Nooit meer buigen

Nooit meer buigen

Verhaal van een verloren verleden

Marielle Saegaert

isbn 9789461850867 (paperback)

1e druk van herziene versie - november 2014

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Uitgeverij Village 

een imprint van VanDorp Uitgevers

Postbus 42

3956 ZR Leersum 

www.vandorp.net / info@vandorp.net

Copyright © 2014 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers

Copyright © 2014 Marielle Saegaert

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

MARIELLE SAEGAERT

NOOIT MEER BUIGEN

VERHAAL VAN EEN VERLOREN VERLEDEN

UITGEVERIJ VILLAGE

Voor R.-hier en R.-daar

“ ’s Avonds in bed fantaseren we van alles. Als al die luchtkastelen nu maar eens gauw werkelijkheid worden. Ik popel gewoon van verlangen het nieuwe leven te beginnen. Misschien komt het wel heel anders uit dan we denken, maar hoe dan ook, waarderen zullen we het leven dan!”

Kamp Banjoebiroe 11, Ambarawa (Java), maart 1945

1

Achteraf gezien leek het een beetje op een trage, grijze winter die beetje bij beetje killer wordt.

Ze zat bij het raam te schrijven. Na enkele minuten legde ze de pen op het bijzettafeltje en schoof het papier van zich af. Afkeurend bekeek ze haar kleine, gerimpelde handen met de ouderdomsvlekken waaraan ze zich, ondanks het verstrijken van vele jaren sinds hun eerste verschijning, nog steeds kon ergeren. Handen die van aanpakken wisten, schimpte ze. Ze strekte en boog haar kromgegroeide en gezwollen vingers die versierd waren met ringen die ze al lang niet meer af kon krijgen. Haar ogen gleden over de armbanden die ze als herinnering aan lang voorbije tijden droeg en op onzekere momenten vastpakte om vanuit een nerveuze gewoonte rond haar pols te draaien.

Ze keek naar het kleine terras en telde wie er zou komen. Met een beetje gepas en gemeet zou het vast lukken iedereen rond de tafel te krijgen. Ze stond op en liep naar het keukentje.

‘Even mijn schone ramen bewonderen.’ Na het ontbijt was ze op het aanrecht geklommen om de bovenste raampjes schoon te maken. Henk had voor de vorm naast het aanrecht gestaan voor het geval ze eraf zou vallen. Alsof hij haar nog op zou kunnen vangen. Maar het was lief bedoeld. Hij moest na vijf minuten weer gaan zitten.

Ze trok de koelkast open.

‘Misschien toch een goed idee de volgende keer een boodschappen- lijstje te maken,’ mompelde ze toen er een hese stem uit de kleine bad- kamer vlak naast de keuken klonk.

‘Schat, ben je mijn medicijnen niet vergeten?’

Betrapt keek ze op. De medicijnen van Henk. Morgen kan ook nog.

‘Doe ik morgen.’ Ze stak haar hoofd om de hoek van de keuken en keek het badkamertje in. ‘Gaat het?’

Ze zag hoe de oude man met beide handen op de rand van de wasbak leunde en zich bekeek in de spiegel. Elke dag leek alles hem meer kracht en meer tijd te kosten. Steunend op een hand haalde hij de andere, trillend, door zijn dunne grijze haar. Hij zuchtte diep.

‘Je hebt wel een mooie man aan de haak geslagen, vind je niet?’

‘Ik sla alléén maar mooie mannen aan de haak…’ antwoordde ze en ze dacht terug aan de middag dat ze hem voor het eerst had gezien en wat een knappe man ze hem had gevonden.

‘Al weer vijftien jaar geleden, hè meisje…’ Hij knipoogde naar haar in de spiegel.

‘Ja, op de manege.’

‘Weet je nog hoe we in Australië die lange tocht te paard maakten? Die jonkies keken wel op van die oudjes die nog mee konden komen!’

