Lief dagboek

Lief dagboek…

Herinneringen uit het kampleven

Marielle Saegaert

isbn 9789461850850 (paperback)

1e druk - november 2014

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Uitgeverij Village
een imprint van VanDorp Uitgevers

Postbus 42

3956 ZR Leersum
www.vandorp.net / info@vandorp.net

Copyright © 2014 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers

Copyright © 2014 Marielle Saegaert

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Marielle Saegaert

Lief dagboek…

Herinneringen uit het kampleven

UITGEVERIJ VILLAGE

Van februari 1943 tot augustus 1945 heeft Riek H. tijdens de Japanse bezetting van het voormalig Nederlands-Indië in ‘Jappenkampen’ op Java gevangengezeten. Ze werd door de Japanse bezetter geïnterneerd omdat ze ‘Blanda totok’ was: volbloed Hollandse. Tijdens haar gevangenschap in twee verschillende vrouwenkampen heeft ze dagboeken bijgehouden die in hun geheel bewaard zijn gebleven. Dit boek is de bewerking.

“Ik heb geen traan gelaten, waar ik erg dankbaar voor ben, en ze hebben gezien dat ik niet bang ben. (…) Veel mensen vonden het flink van me, maar anderen vonden het stoer en dom van me. Alleen maar jaloers. Voor mijzelf ben ik blij en erg voldaan want hiermee heb ik getoond dat wij Blandavrouwen geen doetjes zijn.”

Kamp Tjihapit, Bandoeng (Java), 2 september 1944

Voorwoord

Als directeur van het Indisch Herinneringscentrum ben ik dagelijks bezig met het verschaffen van kennis over Nederlands- Indië en Indonesië met de nadruk op de Tweede Wereldoorlog en de nasleep daarvan. Zo helpen wij er aan mee om het verhaal van onze ouders en grootouders weer door te geven aan onze kinderen en kleinkinderen en natuurlijk ook aan het Nederlandse publiek.

Als een vervolg op ‘Nooit meer buigen, verhaal van een verloren verleden’, heeft Saegaert nu een bewerking gemaakt van twee kampdagboeken van Riek, die als jong meisje geïnterneerd werd in de interneringskampen Tjihapit en Banjoebiroe 11. Dat doet zij op schitterende wijze met veel respect voor de oorspronkelijke tekst.

‘Lief dagboek… Herinneringen uit het kampleven’ raakte mij dubbel: als directeur, maar ook als dochter van een kampkind. In het eerste dagboek schrijft Riek vooral over hoe een interneringskamp – in dit geval Tjihapit – georganiseerd is. De lezer krijgt een goed beeld van het dagelijks leven in de ‘beschermingswijk’, zoals de Japanners dat eufemistisch noemden. Het leven daar was niet makkelijk. In eerste instantie dacht men dat het snel voorbij zou zijn. De realiteit was anders. Daar waar in het begin nog een simpele maaltijd voor handen is en er nog mogelijkheden zijn om extra etenswaren te verkrijgen, neemt die mogelijkheid snel af en eet men op het laatst blubberpap. De organisatie wordt steeds strakker en harder en bij de overname van de leiding van de kampen door de Japanse legerleiding in maart 1944, verandert het kampleven drastisch. Toonde men te weinig respect voor de Japanners, of hield men zich niet aan de regels, dan volgde vaak een zware straf. Deze beelden doen mij realiseren hoe het leven geweest moet zijn van mijn opa in het mannenkamp en van mijn oma, mijn moeder en haar broertje en drie zusjes in het vrouwenkamp…. Dat raakt me.

Het tweede dagboek uit Kamp Banjoebiroe 11, is persoonlijker. Hier zien wij de beleving en emoties van Riek als geïnterneerde terug. De doordringende woorden ‘We verlangden er zo naar Tjihapit achter ons te laten… Wisten wij veel waar we naar toegebracht zouden worden….’, zijn veelzeggend. In de laatste maanden van de Japanse bezetting en ook daarna zijn veel geïnterneerden overleden aan uitputting, honger en allerlei ziektes door de slechte hygiënische omstandigheden in de overvolle kampen. Banjoebiroe was daar één van.

Riek is inmiddels overleden. In de proloog wordt duidelijk wat de oorlog (met enkele jaren van internering), het gedwongen vertrek uit Indië en vervolgens een kille ontvangst in Nederland, doen met een mens. Het heeft geleid tot een collectief zwijgen, waarmee de trauma’s van het verleden soms pas op latere leeftijd bovenkomen.

In dit boek wordt op unieke wijze verteld over een verzwegen geschiedenis. Het vertelt op een leerzame wijze het levensverhaal van een krachtige vrouw!

Yvonne van Genugten

Directeur Indisch Herinneringscentrum

Woord vooraf

Riek begint haar dagboek in de zomer van 1944; ze zit dan al anderhalf jaar gevangen in vrouwenkamp Tjihapit te Bandoeng. Het grootste deel van het dagboek uit dit eerste kamp besteedt ze aan het vertellen over het dagelijkse kampleven. Ze put uit haar geheugen en geeft nauwelijks data aan. Vaak komt ze in de loop van de tekst terug op bepaalde onderwerpen. Hierom heb ik besloten dit dagboek niet chronologisch te ordenen maar per onderwerp. Waar Riek wel een datum aangeeft, vermeld ik die uiteraard.

In het veel kortere dagboek uit het tweede kamp, Banjoebiroe, beschrijft ze meer persoonlijke indrukken en dateert ze haar vermeldingen wel precies. De indeling van dit dagboek heb ik hierom niet aangepast: de originele volgorde is hier behouden.

Marielle Saegaert, november 2014

PROLOOG

Heb je een Indische achtergrond, dan is het verleidelijk om aan eerdere generaties te vragen hoe het leven in Indonesië eruit zag toen het nog Nederlands-Indië was. Vooral als er een tante tussen zit die fijn kan vertellen of een grootvader die een goed geheugen heeft. In mijn familie is er iemand die gezegend is met beide gaven. Mijn oom John. Alsof het om Atlantis gaat, denk ik met elke herinnering die hij met me deelt en met elke foto die hij me aanreikt, een stukje dichter bij Insulinde’s mythische vindplaats te komen. Indië is verloren, zei mijn tante altijd. Indië is vergeten, voegde mijn oom er dan vaak aan toe.

Hij is nu 93 maar als je even niet oplet dan telt hij het halve jaar dat nog rest tot zijn volgende verjaardag er alvast bij op. Hij is een oneindige bron van verhalen want heeft een werkelijk fabelachtig geheugen, zo een die je tussen pure jaloezie en oprechte bewondering achterlaat. Lichamelijk is hij echter veel minder sterk. Als ik aan hem vraag hoe het met hem gaat, glimlacht hij altijd maar. Dan, met een moeizaam schouderophalen, leunend op zijn trouwe rollator, voegt hij er berustend aan toe: ‘ach, sommige dagen wat beter dan anderen… Volhouden maar!’ Om vervolgens strijdbaar met een benig en blauwbeaderd vuistje door de lucht te zwaaien.

