RARE JONGENS, DIE ZWEDEN

Rare jongens, die Zweden

Leven te midden van Zweedse (eigen)aardigheden

Lineke Breukel

ISBN 978 94 61851 260 paperback

ISBN 978 94 61851 284 ebook

1e druk november 2015

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Redactie: Anneke Koorn

Fotografie: Lineke Breukel

VanDorp Uitgevers/Uitgeverij Grenzenloos

Postbus 42

3956 ZR LEERSUM

info@vandorp.net

www.vandorp.net

Kijk voor meer emigratieboeken op www.emigratieboek.nl

Copyright © 2015 VanDorp Uitgevers (deze uitgave)

Copyright © 2015 Lineke Breukel

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Lineke Breukel

Rare jongens, die Zweden

LEVEN TE MIDDEN VAN ZWEEDSE (EIGEN)AARDIGHEDEN

UITGEVERIJ GRENZENLOOS

INLEIDING

Dit nieuwe boek heb ik drie jaar na onze emigratie naar Zweden geschreven. Mijn eerste boek ‘Zweedse buren’ beschrijft onze heftige emoties die gepaard gingen met deze grote verandering in ons leven. Emoties die al begonnen voordat we ook maar een koffer hadden ingepakt.

Inmiddels leven we dus al drie seizoenen lang midden in het bos tussen de Zweden en het wordt weer tijd om op te schrijven wat we hebben beleefd en waar we nu ‘staan’ als het gaat om de ontwikkeling van ons nieuwe leven.

Terugkijkend naar de afgelopen drie jaren, kan ik maar één conclusie trekken. Op sommige gebieden is ons leven na onze emigratie totaal veranderd, terwijl wij in de basis ook vooral onszelf zijn gebleven. Dat is op zich natuurlijk goed, want ons doel was nooit om onszelf te veranderen. We wilden alleen onze leefomstandigheden optimaliseren waardoor wij helemaal onszelf konden zijn en konden leven naar onze eigen waarden. Zonder te worden geleefd door een veel te veel op geld en economische groei gebaseerde samenleving. We wilden af van het gevoel dat we een bepaalde richting in werden gemanipuleerd die vooral gericht was op geld verdienen en geld uitgeven.

‘Bewuster leven’ wilden we dus en daarin zijn we geslaagd, want we hebben alledrie een sterker gevoel van vrijheid gekregen. Wellicht vragen mensen zich nu af wat dat bewustere leven en een sterk vrijheidsgevoel met elkaar te maken hebben. Voor ons betekent het dat we heel bewust de vrijheid voelen om te kiezen hoe we ons leven inrichten. Er bestaat geen druk om mee te doen met de economie en al haar eisen die aan de ‘deelnemers’ ervan worden gesteld. We zijn voor negentig procent onafhankelijk geworden van grote maatschappijen omdat we voor ons eigen water en grotendeels voor onze eigen afvalverwerking zorgen, voor ons eigen vlees en onze eigen groenten en fruit. We hebben geen abonnementen of hypotheek meer en zitten dus nergens aan vast. Die vrijheid is onbetaalbaar en zorgt er tegelijkertijd voor dat we heel wat goedkoper leven, prachtig niet?

Natuurlijk zijn er genoeg zaken waar we nog aan werken en die we nog willen bewerkstelligen zoals het zelf opwekken van al onze energie, iets dat we nog steeds niet kunnen en zo zijn er kosten waar we niet onderuit komen zoals de verzekeringen op de auto, de motor en het huis. Daarom dus die negentig procent, waar we overigens ongelooflijk blij mee zijn.

Waar we ook nog steeds aan werken - als je dat werken kunt noemen tenminste - is het gevoel dat we ‘erbij willen horen’.