Haar glimlach verstarde en haar herinnering hield het midden tussen één van geluk en één van verdriet maar ze zei niets. De outback. Australia. Land van opgesloten herinneringen en lang vervlogen geluk. Ze dwong zich terug te denken aan hun prachtige tocht te paard door de Australische wildernis. Arme Henk. Hij kon al lang geen paard meer rijden. Elke beweging kostte hem moeite.

‘Ja, het is een prachtige herinnering,’ beaamde ze. ‘We worden oud…’ Ze haalde haar schouders op. ‘Een oud baasje met een oud besje… Het was gezellig, vond je niet, gisteravond?’

‘Nou, ik had liever alleen met jou op de bank gezeten…’ mopperde Henk terwijl hij probeerde het douchegordijn opzij te trekken zonder zijn evenwicht te verliezen.

Riek hoorde hem niet en dacht terug aan de vorige avond toen Anne was blijven eten en ze zo gezellig met zijn drieën die Engelse detectiveserie hadden gekeken.

‘Wat ga je maken?’ herhaalde Henk terwijl hij zich krakend en kreunend naar haar toe draaide. Riek schrok op.

‘Een visschotel. Weet je waar ik het cadeautje voor Emma heb neergelegd?’

‘Naast het cadeautje voor Anne. Waarom geef je iedereen toch altijd zoveel cadeautjes?’ riep hij het huiskamertje in. ‘Krijg je ooit zoveel cadeautjes terug?’

‘Daar gaat het niet om…’ Onzeker bleef ze staan. ‘Het zijn maar een paar kleinigheidjes uit Kenia van toen Danielle en ik daar waren.’ Ze stak haar hoofd om de hoek en zag hem staan in zijn hemd, weer steunend op de wasbak. ‘Dat vind ik gewoon leuk… Het zijn maar kleinigheidjes,’ herhaalde ze. ‘Heb je de afstandsbediening gezien?’

Henk dacht aan de plaats waar ze de afstandsbediening elke dag neerlegde. Met een trillende vinger wees hij naar het kastje dat om de hoek van de huiskamer nog net te zien was vanwaar hij stond. Ze draaide haar hoofd in de aangewezen richting.

‘Natuurlijk…’ Ze lachte. ‘Zo slecht is het toch ook weer niet gesteld met mijn geheugen!’

Ze zag zichzelf in het huiskamerraam. Ze plukte wat aan haar grijze haar en tikte zachtjes op haar wangen maar was, zoals altijd, niet tevreden met wat ze zag.

‘Niets meer aan te doen nu,’ mompelde ze.

Henk kon haar niet meer zien vanwaar hij stond. Hij keek weer naar zichzelf in de spiegel en vroeg zich hardop af wat een dergelijke beschaafde dame als Riek met zo’n oude knar als hij deed. Zeker medelijden. Dat zou echt iets voor haar zijn. Om bij me te blijven uit medelijden. Of uit fatsoen. Het uitmaken met een starre grijsaard en hem overleveren aan de eenzaamheid zou ze alleen al uit fatsoen nooit doen.

Hij werd opgeschrikt door de telefoon. Riek was de tuin ingelopen en dus moest hij wel. Langzaam en stijf zette hij zich in beweging maar het lukte hem niet op tijd bij het toestel te komen om op te nemen. Toen hij halverwege de kamer was, hield het bellen op. Binnensmonds vloekend dat hij al die energie voor niets had verspild, bleef hij even staan om op adem te komen. Hij hoorde het poortje en zag Danielle. Hij zwaaide naar haar. Voorzichtig deed Danielle de buitendeur open en liet Riek die ze in de tuin tegen was gekomen, voorgaan. Ze stapte het huiskamertje in waar de kleine Katjang, die bij het horen van het piepende tuinhekje uit haar mandje was gesprongen richting buitendeur, klaar stond om haar welkom te heten.

‘Hoi Henk, hoe gaat het?’