Hij vertelt graag over het vroeger van onze familie in Nederlands-Indië. En al is aan dat onsterfelijk verleden reeds 65 jaar geleden een eind gekomen, hij weet het nog allemaal precies. Als hij er bijvoorbeeld een foto bij pakt, zo’n vergeeld exemplaar met van die grappige kartelrandjes en je oma als jonge blom poserend voor de camera, weet hij nog wie de foto nam, welke dag het was (‘als ik me niet vergis, was het een donderdag’) en hoe laat het was (‘ik kwam net uit school namelijk’). Laatst kon hij niet meteen komen op de naam van het kleine eiland waar een familielid in 1949 enkele maanden (…) had doorgebracht. ‘Ik schaam me dood,’ mopperde hij, ‘dat ik niet meteen op de naam van dat eiland kan komen.’ Ik vertelde maar liever niet dat ik de inhoud van de vorige zaterdagavondfilm al geheel kwijt was…

Nou vraag je je misschien af waarom ik deze bewerking van het kampdagboek van Riek begin met het voorstellen van mijn oom John. Wat heeft hij te maken met twee versleten schriftjes, volgeschreven door een vrouw die hij nooit gekend heeft? Het enige wat ze gemeen hebben is Indië. Als je dat bedenkt, dan wordt het antwoord simpel. Hij is er nog. Nog net.

Hij is geboren en getogen in Nederlands-Indië en met zijn, vooruit: 94 jaar is hij er nog net om het na te vertellen. Riek niet meer. Zij is enkele jaren geleden overleden. Over een tijdje zal ook mijn oom er niet meer zijn en dan kan zijn fantastische geheugen ons niet meer verwennen met wonderlijke verhalen over dit stuk Nederlandse geschiedenis waar we soms misschien wel niet zoveel over weten als we denken.

Zo had ik, toen ik begon aan dit boek, een fantastisch excuus om hem weer te vragen mij mooie verhalen te vertellen over vroeger… Ik belde hem op om een afspraak te maken. Zijn stem kraakte maar ik hoorde zijn enthousiasme. ‘Natuurlijk, meis!’ zei hij blij. ‘Dat ik op mijn leeftijd de jeugd nog ergens mee kan helpen… Reken maar van yes!’ Hij ging er de middag van onze afspraak goed voor zitten, tikte voor de laatste soundcheck nog even op zijn gehoorapparaten en keek me toen, klaar voor de start, aan. ‘Shoot’, zei hij, met een strak gezicht.

Vertelt u mij nog eens over het Indië van 1937 waar Riek op 10-jarige leeftijd vanuit Nederland aankwam om te gaan wonen…

‘Tja, een paradijs… Beetje een cliché, hè?’ vindt hij, ‘maar het had er wel iets van weg natuurlijk. Vooral voor mensen die van buitenaf naar Indië kwamen. Die keken hun ogen uit.’

Moeizaam draait hij zich om naar zijn boekenkast en trekt er op ooghoogte een boek uit om me te laten zien wat hij bedoelt. Bij elke foto, bij elke afbeelding komen er weer herinneringen boven. Langzaam maar graag deelt hij ze met me.

‘Hoe het ook zij… als je er geboren en getogen bent, dan geniet je toch van andere zaken. Dan was het eigenlijk een gewoon land want je had immers geen vergelijking, geen externe referentie. De natuur beleef je anders. Vergeet niet dat het klimaat voor veel Europeanen toch moeilijk te verdragen was.’

Vooral in de jaren dertig kwamen er veel Nederlanders weer onze kant op, herinnert hij zich. In Indië zag het er toch iets rooskleuriger uit dan in Europa in die tijd. Het waren vooral mensen met connecties, kinderen uit rijke families die de kans kregen in Indië een nieuw leven op te bouwen.

‘Later na de onafhankelijkheid van Indonesië in ’49 toen alle Nederlanders het land uit moesten, ging de meerderheid natuurlijk naar het moederland.’ Met een bibberende vinger wijst hij naar een foto van een tulpenveld die op zijn kalender de huidige maand versiert. ‘Toen werd het deze repatrianten uit Indië kwalijk genomen dat ze werk van de ‘lokale’ Nederlanders afpakten… terwijl van de Europese Nederlanders in principe hetzelfde gezegd zou kunnen worden vòòr de oorlog. Mensen in Nederland vergaten wel eens dat wij ook Nederlanders zijn…’

De broer van zijn vader werkte in de jaren dertig in de theetuinen van Garoet, in de buurt van de stad Bandoeng. Deze oom Jan werd van de ene op de andere dag ontslagen want de zoon van de eigenaar kwam, “met of zonder verstand”, over uit Nederland en dus moest oom Jan het veld ruimen.

‘Het ontslag was ook gemakkelijker omdat hij geen volbloed Nederlander maar een ‘Indo’ was…’ Oom John denkt hardop terug aan het paradijs. ‘Tja… als je van gemengde afkomst was… dit verschil tussen de Indo en de Blanda was te merken…’

Even is hij stil en prutst wat aan zijn broodje pindakaas. Na een kleine pauze gaat hij verder.

‘Mijn beste vrind was Indonesiër. Hein. Ik heb zijn familie een tijdje geleden via Skype opgezocht. Helaas is hij zelf drie jaar geleden overleden. Hoe het ook zij…’ (een geliefde vaste uitdrukking van hem) ‘… bij sommige Nederlandse families mocht hij niet over de vloer komen. Ook wij Indische kinderen hebben dat wel eens mee moeten maken… Dat we niet bij totoks mochten spelen omdat we Indo waren. Is toch wel gebeurd. Elk gezin maakte dat voor zichzelf uit.’

Ik maak een voor de hand liggende sneer naar de discri- minerende Hollanders van na de oorlog in Nederland die in de tram opstonden als een van mijn tantes naast hen ging zitten of zij die hen uitmaakten voor ‘pinda-chinees’. Ik bries nog wat na maar oom John laat zien dat wijsheid inderdaad vaak met de jaren komt en rustig reageren ook.

‘Ach, discrimineren ligt veel dieper dan alleen een scheldnaam. Geen aandacht schenken, niet naar je luisteren, weinig sociale kansen geven… Voor de Indische groep was er na de oorlog in Nederland geen gehoor. Noch voor de Indo’s, noch voor de totoks.’

Weer is hij even stil. Langzaam kauwt hij op zijn broodje en veegt met zijn zakdoek een onzichtbare kruimel van zijn hand. Dan gaat hij weer kalmpjes verder.

‘Holland heeft hen na de repatriëring gewoon links laten liggen, geen aandacht aan ze besteed.’ Zijn blik staat nu op oneindig. ‘De Indische groep heeft altijd voor zichzelf gezorgd. Hoe dan ook.’

