DE KANSELIER

Ronald A.R. Aarsen

DE KANSELIER

Nomade voor het vaderland

UITGEVERIJ VILLAGE

DE KANSELIER
Nomade voor het vaderland
Ronald A.R. Aarsen

isbn 9789461850911 (paperback)
Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk september 2014

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Uitgeverij Village
een imprint van VanDorp Uitgevers
Postbus 42
3956 ZR Leersum

www.vandorp.net
info@vandorp.net

Copyright©2014 Uitgeverij Village / VanDorp Eductief
Copyright©2014 Ronald Aarsen

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

We few, we happy few, we band of brothers

Shakespeare, Henry V

Wat doorgaat voor idealisme 

is vaak een verkapte zucht naar macht

Betrand Russell

…dat gij niet vergeet de dingen die uwe oogen 

gezien hebben, en dat zij niet van uw hart 

wijken alle dagen uws levens; en gij zult ze aan 

uwe kinderen en kindskinderen bekendmaken…

Deuteronomium 4 vers 9

‘Richard,’ zei  hij  met  een brede lach, ‘wat  geweldig om  jou weer te ontmoeten’ en hij schudde me enthousiast de hand. Ik kwam hem na al die jaren tegen op de markt in Colmschate, een dorpje onder de rook van Deventer, kort nadat ik in Bathmen een tiental kilometers verderop was komen wonen. Ik had Alex zeker in twintig jaar niet meer gezien.

In  de  weken  die  volgden  spraken  we  elkaar  regelmatig en hij vertelde mij over het autobiografische boek dat hij onlangs had geschreven over de Diplomatieke Dienst. Omdat wij samen dezelfde gebeurtenissen in Indonesië en Kenya hadden meegemaakt vroeg hij mij het door te lezen en te becommentariëren. ‘Verbeter me als ik ergens een fout heb gemaakt of mijn geheugen me in de steek heeft gelaten.’

Aangezien het gelopen is zoals het is gelopen heb ik het manuscript niet alleen doorgenomen maar er gezien de omstandigheden   enkele   hoofdstukken   vanuit   het   oogpunt van Barend, onze oude kanselier in Jakarta en mijzelf aan toegevoegd over zaken die hij niet kon weten en heb die duidelijk gemarkeerd. Ik heb er verder niets in verbeterd en alles gelaten zoals hij het heeft opgetekend. Hij zou het er zeker mee eens zijn geweest.

Richard Zwerus

Zelfs een nomade 

die 40 jaar trekt

door een onvruchtbare woestijn 

zal toch nog onverwacht

een oase of

een grazige weide vinden 

waar hij opgelucht even kan verpozen.

Opdat zij tussen de regels doorlezen

Anniek, Thomas, Sophie, Eline, Elizabeth

VOORWOORD

Hebben de personen in dit boek echt bestaan?
Jazeker, maar niet allemaal.
Worden deze bij hun echte naam genoemd?
Jazeker, maar niet iedereen.
Is deze geschiedenis echt gebeurd?
Jazeker, maar slechts voor een deel.
Is er in de Diplomatieke Dienst wel eens een moord gepleegd?
Statistisch gezien ongetwijfeld, maar niet waar ik bij was.
U begrijpt het al, u moet dit verhaal met een korreltje zout nemen.
Hoewel…..veel beschrijvingen lijken verdacht veel op de werkelijkheid.
Die werkelijkheid heb ik aangevuld met een rijke scheut fantasie, want hoewel het er op ambassades vaak zo aan toe ging blijft het verhaal fictie.
Personen die zich menen te herkennen, vergissen zich. Ook zij ontsproten uit mijn fantasie die gevuld is met schimmen uit het verleden, dus wie weet?

Zeg nu niet dat wist ik niet,
u heeft het net gelezen.
U bent gewaarschuwd.

Ronald A.R. Aarsen

PROLOOG

Iets had hem wakker gemaakt, iets wat hem irriteerde. Langzaam opende hij zijn ogen en met een geeuw sperde hij de muil wijd open. Vergeelde tanden kwamen tevoorschijn achter zijn opgetrokken lippen. Hij had liggen dommelen op enige afstand van zijn vrouwtjes en de welpen die zij onder hun hoede hadden. Het liep tegen het eind van de dag en een wervelend warm briesje kwam over de dorre vlakte aanwaaien. Het bracht nauwelijks verkoeling.

Eerder die dag had hij de buffel opengescheurd die hij die ochtend gevangen had. Het was een lange jacht geweest en een urenlange worsteling om zijn prooi op de grond te trekken en te doden. De buffelhuid was taai en het had moeite gekost om die open te rijten. Hijgend had hij staan trekken en scheuren aan de huid van de buik van het beest. Toen die eindelijk openbarstte stroomde uit de maag van het kadaver het half verteerde dampende gras dat de buffel de vorige dag had gegeten. Hij had zijn muil diep in de ingewanden begraven om zijn eerste honger te stillen waarbij het nog warme bloed langs zijn kin droop. Later had hij krakend de ribben gebroken.

Hij had geen aandacht besteed aan de gebruikelijke schepsels die hem op enige afstand gadesloegen. In de loop van zijn lange leven was hij daaraan gewend geraakt. Ze kwamen altijd overdag en brachten vreemde geuren met zich mee. De dingen waarmee zij kwamen en zich in verborgen hielden verwekten een scherpe misselijk makende penetrante lucht die over de vlakte dreef en hun eigen uitwasemingen grotendeels maskeerden. Vaak werden zij vergezeld van gelijksoortige wezens die echter langer waren maar bekender roken. Lang geleden in zijn jeugd was hij hen wel vaker tegengekomen maar ondanks dat hij zich niet meer kon herinneren hoe dat toen was afgelopen wist hij instinctief dat hij voor hen moest oppassen. Soms kwam de hele groep tevoorschijn waar zij op de savanne van Samburu dicht opeen gedrongen bij elkaar bleven staan. Ondanks de grote afstand werden de geuren dan sterker en veroorzaakten een onaangename prikkeling in zijn neus. Dan voelde hij een rilling en ontwaakte zijn jachtinstinct. Hij wist niet wat, maar iets weerhield hem om hen aan te vallen. Was het hun grote aantal of de aanwezigheid van die andere, rijzige en in het rood geklede creaturen die lange stokken met zich droegen?

Langzaam sloeg hij met zijn staart en schudde geërgerd met een ruk van zijn kop de manen om de vliegen weg te jagen. Hij keek uit over het bruin en geel gekleurde gras, waarover de warme avondzon zijn schuine banen wierp, in de richting van zijn  vrouwtjes  die  onder  een  paar  dunne  bosjes  beschutting tegen de hitte van de middag hadden gezocht. Hij zou weer naar zijn prooi moeten gaan, niet alleen om te eten maar ook om die te verdedigen tegen de jonge mannetjes leeuw die al een paar weken om zijn kudde zwierf. Nog was het niet tot een gevecht om de heerschappij gekomen maar hij voelde dat die tijd niet ver weg meer was.