Die uitdrukking moet ik even uitleggen, want we zijn het totaal tegenovergestelde van mensen die als kuddedieren andere mensen nalopen. We zijn veel te eigenwijs om bij een groep mensen te willen horen, maar tot op bepaalde hoogte binnen de normen van een samenleving ‘passen’ heeft grote voordelen. Raar genoeg hebben we ons daarvoor moeten isoleren van de oude samenleving waartoe we behoorden en zijn we midden in de Zweedse bossen gaan wonen. Maar ‘erbij horen’ houdt voor ons in dat we een plekje veroveren te midden van de Zweden die nu onze samenleving vormen. Want natuurlijk is het prachtig om zo geïsoleerd te wonen in de natuur, wij hebben toch ook mensen om ons heen nodig. Dat hebben we geleerd de afgelopen drie jaar, soms op een keiharde manier. Zonder sociaal netwerk kom je ook in de ‘wildernis’ nergens en ‘erbij horen’ is dus vooral omdat dat ons helpt om te overleven, niet alleen op sociaal gebied.

We wonen dus vanaf 2012 op het Zweedse platteland, omringd door het bos en haar bewoners. Dat bos is schijnbaar grenzeloos, want welke kant je vanuit ons huis ook opgaat, het duurt on- Nederlands lang voordat je een vorm van beschaving tegenkomt. Voor onze boodschappen moeten we vijfentwintig kilometer met de auto rijden, waarvan de eerste vijftien over een smalle bosweg voeren. Onze buren zijn hier bijna zonder uitzondering geboren en getogen en de enkeling die hier later is komen wonen wordt steevast een buitenstaander genoemd. Dit verandert zelfs na decennia woontijd niet, vertelde ons vijfentachtigjarige buurvrouwtje. Zij was getrouwd met een ‘inboorling’ die inmiddels is overleden. De weduwe woont al meer dan zestig jaar in haar huisje aan de andere kant van ‘onze’ smalle kruising in het bos, maar wordt nog steeds (overigens door de veel jongere generatie) gezien en behandeld als buitenstaander.

Ik weet dat wij ons dus geen illusies hoeven te maken over het al dan niet ‘bij de club’ horen. Dat zal nooit helemaal lukken, maar inmiddels zijn we wel lid geworden van de plaatselijke ‘hembygdsförening’, te vergelijken met een vereniging van buurtbewoners die activiteiten organiseren met elkaar. Nu zijn wij geen bingoliefhebbers en evenmin fans van volksmuziek, maar in het kader van de door ons zelf opgelegde inburgering doen we vrolijk mee met alle lokale festiviteiten, hoewel de ‘muzikale’ zomerconcerten door kindertjes van buurtbewoners te ver gaan voor de gevoelige oren van mijn man. Net zoals overigens de Zweedse versie van de Vogeltjesdans ‘Små grodarna’ genoemd (kleine kikkertjes), die steevast wordt gezongen en gedanst tijdens Midzomerfeesten.

Vaak word ik door mijn hoogbejaarde buurvrouw op sleeptouw genomen naar alle activiteiten, waarbij zij mijn kruiwagen is naar dit lokale sociale netwerk.

Het feit dat ik met loterijen meestal een geluksvogel ben, helpt echter niet mee. De laatste keer dat alle verenigingsleden bij elkaar kwamen, won ik tijdens de gebruikelijke loterij namelijk zestig liter grillkolen en een familiepakket met grillworst. De hoofdprijs en de tweede prijs bij elkaar. Die worsten heb ik met het schaamrood op mijn kaken maar aan de oudste aanwezige gedoneerd, nee niet eens mijn buurvrouw. Natuurlijk kun je er niets aan doen dat je een loterij wint, maar het voelde niet prettig aan, een beetje opdringerig zelfs. De grillkolen heb ik toch maar naar huis meegenomen en inmiddels zijn ze ook al opgestookt. Mijn Hollandse hebberigheid trok hier de grens en het was tenslotte ook nog echt grillweer de afgelopen zomer.