‘Wat ben je lekker vroeg,’ blij keek Riek haar aan.

‘Dan kan ik je haar nog even föhnen. Dat wilde je toch?’

‘Graag, het is wel nodig… Heb je zin in een kopje thee?’

‘Lekker mam, doe maar. Het is nog te vroeg voor een glaasje wijn, vind je niet?’ Ze keek even op de klok terwijl ze in haar tas naar haar sigaretten zocht.

Ze stak er een op en liep haar moeder achterna de keuken in.

‘Met wat voor lekkers ga je ons vanavond verwennen?’

‘Een visschotel. Recept van Kris.’ Riek hield haar de kopie van het doorgefaxte recept voor. Danielle pakte het papier aan en herkende het handschrift van haar oudere zus.

‘Maar goed dat we een kopie hebben gemaakt van die fax, anders was hij nu helemaal vervaagd,’ fluisterde ze. Ze nam een trekje van haar sigaret en blies de rook uit terwijl ze het recept las zonder de woorden in zich op te nemen. Ze zag Kris voor zich, gezeten op het krukje voor de fax om, overlopend van enthousiasme, haar moeder weer een van haar recepten door te sturen. Ze zag haar moeder bij het horen van het zachte ratelen van het faxapparaat opspringen om het bericht van Kris aan de andere kant van de wereld in ontvangst te nemen.

Ze legde het papier terug op het aanrecht en tilde nieuwsgierig wat deksels op in de hoop op een geurig voorproefje maar tot haar teleurstelling was het pannetje dat ze als eerste had gekozen leeg.

‘De boter is warm hoor, mam, die uien kunnen erin.’ Ze keek om zich heen om de gesneden uien te vinden en ze snel in de pan te schuiven. Snel draaide ze het vuur laag.

‘Waarom doe je het vuur laag?’ vroeg Riek verbaasd terwijl ze enkele theekopjes op een dienblad zette.

‘Je bent vergeten de ui te snijden. Wacht maar, doe ik wel even. Waar staat de asbak?’

Terwijl ze een trekje van haar sigaret nam, draaide ze zich om naar de koelkast. Ze nam zich voor rustig te blijven bij het zien van de enorme hoeveelheden overbodig voedsel die haar moeder nu weer gekocht had. Ze haalde diep adem en trok de deur van de ijskast open. Hamsteren. Het moet een overblijfsel van de oorlog zijn, dat kan niet anders. Gek dat dit pas op hoge leeftijd dan ineens weer terugkomt. Ze vond de vleeswaren onder een dichte begroeiing van allerlei groenten en bestudeerde de houdbaarheidsdata. Zuchtend legde ze de gerookte ham apart. Ze zag twee met huishoudfolie bedekte schalen op het bovenste rooster. Ze rook aan alles en trok bij een van de schalen haar neus op en wendde haar hoofd af. Zwijgend haalde ze de schaal uit de koelkast en leegde zijn inhoud in de afvalemmer. Het viel eigenlijk wel mee deze keer, vond ze toen ze vanuit haar ooghoek twee overvolle boodschappentassen tegen de muur zag staan. Ze liet haar schouders hangen.

‘Mam?’

‘Ja?’

‘Waarom heb je nou weer zoveel eten gekocht? De koelkast is vol en die tassen zijn nog niet eens uitgepakt!’

Riek keek haar aan alsof ze niet begreep waar ze het over had. Ze liep naar de tassen en pakte er een stokbrood uit.

‘Voor bij de borrel straks, met een kaasje.’ Ze bukte om een paar Franse kaasjes tevoorschijn te halen en Danielle onder haar neus te houden. ‘Ruiken lekker, hè?’ Ze legde de kaasjes in de koelkast en draaide zich naar het fornuis om de uien in de gaten te houden.