In het begin van het dagboek schrijft Riek over hoe de vrouwen er aanvankelijk vanuit gingen het gemakkelijke leventje van voor de oorlog snel weer op te kunnen pakken. Niemand verwachtte dat de Japanner lang zou blijven. Ze refereert vrij veel naar het hebben van bedienden. Het is duidelijk dat het in het vooroorlogse paradijs heel normaal was voor iedereen om er meerderen op na te houden.

‘Al die bedienden die men had… Ach, dat was zo gewoon…’ mijmert oom John, ‘over het algemeen is de Indonesiër van nature ook heel dienstbaar, erg beleefd, kalm, vriendelijk. Hoe arm ze ook zijn, je krijgt altijd een bordje eten van ze… Hadden veel respect voor de blanken… Het Indonesische nationalisme was wel sterk aan het groeien maar toen werd de status quo nog altijd geaccepteerd. Totok bovenaan, Indonesiër onderaan. Het was normaal. Daarbij waren bedienden ook gewoon nodig, die enorme huizen met hun dito tuinen waren veel te groot om zelf te onderhouden. En je had voor het geld van een enkele bediende in Nederland, in Indië er vier.’

‘Even meis, laat mij even van onderwerp veranderen…’

Hij begint over een onderwerp waar we het vaak over hebben en waar hij zich altijd enorm over op kan winden. ‘Wij hadden in Indië al lang een multiculturele samenleving… Er bestond een sterke gemengde cultuur. Men zou vandaag de dag eens moeten kijken hoe het er toen aan toeging, in plaats van dat geklungel van nu,’ vonnist hij.

‘Ondanks de sociale ongelijkheid, die is natuurlijk fout,’ haast hij zich eraan toe te voegen. ‘De sociale hiërarchie was er zeker, dat was ook een sign of the times… Dat vond men in die tijd veel normaler dan nu. Men zette daar niet zoveel vraagtekens bij. Vergeet niet: we hebben het over zeventig, tachtig jaar geleden… Racisme? Dat woord bestond niet toen. Maar de cultuur was een gemengde cultuur, niet van elkaar gescheiden zoals nu.’

Bijna triomfantelijk kijkt hij me aan. Die Blanda’s zouden nog eens wat van ons kunnen leren, lijkt hij te denken.

‘Bovenaan stonden natuurlijk de blanke Hollanders en overige blanke westerlingen, daarna de Indische Nederlanders, zij met gemengd bloed dus. Daarna de Indonesiërs. Een aparte positie namen de alom aanwezige en handelende Chinezen in, je had veel Arabieren, Indiërs, overige Aziaten… Een zogeheten mengelmoes, dus.’

Hij neemt een slokje thee en komt even op adem. Of hij me niet verveelt met zijn verhalen? Ik verzeker hem van absoluut niet.

‘Neem nog een lemper, meis, ik heb ze voor jou besteld.’ Naast het feit dat hij zelf niet meer uitgebreid kan koken, “daar ben ik nu toch echt te oud voor”, is er nog een andere reden dat hij graag buiten bestelt. Zo ben ik nog onder de mensen, vertelde hij me een tijdje geleden. Hij zelf komt bijna niet meer het verzorgingstehuis uit en via de bakker voor het gebak en de toko voor de lempers, heeft hij nog contact met de buitenwereld.

‘Op mijn leeftijd moet men naar mij toe komen…’ zei hij met zijn karakteristieke giecheltje, ‘deftig hè?!’

‘Voor ons Indo’s bestond er toch een glazen plafond: op een gegeven moment kon je niet meer promotie maken vanwege je afkomst. Als je hogerop wilde, kon je bijvoorbeeld ook niet met een Indonesische vrouw voor de dag komen… Bestond er maatschappelijke ambitie, werden zij terzijde geschoven. Ideaal was natuurlijk een totok maar voor ons Indische jongens was dat normaliter niet weggelegd, een Europese vrouw was vrijwel onbereikbaar voor ons. Klassenverschillen lagen héél gevoelig toen.’

Hij kijkt me aan. De Indische jeugd, zo mijmert hij, de latere generaties Indo’s… nu zoeken ze hun identiteit in de verschillen tussen de Hollandse en de Indische cultuur. ‘Terwijl je toen juist vaak het tegenovergestelde zag: Indische Nederlanders die heel erg hun best deden om zoveel mogelijk op totoks te lijken. In de hoop minder gediscrimineerd te worden. Jouw oma was daar heel streng in: “jullie moeten op Nederlanders lijken, als jullie verder willen komen!” Zij had bepaald geen minderwaardigheidscomplex, jouw oma, zoals wel gezegd wordt van sommige Indische mensen van die generatie. Maar ze zag wel dat om hogerop te komen, je je toch aan de Hollanders moest aanpassen. Dit was gewoon de werkelijkheid voor velen.’

‘Voor jouw Riek van het dagboek, als blank meiske uit Holland, moet het een heel nieuw en fantastisch leven geweest zijn. Top of the food chain.’ (Weer dat giecheltje.)

‘Al was ze misschien een beetje jong om het te beseffen. Het leven was veel vrijer in Indië, er bestonden veel minder regels dan in Nederland. Je zei dat ze in een tehuis heeft gezeten? Nou, dan viel ze in Indië helemaal met haar neus in de boter. De bedienden zorgden voor je alsof je hun eigen kind was, je werd verwend tot en met… Die jaren voor de Japanse bezetting moeten heel gelukkig voor haar zijn geweest.’

Batavia,1938

1

Riek kon zich de laatste jaren van haar leven weinig meer herinneren. Niet eens welke dag het was. Laat staan wat ze allemaal meegemaakt had in de oorlog. Vroeger had ze wel eens wat verteld. Niet vaak en niet graag maar af en toe vertelde ze wel wat.

Toch zijn haar oorlogservaringen niet helemaal verloren. Ze staan natuurlijk in haar kampdagboeken. Toen ze nog gezond was, tijdens een van die heerlijke weekenden bij haar thuis, heeft ze me ze eens toegeschoven en mocht ik ze lezen. Ik weet nog hoe ze ze traag uit een lade haalde waar ze verstopt lagen. Haar normaliter altijd zo zachtaardige ogen weerspiegelden nog altijd pijn. Zelfs na zestig jaar. ‘Doe er maar iets mee als ik er niet meer ben.’

Het liefst praatte ze natuurlijk over het Nederlands-Indië van voor de oorlog en de gelukkige jeugd die ze daar, op de valreep, heeft gehad. Ze was een stug en wat afstandelijk meisje toen ze in 1937 op haar tiende aankwam in Batavia. Na een ellendige tijd in een tehuis in Nederland was ze alleen naar het verre Indië afgereisd om na de wekenlange overtocht op de oceaanstomer met haar moeder herenigd te worden. Zij woonde en werkte al enige tijd in Indië met haar nieuwe partner die voor de kleine Riek een geliefde stiefvader zou worden. Al snel sloot Riek vriendschap met een ander Hollands kind: Hansje. Een rustig blond meisje met grote blauwe ogen, geboren en getogen in de kolonie. Nog nooit had zij haar Europese moederland gezien. Samen hebben ze de oorlog in dezelfde kampen doorgebracht.