Onrustig begon hij op te staan toen hij het geluid hoorde. Nu drong tot hem door waarvan hij wakker was geworden. Een licht gekraak ergens niet ver weg. Plotseling rook hij ook die bekende razend makende geur van die vreemde schepsels. Hij verhief zich op alle vier zijn poten en keek uit over de vlakte. Hij draaide zijn machtige kop naar het geluid dat nu snel naderbij kwam. Uit de schriele bosjes achter hem stapte een mens die bij het zien van de oude leeuw stokstijf stil bleef staan.

Een lange diepe rauwe grauw klonk uit zijn keel toen hij aanviel.

Je steekt tegen beter weten in je kop in het zand.

Je denkt niet meer aan die vlijmende pijnscheut in een kies. Zo wil je ook niet denken aan dat onheilspellende donkere wratje op je huid dat de laatste tijd steeds groter word.

Het is alsof je een vinger in de dijk steekt terwijl je tegelijkertijd weet dat het water aan de andere kant hoog opstuwt en beseft dat het een zinloos gebaar is. Maar eens zal je het verleden en de herinneringen daaraan onder ogen moeten zien. Daar kan je niet voor blijven weglopen.

§ §

Het aarzelende maanlicht valt op het scherp van het lemmet dat hypnotiserend en bont als in een caleidoscoop een glinsterende boog beschrijft en ik tracht in een reflex vergeefs die plotselinge aanval met mijn linkerarm af te weren.

Nog maar een paar minuten geleden sloeg ik gedesoriënteerd mijn ogen op en besefte tot mijn schrik dat ik niet wist waar ik was en waardoor ik wakker was geworden. In de ondoordringbare duisternis en de intense stilte was slechts een licht geklop te horen. Zelfs het geruststellende zachte rode licht van het nachtlampje was niet te zien en ik bedacht dat de stroom weer eens moest zijn uitgevallen want ook het geluid van de airco die normaal zijn eentonige dreun liet horen was afwezig. Nachtlampje, airco? Hoe kwam ik op die gedachten? Was dit wel mijn kamer en plotseling realiseerde ik me dat ik niet wist waar ik me bevond, zelfs niet wist wie ik was, maar voordat ik daar over na kon denken klonk er opnieuw een licht getik op het slaapkamerraam.

Mijn  nachthemd  was  klam  en  ik  had  het  dunne  laken tijdens  mijn  slaap  aan  de  kant  gegooid.  Ik  hoorde  fluisteren en een onbekende stem zei dat ik open moest doen want mijn collega heeft een ongeluk gehad. Ik kon de naam die genoemd werd niet thuisbrengen evenals de naam waarmee ikzelf werd aangesproken. Zodra ik die namen in mijn geest wilde herhalen glipten ze weg en ik tastte in een verwarrende duizelingwekkende leegte. Ik begreep er niets van maar schoof de klamboe opzij waarbij ik met een scheurtje in mijn nagel aan de stof bleek haken. Geërgerd trok ik mijn hand los waarbij een draadje uit de vitrage- achtige stof werd losgetrokken en stapte uit het doorwoelde bed en zocht tastend mijn weg door het mij onbekende huis.

Klamboe…?

De beelden op mijn netvlies zijn wazig en ik kan me niet focussen op de gestalte die voor mij opdoemt en me struikelend te- rug de donkere kamer indrijft nadat ik de voordeur heb geopend. De schim die zich donker aftekent tegen het invallende schijnsel van de maanverlichte nacht heeft zijn arm hoog geheven, steekt toe  en  snijdt  schrijnend  mijn  afwerende  linkerarm vanaf  de pols naar de elleboog open. Het bloed welt in het zilveren licht zwart op uit de beschadigde bloedvaten en druppelt via mijn elleboog op de grond. Mijn blik gaat in verbijstering over het openhangende vlees waarin de kapot gesneden aderen duidelijk zichtbaar zijn en ik verwonder me erover dat ik nauwelijks iets voel. Ik laat mijn geheven arm zakken en volgt met mijn ogen het stroompje bloed dat nu over mijn hand stroomt en van mijn vingers lekt. Het spettert op de grond en ik bedenk dat ik die smeerboel morgenochtend als eerste op moet ruimen.

Een stem fluistert, ik ben de baureksa … de baureksa …?

Ik wil opkijken maar wankel naar achter en stoot met mijn heup een tafeltje omver en probeer het nu bloedbevlekte mes dat opnieuw recht op mij afkomt te ontwijken. Ik wil gillen maar de ontzetting knijpt mijn keel dicht als het staal over mijn ribben krast en naar binnen glijdt. Ik kijk naar beneden als het mes wordt teruggetrokken en andermaal op mij toekomt en zie dat de nieuwe wond hevig bloed en mijn nachthemd besmeurd. Ik begrijp het niet, ik heb nog nooit een nachthemd gehad. Ik voel mijn hart bonzend pompen en zie dat het bloed nu schoksgewijs naar buiten golft.

Het dringt misselijkmakend tot mij door dat ik ga sterven, onafwendbaar, onontkoombaar, sterven. Inwendig gil ik, de angst klauwt met zijn scherpe nagels in mijn geest. Dit kan niet waar zijn, er is geen ontsnappen mogelijk.

Ik wil om me heen kijken maar om een of andere reden wil dat niet lukken en veroorzaakt een duizelig makende chaos waarin ik de greep op mijn bewustzijn dreig te verliezen.

De  stem  fluistert  niet  meer  maar  brult  en  krijst,  ik  hef mijn hoofd op naar de aanvaller die nu boven me uittorent en verwonderd denk ik: Jij…?

Waarom zeg ik: Jij?

Het gezicht verbergt zich in de schaduw, en de gestalte die van achteren overspoeld wordt door het bleke licht van de maan is onherkenbaar maar desondanks bekend, en als ik probeer na te denken wie het is vervagen mijn gedachten alweer.

Wanhopig  probeer  ik  mijn  leven,  mijzelf  te  herinneren. Maar ik graai in het luchtledige. Het is alsof mijn gedachten in het geluidloze wazige niets van een mistbank die in de vroege ochtenduren in sluiers over de velden hangt doelloos en vergeefs hun rondjes draaien.

Dan komt de pijn, een snijdende pijn die in mijn borst opvlamt. Ik val naar achter en knik door mijn knieën, ijskoud word ik vanbinnen, het mes steekt in razernij … en steekt weer ... en weer…

§ §

Met een verschrikte kreet schiet ik overeind in mijn stoel en kijk verward om me heen. De nachtmerrie heeft zich anders dan dromen die snel vervagen als een vishaakje in mijn geheugen vastgezet. Deze meermaals weerkerende angstdroom over mijn eigen dood is als een ontstoken kies die zeurend om aandacht vraagt en brengt me niet alleen in verwarring maar boezemt me ook angst in terwijl mijn tomeloos bonzende hart geleidelijk tot bedaren komt.

