Richter

ANDY ARNTS

Richter

UITGEVERIJ VILLAGE

Richter

Andy Arnts

isbn 978 94 61850 669 paperback

isbn 978 946 1851 253 ebook

1e druk november 2013

Redactie: Eric Jan van Dorp en Anneke Koorn

Omslagfoto: istockphoto.com

Auteursfoto: Bernd Haanappel Fotografie / berndhaanappel.nl

Uitgeverij Village

een imprint van VanDorp Uitgevers

Postbus 42

3956 ZR Leersum

www.vandorp.net / info@vandorp.net

Copyright © 2013/2015 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers

Copyright © 2013/2015 Andy Arnts

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Oh, de halfduistere kapellen en

de speciale sfeer van religieuze romantiek;

die kerken vragen een rendez-vous:

je besprenkelt je met wijwater en kijkt rond

naar iemand naar wie je kunt lonken.

Uit: Le journal de Marie Bashkirtseff, 2.X.1881

1
Maria Magdalena

In de late middag van vrijdag 1 november, twintig minuten na het verlaten van zijn werk, liep kunstschilder Adriaan Richter de Mariakapel binnen. Hoewel zijn schilderijen hem een redelijke bijverdienste verschaften, bekleedde Richter louter uit lijfsbehoud in het dagelijkse leven een onopvallende functie als gemeenteambtenaar. Geen baan waar hij zijn hele ziel en zaligheid in kwijt kon, maar voorlopig waren zijn inkomsten gegarandeerd en hield hij nog voldoende tijd over om zich te wijden aan de kunst.

Het was een regenachtige herfstdag. Nadat hij de druppels van zijn jas had geveegd en zijn haar enigszins had gefatsoeneerd, bleef hij staan bij een beeldje van Maria Magdalena dat in een nisje bij de ingang was geplaatst. Het was een vroom beeldje, amper dertig centimeter hoog en werd door de bezoekers van de kapel nauwelijks opgemerkt. Waarschijnlijk omdat er geen plateau voor was gemonteerd, waardoor je er ook geen kaarsje kon opsteken. Richter voelde een diepe genegenheid voor het beeldje en het ontbreken van zo’n offerplek had hem er niet van weerhouden om dan maar zelf een waxinelichtje mee te brengen en dat in het nisje te plaatsen.

Hij kende de omstreden rol van Maria Magdalena in het evangelie en was geboeid door de legende van haar vlucht naar Frankrijk en haar aandeel in het mysterie van de heilige Graal. Die mythische berichten gingen zelfs zo ver, dat een onweerlegbaar bewijs ervan een wereldwijde beroering tot gevolg zou hebben. Daarom werd de ware toedracht door een aantal duistere genootschappen zorgvuldig bewaard en geheimgehouden. Honderden jaren was dat goed gegaan, totdat halverwege de negentiende eeuw een Franse pastoor uit Rennes-le-Château een aantal opzienbarende ontdekkingen zou hebben gedaan: de heilige Graal zou een metafoor zijn voor het heilig Bloed dat door Maria Magdalena tijdens haar reis naar Frankrijk zou zijn meegebracht. Oftewel: Maria bezat niet de beker, maar het bloed en zou in de Provence geboorte hebben gegeven aan ‘het kind van de Graal’, zeg maar de kleinzoon van God. ‘Als dat allemaal waar is,’ dacht Richter, ‘dan verdien je een waardiger plaats dan dat achterlijke nisje waarin je nu staat.’

Het beviel hem dat hij, terwijl hij voor het beeldje had staan peinzen, niet was gestoord door een binnenkomende of vertrekkende bezoeker. Een volwassen vent die voor zo’n onbeduidend kunstwerkje zijn bewondering kwam betuigen en er stond te hannesen met een zelf meegebracht waxinelichtje, kon argwaan wekken. Zelfs vandaag, op Allerheiligen. Het had beter elders kunnen staan, ergens waar het minder verdacht overkwam als men er wat aandacht aan besteedde. Maar waar bevond zich in dit stiltecentrum, zoals de oude kapel tegenwoordig werd genoemd, zo’n geschikte plek?