Toch leek Riek altijd goed over de oorlog te kunnen praten. Als ze erover sprak, dan leek het soms net of ze het over iemand anders had.

‘Als je vertelt over het kamp, kan het inderdaad zo zijn dat het lijkt of je het over iemand anders hebt,’ erkent Hansje met wie ik veel heb gepraat over wat zij als twee jonge pubers meegemaakt hebben in de oorlog. Met het spreekwoordelijke engelengeduld heeft ze al mijn vragen beantwoord. Zelf heeft ze geen moeite met vertellen over de oorlog. Hij is voorbij, zegt ze dan, het is al zo lang geleden…

Langzaam haalt ze haar hand door haar grijze haar en denkt terug aan Rieks gezonde jaren.

‘Riek deed dit in hoge mate… vertellen alsof ze het over iemand anders had. Die emoties zijn soms moeilijk op te roepen; ze zijn dan zo sterk dat ze momentgebonden blijven.’

Emotional detachment, verzekerde iemand mij die er verstand van heeft. Het is emotioneel afstand nemen, als een soort veiligheidsmechanisme van de hersenen.

Het is moeilijk te beginnen met vertellen over iemand die je zo lang en zo goed gekend hebt. Ik ken haar al vanaf de tijd dat ik drie jaar oud was. Nou is mijn geheugen jammer genoeg niet zo bijzonder dat ik die dag nog kan herinneren (durf ik niet aan mijn oom op te biechten!) maar mijn moeder heb ik bij de hand om mij te vertellen over hoe we haar latere beste vriendin hebben ontmoet. Eind jaren zeventig, in Rieks net geopende restaurant in Ierland. Het groene, toen nog zo ongerepte Éire trok haar enorm. Een beetje pionierachtig. Schouders eronder en hard werken. Dat was wat haar aansprak. Dat was wat ze kon. Op haar zeventiende, op het einde van haar latijn in kamp Banjoebiroe, schreef ze het al:

“Ik ben zo dankbaar dat (…) we allebei nog zo hard kunnen werken, een ander hoeft dan gelukkig niets voor je te doen.”

Wat moet ik vertellen en wat moet ik weglaten? Ik wil haar beschrijven zoals ze was maar ben een beetje beducht voor lezers die mij zullen verdenken van partijdigheid. Natuurlijk had ze haar mindere kanten, ze kon bijvoorbeeld behoorlijk koppig zijn, maar in alle eerlijkheid heb ik eigenlijk alleen maar fijne herinneringen aan haar. Ik vond haar stoer, met haar tengere en nipte 1m60 was ze letterlijk voor niets en niemand bang.

‘Voor de duvel niet bang’, bevestigt Hansje met een glimlach op haar gezicht.

Ze werd als familie voor ons en liet ons dit elke keer opnieuw voelen. Met een gebaar, met een kleinigheidje… Nooit vergat ze een verjaardag, altijd stuurde ze een kerstkaart (en dat terwijl we elke kerst minstens een dag bij haar vierden) en van elke verre reis nam ze een aandenken voor je mee. Nu, al die jaren later denk ik te begrijpen waarom ze altijd zoveel zorg besteedde aan het meenemen van een klein cadeautje voor je…

“Toch zijn de verjaardagen altijd erg prettig en gezellig al heb je haast niets om te trakteren. De cadeautjes worden allemaal zo ontzettend gewaardeerd, omdat ze haast allemaal zelf gemaakt zijn en afgestaan worden van het weinige dat je bezit. Aan mijn verjaardagen in het kamp zal ik altijd een prettige herinnering blijven dragen.”

Zoals Steve Jobs ooit zei: ‘connect the dots…’

We waren altijd welkom en ze verwende ons met fantastische etentjes die zij als de excellente kok die zij was in een ogenschijnlijke handomdraai op tafel toverde. Met een glaasje Irish Mist toe… Altijd met die bescheiden maar zo krachtige glimlach… Ik weet nog toen ik klein was, dat het mij opviel dat ze net zo kookte als mijn Indische tantes. (Ik kan het weten, ik heb er acht.) Net zo lekker.

“We lenen van iedereen kookboeken en die zijn we druk aan het overschrijven voor later, o, toekomstplannen die we maken. Denderend! Mammie en Pappie hebben een mooi 1e klas hotel. Ik help hun, ben hoofd van de keuken, goedang, enz. Ik probeer allerlei recepten en maak leuke dingen.”

Een goede vriendin van me is kok en heeft me wel eens gezegd: ‘ik doe alles goed, gebruik de juiste ingrediënten, maar toch… Het smaakt anders als ik het klaarmaak dan als ik het in een echte toko haal…’ Een tikje uit de hoogte beaam ik dat dan, uiteraard puur voor de grap. Ik gniffel daar dan om met oom John en we zijn dan toch een beetje zelfingenomen. Volgens de door mij vaak geraadpleegde website www.synoniemen.net is dat soms gelijk aan trots.

Veel mooie herinneringen aan Riek, op die aan haar laatste jaren na. Toen werd ze ineens bang voor kleinigheden en beeldde ze zich van alles in. Dacht ze soldaten met geweren achter bomen in de tuin van het verpleegtehuis te zien staan. Doodsbenauwd keek ze dan door het raam naar buiten. Haar dochter nam haar vaak aan haar hand mee om haar gerust te stellen en haar te laten zien dat er echt geen enge kerel achter de bomen stond.

‘Kijk maar, mam, niemand…’ Om tien minuten later weer een bezorgde opmerking over mannen met wapens te moeten horen van haar moeder.

Een paar jaar geleden, toen Riek al in het verpleegtehuis woonde, ging Hansje bij haar op bezoek voor haar verjaardag; ze zou 82 jaar worden. Haar dochter stelde Hansje voor. ‘Kijk,’ zei ze tegen de verzorgsters, ‘dit is Hansje, ze kent mam al 70 jaar!’

Ineens schoot Riek vol, terwijl ze haar hele leven nooit had gehuild. Niet uit hardheid, maar gewoon omdat ze nooit huilde. Waar anderen bij waren dan. Op die verjaardag wel. Ze kon al tijden namen niet meer goed onthouden, wist soms niet helemaal precies meer wie je was maar die middag herinnerde ze het zich ineens. ‘Ja,’ snikte ze zachtjes, ‘we zaten samen in het kamp.’

De soldaten die ze in haar nachtmerries in het verpleegtehuis zag, waren dan ook vaak Japanners. Ze was 14 jaar oud toen in januari 1942 Japan Nederlands-Indië binnenviel en voor haar de oorlog begon. Aan het voor de blanke Hollanders zo idyllische leven in Indië was abrupt een einde gekomen. Toch leek niemand werkelijk te kunnen geloven dat het lang zou duren.