Terugkomend op dat inburgeren kan ik dus zeggen dat we bewust proberen om niet uit de toon te vallen. Een stapje verdergaand werken we er zelfs hard aan om een aanvulling op de kleine gemeenschap te zijn, ondanks onze nogal afwijkende ideeën over wonen en leven. Wij proberen namelijk zoveel mogelijk “off the grid” te leven en dat valt niet altijd uit te leggen aan de gemiddelde Smålandse Hooglander. In ieder geval doen we ons best. Dat gaat niet altijd goed, maar buiten onze nogal specifieke levenswensen heeft dat dan over het algemeen te maken met het verschil in handelsgeest of een andere al dan niet commerciële instelling. Onze jonge buurvrouw Annet verkocht bijvoorbeeld een deel van het vorige voorjaar eieren aan buurtbewoners, maar toen ik ontdekte dat ze steeds ‘nee’ moest verkopen nadat de vos haar pluimveestapel drastisch had uitgedund, besloot ik als echte Hollander een visje uit te gooien.

Omdat wij de eieren die wij dagelijks rapen niet allemaal op kunnen eten, deelden wij ze dit voorjaar net voor Pasen als cadeautjes uit aan alle buren zonder kippen. Het resultaat is dat we nu meer dan vijf vaste klanten hebben die graag onze eieren kopen. De blikken van Annet zijn niet altijd vriendelijk als er weer een buur met eieren onze tuin uit stapt, maar tenslotte kan zij nog steeds alleen maar ‘nee’ verkopen.

De term concurrentie kennen de Zweden hier niet. Ze doen er niet aan en het wordt soms dus zelfs als opdringerig beschouwd als je de plek inneemt van een handelaar die niet verkopen kan. Dit heeft volgens mij direct met de Zweedse cultuur te maken, maar daar leg ik wel een grens. Tenslotte moeten wij in ons bestaan voorzien en omdat we op het moment van schrijven nagenoeg geen inkomsten hebben uit arbeid, is het verkopen van eieren in ieder geval een manier om aan wat extra centen te komen.

Het ruilen van eieren en zelfgemaakte kaas voor melk en soms voor koeienvlees is ook een manier van handelen met elkaar, maar die wordt zonder moeite goedgekeurd.

De lijn tussen elkaar in de weg zitten of elkaar helpen is dus dun en het ligt erg aan mijn bui hoe ik daarmee om kan gaan. Soms heb ik echt moeite met het feit dat de ons omringende Zweden elkaar zo vastleggen in gewoonten die niet nuttig lijken te zijn, maar natuurlijk begrijp ik dat ik als buitenstaander niet te snel moet zijn met mijn oordelen.

Naarmate we hier langer wonen merk ik echter dat ik er losser mee om kan gaan, met die omgangsgewoonten bedoel ik. Ik ben tenslotte ook gewoon degene die ik ben en dat is volgens mij nog steeds goed genoeg, Nederlander of niet. Voorlopig kopen we al het dierenvoer bij onze directe buurman Kenneth, ruilen we onze eieren en zelfgemaakte kaas bij Stig de buurboer voor melk en komt ons bouwhout bij de andere buurman Ola vandaan. Dennis, de zoon van onze hoogbejaarde buurvrouw Maj-Britt, voorziet ons van brandhout in ruil voor alcohol en we ruilen bovendien koeienvlees voor klusjes bij Stig. De laatste maanden hebben we nogal wat familie op bezoek gehad die steevast een huisje hebben gehuurd van Kenneth en zijn vrouw. Dat heeft ze nogal wat geld opgeleverd en bekendheid, want steeds meer mensen vragen om informatie over de faciliteiten die ze bieden. We sponsoren de lokale bevolking dus behoorlijk.