Danielle leunde tegen het aanrecht en stak een nieuwe sigaret op. Ze had geen zin om weer te beginnen over de koelkast die de laatste tijd wel uit zijn voegen leek te barsten. Ik lijk wel een kapotte grammofoonplaat, dacht ze bij zichzelf. Het is alsof ik tegen de muur praat. Ze nam een trekje van haar sigaret en blies de rook langzaam uit richting het open raam.

‘Heb je vannacht lekker geslapen, mam, ben je een beetje meer uitgerust?’

Riek aarzelde en zocht naar een manier om Danielle niet met haar nachtmerries te belasten. Onzeker keek ze haar dochter aan. Ze dacht aan de enge dromen die ze de laatste tijd had over soldaten die achter de bomen in het tuintje stonden. Soms dacht ze hen ook weleens overdag te zien als ze wakker was. Maar dat vertelde ze liever niet. Vannacht had ze weer over slangen gedroomd. Heel veel slangen krioelden door het tuintje en glibberden door het slaapkamerraam naar binnen. Ze probeerde de angstaanjagende beelden te verjagen maar ze zag de slangen nog steeds voor zich. Ze kneep hard in haar arm en deed haar best niet aan de enge beelden te denken.

‘Ik heb ook over Australië gedroomd.’

‘Dat is leuk!’ Danielle haalde opgelucht adem, blij dat niet alles alleen nachtmerrie was. ‘Over de boerderij en de dieren?’

‘Over John die met een geweer achter een boom stond.’ Danielles glimlach verstarde.

‘Gatsie, mam, met een geweer. Waarom dat nou?’

‘Om me te beschermen.’ Riek keek strak voor zich uit alsof het John zelf was die voor haar in de keuken stond, geleund tegen de muur.

‘Nou…’ aarzelde Danielle, ‘dan is het goed.’ Ze keek haar moeder nadenkend aan terwijl ze een laatste trekje van haar sigaret nam. ‘Als we maandag samen naar de afspraak bij de huisarts gaan, dan zullen we het ook weer over je nachtmerries hebben. Is er nog iets anders wat je hem vragen wilt?’

‘Of hij getrouwd is. Het is een knappe man,’ lachte Riek met een speelse knipoog.

Zachtjes werd op de ruit van de huiskamer getikt.

‘Ze zijn er!’ riep Henk vanaf de bank.

‘Ik ben nog niet geföhnd!’ Verschrikt keek Riek op.

Ze zag niet hoe Danielle achter haar het vuur onder de uien uitdraaide.

De wachtlijst waar Rieks naam maanden op had gestaan en die dankbaar werd aangegrepen om de realiteit te ontkennen, kon niet lang genoeg zijn.

‘Braaf hondje, hier heb je een lekker hapje…’ Riek verkruimelde een koekje op de vloer en aaide het hondje over haar neus. Met haar tas onder haar arm liep ze langzaam naar de deur en stapte voorzichtig het tuintje in. Danielle stond achter haar en hield de deur voor haar open. Alsof het een wandeling in mooi weer betrof, liepen ze rustig naar de auto op het kleine parkeerterrein.

‘Is Katjang nou niet meegelopen?’ Danielle keek naar haar voeten maar het hondje was nergens te bekennen. Ze hoopte op een antwoord van haar moeder. Maar Riek zette haar tas op de vloer van de auto en stapte in. Ze ging zitten en staarde voor zich uit. Ze had de vraag niet gehoord. Of misschien wist ze gewoon niet wat ze moest antwoorden. De laatste tijd zweeg ze dan maar in de hoop dat men dacht dat het aan de batterij van haar gehoorapparaat lag.

Met gebogen hoofd liep Danielle terug naar het huis. Ze zocht nog steeds naar een excuus om het naderende vertrek uit te stellen. Maar de datum klopte. Het verzorgingstehuis had ook niet gebeld om te zeggen dat er een fout was gemaakt en dat de wachtlijst nog een half jaar was. Noch was haar moeders achteruitgang als door een wonder ineens gestopt.