Langzaam kom ik tot mezelf, adem langzaam en wat beverig in en laat de lucht weer met een diepe zucht ontsnappen en leun opnieuw terug in de oude tuinstoel. Ik besef gelijktijdig en niet voor het eerst dat ik een oude man begin te worden. Een druppeltje draderig speeksel heeft zich in mijn mondhoek gevormd en ik veeg dat snel weg. Mijn knie doet weer pijn en ik heb kennelijk met open mond zitten slapen want mijn tong voelt aan als een ruwe leren lap en mijn verhemelte als schuurpapier.

Enigszins beschaamd kijk ik rond of iemand het misschien gezien  heeft  of  mijn  gesmoorde  kreet  gehoord.  Ik  zit  alleen voor de caravan op het terras waarop oude terracotta potten staan waarin Lotte en ik een paar dagen geleden rode en witte geraniums hebben geplant en fuchsia’s, ballerina’s vergeleken met de boerse geraniums.

Het is aan de zon te zien al wat later op de middag en het ruikt nog steeds naar vers gemaaid gras. Die soms kruidige maar toch ook weeë geur. De noordoosten wind eerder die dag is nagenoeg gaan liggen. Er is gelukkig niemand in de omgeving, of op het lage dijkje waarachter de uiterwaarden van de Overijsselse Vecht zich uitstrekken te bekennen die met een onverdraagbaar begrip voor mijn ouderdom naar me zou hebben gewezen en  tegen zijn vrienden hebben gezegd: ‘Kijk eens die oude man, hij zit te kwijlen en valt bijna van zijn stoel.’

Het komt de laatste tijd wel vaker voor dat in de loop van de middag mijn ogen steeds zwaarder worden en ik enkele minuten in slaap sukkel waarbij mijn boek me uit de hand glijdt, hoewel mijn vrouw beweerd dat ik uren als een baby lig te slapen. Ik bestrijd die opmerking, die naar ik weet liefdevol bedoeld is, altijd met het weerwoord dat ik een som lag uit te rekenen maar die grap, die allang niet leuk meer is, is al zo oud dat ze er zelfs niet meer om kan glimlachen.

De droom, die ik in verschillende variaties die steeds heftiger worden al  een paar keer eerder had en waarvan ik innerlijk wel begrijp waarom mijn geest die oproept, verdring ik en hij verdwijnt geleidelijk weer naar de achtergrond, maar ik kan hem niet vergeten en weet tezelfdertijd dat hij zal blijven knagen aan de randen van mijn bewustzijn. Waarom nu, na al die jaren?

Vele malen heb ik de dood in zijn onbegrijpelijke maar dikwijls ook afschuwelijke facetten gezien. In ontwikkelingslanden waar hij zich niet alleen verbergt achter de muren van de huizen, in donkere gore kamertjes of in de beslotenheid van hospitalen, maar waar de dood ook te zien is langs de kant van de weg, in de vluchtelingenstromen op weg naar niets, op de mensonterende plaatsen waar de daklozen huizen of waar bedelaars samen komen. Ook een gewelddadige en onverwachte dood, een lynchpartij  door  een  met  waanzin  bevangen  menigte  heb  ik tot tweemaal toe tot mijn afgrijzen moeten aanzien. Maar een regelrechte moord waarover ik zojuist droomde overkwam niet mijzelf maar….

…Achter me hoor ik de losse planken van het trapje rammelen en ik bedenk dat ik die allang had moeten vastzetten. Lotte komt uit de caravan het terras op en zegt met een glimlachje: ‘Kijk eens aan, hij is er weer, heb je lekker geslapen Alex?’ Ze heeft ondanks dat het al wat kouder wordt nog steeds iets met korte mouwen aan.

Zoals ik al verwachtte kan ze het niet laten om te zeggen dat de hele buurt heeft meegenoten. Ze schuift lachend een leunstoel bij en als ze tegenover me gaat zitten slaat ze de benen over elkaar en pakt haar zonnebril die nog op tafel ligt. Maar voor ze hem heeft opgezet kijkt ze me onderzoekend aan, haar lach verdwijnt en ze fronst: ‘Wat ben je bleek. Wat heb je, heb je soms weer vreemd gedroomd?’

Ik  pak  mijn kopje  op  dat  nog  steeds  op  tafel  staat  maar merk nadat ik een slok heb genomen dat mijn thee al lang koud geworden is en gooi die met een boog in de struiken naast het terras.

Ik schraap mijn keel, kuch achter mijn hand en zeg: ‘Ja, maar de nachtmerrie die ik vanmiddag alweer voor de derde of vierde keer had is zo levensecht en zo afschuwelijk dat ik er echt bang van word. Het is steeds dezelfde droom maar ik heb tegelijkertijd het gevoel dat deze droom ook de realiteit is, of liever gezegd eens de werkelijkheid geweest moet zijn, en hij wordt elke keer hoe langer hoe gedetailleerder.

Eigenlijk wist ik vroeger dat als ik akelig droomde zelfs in mijn droom al dat het niet echt was, het was alleen maar een droom en ik wist dat ik direct weer wakker zou worden. Heb jij dat nooit gehad?’

Ze schudt haar hoofd en ik probeer het uit te leggen: ‘Weet je, toen ik nog klein was droomde ik vaak dat ik achterna werd gezeten in een donker trappenhuis van een flat en ik hoorde de echo´s van zware voetstappen die achter mij de betonnen trap opkwamen. Wie of wat het was wist ik niet, maar wel dat iemand of iets me wilde grijpen en ik rende de trappen op terwijl mijn benen zwaarder en zwaarder werden net alsof ik door drijfzand waadde.

Maar tegelijkertijd bedacht ik in mijn droom dat als ik met mijn oor in het kussen gedrukt lag ik het kloppen van mijn hart duidelijk kon horen die de illusie van voetstappen veroorzaakten waardoor mijn fantasie waarschijnlijk op hol sloeg. Maar deze droom is anders, heel anders.’

Lotte trekt haar wenkbrauwen op: ‘Hoe anders, en waarover gaat die droom dan precies?’

Ze kijkt nu bezorgd en legt de zonnebril weer weg. ‘Het is dus al voor de derde of de vierde keer is het niet. Je zei een paar dagen geleden dat je aangevallen werd of is het nu nog erger?’

‘Ja, die droom gaat elke keer weer over hetzelfde maar in verschillende variaties en hij is zo beangstigend dat ik met bonzend hart en het zweet in de handen wakker word….’

En na een aarzeling: ‘….Ik droom iedere keer dat iemand mij aanvalt, maar nu tot mijn afschuw ook nog vermoord. Nee, nog erger, ik droom dat ik iemand ben die niet weet wie hij is en niet weet waar hij is, die in een vreemd huis wakker wordt en daarna doodgestoken.’

Ik kijk haar recht aan, zucht diep en zeg schoorvoetend: ‘Het meest angstaanjagende is in feite dat ik me in die droom niet kan herinneren wie ik ben of hoe ik heet.´

Ik voel me een beetje opgelaten bij mijn laatste woorden alhoewel ik, als ik eerlijk ben wel wat vergeetachtig word, soms niet altijd op het juiste woord kan komen of wat langer na moet denken hoe het ook weer precies zat met gebeurtenissen nog niet zo lang geleden. Gelukkig dat het maar een droom is bedenk ik, daarin weet je niet alles en heb je geen tijd voor nadenken.