In ieder geval kan niemand zeggen dat onze komst hier een negatieve gebeurtenis is geweest. Dat mij dit zo bezighoudt is vervelend, maar ik kan het niet loslaten, sociaal onzeker dier dat ik soms kan zijn. Er zijn ‘oude’ Nederlandse kennissen die hierop verbaasd reageren. ‘Jullie hebben een gezonde ‘schijt’ aan de Nederlandse samenleving en al haar regeltjes getoond door te emigreren en helemaal je eigen gang te gaan, waarom vind je het ‘erbij horen’ in je nieuwe vaderland dan zo belangrijk?’

Buiten de hierboven genoemde praktische redenen, is het enige dat ik kan bedenken dat het isolement mij meer tot mijn eigen kerngevoelens heeft gebracht en dat ik ontdekt heb dat ik minder goed alleen kan zijn dan ik zelf dacht te kunnen. Ik ben een mensenmens die waarde hecht aan goed gezelschap en – als ik heel eerlijk ben – ook aan de acceptatie van anderen.

In Nederland heb ik mij meer dan twintig jaar professioneel bezig gehouden met buitenlandse mensen die moesten inburgeren of waarbij het inburgeren maar niet wilde lukken. Aan de andere kant van ‘het bureau’ zittend kan ik inmiddels zeggen dat ik meer respect heb gekregen voor het geduld dat veel van die inburgeraars hebben gehad met mij en mijn Hollandse gewoonten en verwachtingen. Dat de Zweden verwachten dat wij inburgeren en ons zo gaan gedragen dat we niet meer opvallen als buitenlanders, is daardoor veel beter te begrijpen. Aan de andere kant vind ik het dan wel belangrijk om te bereiken dat we daarna wat minder als buitenstaanders worden behandeld. Of dat gaat lukken weet ik niet, zeker toen ik merkte dat onze in Nederland wonende Zweedse lerares boos werd toen mijn man het Zweedse volkslied probeerde mee te zingen. Zijn enthousiasme werd gezien als opdringerigheid: kom niet aan ‘ons’ volkslied!

De boodschap is duidelijk, je bent welkom als je hier wilt wonen, maar er blijft een kern bestaan waar je als buitenstaander niet aan hoort te komen.

Kijkend naar mijn eigen geboorteland is het daar niet anders. Iedere bevolking van een land heeft haar eigen gewoonten, normen en waarden en dat is natuurlijk goed. Overschrijden mensen die grenzen dan is dat ook prima, want het leren kennen van elkaar verlegt dan tegelijk de emotionele en sociale grenzen. Dat er een kern van normen en waarden door het oorspronkelijke volk beschermd blijft, heeft volgens mij direct te maken met de bescherming van de eigen identiteit. Een volkslied is een typische uiting daarvan en een bevestiging van de saamhorigheid van de groep, zoals een clublied of strijdlied dat gezongen wordt voor de aanvang van een sporttoernooi.

Als je als emigrant weet waar je aan deel kunt nemen en waar je vanaf moet blijven, dan lukt het wel met dat inburgeren volgens mij. Waar je ook besluit te gaan wonen.

Ik zie onszelf na deze drie jaar nog steeds als inburgeraars. We zijn namelijk nog volop aan het leren waar onze eigen grenzen liggen en die van onze omgevingsgenoten op het gebied van sociale omgang met elkaar. Dit boek beschrijft naast onze belevenissen dan ook vooral mijn beleving van die aspecten die te maken hebben met het Zweedse leven in al zijn (eigen) aardigheden, want ook Zweden kunnen ‘rare’ jongens en meisjes zijn!

Lineke Breukel

KOEIENLEVER IN EEN EMMER

Met muziek in mijn oren kneed ik ritmisch het brooddeeg op het aanrecht als ik een bekende de tuin zie betreden. Terwijl mijn handen het werktempo aanhouden, gluur ik door mijn oogharen naar mijn onverwachte bezoeker.

Dat betreden van ons grondgebied gaat op zijn typisch Zweeds: uiterst bescheiden en aarzelend en ik wil geenszins laten merken dat ik de persoon al heb opgemerkt. Dat zou haar alleen maar onzekerder maken.