Richter dacht na en voelde tegelijk een zonderling verlangen in zich opkomen om het beeldje vlug bij zich te steken en rechtsomkeert te maken. Niemand zou het op het eerste gezicht merken. En als men er uiteindelijk achter kwam, dan stond het al lang veilig bij hem thuis op de schoorsteen. In veiligheid brengen, ja dat was het eigenlijk. Maar was dat geoorloofd? Kon hij zich beroepen op een oud recht wanneer plotseling de politie voor zijn deur stond? Had hij, Richter, een man van ‘onverdachte zeden’, het recht om zich een voorwerp als dit toe te eigenen, omdat hij de enige was die het opmerkte en in stilte vereerde?

In Nederland haalde men rechten en plichten nog wel eens door elkaar, vond Richter. Zeker wanneer het op mensenrechten aankwam. Je hoefde de televisie maar aan te zetten, of er verscheen zo’n voorvechter in beeld die opgewonden van leer trok tegen allerlei sociale misstanden. Maar wat betreft de mensenplichten was het maar stilletjes op de buis. Richter vroeg zich af of het woord ‘mensenplichten’ eigenlijk wel bestond, of dat het tijdens een politieke bespiegeling uit zijn eigen brein was ontsproten. Was het dan zo gek gedacht? Alles was tweeledig en dit onderwerp zeker.

Maar daarover moest hij zich nu niet druk maken. Hij bevond zich in een sacrale omgeving en voelde zich ver van de buitenwereld verwijderd. Hier golden andere waarden en diende hij een hogere macht. Dat beeldje, dat hoorde hier. En hoezeer Richter het ook koesterde, hij besefte dat het in dat nisje was geplaatst met een doel. Het diende om de bezoekers van de kapel te beschermen tegen allerlei onheil, in het bijzonder de boetelingen en de reukwerkbereiders, van wie Maria Magdalena de patrones was. Even omvatte hij de ontblote voet van de heilige, stak toen het kaarsje aan en begaf zich naar de boogvormige doorgang die naar de kapel leidde.

Naar de conditie van de bakstenen en het voegwerk te oordelen, schatte Richter de ouderdom van de kapel op zo’n honderdvijftig jaar, hoewel de art deco ornamenten aan weerszijde van de toegang een jongere leeftijd verraadden.

Hier stonden zes banken die in twee rijen naar een glorieus Mariabeeld waren gericht. Vooraan hadden twee bejaarde dames plaatsgenomen. Beiden leken in een diep gebed verzonken.

Richter bezag hen en fronste. Het zat weer eens niet mee. Al zo vaak was hij naar deze ruimte gekomen in de hoop hem leeg aan te treffen en in een eenzame meditatie te kunnen verzinken. Nog nooit was dat gelukt, en de vastberaden houding van de twee vrouwen wees er ook niet op dat ze in korte tijd zouden opkrassen.

Hij maakte een voorzichtige kniebuiging en schoof langzaam in de achterste bank. Daar werd hij zich ineens weer bewust van de plastic tas die hij al die tijd had meegedragen en waarin een fototoestel zat. Hij had het van zijn werk meegekregen om er in het weekend wat schilderijen mee te fotograferen. Het was een geavanceerde camera waar je prachtige foto’s mee kon maken, en die kon Richter, met het oog op een toekomstige expositie of catalogus van zijn werken, goed gebruiken.

Hij zette de tas naast zich neer en richtte zijn blik weer naar voren. Er zat nog steeds geen beweging in die twee voorin. ‘Ik hoop toch niet dat ze de gehele middag blijven plakken,’ dacht hij. ‘Al kan ik hier maar één minuut alleen zijn.’

Het op veilige afstand van anderen gaan zitten was Richter niet vreemd. Hij voelde zich ongemakkelijk en bekneld als iemand te dicht bij hem plaatsnam of als hij zelf het laatste open plekje in een wachtkamer moest innemen. Hij hield er niet van als alle ogen op hem gericht waren en hij prees het moment dat hij eindelijk de spreekkamer werd binnengeroepen. Maar aan de andere kant bezocht hij feesten en bijeenkomsten, waar hij genoot van de aandacht die hem ten deel viel als zijn kunstenaarschap ter sprake kwam. ‘In alles ben ik een man van uitersten,’ stelde hij vast, hoewel hij zich met die eigenschap dikwijls geen raad wist. Op zulke momenten vroeg hij zich af of die door hem gevierde dualiteit niet domweg een vorm van een chronische besluiteloosheid was. In elk geval lag zijn bewondering voor Maria Magdalena er aan ten grondslag. Volgens de officiële leer was zij een ‘zondige vrouw’ uit wie ‘zeven boze geesten’ waren verdreven, waarna zij tot bekering was gekomen. Een heilige hoer dus, om het maar ronduit te zeggen. En daar ging het om, want juist dat volmaakte samenspel van heilige devotie en verboden erotiek vervulde Richter met een ongekende hartstocht. ‘Je bent de moeder van de Graal,’ fluisterde hij plechtig, ‘maar tegelijk ben je een sensuele venus die iedere man op de knieën dwingt.’