“Iedereen had gedacht dat dit slechts een kwestie van een paar maanden zou zijn,”

Iedereen ging er van uit dat de ‘Jap’ snel weer zou vertrekken, zo niet uit eigen beweging dan wel met wat geallieerde hulp van buitenaf. Niemand kon zich voorstellen dat het heerlijke eeuwenoude leven in het prachtige Indië wel eens voorgoed voorbij zou kunnen zijn. Alweer zo’n veiligheidspal waar onze hersenen soms aan trekken.

De Hollandse capitulatie was veel sneller een feit dan verwacht en daarbij had de Japanse bezetter op minder westerlingen gerekend dan de ongeveer 330.000 die hij aantrof. Op een totale bevolking van zo’n 60 miljoen bedroegen zij echter slechts 0,5%… De Hollanders maakten uiteraard de overgrote meerderheid uit: zij die in deze archipel al die eeuwen de dienst hadden uitgemaakt.

Juist alles wat westers was wilde de bezetter uit het dagelijkse leven wegwerken. Het was de droom van de Japanner een groot Azië te bereiken: een Azië alleen voor Aziaten onder zijn keizerlijke leiding. Het genoemde aantal was voor algehele internering problematisch. Hierom kon een groot deel van de Nederlanders van gemengde afkomst, dus de Indo-Europeanen, buiten de kampen blijven. Dit kon vooral op Java. Deze Nederlanders hadden immers ook Aziatisch bloed en pasten zo nog in het ‘Azië voor de Aziaten’ van Japan. Mijn familie bijvoorbeeld kon buiten de kampen blijven. Zij werden wel ‘buitenkampers’ genoemd.

Soldaten werden meteen in krijgsgevangenkampen opgesloten. Korte tijd later werden ook alle overige mannen tussen de 16 en 60 jaar gevangengezet in ‘mannenkampen’. Omdat letterlijk alle westerse (en geallieerde) invloed uit het dagelijkse leven moest verdwijnen, werden uiteindelijk ook vrouwen en kinderen opgepakt: eind 1942 werd het begin gemaakt van hun gezamenlijke internering in ‘vrouwenkampen’.

“Ik zou het nog vergeten te vertellen dat ons kamp omrasterd was door eerst prikkeldraad en daarachter biliken een tijd later is er nog een prikkeldraadomrastering bijge- komen. We leken dus wel erg gevaarlijk.”

Riek en Hansje kwamen begin 1943 terecht in vrouwenkamp Tjihapit: een voormalige woonwijk in de stad Bandoeng op Java. Mijn familie woonde toentertijd in de buurt van Bandoeng. Zij konden dus vanwege hun Aziatische afkomst, als Indo- Europeanen, buiten de kampen blijven ondanks hun Nederlandse nationaliteit. Ik stel me wel eens voor hoe mijn vader, toen een peuter, door de straten van Bandoeng drentelde, zich vastgrijpend aan de rokken van mijn oma. Misschien zelfs wel langs het kamp liep, waar aan de andere kant van de schutting Riek gevangenzat omdat ze wél ‘volbloed’ Hollandse was. Riek die hij ruim dertig jaar later zou leren kennen op vakantie in Ierland…

Riek heeft twee en een half jaar, tot het einde van de oorlog, gevangengezeten. Dat was voor haar niet 5 mei maar 15 augustus 1945: de dag dat Japan capituleerde en de oorlog ook in Zuidoost-Azië tot een einde kwam. Ze heeft haar hele leven vast Bevrijdingsdag op 5 mei meegevierd met de rest van Nederland, alle oorlogsfilms gekeken die dan steevast de hele week op tv waren maar haar eigen bevrijding en die van duizenden overige Nederlanders kwam pas in augustus. Pas vanaf de jaren tachtig (waarom zo laat?) werd de oorlog in Indië door de nationale overheid herdacht.

Juist die laatste maanden waren voor hen zo zwaar. Hansje, iemand die bepaald niet geneigd is tot grootspraak, doordacht en elegant als ze is, heeft me verteld over die laatste maanden.

‘We leken wel zombies,’ zei ze zachtjes. ‘Die laatste maanden waren verschrikkelijk. Puur volhouden… We waren allemaal op het einde van onze krachten. Het had niet lang meer moeten duren…’

In de twee kampen waar ze gevangen hebben gezeten, heeft Riek haar kampdagboeken bijgehouden. Het mocht dan wel niet van de Japanners maar daar had Riek, zeker in het begin, natuurlijk lekker geen boodschap aan. Deed het dan eerder wel dan niet. Typisch Riek. Beetje durfal. Daarbij was het eerste kamp zo enorm groot en overbevolkt dat een dagboek meer of minder daar niet zo snel te vinden was door Nippon, ondanks zijn verwoede huiszoekingen. Maar in het tweede kamp, kamp Banjoebiroe in het Javaanse binnenland, was het wel gevaarlijk. Zeker omdat sommige medegevangenen door de alles overheersende honger en de uitzichtloosheid van het kampleven in de verleiding hadden kunnen komen haar voor een kommetje rijst te verraden.

‘Vind je leuk, zeker?’ vroeg ze aan me terwijl ze me de versleten schriftjes toeschoof. ‘Je houdt zo van geschiedenis. Je mag ze wel lezen, als je wilt.’

Onder de indruk nam ik ze aan en bladerde ze door.

‘Je had toen ook al zo’n mooi handschrift,’ zei ik tegen haar terwijl ze me nog een glaasje wijn inschonk. ‘Je hebt het er eigenlijk weinig over gehad.’

Die middag vertelde ze over het kampleven, over de Japanner, over het smokkelen, over de honger… Haar blik dwaalde soms even af, maar dan corrigeerde ze zich weer snel.

‘Wil je nog een paar pinda’s? Ga ik ze wel even voor je halen.’

‘Was je nooit bang dan?’

Ze keek me, geheel onbewust overigens, met een onverzettelijke blik aan.

‘Nee, was ik niet.’

Domme vraag, natuurlijk niet. Voor niets en niemand.

DEEL I
KAMP TJIHAPIT
(BANDOENG, JAVA)

2

“Iedereen had gedacht dat dit slechts een kwestie van een paar maanden zou zijn”

Het eerste schoolschrift is netjes gekaft. Toen al had ze haar regelmatige, keurige handschrift. Echt zo’n handschrift van vroeger. Veel tekeningetjes, ingeplakte kaartjes en briefjes. Zelfs haar originele kampnummer, een geborduurde band voor om haar arm, heeft ze bewaard en vind ik terug tussen de vergeelde bladzijden.