Wat vreselijk moet het zijn als je gaat dementeren en niet meer weet wat er om je heen gebeurt of direct alles weer vergeet wat er gezegd is of wat je zelf hebt beweerd.

Alzheimer  is  helemaal  een  ramp,  ik  heb  dat  bij  een  ver familielid zien gebeuren, ik moet er niet aan denken.

‘Vermoord?’ zegt Lotte, ze zet grote ogen op en gaat nu rechtop zitten en kijkt me indringend aan.

‘Ja, iemand steekt mij meermaals met een mes in de borst tot ik dood neerval.’

Ik vertel haar mijn angstdroom over het onbekende donkere huis waarin ik gedesoriënteerd wakker word in een bed met een klamboe en iemand me vraagt om open te doen om mij daarna met een mes aan te vallen. De droom is niet alleen zo levensecht met mijn angst om te sterven en het bloed dat uit mijn arm en  borst  stroomt  dat  hij  inmiddels  in  mijn geheugen  gegrift staat maar, zoals ik inmiddels besef ook heel verklaarbaar en gerelateerd aan oude herinneringen.

‘Ik denk dat het komt omdat ik de laatste tijd steeds weer moet terugdenken aan onze jaren in de Buitenlandse Dienst en soms ook aan die moord destijds en dat noodlottig ongeval een halfjaar voordat wij aankwamen in Jakarta. Het lijkt wel of ik zelf die ene persoon ben, hoe gek dat ook mag klinken, je weet wel wie ik bedoel.’

Mijn schouders ophalend vervolg ik, mijn verhaal wat afzwakkend: ‘Nou ja, misschien moet ik wat minder denken aan vroeger en die herinneringen laten voor wat ze zijn en weer eens aan de slag gaan met mijn hobby’s, schilderen of zo, dan gaat het misschien vanzelf over. Dat hoop ik tenminste.’

‘Zo mag ik het horen,’ zegt Lotte hoofdschuddend. ‘Het klink wel afschuwelijk, vooral met al dat bloed en zo, maar je moet het toch van je afzetten, het is al zo lang geleden, het is allemaal voorbij, het heeft totaal geen zin om die oude geschiedenis weer op te halen. Wel gek trouwens dat je er vroeger nooit last van gehad hebt en dat nu, na al die jaren die moord weer boven komt. Maar dat gebeurt wel meer heb ik gelezen, je hoort wel eens dat oude mensen zich plotseling vervelende dingen uit hun jeugd herinneren en daar veel hinder van ondervinden.’

‘Maar jij bent nog lang niet oud hoor,’ voegt ze er glimlachend aan toe als ik haar bedenkelijk aankijk. En na mijn bevestigend antwoord op haar vraag of ik een glas witte wijn wil staat ze op, geeft me een aai over het hoofd, dat nog slechts met dunne spaarzame haartjes is bedekt, en gaat de caravan weer binnen mijn lege theekopje van de tafel meenemend.

Die tafel hebben we, samen met vier tuinstoelen in Zambia door een Italiaanse timmerman, Lorenzo, laten maken en hij is niet te tillen. Lorenzo, een echte vakman van de oude stempel, kwam uit Vicenze en was nadat hij een aantal jaren vrijwilligerswerk in Zambia had gedaan daar blijven hangen. Hij had een klein meubelfabriekje in Kafue opgezet waar hij werkloze jongeren het vak van timmerman en meubelmaker bijbracht. Zijn kapitaal lag buiten in eindeloze rijen hoog opgestapelde railway sleepers, bielzen van teakhout die hij opkocht toen een deel van het spoor tussen Mazabuka en Choma werd vernieuwd. Lorenzo had daar nog jaren mee vooruit gekund als hij niet bij een inbraak, die door een van zijn oud leerlingen werd gepleegd, was doodgeschoten.

Zijn vrouw had een schooltje voor de jongere kinderen van het  dorpje  op  het  terrein  van  het  fabriekje  opgezet  waar  ze hen lezen en schrijven leerde. Ondanks het medeleven van de dorpsbewoners en ondersteuning van diverse kanten had ze alles achtergelaten en was kort na de moord naar Italië vertrokken om naar ze zei nooit meer terug te keren. Ik had een jaar voor de aanslag op Lorenzo nog gezorgd voor een KAP project. Een Klein Ambassade Project waaruit de inrichting van het schooltje werd gefinancierd. Het had na haar vertrek nog geen half jaar geduurd voordat zowel de timmerwerkplaats als het schooltje was leeggeroofd en vervallen. Toen ik er op weg naar Livingstone voor de laatste keer voorbijging stond het onkruid manshoog en woonden er alleen nog ratten.

Lotte is mooi ouder geworden denk ik als ik mijn hoofd omdraai en haar nakijk als ze het trapje weer opgaat. Je blijft niet je hele leven dagelijks verliefd maar soms krijg ik als ik naar haar kijk oude-mannen-tranen in de ogen en stel met verbazing vast hoe ze in al die jaren dezelfde is gebleven. Dezelfde die op mijn pad kwam toen het nog alle kanten op kon en ik zo makkelijk en lichtvaardig de verkeerde keus had kunnen maken.

Toen ik haar voor het eerst zag wist ik het gelijk, ik hoefde niet meer te kiezen want op die ontmoeting waarvan ik zeker wist dat die eens zou komen had ik al die tijd gewacht.

Soms vraag ik me nog af wat ze toen in mij zag, ik die schuchtere en onervaren jongeman die nauwelijks uit zijn woorden kon komen als hij met een meisje sprak. Tot mijn verbazing ging Lotte in op mijn vraag of ze met me naar Holliday on Ice wilde. In de weken en maanden daarna volgde Dokter Zhivago met Omar Sharif en Julie Christie, waar ik in het donker voor het eerst haar hand vastpakte en zij hem niet terugtrok. Het ene toneelstuk volgde na het andere, en cabaret met als hoogtepunt Wim Sonneveld in het oude DeLaMar theater in de Marnixstraat. Langzamerhand kreeg ik zoveel zelfvertrouwen dat ik na een paar maanden ouderwets om haar hand ging vragen.

Ze nam me mee naar haar ouders die me ontvingen als een verloren zoon waardoor ik me gelijk thuis voelde. Ik weet nog goed die eerste zenuwslopende middag in Apeldoorn waar ik bij mijn toekomstige schoonouders thee dronk en het lepeltje tegen het schoteltje ratelde voor ik het kopje trillend naar de mond bracht.

Ze waren Christelijk Gereformeerd en vroegen me of ik ook geloofde en of ik ook gedoopt was. ‘Ja,’ zei ik, ‘ik meen dat we thuis vroeger Nederlands Hervormd waren, maar dat dopen weet ik niet zeker, maar ik wil best wel gedoopt worden hoor en ook wel Christelijk Gereformeerd.’

Ik had gelijk mijn tong wel willen afbijten, maar gelukkig werd er op mijn gretigheid niet verder ingegaan. Goed een jaar later trouwden we in de kerk in Apeldoorn en ik werd voor alle zekerheid voorafgaand daaraan gedoopt.