Juist toen Richter zijn gedachten weer wat wilde ordenen, klonk de doffe slag van de kerkklok. Het gaf hem een schok van ontzag en vervoering. Het was er weer: dat gelukzalige, lege gevoel van angst en eenzaamheid dat hij als kind al had gekend en zich op onverwachte ogenblikken opnieuw aan hem openbaarde: die diepe verlatenheid die hij op zekere locaties ervoer. Oude stationshallen met onverstaanbaar galmende omroepers, ruïnes, opstijgende vliegtuigen, verwaarloosde kerkhoven, verlaten fabrieken, silhouetten van ver gelegen kastelen, lege fietshokken en schoolpleinen, rond waaiende herfstbladeren, een verdorde roos op de grafzerk van een lang vergeten held, Gregoriaans gezang en het middernacht slaan van kerkklokken… het vervulde hem met een melancholie die zijn weerga niet kende.

‘Wat moet ik doen?’ vroeg Richter zich af. Hij was al een tijdje in de kapel en had nog niets uitgevoerd. Het was zaak voort te maken, want er moest nog veel gedaan worden vandaag.

Van de voorste bank stond een van de dames nu op en begaf zich via het middenpad naar de uitgang. Richter zag haar met vlugge pasjes zijn kant op komen en liet zijn blik over haar gedrongen postuur gaan. Ze droeg degelijke schoenen. Stevige platte stappers met waarschijnlijk zo’n fijn voetbedje, zodat ze zich stabiel kon voortbewegen. Was het luiden van die klok voor haar een teken geweest om zich te verwijderen uit de kapel? Misschien wel. Richter voelde dat ook hij in actie moest komen. Hij greep de tas met de camera, stond op en begaf zich naar het Mariabeeld. Nog even een kaars opsteken en dan naar huis.

De achtergebleven bezoekster zat er vlakbij, waardoor het onmogelijk was dat Richter haar onopgemerkt zou kunnen passeren. Even aarzelde hij, maar hij vermande zich en liep met een gespeeld zelfvertrouwen door naar zijn bestemming. De oude dame keek hem aan en knikte vriendelijk.

Terwijl hij in zijn jaszak naar wat kleingeld zocht, keek hij op naar het beeld. Het was fraai beschilderd in verschillende tinten blauw en stond op een vergulde sokkel, waar op sommige plekken het wit van de kalk alweer doorheen kwam. Haar blik was berustend maar ook zorgelijk, wat volgens Richter duidde op een gedegen kennis van de zedelijke gesteldheid der bezoekers. Hij hield van het beeld. Het gaf hem bij elk bezoek weer een zekere moed, hoewel hij dat niet goed kon verklaren. Wellicht kwam het doordat het in deze donkere ruimte werd beschenen door een helder purper licht, dat door een gebrandschilderd raam binnenviel en haar gestalte met een glorievolle gloed omgaf. Bovendien had haar maker geen hinderlijke drang tot abstrahering gevoeld, zodat je gewoon kon je zien wat het voorstelde. Zoals zij hier stond, zo wilde je haar tenslotte zien verschijnen aan gene zijde. Misschien iets vrolijker kijkend, maar niet als een uit beton en gevlochten ijzer samengestelde Mater Dolorosa, waaraan je je als argeloze voorbijganger lelijk kon bezeren.

Het kleingeld dat Richter intussen had verzameld, was net voldoende voor een middelgrote kaars. Eén voor één liet hij de muntstukken in het metalen offerblok vallen, wat de stilte in de kapel pijnlijk verstoorde. Hij ontstak de kaars aan een brandend stompje en plaatste hem op een pinnetje.