Ing-Britt ofwel “Kleinduimpje” doet zorgvuldig het tuinhek achter zich dicht terwijl ze een zo te zien nogal zware emmer met zich meezeult. Ze zou al bijna haar schoenen aan het begin van het tuinpad uitdoen, zo beleefd is ze. Met kleine stapjes nadert ze, iets voorover gebogen en onrustig naar de voordeur glurend, ons huis.

Ing-Britt is overigens door onze zoon tot “Kleinduimpje” gedoopt toen ze ons de afgelopen winter wat verlegen haar linker duim liet zien, dik in het verband gewikkeld.

De Zweedse vrouw is rond de zestig jaar, alleenstaand en is een paar maanden geleden op ‘onze’ bosweg komen wonen. Ze huurt een klein huisje van onze buurman Kenneth, door ons ‘John Wayne’ genoemd. Kleinduimpje is dus net als wij een ‘buitenstaander’ voor de acht inboorlingen van het gat in het bos waar wij wonen.

Of je nu man of vrouw bent, woon je alleen in deze omgeving dan zul je alle karweien, groot of klein, zelf moeten uitvoeren. Ook degene die eigenlijk meer voor mannenspieren bedoeld zijn. Zo is Kleinduimpje inmiddels gewend om zware boomstammen met de handzaag in te korten om ze vervolgens met een grote bijl tot handzame parten te kloven. Een niet gering werkje voor een tengere vrouw van amper één meter vijfenzestig hoog. Niet dat ze daarom door onze zoon Kleinduimpje wordt genoemd.

Toen het stookseizoen nog moest beginnen, vonden we Kleinduimpje - toen nog gewoon Ing-Britt - in haar voortuin met de linker duim dik in het verband. Ze keek beduusd naar de grote stapel ongekloofd hout die nog op haar lag te wachten. Toen wij haar vragend aankeken, barstte ze los. Met tranen in haar ogen, let wel van het lachen, vertelde ze met gepaste zelfspot dat de laatste kloofsessie niet helemaal zonder ongelukken was verlopen. Haar jachthond pleegt te blaffen naar zowat alles dat beweegt en in het bos zitten nu eenmaal veel dieren. Omdat het wonen op deze plek eenzaam is en een alleenstaande vrouw als Ing-Britt met haar geringe lengte daardoor waarschijnlijk altijd alert wil zijn, reageert de vrouw doorgaans direct op een nieuwe blafaanval van haar viervoeter. Of het nu gaat om een langs vliegende vogel of een auto van een andere bosbewoner, de hond blaft ernaar en de vrouw volgt dan gespannen diens blik. Deze keer begon het dier te blaffen op het moment dat de bijl neer moest komen op een houtblok dat Ing-Britt nog met haar linker hand in balans hield. De rest laat zich raden.

Op momenten dat je je buren het hardste nodig hebt, zijn ze in de buurt en ook in haar geval was de redding nabij. Ola (onze ‘raggare’ ofwel Rockabilly buurman) kwam juist langs tuffen in één van zijn oude Amerikaanse oldtimers en zag direct wat er aan de hand was, of liever gezegd, wat er niet meer aan de hand zat: Ing-Britts duim.

Ook in Zweden is de geneeskunde professioneel te noemen, zeker met zoveel bosarbeiders die met kettingzagen en bijlen tekeer gaan. Ing-Britt werd dezelfde dag nog geopereerd en haar duim, nu echter iets korter, zat sindsdien weer op de daarvoor bedoelde plek.

Kleinduimpje kwam dus onze tuin in lopen, sjouwend met een zware metalen emmer. Het tuinpad is lang en ik besloot om haar te helpen, want wat ze ook bij zich had, het kostte de vrouw zichtbare moeite om het gewicht ervan mee te torsen.