Natuurlijk is Lotte ouder geworden zoals wij allemaal, maar haar uitstraling is nog steeds dezelfde als vroeger. Ik merk het ook aan anderen, vreemden waar ze gemakkelijk mee in gesprek komt, die zich onmiddellijk bij haar thuis voelen en vaak hun hart bij haar uitstorten. Ik kan haar nog steeds aan het lachen maken en mijn beloning is dan de schittering in haar ogen.

Een goede vriendin van ons zei eens over haar echtgenoot:

‘Hij is het kleurpotlood van mijn leven’, dat had ik precies zo over Lotte willen zeggen, maar Ank had die prachtige zin al eerder bedacht.

~ 1e ~

Mijn droom is te ontsnappen 

ontsnappen aan wat mij kwelt 

ja, ’t is tijd om op te stappen

te ontkomen aan ’t bruut geweld.

Ik droomde achter mij te laten 

herinneringen aan droefenis 

en nooit meer hoeven praten

over al wat in mijn geheugen is.

Evenzo droom ik te ontwaken 

ontwaken uit die boze droom, en 

zuchten van verlichting zal ik slaken

wanneer ontsnapt aan wervelstroom 

in rustiger wateren ik zal geraken

en ongestoord kan slapen aan zijn zoom.

II

Nadat ze de caravan is binnengegaan leun ik weer achterover en kijk zonder iets te zien naar de strakke rij populieren verderop langs het veld waarvan de katjes al zijn afgevallen en de jonge blaadjes ritselen op het hoge windje dat door de toppen speelt. Ik weet nog dat mijn Opa vertelde dat uit het zachte hout van de populier vroeger klompen werden gesneden.

Mijn gedachten dwalen opnieuw af naar vroeger, naar het leven in de Buitenlandse Dienst, als zo vaak de laatste tijd. Er zijn alweer dertien jaar overheen gegaan sinds ik met pensioen ging en we uit het verre Zambia, het voormalige Noord-Rhodesië naar Nederland zijn teruggekeerd en er een eind kwam aan ons zwervend bestaan waarin we nagenoeg elke drie jaar als een moderne nomade moesten verhuizen naar een volgende post in een ander land of zelfs continent. We hadden tijdens die korte periodes nauwelijks tijd om ons aan te passen aan de zeden en gebruiken in die nieuwe wereld en bleven vreemdelingen die nooit echt werden opgenomen. We waren in feite als schepen in de nacht en we konden elkaar bij het passeren slechts kort over het water dat ons scheidde toeroepen.

Het valt terugblikkend niet te bevatten hoe snel de laatste jaren zijn voorbijgegaan, maand na maand en jaar na jaar. Hoe snel ze vervluchtigen en de tijd is verstreken, behalve op die enkele schaarse momenten in de wintermaanden dat ik me een keer verveel ondanks de stapels nog ongelezen boeken en niet te vergeten de boeken waaraan ik goede herinneringen bewaar en me heb voorgenomen om ze nog een keer te herlezen maar daar nooit aan toekom. Tempus fugit, de tijd vliedt heen, zoals dikwijls op oude klokken boven de wijzerplaat geschreven staat, maar op sommige momenten kruipt zij voorbij en wacht ik tot de slaap weer komt.

Honderden, ja zelfs meer dan duizend boeken hebben we in de loop van de jaren meegenomen naar die verre tropenposten waar de avonden lang en stil waren. Sommige zijn vergeeld en beduimeld en andere gezwollen van het vocht en zien er gehavend uit. Lotte zegt steeds dat ik ze nu maar eens op moet ruimen maar oude vrienden doe je toch niet weg? Misschien, misschien neem ik Márquez en Karin Blixen nog eens ter hand, of Wilbur Smith wiens verhalen dikwijls in Zuidelijk Afrika spelen en vooral, ja vooral niet te vergeten Monsarrat met The Cruel Sea wat me gelijk doet denken aan Joseph Conrad die na twintig jaar zeemanschap zulke fantastische verhalen schreef waarin de zee onveranderlijk een hoofdrol speelde. Ach, had ik maar de tijd en kon ik maar de lust opbrengen dan zou ik ze allen herlezen.

Bijvoorbeeld de belevenissen van die oude vergrijsde kapitein in The Shadowline van Conrad, die met zijn schoener alle zeven zeeën bevoer en jarenlang de wind in het want heeft horen fluiten. Die afmonsterde en zijn driemaster ver ten Oosten van Suez verliet waarbij hij onder meer verhaalde over zijn momenten van verveling: ‘…na het voorrecht van de jeugd om haar dagen uit te leven in heel de heerlijkheid van een ononderbroken verwachting, die geen pauze kent en geen zelfbeschouwing, komt de tijd dat men voor zich de schaduwgrens bemerkt, die waarschuwt voor de periode van het leven waarin momenten van verveling, vermoeidheid en ontevredenheid waarschijnlijk zullen komen…’

De ongeziene programma’s op de televisie waarvoor ik geen interesse meer op kan brengen mis ik al lang niet meer, daar zou ik geen verveling mee kunnen verdrijven zij roepen die alleen maar op en ik hoop maar dat ik zelf die schaduwgrens nog niet heb overschreden.

Op die enkele ogenblikken, die gelukkig van voorbijgaande aard zijn, verlang ik, terwijl de tijd voorbij kruipt terug naar al die landen waar we woonden, naar het hectische leven in de Buitenlandse Dienst dat waarachtig nooit verveelde en iedere dag iets nieuws bracht, maar die nu alleen nog als een verre echo in mijn geest weerklinkt.

Op zulke momenten kan niets me meer boeien en kan ik me voorstellen hoe mensen die in een depressie raken zich voelen, ja  ik  kan me  zelfs  indenken  dat  die  ongelukkigen  niet  meer willen leven in die grijze monotone wereld waarin ze ronddwalen en overwegen de hand aan zichzelf te slaan. Ik schrik als zulke gedachten bij mij opkomen en me verwarren.

Gelukkig duren die schaarse momenten maar kort en richt mijn in aanleg rusteloze geest zich weer op een nieuwe uitdaging, iets waarop ik me van voren af aan enthousiast kan concentreren.

§ §

Het ouder worden komt met gebreken zegt men. Daar zijn Lotte en ik tot dusver gelukkig voor gespaard gebleven. Zelfs in de tropen zijn al die enge ziektes als dengue die ook wel knokkelkoorts wordt genoemd, bilharzia of gele koorts waarover wij lazen en waarvoor wij gewaarschuwd werden aan ons voorbijgegaan. Hoewel ik een keer in Tanzania tijdens een korte missie van drie maanden, waar ik zonder Lotte heen reisde om op de ambassade in Dar es Salaam de boekhouding in orde te brengen, dacht een malaria opgelopen te hebben.