Door het grote raam van de huiskamer zag ze een tas op de achtergebleven ladekast staan. Misschien had ze wel te veel ingepakt. Waarschijnlijk was er helemaal geen plaats voor alles wat ze de avond ervoor met veel zorg onder het dwalende oog van haar zwijgende moeder in had lopen pakken. De dvd van Out of Africa. Omdat ze die vakantie zo fantastisch had gevonden. Het doosje met de zilveren lepeltjes uit Indonesië. Vanwege de speciale herinneringen. Haar rijzweepje. Als aandenken.

Ze zag de lege plek onder de lamp waar tot gisteren de foto van de drie zussen had gestaan. De witte plek aan de muur waar het schilderij had gehangen dat nu ingepakt naast de plant op de achterbank van de auto stond. Het faxapparaat dat al jaren niet meer ratelde en eenzaam in zijn hoekje stond te wachten op recepten die niet meer gestuurd werden. Ze draaide haar hoofd naar de eettafel en zag lachende mensen zitten tijdens etentjes die haar moeder al lang niet meer kon organiseren. Glimlachend ziet ze voor zich hoe ze hun glaasjes Irish Mist opheffen naar hun gastvrouw die de foto maakt en bescheiden hun loftuitingen in ontvangst neemt.

Terwijl ze een sigaret opstak, streek er ineens wat langs haar benen. Katjang was blij achter haar aan gedribbeld. Bij het tafeltje tegen de muur aangekomen stopte het kleine hondje plotseling en keek ze vragend naar de plek waar die ochtend nog haar mandje had gestaan.

‘Nee, Katjang, vanavond slaap je in je nieuwe huis. Kom maar…’

Ze liep naar de deur en wachtte tot het hondje schoorvoetend toegaf en met gebogen hoofd en roerloos staartje de drempel afsprong en haar volgde op weg naar de auto.

Danielle trok het portier open om de vergeten tas op de achterbank neer te zetten. Ze zag haar moeder nog steeds roerloos voor in de auto zitten. Misschien doet het haar allemaal toch meer dan we denken. Ze is toch altijd een binnenvetter geweest, ze wil nu natuurlijk ook niets laten blijken. Danielle tilde het hondje de kleine jeep in en liep om de auto heen. Ze ging achter het stuur zitten en draaide zich naar haar moeder toe.

‘Mam, gaat het goed met je?’ Meelevend keek ze Riek aan.

‘Ja, het gaat goed met me.’

‘Weet je het zeker? Het is niet niks, deze verhuizing… Je mag het best wel erg vinden, hoor mam.’

Riek leek niet te begrijpen waar haar dochter het precies over had en ze keek haar twijfelend aan.

‘Vind ik ook,’ antwoordde ze. Ze keek weer glazig voor zich uit. ‘Maar dit is het beste voor me.’ Als een opname herhaalde ze de zin die ze zo vaak had gehoord de laatste weken. Geduldig had ze geluisterd naar Danielles uitleg waarom ze moest verhuizen. Terwijl ze het al lang met haar eens was. Eigenlijk dacht ze er helemaal niet zoveel over na als Danielle scheen te denken. ‘Zullen we gaan dan?’

Danielle probeerde te glimlachen en startte de auto. Stapvoets reed ze het kleine parkeerterrein af en probeerde niet te denken aan het feit dat haar moeder hier nooit meer terug zou komen. Even dacht ze terug aan de jaren waarin haar moeder oud werd maar nog gezond was en hier zo gelukkig was. Vanuit haar ooghoek zag ze hoe Riek niet één keer omkeek.

‘Zullen we de radio aandoen?’

Riek draaide haar hoofd en staarde naar de radio. Ze antwoordde niet. Ze was bang. Het autorijden was niet meer zo leuk als vroeger. Met elke bocht greep ze de armleuning steviger vast.

‘Nou, mam, zo hard rijd ik nu toch helemaal niet?’