Haar glimlach verbreedde zich toen ze mij zag en direct begonnen al haar hortende uitademingen geluid te produceren. Toen ik op gehoorafstand kwam, begreep ik dat ze iets voor mij had meegebracht en dat onze plaatselijke zuivelboer Stig ons dit via haar cadeau deed. Ik keek nieuwsgierig in de emmer en zag een donkerrode substantie traag heen en weer deinen. Mijn hersenen zijn gewend aan creatieve vertalingen van beelden, maar deze keer kon ik niets anders bedenken dan dat dokter Spock uit Star Trek een monster had ontleed en dat een deel van diens wanstaltige lijf aan mij werd aangeboden als cadeau.

Het Zweedse woord voor lever is “lever” en het duurde daarom niet lang voordat ik doorhad wat ik voor een futuristisch monster had gehouden.

Nu ben ik er trots op dat wij buren zijn van “de Stig”, maar de man kan niet zo best auto rijden en ik vermoed daarom dat hij niets te maken heeft met het Engelse programma Top Gear. Stig is bovendien niet iemand die graag zijn mond dicht houdt zoals de zwijgzame tv-Stig. Wanneer we met onze melkemmers zijn stal binnen lopen, begint ook hij altijd automatisch geluid te produceren.

Ik geef dat op deze manier aan, omdat zowel Kleinduimpje als Stig plat Smålands praten. Voordat ik van het geluid woorden kan maken, loop ik al een paar zinnen achter, een tekortkoming van mij die ervoor zorgt dat ik goed ben geworden in het inschatten waar mensen het over hebben. Ik zoek dan bewust en soms met het zweet op mijn slapen naar sleutelwoorden die ik begrijp en probeer dan in het licht van de laatste gebeurtenissen in de omgeving te bevatten waar het gesprek waarschijnlijk over zal gaan.

Omdat ik de woorden Stig en lever snapte, begreep ik dat de lever van een geslachte koe afkomstig moest zijn en dat ik hem via Kleinduimpje van de boer had gekregen. Ook begreep ik dat ik daarover mijn mond tegen hem moest houden omdat de lever eigenlijk voor de jachthond van Ing-Britt bedoeld was. De hond is echter net zo groot als de lever zelf en ik kon mij voorstellen dat het dier er een hele kluif aan zou hebben om het orgaan te verorberen. Omdat onze hond vele malen groter is, vond Kleinduimpje dat wij het maar moesten krijgen.

Zuinige mensen die wij zijn, gooien wij nooit goed eten weg. De metalen emmer verwisselde daarom van eigenaar en na een vriendelijk gesprek vertrok Kleinduimpje weer naar haar deel van het bos, deze keer een weckpot met twee liters gestoofde peren in haar armen houdend. Ik had er toch nog genoeg.

Ik besloot dat het brooddeeg het deze keer maar moest doen met een korte massage en begon de lever uit de emmer te vissen. Mijn hond is waarschijnlijk beter in Smålands dan ik en hij had zichzelf al een tactische plek gegeven vlak achter mij in de keuken, snappend dat zijn brokken deze avond in de zak zouden blijven. De lever zag er echter zo goed uit dat ik ter plekke besloot om hem tot mensenmaaltijd te upgraden. Alle afvalstukken bij elkaar vulden de hondenbak toch nog tot de helft, dus onze hond kwam niets te kort.

Van een Surinaamse vriend in Nederland heb ik ooit geleerd om lever klaar te maken op ‘zijn Surinaams’. Dat klinkt een beetje vaag, maar het gaat erom dat je veel sambal en pepertjes gebruikt en met knoflook, ui en kool de hete boel probeert daarna nog wat smaak te geven. Ik was nog niet vergeten hoe dat moest en we hebben dagen lang gesmuld van de Zweedse koe die op zijn Surinaams bij Hollanders op het bord terecht was gekomen. En dat dankzij Kleinduimpjes kleine maat hond.