‘Vandaag weinig nieuws,’ prevelde hij, ‘maar behoed ons voor ellende en bid ook maar voor dat mensje hier achter mij.’

Hij opende zijn ogen en probeerde zo onopvallend mogelijk over zijn schouder te kijken. Ja hoor, ze zat er nog. Maar hoe laat was het eigenlijk? Een plotselinge gejaagdheid drong zich aan Richter op en hij voelde dat het tijd werd om zijn kapelbezoek af te sluiten. Hij keek op zijn horloge. Tien voor vier. Was hij zo lang binnen geweest? Die klok had even geleden eenmaal geslagen. Toen moest het dus half vier geweest zijn. Dat was mogelijk, want op vrijdag was hij om drie uur klaar en zoals gebruikelijk was hij direct uit zijn werk naar het kapelletje doorgelopen, wat in een kwartiertje te doen was. ‘We zijn al weer een klein uur verder,’ zuchtte Richter, ‘en een klein uur dichter bij het begin van weer een nieuwe werkweek.’

Hij zette alvast zijn kraag op vanwege het gure herfstweer en haastte zich langs de zijkant van de bankenrij naar de uitgang.

Het waxinelichtje bij het beeldje van Maria Magdalena was intussen uitgewaaid, omdat een van de toegangsdeuren was opengezet. Het beviel Richter dat hij weer wat frisse lucht binnen kreeg. Het weer leek te zijn opgeklaard en niemand liep meer met een paraplu. ‘Wie weet heeft die kaars dat wel teweeg gebracht,’ dacht hij. Hij deed een stap naar buiten en voelde met zijn hand of het inderdaad droog was. Ja, het was voorbij. ‘Hier en daar een bui,’ zeiden ze altijd op de radio, maar het was meestal hier en nooit daar.

Evenals het weer voelde Richter ook zijn eigen gemoedsstemming opklaren. Er waren nog wel wat depressies, maar die maakten het leven interessant. Stel je voor dat je altijd onbekommerd en blij door het leven moest gaan. Dat wenste je toch je ergste vijand niet toe? Of dat je een dynamisch, stressbestendig en strategisch zwaargewicht was, voortdurend gedreven en zoekend naar nieuwe uitdagingen. Dan hunkerde je toch naar een vroegtijdige dood, want er was geen dokter die je daar van af kon helpen. Volgens het wereldbeeld van Richter diende je zulke figuren hard aan te pakken of langdurig op te sluiten met alleen water en brood en een roman van Dostojevski. En elke dag overhoring. Hoofdstuk niet gelezen? Twintig stokslagen en halvering van het rantsoen. U vindt het een vervelend en saai boek? Prima, honderd maal opdrukken en twaalf gedichten van Kloos erbij om uit het hoofd leren. Eenvoudige zielkundige methoden dus, maar wel doeltreffend en voor de eigen bestwil van de patiënt.

Na een halfjaar zag je bij sommigen dan al een verbetering. Die mensen kwamen na zo’n kuur te laat op vergaderingen, durfden niet meer naar enge films te kijken en gingen op zaterdagmiddag naar de hertjes kijken bij een kinderboerderij. Anderen liepen op vrijdagmiddag na werktijd regelrecht naar een gebedshuis, maar dat waren toch wel de uitzonderingen.

Een windvlaag deed wat foldertjes van een tafeltje opwaaien. Eén exemplaar vloog in Richters gezicht. Hij pakte het en las wat erop stond: We planten allemaal onze eigen boom die we naar vrije keuze opkweken of laten verdorren. Het is echter deze boom waarvan we in het einde der dagen de vruchten moeten plukken. ‘Toe maar,’ dacht Richter, ‘dat is nog eens een leuke tekst voor een scheurkalender.’ Hij wilde het papiertje weggooien, maar vouwde het toch op en stak het in zijn binnenzak.

‘Het heeft behoorlijk geregend, meneer,’ klonk het plotseling achter hem. ‘Pas maar goed op voor de plassen.’ Richter draaide zich om en zag de oude dame, die voor in de kapel had gezeten, vlak achter hem staan. Hoe kwam zij zo snel hier? Had zij hem gevolgd? Dat moest wel. Maar waarom had hij daar dan niets van gemerkt?