De ambassade was gevestigd in een ouderwets grijs betonnen appartementengebouw in het hart van de stad, dat nog uit de tijd stamde dat Julius Nyerere in 1962 de socialistische Republiek Tanganyika uitriep. Toen ik voor het eerst in Afrika kwam bedacht ik dat er eens een schip gestrand moest zijn met een lading blauwe verf aan boord want in de hele stad waren de meeste vensterkozijnen en deuren blauw, wat later de overheersende kleur van het houtwerk in oostelijk Afrika bleek te zijn.

Aan de achterkant van het gebouw was een vervallen shoppingcenter te zien waar ik voor de tweede keer in mijn leven iemand om het leven zag brengen toen op een dag een luid getier op straat mijn aandacht trok. Ik moest machteloos door het raam met zijn verveloze ijzeren sponningen vanaf de eerste verdieping toekijken hoe een uitzinnige meute die achter een wanhopige winkeldief aanjoeg de ongelukkige, die zich gillend maar vergeefs verweerde, onder mijn raam lynchte. Ik kotste mijn maag uit in het toilet dat ik ternauwernood haalde. Ik zag daarna dat zijn lijk door de politie, die tien minuten later arriveerde zonder mededogen achter in de open laadbak van een pick-up werd gesmeten. De menigte had zich al eerder verspreid en er bleef alleen een bloedvlek op het asfalt over in het straatje waar de onschuldige stilte was weergekeerd.

Het zou niet mijn laatste keer zijn dat ik geconfronteerd werd met  zulk buitensporig  geweld.  Niet  alleen  tegen  elkaar maar ook tegen dieren waren de bewoners in die landen wreed en ongevoelig voor het lijden van een ander schepsel.

Het was in die tijd niet voor het eerst dat ik in een ontwik- kelingsland werkte maar wel de eerste keer in Afrika en de tweede maal in mijn nieuwe functie als administrateur met een Bijzondere Opdracht. Samen met een paar collega’s werden wij B.O.’ers genoemd en ondersteunden ambassades wanneer er problemen waren die men niet zelf op kon lossen, of iemand voor een beperkte periode moest worden vervangen wegens ziekte. Mijn specialiteit lag op het gebied van financieel beheer en in het bijzonder waar dat te maken had met ontwikkelingshulp.

Telkens vertrok ik weer vol goede moed voor een korte missie met het vooruitzicht om slechts aan één bepaald probleem te werken om na de klus geklaard te hebben na een maand of twee, drie weer naar huis te gaan. Ik hoefde me niet bezig te houden met de lopende gang van zaken op de betreffende ambassade en ik moet bekennen dat het geconcentreerd aan het werk te zijn met mijn aandacht gericht op één of meerdere dossiers verreweg mijn voorkeur had en veel voldoening gaf.

De eerste weken werd ik nog regelmatig bij collega’s thuis uitgenodigd om te komen eten of de avond door te brengen en in de weekeinden was er genoeg te doen. Na verloop van tijd namen echter de uitnodigingen af en bracht ik de avonden hoe langer hoe meer in het hotel door. Soms werd me dat te machtig en verlangde ik zo heftig naar huis dat de kamer mij benauwde en ik zelfs geen boek meer kon lezen. De imaginaire band om mijn borst werd dan zo strak dat ik me telkens weer heilig voornam om geen korte missies meer aan te nemen.

Er was niet alleen in Dar es Salaam maar ook op andere posten regelmatig wat mis met het beheer van projecten en dat was voor een belangrijk deel te wijten aan de regelmatige overplaatsingen in de Buitenlandse Dienst waardoor er een ernstig gebrek aan een  constitutioneel  geheugen  en  een  grondige  dossierkennis van verscheidene ontwikkelingsprojecten ontstond. Ook de administratieve en financiële afwikkeling nadat de hulp was beëindigd bleef meermalen achterwege waardoor grote bedragen nog als voorschot stonden geboekt en nog moesten worden verantwoord. Voor die verantwoording ontbrak dan nog dikwijls een eindrapportage die alsnog moest worden opgevraagd bij onwillige contractpartners die soms niet meer te vinden waren of geen zin meer hadden om die op te stellen.

Zo kon het gebeuren dat Nederland al voor de vierde keer in 27 jaar het Mtibwa Sugarcane rehabiliteringsproject in Tanzania zou gaan financieren. Ik ontdekte in de oude dossiers dat deze suikerriet fabriek, waar het sap uit het riet wordt geperst, gereinigd, door verdamping ingedikt en gekookt waardoor de suiker uitkristalliseert, al drie keer eerder door Nederland op de been was geholpen wat inhield dat we de onderneming van financiële middelen hadden voorzien waarmee de roestige machinerieën konden worden gerepareerd en de werkzaamheden konden worden hervat. Maar evenzovele keren was de fabriek weer verwaarloosd en tot stilstand gekomen waarna de ambassade opnieuw als bij een repeterende breuk om ondersteuning werd gevraagd, uiteraard zonder de vermelding dat in de voorgaande jaren al eens eerder hulp was ontvangen voor de betrokken onderneming. Ondanks mijn ontdekking en aanbeveling werd het project toch uitgevoerd, het stond al op de begroting voor dat jaar en het was te kort dag om een nieuwe uitgave te vinden. Ontwikkelingsprojecten zijn per definitie plannen waar het bedrijfsleven geen brood in ziet en danken hun bestaan voornamelijk uit het uitputten van het budget voor het lopende jaar en onderbesteding leidt tot korting in de volgende jaren. Vandaar.

Een belrondje bij ambassades van andere donoren leerde mij dat één van de andere projecten in Tanzania niet alleen door ons maar ook nog door twee andere landen werd gefinancierd, dat niemand daar ooit achter was gekomen was me een raadsel. Die omissie werd stilletjes onderling geregeld en afgedaan.

Deze  en  heel  wat  andere  zaken  maakten  mijn  werk  niet alleen interessant maar ook productief hoewel ik vaak met weerspannige diplomaten of projectleiders te maken kreeg die al jaren met hetzelfde bijltje hadden gehakt en moeite hadden om betere of nieuwe voorschriften met betrekking tot het beheer van de projecten te aanvaarden. Het was dan ook vaak een heel gevecht om mijn aanbevelingen op de agenda te krijgen.

Uiteindelijk was na drie maanden het karwei in Tanzania geklaard op het Housing and Transport dossier na waar een dusdanige  geur  van mismanagement, nee  laat  ik eerlijk  zijn, corruptie hing dat ik daar mijn vingers niet aan wilde branden, temeer daar er eigen personeel bij betrokken was. In dat dossier zaten stukken die niet alleen betrekking hadden op de huisvesting van ambtenaren van Buitenlandse Zaken en deskundigen van diverse projecten maar ook over de aanschaf en onderhoud van dienstauto’s.

De wat oudere ambassadeur die ik op de voorlaatste dag van mijn missie op de hoogte bracht was tot mijn verrassing niet verwonderd en stelde het op prijs dat ik deze zaak aan hemzelf overliet, me er verder niet meer mee zou bemoeien en ook niet in mijn afsluitende rapport had opgenomen.

Hij keek me met een nietszeggende blik aan: ‘Ik had bij geruchte  hierover  al  iets  gehoord  mijnheer  van  Heert  en  ik was van plan om de komende tijd me er zelf mee te bemoeien. Hartelijk dank voor Uw uitzoekerij. Laat U het dossier maar hier ik zal het zelf wel verder afhandelen.’