Ze begint met een kleurige potloodtekening van een Japanse soldaat die op wacht staat bij een grote poort. Dan pakt ze haar pen…

“Bandoeng, Grote Postweg oost 323

19 juli 2604

Perlindoengan Tjihapit

Herinneringen uit het kampleven

Ofschoon reeds gedurende 1½ jaar in het kamp gevangen te zijn geweest, kom ik er nu pas aan toe onze dagelijkse belevenissen zwart op wit neer te schrijven. Misschien kan ik er later nog wel plezier van beleven door aan mijn kinderen en misschien zelfs wel mijn kleinkinderen verhaaltjes te vertellen over deze eentonige maar toch wel in vele dingen een interessante tijd.”

‘Perlindoengan’ betekent beschermingswijk en was de ietwat eufemistische benaming die de Japanner gaf aan de vrouweninterneringskampen. Zijn officiële bedoeling was de vrouwen namelijk te ‘beschermen’ tegen de gevolgen van de oorlog. Daarom zette hij ze gevangen op water en brood. De kampen werden vaak in stadswijken maar ook in gebouwen zoals gevangenissen, kazernes, scholen e.d., ingericht.

Tjihapit was zoals gezegd een stadswijk van Bandoeng en het eerste kamp waar Riek, samen met haar moeder, in geïnterneerd werd. Ook Hansje en haar familie zaten in dit kamp. Ik houd de oude Nederlandse spelling voor Bandoeng aan om in lijn te blijven met de tijd waarin het dagboek geschreven is. Tegenwoordig schrijf je natuurlijk Bandung.

Apart is dat ze in haar dagboek, uiteraard niet bedoeld voor Japanse ogen, gehoorzaam de Japanse jaartelling aanhoudt: het is juli 2604 en dus niet het gregoriaanse 1944 als ze begint met schrijven, overigens twee weken na haar zeventiende verjaardag. De Japanse jaartelling werd al snel na de Nederlands-Indische capitulatie op 8 maart 1942 (2602) ingevoerd. Indië moest van de westerse invloed ontdaan worden en op zoveel mogelijk manieren ‘verjapaniseerd’: de datum moest er aan geloven, net als de klok die gelijkgesteld werd aan die van Tokyo.

Riek werpt zich hier op als getuige van de gebeurtenissen en lijkt niet van plan het over meer persoonlijke belevenissen te gaan hebben: het kamp was ‘toch wel in vele dingen een interes- sante tijd’. Ze wil er misschien wel over gaan vertellen aan haar ‘kinderen of zelfs wel mijn kleinkinderen’. Toch hebben zij mij verteld dat ze er maar weinig met haar over gesproken hebben. Hoewel ze toegeven er zelf ook niet al te veel naar gevraagd te hebben. Misschien voelden ze wel aan dat het een gevoelig on- derwerp voor hun (groot-)moeder was. Of misschien omdat er überhaupt in Nederland niet veel aandacht besteed werd aan wat er gebeurd was in de kolonie tijdens en vlak na de oorlog.

Een ander motief om haar dagboek bij te houden, was ook simpelweg de verveling tegen te gaan.

‘Ze zat altijd ijverig te schrijven in dat schriftje,’ herinnert Hansje zich, ‘ik had daar geen zin in. Gek genoeg weet ik niet meer waar ze hem altijd verstopte…’

Er zijn veel dagboeken in deze tijd bijgehouden in de kampen, zowel door mannen als door vrouwen. Wellicht was het ook een vorm van verzet. Verzet tegen de bezetter en zijn regels, verzet tegen de verveling, verzet tegen de vergetelheid voor het geval dat men het kamp niet zou overleven.

‘Riek wilde soms toch wel duidelijk laten zien dat ze wel durf- de, een beetje uitdagen. Dat vond ik toen wel stoer maar het was natuurlijk niet altijd even verstandig. Het mocht dan wel niet maar in het overvolle Tjihapit was het bijhouden van een dag- boek niet zo’n probleem, wel in ons tweede kamp. Daar was het absoluut verboden. Als de Jap je ontdekte kreeg je een flink pak slaag en werd je dagboek vernietigd.’

Riek gaat verder:

“Ik zou b.v. nooit de dag van de capitulatie kunnen vergeten. De Jappen vielen ons land binnen en in een razend tempo liep alles toen af. De regering werd overgenomen, militairen en gouvernementsambtenaren werden gevangen genomen, zaken werden gesloten, huizen ontruimd en de mensen werkeloos op straat gezet. Iedereen had gedacht dat dit slechts een kwestie van een paar maanden zou zijn, maar deze veronderstelling bleek geheel verkeerd te zijn. Zo langzamerhand werden alle burgers geïnterneerd, waaronder ook mijn vader. Gelukkig hadden we nog wat geld om van te leven, we gingen bij kennissen inwonen, waarvan de man nog werkte. In die tijd woonden we in Batavia. Toen kwam ineens het plotselinge bericht dat alle Hollandse vrouwen in beschermingswijken zouden moeten wonen. Om dit te ontlopen zijn mammie en ik maar zo’n beetje heen en weer gaan trekken totdat we tenslotte ook opgepikt werden en in een kamp te Bandoeng werden gestopt. Dat was in februari 2603.”

‘In een razend tempo’ was het voorbij. Nederland leek zich niet goed voorbereid te hebben op de al jaren dreigende aanval door Japan en had bovendien op meer hulp van buitenaf gerekend die niet kwam. Hansje woonde in die tijd in de hoofdstad Batavia, het huidige Jakarta, daar waar de Japanse stoottroepen landden.

‘Dus wij moesten midden in de nacht halsoverkop vluchten. Je neemt een koffertje mee en verder niets.’

Na een barre tocht van drie dagen kwam het gezin (haar moeder, haar oma, Hansje van twaalf, een oudere broer en een jonger broertje maar zonder haar vader die meteen gemobiliseerd was), aan in Bandoeng waar ze bij familie terecht konden.

‘Iedereen dacht dat het niet lang zou duren. Snel zou alles weer tot het oude overgaan… dat dachten we inderdaad allemaal. Maar je was wel alles meteen kwijt. Je huis, meubels, auto als je die had, alles. Je had een paar koffers en wat foto’s.’

De voormalige machthebbers waren letterlijk soms van de ene op de andere dag dakloos en ‘zijn maar zo’n beetje heen en weer gaan trekken’ zoals Riek schrijft, op zoek naar onderdak bij familie of vrienden die nog niet hetzelfde lot hadden ondergaan. Maar de bezetter ging verder: zijn doctrine wilde van alle westerse invloed in Indië af en ‘zaken werden gesloten, huizen ontruimd en de mensen werkeloos op straat gezet’. Salarissen en pensioenen werden stopgezet. Banktegoeden werden bevroren.

‘En ineens stond je dak- en werkloos op straat met de kinderen. Stel je het maar eens voor.’