Hij begreep dat het gedaan was met de rust en zijn opgewekte stemming. Er bekroop hem een gevoel van naderend onheil, dat hem op deze manier werd meegedeeld door een onbekende boodschapper die voor de gelegenheid de gestalte van een bejaarde vrouw had aangenomen.

‘Uh ja, inderdaad,’ sprak hij hakkelend, ‘’t is herfst, nietwaar?’

Hij vervloekte zijn clichématige antwoord, maar hij kon zo gauw niets anders uitbrengen. Hij kneep vriendelijk zijn ogen toe, groette haar, stak vlug de weg over en sloeg linksaf.

‘Ik weet niet wat het is, maar óf er is iets mis óf er staat iets machtigs en ingrijpends te gebeuren,’ mompelde Richter bij zichzelf. Moest hij nog omkijken? Nee, liever niet. Wat als er nu niemand meer zou staan; gewoon weg, verdwenen en er ook nooit geweest? Zulke verschijnselen kwamen voor. Het kon een overleden voorouder zijn, die zich over het lot van een nakomeling bekommerde en in een sterfelijke gedaante de helpende hand wilde aanreiken. Je hoefde die persoon niet eens gekend te hebben. Paragnosten en reïncarnatietherapeuten hadden daar allerlei aannemelijke theorieën over.

Maar die boodschapper kon ook wat anders zijn. Allicht, die mogelijkheid bestond, en terwijl Richter deze overwoog, ging er een koude rilling door hem heen: kon de persoon, die zojuist aan hem was verschenen en die hem wilde behoeden voor een nog onbekend debacle, zijn eigen beschermengel zijn? Het was bekend dat hemelwezens zich tijdelijk zichtbaar konden maken in het kosmische gezichtveld der levenden, zonder dat je het direct in de gaten had. ‘Jezus nog aan toe,’ fluisterde Richter, ‘dan moet het toch wel heel serieus zijn, wil die er zich persoonlijk mee gaan bemoeien.’

Opnieuw voelde hij een sterke drang om even om te kijken, maar hij durfde niet. Er waren zaken waar je van af moest blijven, omdat het beter was niet alles te weten. Bovendien zou het geen lekker begin van het weekend zijn als er inderdaad niemand meer te zien was.

Hij dacht na en vroeg zich af hoe lang hij eigenlijk bij de uitgang van de kapel had stilgestaan. Wellicht langer dan hij vermoedde, waardoor die oude vrouw hem gemakkelijk had kunnen inhalen. En haar opmerking over het natte weer en die gevaarlijke plassen, die kon toch ook gewoon goed bedoeld zijn? Hij moest zich er maar niet onnodig zorgen over maken.

Terwijl hij zich verder van de kapel verwijderde, dacht Richter aan de schilderopdracht die hij pas geleden had aangenomen: nog vóór komende donderdag moet hij het portret afmaken van een notaris en diens echtgenote. ‘Dat is waar ook,’ dacht hij, en hij merkte dat zijn gedachten via zijn arm afdaalden naar de plastic tas met inhoud. Inderdaad, foto’s nemen van eerdere schilderijen, dat moest ook nog. Maar dat kon misschien wel even wachten. Hij kon dat geleende toestel gewoon een poosje thuis houden en het pas teruggeven als men erom ging zeuren. Dat was wel niet zo netjes, maar nood breekt wet. Zo ging dat nu eenmaal.

Maar nu moest het uit zijn met dat getreuzel en die waanbeelden die zijn gedachten hadden geteisterd. Hij rechtte rug en schouders en begaf zich naar huis.

2
De opdracht

De straat waarin hij zich nu bevond was aan weerszijden bebouwd met fraaie woningen uit het begin van de twintigste eeuw. Hoge, in jugendstil opgetrokken huizen met torentjes, erkers en balkonnetjes en rijk gedecoreerd met pilasters, kariatiden en andere ornamenten. Het was een van de weinige stadsdelen die de oorlog zonder schade waren doorgekomen. Richter was er achtendertig jaar geleden geboren, ver na de oorlog dus, maar hij had altijd het gevoel gehad de stad veel langer te kennen. Hij vroeg zich dan ook af of hij al eens eerder had geleefd, in dezelfde stad, in een tijd lang vóór de oorlog. Misschien kwam daar wel zijn liefde voor oude gebouwen vandaan. ‘Vernieuwen is meestal vernielen,’ oordeelde hij somber, ‘dus waarom zou een mens dan opnieuw geboren moeten worden? Dat zou achteruitgang zijn.’