Ik troostte mezelf met de uitvlucht dat ik geen tijd meer had gehad om me over die zaak te buigen en liet de officiële weg, die tot openbaarheid zou leiden zonder protest vallen want met klokkenluiders loopt het vaak slecht af.

Over die kwestie heb ik nooit meer iets gehoord, de bodem van de doofpot was klaarblijkelijk diep, zeer diep.

~ 2e ~

Sedert wij dit land verlieten 

Egypte was ons schaduwrijk 

werden wij kosmopolieten

en koningskinderen gelijk.

De hoge golfslag werd gespleten

en na schelfzee die ons doortocht bood 

hebben wij nooit meer omgekeken, 

tot aan de ure onzer dood.

Zeeën en woestijnen hebben wij bevaren 

onze blik bleef standvastig recht gericht 

dagen werden weken, maanden jaren

zon en schrale wind rimpelde ons gezicht. 

Maar zelfs in mantels van ruw kemelharen 

zijn wij voor ontbering nooit gezwicht.

III

Ik ga verzitten in mijn stoel en even ben ik afgeleid door een man die op de smalle en lage dijk van de Vecht met een Weimaraner voorbijkomt. Het beest springt vrolijk om de man heen en rent vervolgens de uiterwaarden in met de neus vlak boven het gras. De man zwaait naar me voor hij verder loopt en we wisselen een groet. Vroeger hadden we ook zo’n hond van hetzelfde ras. Soms denk ik er over om weer een hond te nemen, maar de gedachte om ook in de winter in weer en wind met het beest driemaal per dag te moeten wandelen weerhoudt me.

O ja, die malaria. Ik herinner me nog goed dat op de dag dat ik van Dar es Salaam weer naar Nederland terug zou vliegen, ik na een koortsig doorwaakte nacht in het hotel ’s me morgens vroeg op de artsenpost van ontwikkelingshulp op malaria liet testen. Normaal gesproken ben ik geen hypochonder maar ik was al een paar dagen niet lekker, had lichte koorts en voelde een stekende hoofdpijn opkomen waar ik normaal nooit last van heb. Ik meende de symptomen van malaria te herkennen zoals die in het boekje “Hoe blijf ik gezond in de tropen”  werden beschreven en begon me al ongerust te maken. Lotte zou me ongetwijfeld hebben gerustgesteld en met een aspirientje of een paracetamol zoals dat tegenwoordig heet naar bed gestuurd hebben en me mogelijk nog een hete grog gebracht.

In de morsige wachtkamer trof ik tot mijn verrassing Anton, de jonge deskundige uit Wageningen wiens project op Zanzibar ik een paar weken daarvoor had bezocht. Een vrolijke en energieke jongeman met een kop vol melkboerenhondenhaar dat alle kanten uitstond, een echte zoon van het platteland. Ik maakte kennis met hem toen hij op weg naar zijn eerste vrijwilligerswerk in Afrika de ambassade in Dar es Salaam bezocht waar we zijn project doornamen en afspraken dat ik een paar dagen langs zou komen voor mijn drie maanden in Tanzania om waren en ik weer naar Nederland zou vertrekken.

Hij  overnachtte  een  paar  dagen  in  hetzelfde  hotel  als  ik en we konden het samen goed vinden. Aan de rand van het zwembad vertelde hij over het werk wat hij ging doen voor het

‘ZanzibarForestry Project’  dat  tot  doel  had  ontbossing  door het excessief gebruik van hout voor koken en het maken van houtskool tegen te gaan.

Met een grijns vertelde hij: ‘Gisteravond werd ik op mijn kamer gebeld door een vrouw die zei: Do you want to have some fun?’. Ik wist niet zeker wat ze bedoelde en heb maar opgelegd.’ Ik moest lachen om zijn naïviteit en zei: ‘Nou daar kan je inder- daad beter niet op in gaan als je geen geslachtsziekte op wilt lopen.’

‘Ja, ik dacht al dat ik wist wat ze bedoelde maar durfde het niet te vragen.’

‘Aan mij of aan haar?’

‘Aan haar.’

Op de heenweg naar het eiland had ik geen plaats meer kunnen krijgen op de oude maar snelle Russische draagvleugelboot die was volgeboekt en moest daarom de nog oudere overbeladen veerboot nemen waarop de roest zich als een uitbraak van mazelen over de eens zo witte romp had verspreid en ik de mij aangeboden plaats in de met enige fantasie als lounge bestempelde ruimte onderdeks afwees. Al op de loopplank vroeg ik mij af of ik er goed aan had gedaan om op dit varende wrak de overtocht te maken.

Niet alleen een opkomende claustrofobie maar ook de verschrikkelijke en penetrante zweetlucht in die donkere en overvolle cabine, waar in de plotselinge stilte zeker vijftig donkere hoofden naar mij opkeken toen ze mijn witte benen de nauwe ijzeren scheepstrap zagen afkomen, deed me kokhalzen en terugdeinzen. Het idee daar te moeten zitten als het schip zou  kapseizen  liet  me  huiveren.  Met  een  zenuwachtig  en verontschuldigend lachje keek ik nog even over mijn schouder terwijl ik snel met mijn hand aan de leuning het steile trapje weer opging, en zag tot mijn vernedering al die meewarige ogen waarin het wit schitterde naar mij staren. Ik dacht zelfs in het weer aanzwellende geroezemoes een enkele schampere lach te horen.

Mijn herinneringen aan journaalbeelden van gezonken veerboten in de Filippijnen lieten me zelfs niet los toen ik bij gebrek aan een zitplaats de hele overtocht op een ongemakkelijke traptrede halverwege de brug doorbracht omdat alle banken door passagiers bezet waren en op het overvolle dek elke vierkante meter in beslag genomen werd door stapels koffers, bundels kleding, ja zelfs geiten en kooien met pluimvee.

Die onheilspellende gedachten werden werkelijkheid toen achttien  jaar  later  twee  voorbeschikte  en,  gezien  de  staat van onderhoud van de schepen, onafwendbare rampen zich voltrokken waarbij de Spice Islander en de Skagit in 2011 en 2012 kapseisden. De Spice Islander kon 800 passagiers vervoeren maar had er 2.470 aan boord waarvan ruim 1.600 verdronken vlak voor de kust van Zanzibar.

De zee had die dag echter een prachtige groenblauwe kleur met een lange kalme golfslag en er stond een verfrissend windje waardoor de overtocht toch nog een plezierreis werd, niet in het minst door de aanblik van die kleurrijke mensenmassa aan dek waarvan enkelen op een spiritus of benzinebrander thee zetten en zelfs een potje kookten, terwijl talloze kinderen zich daartussen onder veel gejoel en gelach vermaakten en vriendschappen sloten. Af en toe liep een ongeruste moeder langs die vervolgens door vele wijzende vingers in de richting liep waar de kinderen heen waren gerend.