“We kwamen terecht in kamp I op de Grote Postweg bij mevr. E. We bezaten niets anders dan een paar koffers met kleren en wat levensmiddelen. Met zijn tweeën kregen we de voorkamer. Na een week besloten we weer met onze oude kennissen uit Batavia te gaan samenwonen in kamp II. Daar woonden we op de Riouwstraat in Huize “Johanna” en hadden met zijn vieren twee mooie grote kamers + eigen badkamer, w.c. en keuken. We mochten van ‘s ochtends 8 uur Nippon tijd tot ‘s avonds 8 uur N.t. het kamp verlaten en naar toe gaan waar we zelf wilden. Het kamp stond toen onder Indonesisch bestuur. Aan de poort stonden jochies van een jaar of zestien op wacht. Dat waren onze bewakers en beschermers!!! Met “toean” moest je ze aanspreken.”

Hansje glimlacht.

‘Veel vrouwen vonden het vernederend door Indonesiërs bewaakt te worden. Zij hadden altijd de bevelen gegeven aan diezelfde Indonesiërs die nu over hen de baas waren. Van de ene op de andere dag waren de rollen omgedraaid. De sociale hiërarchie en de ingebeelde Europese superioriteit die heersten voor de oorlog werden vaak als iets natuurlijks gezien, “zo is het nou eenmaal”. Riek? Ze was een tiener, ze praatte wat politiek betreft meestal na wat ze hoorde.’

“Mannen tussen de 16 en de 60 mochten het kamp niet binnen. Een baboe mochten we ook nog houden en daar we nog wat geld hadden konden we ons deze luxe ook veroorloven. Maar deze vrijheid was niet van lange duur. De kampen werden gesloten en geen bedienden mochten het kamp meer binnen. Dit zou z.g. 3 dagen duren, maar nooit is het kamp meer open geweest, en alleen met een pas mocht je het kamp verlaten, b.v. om naar den dokter te gaan.”

In de eerste maanden was het kamp nog open en hadden de vrouwen relatieve bewegingsvrijheid. In deze tijd stond het kamp onder Japans civiel bestuur en werd het bewaakt door Indonesisch politiepersoneel. De Japanner hield zich officieel op de achtergrond, vandaar dat Riek schrijft: ‘het kamp stond toen onder Indonesisch bestuur’. Later, in maart 1944, werd het bestuur overgenomen door het Japanse leger en kwam er militaire en strengere bewaking. Riek komt hier later op terug.

“Onderwijl hadden wij het met ons viertjes erg gezellig. We hadden overal en van iedereen meubels geleend en daar we erg goed met elkaar konden opschieten was het erg leuk.”

De oorspronkelijke bewoners van de woonwijk Tjihapit waren door de Japanner uit hun huizen gezet: meubels waren veelal achtergebleven. Daarbij konden de vrouwen die vanuit andere delen van de stad naar het kamp gestuurd werden, eigen meubels meenemen.

Dat het eigenlijk wel ‘erg gezellig’ kon zijn in deze beginperiode is goed voor te stellen als je bedenkt dat alle mannen al gevangen- genomen waren en de vrouwen er met soms hele kleine kinderen ineens alleen voor stonden. Dit zonder bezit, zonder behuizing, zonder enige inkomsten midden in een wereldoorlog. In de kampen vond men onderdak en konden de vrouwen steun aan elkaar vinden en elkaar helpen. Het zou toch niet lang duren…

“Ik heb nog vergeten te vertellen dat ons kamp omrasterd was door eerst prikkeldraad en daarachter bilik en een tijd later is er nog een prikkeldraadomrastering bijgekomen. We leken dus wel erg gevaarlijk.

Nadat de poort gesloten was, kwam er een pasar, iedere morgen van 8.30-1. Daar kon je van alles kopen. Maar bedienden mochten niet meer binnen. Nu begon het echte kampleven, dachten wij, want dat bleek later een luxeleven te zijn bij wat we nu hebben, tenminste voor de mensen die nog wat geld hadden, want de anderen moesten van de gaarkeuken leven.

Al het werk moesten we zelf doen, alleen gooiden we iedere dag de was over de gedek naar een Indische kennis van ons, die het na 2 dagen weer schoon teruggooide. De wachten langs het gedek waren toen nog niet streng, voor een paar centen kon je ze omkopen.”

Op Java werd eind 1942 een begin gemaakt met de vrouweninterneringen. Het is niet op elk eiland op dezelfde manier gegaan, maar uiteindelijk zaten bijna alle ‘volbloed’ Nederlanders, overige geallieerde nationaliteiten en een deel van de Indo-Europeanen gevangen in hoofdzakelijk: krijgsgevangenkampen, mannenkampen en vrouwenkampen. Kinderen werden vooralsnog in de vrouwenkampen bij hun moeders geïnterneerd:

“We zaten nog niet lang in het kamp toen er oproepen voor de oudste jongens (16, 17 jaar) werden rondgestuurd. Zij moesten zich melden met bultzak en koffer bij de poort. Natuurlijk werden ze opgepakt. Maar er bleven nog hopen grote jongens vrij, die ingeschreven stonden als 14.”

Later in de oorlog werden jongetjes zo jong als 11 jaar van hun moeders (en van eventuele zussen en kleinere broertjes) gescheiden en naar willekeurige mannenkampen gestuurd. Dus niet netjes naar het kamp waar hun vader of grote broer hen op zou kunnen vangen. Ik denk aan mijn neefje van dezelfde leeftijd en zie hem al met een rugzakje en zijn moppentappersboekje (bij hem op school de huidige rage) onder zijn arm wachten op het gevangenentransport…

Moeders met vooruitziende blik hadden hun zonen jonger opgegeven om hen zo bij zich te kunnen houden. Het jongere broertje van Hansje is op deze manier een traumatische scheiding van zijn moeder en zusje gespaard gebleven. Hun moeder had hem een jaar jonger opgegeven.

‘Zo’n razzia en het daaropvolgende mannenkamp had mijn broertje nooit overleefd,’ vertelt Hansje, ‘daar was hij veel te zwak voor.’

“De roode band”

Alle mensen boven de 17 jaar moesten een roode band dragen, die op het mannenkantoor gehaald moest worden. Er stond een nummer op en ook dat je een staatsgevaarlijke was. Als je op straat liep en je kwam een Jap tegen terwijl je je band niet aan had, was je zuur, verscheidene vrouwen zijn er ontzettend voor geslagen. Elke keer verzinnen de Jappen wat nieuws, maar nooit wat goeds, en dan na een tijdje is het weer helemaal geluwd.”

Riek herinnert zich op deze eerste bladzijden van haar dagboek meer van die eerste maanden:

“Achter het huis waarin wij woonden stond een muur en achter die muur lag het 15e Bataljon. We hadden al eens over de muur gekeken, maar er was nooit een kip te zien, dat gedeelte bleek onbewoond te zijn. Maar eens op een morgen, hoorden we daar een vreselijk lawaai, wij renden naar de muur en gluurden er voorzichtig overheen want wij hadden altijd nog een stille hoop, dat er mannen zouden zijn.”