Er steeg een doordringende herfstgeur op uit de met eiken beplante groenstrook in het midden van de straat. Het weer leek om te slaan. Boven het land hadden zich donkere wolken samengepakt die de stad een dreigend, expressionistisch aanschijn gaven. Het viel Richter op dat naarmate het weer verslechterde, zijn opgewektheid toenam. Het was nog wel even lopen naar huis, maar dat deerde hem niet. Hij flaneerde graag en het inademen van die zoete herfstaroma’s was goed om de arbeidersgeest wat te laten ontspannen.

Hoewel hij de afgelopen jaren wel wat cursussen had gevolgd, had Richter daar nooit iets mee bereikt. Hij maakte altijd de fout zich onder druk van zijn suprieuren in te schrijven voor iets dat hem volstrekt niet interesseerde, met het gevolg dat zulke ondernemingen altijd op niets uitliepen. En dat wekte ongenoegen bij de leiding. Hoe kon iemand die vooruit wilde komen zo onverschillig met zulke geboden kansen omgaan? Promotie, salarisgroei en het ‘opbouwen van een stukje sociale zekerheid’ waren hem in het vooruitzicht gesteld als hij die en die opleiding met goed gevolg zou afleggen. Maar Richter kon het niet. Hij kon de geestdrift die ervoor nodig was niet voor de dag toveren. Voortdurend moest hij leugens verzinnen om zich te verdedigen of om zichzelf beter te presenteren dan hij in werkelijkheid was.

Tijdens zijn sollicitatiegesprek op het gemeentehuis had het afdelingshoofd hem gevraagd: ‘En, meneer Richter, waar denkt u over vijf jaar te staan en wat zijn uw ambities voor als we, laten we zeggen, tien jaar verder zijn? Ik kan me voorstellen dat u uw capaciteiten wilt upgraden binnen onze gemeente.’

‘Ach weet u,’ had Richter hem willen antwoorden, ‘het is volkomen zinloos om ver vooruit te denken. De meeste mensen zijn zo bezig met hun toekomst, dat zij blind zijn geworden voor het geluk dat in het heden ligt. Het verleden is van waarde voor onze kennis en ontwikkeling, maar de toekomst meneer, dat is een overschatte zinsbegoocheling. Ik leg mij daarom toe op schilderen, filosofie en het zien van mooie dingen. Kortom, ik geniet van het leven. Morgen kan ik een beroerte krijgen of vermoord worden. Wat heb ik dan aan al die carrièreplannen gehad? Vertelt u het mij maar.’

Maar dat had hij allemaal niet gezegd. Wel dat hij zo snel mogelijk alle facetten van de geboden functie wilde beheersen. Het was nu misschien nog wat vroeg om een definitief loopbaanplan op te stellen, maar vooruitstrevend als hij was, wilde hij dat tijdens het eerste functioneringsgesprek zeker op de agenda hebben.

Hij was terstond aangenomen. Dat Richter de zaak vakkundig belazerd had, deed nu niet ter zake. Het doel was bereikt en voorlopig kon hij zich in wat rustiger vaarwater begeven. Bovendien, wat was er mis mee om de werkelijkheid wat meer kleur en karakter te geven dan het visueel waarneembare? Dat deed hij in de schilderkunst ook. Het gewone leven bood hem een te beperkt kleurenpalet om de realiteit op een boeiende manier invulling en gestalte te geven. ‘De wereld gaat ten onder aan eerlijkheid,’ vond Richter. ‘Men verstaat de kunst van het liegen niet meer.’

Intussen was de dag al een eind gevorderd. Het begon te schemeren.

Richter dacht weer aan het schilderij dat hij moest maken. Sowieso vóór donderdag, maar als hij er dit weekend al mee aan de slag kon gaan, boekte hij wat tijdwinst. Niets was vervelender dan op het laatste moment, als een bezetene te proberen een opdracht op tijd af te leveren. Dat kwam zowel de kwaliteit van het werk als zijn eigen gemoedstoestand niet ten goede.