Ik was op de dag van mijn vertrek naar huis tegenover Anton op de ongemakkelijke houten bank in de groezelige wachtkamer gaan zitten en zag dat hij er zo mogelijk nog ellendiger uitzag dan ik, zijn kleding was gekreukeld, hij sprak haperend met een vermoeide en slepende stem terwijl hij zijn hoofd nauwelijks ophief.

‘Ik heb al twee dagen hoge koorts en kon vanmorgen vroeg op het laatste nippertje met een chartervlucht uit Zanzibar meevliegen. Omdat ik het niet vertrouw laat ik me maar even op malaria testen. Ik zou vandaag toch al met de middagboot naar Dar es Salaam komen omdat we morgen met alle landbouwjongens in Tanzania een vergadering op de ambassade hebben.’

Zijn ogen stonden koortsig en rood omrand in een bleek gezicht en op zijn voorhoofd parelden zweetdruppels. Hij zat met trillende handen onder de oksels geklemd voorovergebogen op zijn stoel en ik had de indruk dat hij mij amper herkende.

Anton reageerde bijna niet en gaf geen antwoord toen ik vergeefs probeerde hem op te monteren. Ik haalde herinneringen op over het weekend dat we aan het eind van mijn bezoek hadden doorgebracht in Stone Town, de havenplaats van Zanzibar met zijn  witte  kalkstenen  huizen  en  zijn  smalle  steegjes  waar  je elkaar alleen kon passeren als een van beide met zijn rug tegen de muur ging staan, zijn limestone muren die in het zonlicht zo oogverblindend schitterden dat je de ogen half dicht moest knijpen.

Waar we, toen hij mij van de veerboot had opgehaald de oude slavenmarkt hadden bezocht en de kerk met de gedenksteen aan Livingstone. Hoe we diezelfde middag in de vissershaven een moot tonijn hadden gekocht die net vers aan land werd gebracht en door één van de vele smoezelige jongetjes, die zich luidruchtig aan ons opdrongen, op een houtskoolvuurtje werd geroosterd, die we daarna verpakt in een krant meenamen en op een bankje in de schaduw van de hoge jacaranda’s die blauw in bloei stonden op aten. Waar we in datzelfde armetierige stadsparkje laat in de middag op hetzelfde ongemakkelijk bankje in slaap vielen en nadat we wakker waren geworden tot onze verbazing al onze spullen nog hadden.

En hoe we die zaterdagavond, toen een verkoelend briesje vanuit zee kwam aanwaaien tot middernacht hadden zitten praten in een eetgelegenheid op het open dak van een gebouw in de oude havenstad vlak bij de kade waar op een lange tafel na de maaltijd de lege flesjes Tusker zich vermenigvuldigden terwijl de donkerte zich als een deken over de haven uitspreidde en nog slechts enkele pinkelende lichtjes op de voor anker liggende vissersschepen in de baai te zien waren.

Het was niet het enige restaurantje dat door een smal donker trappetje te bereiken was op het platte dak van een van die gebouwen. Uitkijkend over de stad zagen we ook op een aantal andere daken opgewekt pratende mensen die zich tot midder- nacht onder het schijnsel van petroleum lampen vermaakten.

Ik zag hoe de jonge vrouw die de bestelling op kwam nemen haar heup tegen Anton aandrukte en met een uitnodigende glimlach vroeg: ‘Meat or fish?’

Ze had een mooi regelmatig gebit met spierwitte tanden en

een matte fluweelachtig donkere huid.

‘What kind of fish?’, zei Anton die tot aan zijn haarwortels kleurde.

‘Well, the catch of the day.’

‘And what’s the catch today?’, vroeg hij naar haar opkijkend.

‘  Espada’,  zwaardvis zei  ze, de  Portugese  naam noemend die kennelijk ook in het Swahili gebruikt werd. We namen vlees omdat we ’s middags al tonijn hadden gegeten. Ze lachte nog even over haar schouder naar Anton toen ze heupwiegend naar de volgende gasten liep.

Vlees of vis was de enige keus en toen iedereen zijn voorkeur had uitgesproken werd de grill aangestoken nog een rondje drinken rondgebracht en een klein uur later werd de maaltijd geserveerd.

 Anton was veel jonger dan ik en vertelde die avond geestdriftig over zijn eerste ervaringen met zijn project waarvan hij twee maanden geleden de leiding had overgenomen, over de verbeteringen die hij had ingevoerd en het goede contact dat hij inmiddels met zijn medewerkers had opgebouwd. Ik had destijds de moed niet kunnen opbrengen om hem over mijn slechte ervaringen met ontwikkelingshulp in Azië en nu ook in Afrika te vertellen. Waarom zou ik zijn enthousiasme met mijn cynisme lastig vallen?

Hij kon die ochtend in de wachtkamer nauwelijks interesse voor mijn woorden opbrengen en ik liet hem dan ook over aan zijn eigen gedachten waarna ik me bezorgd wijdde aan mijn eigen veronderstelde ziekte en de vergeelde posters aan de muur bestudeerde die waarschuwden voor HIV en opriepen tot het gebruik van condooms.

De uitslag van het bloedonderzoek zou pas laat op die dag beschikbaar komen en worden doorgegeven aan het ministerie in Den Haag. Ik nam afscheid van Anton om ’s middag naar Nederland terug te vliegen en wenste hem het allerbeste. Het laatste wat ik van hem zag was een armzwaai uit de taxi die hem naar de ambassade zou brengen, niet wetende dat mijn nieuwe vriend een paar uur daarna in het plaatselijke ziekenhuis zou worden opgenomen.

In Den Haag hoorde ik twee dagen later opgelucht dat de test had uitgewezen dat ik geen malaria had maar een van de vele meerdaagse koortsen die in die landen met enige regelmaat voorkwamen. Op mijn vraag hoe het met de landbouwman uit Zanzibar was gesteld hoorde ik tot mijn ontzetting dat Anton onverwacht snel was overleden aan een malaria tropica die zich had ontwikkeld tot een cerebrale malaria waarbij de bloedvaatjes in de hersens verstopt raken en de sterftekans hoger dan negentig procent is.

Mijn   eerste   egoïstische   gedachte   was   dat   het   mij  ook had kunnen overkomen maar onmiddellijk daarna moest ik terugdenken  aan  zijn  enthousiasme  voor  het  werk  waaraan hij was begonnen en de dromen die hij had. Wat een tragedie. Gelukkig had hij geen gezin en over een vriendin had hij me nooit iets verteld. Ik was er kapot van en het overschaduwde mijn blijdschap om weer thuis te zijn.

~ 3e ~

Uit lome golfslag der woestijnen 

doemt wazig trillend een morgana 

en achter branding en koralijnen 

schittert witter wit het panorama

van Zanzibar de specerijen stad 

waar een goede vriend mij wachtte 

en wij samen dromen dachten

maar vulden ‘t diep danaïdenvat.

In ’t vallend duister hoog gezeten 

verscheen aan ‘t firmament het Zuiderkruis 

en als wij onze maaltijd eten

verlang ik zwijgend stil naar huis. 

Ach, had ik de toekomst maar geweten 

getoond had ik hem t’ Andreaskruis.