Het “15e Bataljon” was een burgermannenkamp ingericht in de kazerne van het 15e Bataljon (…) en grensde aan Tjihapit.

“Maar nee hoor, wat wij zagen waren van die Inheemse overlopers, daar moesten wij niets van hebben, want dat zijn echte barbaren. Ze schenen zich daar te installeren, want ze hadden vrij veel barang bij zich. De volgende dag keken we weer eens, maar wat bleek toen, het waren Ambonezen. Ze probeerden op de muur te klimmen en een praatje met ons te maken. Ze kwamen uit Soerabaja en waren gedwongen over te lopen. Ze waren erg optimistisch en spraken ons goede moed in.”

Riek noemt de mannen die ze ziet ‘van die Inheemse overlopers’ waar ze niets van moesten hebben. Toen de soldaten van het K.N.I.L., het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger, krijgsgevangen werden gemaakt, zaten daar ruim 25’000

Indonesiërs bij. De Japanner liet in de loop van 1942 een groot deel van hen weer vrij mede in de hoop ze voor eigen doelen in te kunnen zetten. De onzekere levensomstandigheden hebben velen van hen doen besluiten het Japanse leger in te gaan als hulpsoldaat. Daarbij had het Indonesische nationalisme met roemloze overgave van de eens zo trotse ‘Blanda’ een belangrijke impuls gekregen.

De Ambonezen uit Rieks dagboek zijn natuurlijk Molukkers en zij hebben grotendeels geweigerd ‘over te lopen’ naar de Japanner en zijn als altijd uiterst trouw gebleven aan Oranje. Een trouw waar ze overigens niet zoveel voor terug hebben gekregen. (Google maar eens ‘RMS in Nederland’.)

“De volgende dag kwam er ineens een Jap alle huizen inspecteren en ‘s middags kregen we bericht, dat onze straat ontruimd moest worden voor de Duitse vrouwen.”

Deze straat werd door de Nederlandse vrouwen met humor snel omgedoopt tot de ‘Siegfriedlinie’. Al voor het kamp was er openlijke vijandigheid tegenover de Duitsers in Indië, uit solidariteit met het bezette moederland in Europa. Het nazisme zelf echter was ver te zoeken bij de Duitsers in de kolonie, herinnert Hansje zich.

‘Ik weet nog dat mijn moeder een Duitse vrouw met kanker in huis had, ze had twee kleine kindertjes en had hulp nodig. Daar kwam dan kritiek op, omdat ze Duitse was. Sommige mensen zijn dan ineens “plus royaliste que le roi”.’

De Duitse vrouwen in het kamp werden wel voorgetrokken, vertelt ze.

‘Ze kregen betere huizen, ze mochten bij elkaar wonen. Maar daar hield het dan ook wel mee op. Ze zaten ook opgesloten, net als wij.’

“Woedend waren we, konden we weer eens gaan sjouwen. Onderwijl was ik al tamelijk bevriend geraakt met een paar Ambonezen, o.a. Wim. Gauw vertelde ik het hun.

Ze vonden het niets leuk, want dan konden ze geen buurtpraatjes meer houden.

Wij gingen diezelfde dag nog op zoek naar een kamer, gelukkig vonden we er twee voor zijn vieren, op de Gr. Postweg 329, in het andere kamp. Dat werd me een reuzeverhuizing, we hadden nog een paar jongens om ons te helpen + een verhuiskar.

Toen we eenmaal over waren, vonden we het niet zo heel erg meer, want we dachten dat het toch nog maar voor een paar weken zou zijn.

Ik ging met een vriendinnetje nog steeds naar het andere kamp om naar de Ambonezen te kijken. Op een goede dag gaf Wim ons fl 27,50, die had hij ingezameld voor de vrouwen en kinderen. Ontzettend aardig. We hadden er voor hun zelf wat lekkers van gekocht en overgegooid, waar ze erg blij mee waren, en de rest aan een vrouwtje zonder geld gegeven. Als zij ‘s ochtends gingen exerceren, moesten ze allerlei Japanse liedjes zingen, maar daar hadden ze Hollandse woorden op gemaakt. Het was onderwijl erg gevaarlijk om nog steeds met hun te praten in die lege huizen, want als je gesnapt werd, zou je zuur zijn, of een flink pak rammel krijgen of een paar weken in de petoet gedouwd worden. Toen werden de twee kampen gesloten voor elkaar, en heb ik afscheid van hun genomen, (ze zwaaiden met een rood, wit en blauw vlaggetje, en hadden me nog een paar mooie stukjes zeep meegegeven, want dat konden we niet meer krijgen). Toen heb ik nooit meer iets van hun gehoord, alleen een paar keer de groeten en de boodschap, dat ze over een maand of twee, drie wel weer thuis zouden zijn. De optimisten. Naderhand heb ik een pasje gekregen om over te steken naar het andere kamp, waar ik al mijn lessen nog had. Maar nooit heb ik meer iets van hun gezien, want ze waren al weer vertrokken.”

Slechts in het begin en met mondjesmaat konden er wat lessen gegeven worden. Onderwijs was over het algemeen meteen en overal verboden. Er zijn gedurende de hele oorlogsperiode altijd clandestiene lessen georganiseerd maar toen de kamptaken toe begonnen te nemen en zwaarder werden, was er steeds minder tijd en steeds minder energie voor regelmatig onderwijs. Vooral de kinderen die te klein waren voor het meewerken in de verschillende kampcorveeën hebben hier onder geleden. Er was weinig afleiding voor hen.

“We zaten op de Postweg erg gezellig op drie grote kamers. Het gehele kamp had al een paar keer huiszoeking gehad, naar militaire kledingstukken, wapens, radio’s, enz. Dan kwamen er een paar duizend agenten het kamp binnenstormen en haalden alles overhoop, gapten natuurlijk het nodige, en als ze dan een paar vrachtauto’s vol hadden gevonden, was de rel weer afgelopen.”

Persoonsregistratiebewijs van Riek waarop staat dat ze geregistreerd is in Bandoeng: het is goed te zien dat haar adres meerdere malen is doorgestreept:

“We kwamen terecht in kamp I op de Grote Postweg bij mevr. E. We bezaten niets anders dan een paar koffers met kleren en wat levensmiddelen. Met zijn tweeën kregen we de voorkamer. Na een week besloten we weer met onze oude kennissen uit Batavia te gaan samenwonen in kamp II. Daar woonden we op de Riouwstraat in Huize “Johanna” en hadden we met zijn vieren twee mooie grote kamers + eigen badkamer, w.c. en keuken.”

“De volgende dag kwam er ineens een Jap alle huizen inspecteren en ‘s middags kregen we bericht, dat onze straat ontruimd moest worden voor de Duitse vrouwen. Woedend waren we, konden we weer eens gaan sjouwen. (…) Wij gingen diezelfde dag nog op zoek naar een kamer, gelukkig vonden we er twee voor zijn vieren, op de Gr. Postweg 329, in het andere kamp.”