Het beviel hem wel dat hij zijn tijd zelf kon indelen en niet afhankelijk was van het moment waarop de modellen beschikbaar waren. Kristien Hendriks, de vrouw van de notariële opdrachtgever, had hem een aantal foto’s van zichzelf en haar man gegeven en daar diende hij het mee te doen. Hij had de vrije hand gekregen in het scheppen van een gelijkend portret. Het was niet aan strenge eisen onderhevig, zolang het maar representatief was. Daar kon je natuurlijk alle kanten mee op, maar Richter had de opdracht toch geaccepteerd. Ook omdat hij er goed voor zou worden betaald.

Hij had de foto’s uitvoerig bestudeerd. Notaris Hendriks was een oudere man met een belezen gelaatsuitdrukking. Naar Richter vermoedde, stond hij in hoog aanzien bij zijn collega’s en de plaatselijke politiek. Maar verder was hij ongetwijfeld een saaie, impotente drol die het niet verdiende om met een vrouw als Kristien getrouwd te zijn. Het leeftijdsverschil tussen hem en Kristien was aanzienlijk, hoewel Richter moeite had het precies te schatten. Zij was in elk geval een stuk jonger, dat stond vast. Haar halflange, donkerbruine haar was goed verzorgd en hing stijlvol langs haar knappe gezicht. Ze had groene ogen. Katachtige groene ogen, die leken te vragen wat haar mond niet durfde uitspreken. ‘Ze is mooi, bijzonder mooi,’ meende Richter. Ondanks het dreigende weerbeeld was het nog steeds droog. Het leek erop dat de donkere wolken slechts de intredende duisternis hadden ingeluid. Richter keek nogmaals op zijn horloge. Kwart over vier. Dat kon kloppen. Hij was inmiddels aangekomen op een lommerrijk plein met bankjes, waar vier straten samenkwamen Hij sloeg linksaf en bereikte de straat waar zijn bovenwoning stond, evenals het statige pand van de notaris en zijn vrouw.

‘Het is een goed idee om nu alvast aan dat schilderij te beginnen,’ stelde hij vast. De vraag was alleen in welke vorm dat moest gebeuren. Vroeger had hij zich wel eens aan abstracte schilderijen gewaagd, maar daar was hij snel weer van afgestapt, omdat kenners er meer in zagen dan hijzelf. En dan vroegen ze hem ook nog om een toelichting te geven op al die details en metaforen die zij hadden waargenomen, maar waar Richter zelf niets van wist.

‘Dat wordt het dus niet,’ besloot hij. ‘Je kunt die mensen niet met een abstract gevaarte opzadelen, dat zet kwaad bloed en geef ze maar eens ongelijk.’

Misschien moest hij een impressionistische voorstelling van de twee echtelieden maken. Impressionisme was volgens Richter de weerspiegeling van het leven door de waas der verwondering. Hij hield van de impressionistische meesters, maar had ook bewondering voor het kubisme en het expressionisme, waarin de kunstenaar zijn emotie kon loslaten op de werkelijkheid. Het was leeftijdsgebonden. Wanneer een achtjarige en een tachtigjarige gelijke capaciteiten bezaten en allebei de opdracht zouden krijgen een onderwerp expressionistisch vorm te geven, zou je twee compleet verschillende werken te zien krijgen. Het was een interessante theorie, waarover hij graag eens met een gelijkgestemde ziel van gedachten wilde wisselen. Maar waar vond hij die?

‘Eigenlijk ben ik vreselijk eenzaam,’ mompelde Richter mistroostig, terwijl hij zijn oog liet rusten op vier meeuwen die luid krijsend het luchtruim doorkliefden.

Intussen was hij aangekomen bij de monumentale patriciërswoning van de familie Hendriks. Het was grotendeels in smaakvol oker geverfd. De nog altijd sombere weersgesteldheid gaf het pand iets groots en tragisch. Vier grijze treden leidden naar het hoge portaal, dat in het midden werd gesteund door een ronde zuil, met daarboven een halfrond balkon. Richter woonde schuin tegenover dit schoolvoorbeeld van belle époque kunst. Vanuit zijn leunstoel had hij er vaak naar gekeken en zich afgevraagd waarom men de stad niet meer met zulke schone architectuur verrijkte.

