gewoond en gewerkt. Met mijn vinger ging ik langs de rivieren en de bergen die in reliëf op de grote kaarten waren weergegeven en stelde me dan voor daar ook eens rond te lopen.

In die kast stonden ook grote platenboeken met niet alleen foto’s van dieren en landschappen maar ook van donkere mensen met ringen om de nek of lange uitgerekte oren.

“Dat zijn Kikuyu’s die in Kenya leven.” zei hij. “Of nee wacht even, Samburu krijgers of waren het nou Masai? Mijn geheugen laat me tegenwoordig soms in de steek.”