Hij liep langs het huis en liet, zoals gewoonlijk, zijn blik langs de twee ramen glijden die zich ter hoogte van het trottoir bevonden. Een daarvan bood een inkijkje in het souterrain. Voor het andere hingen donkere gordijnen. Richter vermoedde dat daarachter een slaapvertrek schuilging. Dat was vaker het geval bij dit soort woningen. Zou het de slaapkamer van Kristien en die bijziende kwibus kunnen zijn? Echt waarschijnlijk was dat niet. Hoe vaak waren die gordijnen weggeschoven geweest en had het raam opengestaan om het vertrek te luchten? Voor zover hij zich kon herinneren was dat nog nooit gebeurd.

Nee, dit slaapvertrek werd niet gebruikt. En zeker niet door Kristien, want Richter kon zich onmogelijk voorstellen dat zij, die zich kleedde in de fraaiste mantels en de verleidelijkste parfums droeg, ’s avonds in een muffig vertrek onder stoffige lakens kroop. Niettemin bleef het een raadsel dat zij vrijwillig het bed deelde met die notaris en misschien ook wel af en toe met hem…

‘Ik wil er niet aan denken,’ zuchtte Richter. Hij stak de straat over, opende de voordeur van zijn woning, holde de trap op en hoorde halverwege de deur in het slot vallen.

‘Hallo, we zijn er weer,’ riep hij tegen een denkbeeldige huisgenoot, toen hij de woonkamer binnenging. Hij wierp zijn jas op de kapstok en plofte neer in de fauteuil bij het raam.

‘Wacht, eerst een borrel,’ besloot hij en sprong weer op om in de keuken een glas port in te schenken. Hij dronk twee grote slokken, bekeek het glas en hief het omhoog. ‘Op de kunst en op u, madame Hendriks!’ riep hij uit en leegde het glas in één teug.

‘God nog aan toe,’ fluisterde hij, terwijl hij het glas weer vulde,

‘dat heb ik wel verdiend na alle ellende van vandaag.’

Hij liep terug naar de leunstoel en ging er rustig in zitten. Het okergele huis had van hieruit een andere bekoring dan vanaf het trottoir. Het kwam Richter voor dat hij er nu meer grip op had, hoe achterlijk dat ook mocht zijn. Misschien doordat hij het hier, half verscholen achter het gordijn, ongestoord in de gaten kon houden en dus niet van voyeurisme kon worden beticht.

De gedachte aan het vleselijke contact dat Kristien mogelijk nog met haar man kon hebben, had Richter een onplezierige en onrustige stemming bezorgd. Hij pakte zijn glas, stond op en slenterde wat door het vertrek. Was hij jaloers? Nee, jaloers was hij niet. Of, nou ja… misschien een beetje dan. Maar hij mocht zich er best boos over maken dat het huwelijk van die geslepen notaris iets onrechtvaardigs had.

Hij zuchtte. Dit soort overpeinzingen leidden tot niets. En zeker niet tot het maken van een liefdevol portret dat die twee tenslotte bij hem hadden besteld en waaraan hij nog niet eens begonnen was.

Zijn blik viel op de tas met het fototoestel. Nee, van fotograferen kwam deze week niets meer. Voorlopig geen catalogus of uitstalling van zijn werken. Maar alles kwam goed. Hij moest gewoon geduld hebben en niets overhaasten. Die expositie kwam er vroeg of laat wel. En het zou een grootscheepse onderneming worden met een sensationele opening. Misschien wel gepresenteerd door een bekend persoon. Hij zou beroemd worden en zijn schilderijen zouden overal te zien zijn op posters, bussen en aanplakbiljetten en misschien, ja heel misschien zou zijn eigen afbeelding na enige tijd zelfs op koekjestrommels en cacaoblikken verschijnen. Wie zou dat niet willen?

Richter lachte inwendig. ‘Ja vader, lach jij maar,’ sprak hij tot zichzelf, ‘wat vandaag een utopie lijkt, is morgen de harde waarheid. Het leven kan binnen een minuut een volstrekt andere wending nemen.’

Hij nam nog een slok en voelde een merkwaardige siddering door zijn ledematen trekken, alsof hij zojuist profetische woorden had gesproken.