Danielle kon soms niet voorkomen een beetje geïrriteerd te raken. Hoewel ze zich meteen schuldig voelde, bleef ze het moeilijk vinden geduldig te blijven. Ze dwong zich dan op andere gedachten te komen. Nu dacht ze aan de boete van de afgelopen week en het arrogante agentje die de bekeuring had uitgeschreven. Uit een achterstallige vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid trapte ze bijna het gaspedaal weer in. Maar ze deed het niet. Ze wist hoe bang haar moeder was geworden van autorijden. Terwijl Danielle het hardrijden juist van haar had geërfd, van de kleine grijze dame die naast haar zat en die in haar lange leven nooit ergens bang voor was geweest. “Voor de duvel niet bang”, had tante Hansje gezegd. En zij kende mam al meer dan zeventig jaar.

‘Ik rijd nu heel rustig, mam, je hoeft niet bang te zijn.’

‘Ja. Je rijdt rustig,’ zei Riek weinig overtuigd. ‘Zijn we er dan bijna?’

‘We zijn er, mam, kijk maar…’

De tuin had iets eenzaams over zich. Keurige maar monotone bloemperken omrandden het geharkte grasveld. In het midden was een metalen kunstwerk geplaatst. Het was een geschenk van de gemeente aan de bewoners en had de vorm van een hart. Misschien wel bedoeld voor onder de riem. De bewoners bleven er in ieder geval elke keer weer opnieuw bij stilstaan, zo niet dankbaar dan toch wel verbaasd, alsof ze het nog niet eerder gezien hadden.

De auto reed langzaam tussen twee stenen poortjes door de oprijlaan op die tussen hoge bomen door kronkelde richting de parkeerplaatsen aan het einde van de tuin. Om de tientallen meters keken gezellig bedoelde houten bankjes onder de takken van de bomen uit op het hoofdgebouw.

Aan de rand van een grote vijver waarin enkele eenden rondzwommen, stond een vrouw op geruite pantoffels brood in het water te gooien. Ze scheurde een stukje brood af, wierp het in de richting van de eenden en liet haar arm daarna, alsof deze vermoeid was door de inspanning van het gooien, moedeloos langs haar zij hangen. Na enkele seconden herhaalde ze het gebaar. Maar de verveelde vogels hadden de buik vol van de bewoners en schonken de breekbare figuur geen aandacht. Ze bleven aan de andere kant van de vijver en deden of ze haar niet zagen.

De auto hield stil vlak voor een bordje waarop het woord ‘bezoekers’ stond. Danielle stapte uit en liep achter de auto langs. Tussen de takken van de plant op de achterbank door, kon ze nog net het grijze hoofd van haar moeder zien. Voorzichtig, om de bejaarde dame niet te laten schrikken, liep ze naar haar kant van de auto. Ze deed de deur open en stak uitnodigend haar hand uit. Riek keek blij omhoog. Ze herkende haar dochter. Toen zag ze de hand die ze haar voorhield. Ze pakte de hand en stapte moeizaam uit.

‘Gaat niet meer zo snel als vroeger, hè?’

Ze hield zich vast aan de deur en aan haar dochters arm en keek toen voor het eerst om zich heen. Aan haar gezicht was niet te zien wat ze dacht. Misschien vond ze het wel meevallen. Of misschien viel het haar wel heel erg tegen. Als ze al iets kon bedenken, het was niet meer aan haar te zien. Ze zag de vragende blik in haar dochters ogen en voelde hoe ze zachtjes in haar hand kneep, alsof ze probeerde te voorkomen dat haar moeders aandacht zou verslappen.

‘Loop je mee, mam?’

De grijze dame knikte. Glimlachend keek ze Danielle aan.

Samen schuifelden ze naar de vijver om naar de verwende eenden te kijken. Alleen Danielle zei af en toe wat tegen haar zwijgende moeder. Ze plukte een blaadje uit haar grijze haren en dacht terug aan die ochtend en hoe haar moeder niet één keer om had gekeken toen ze wegreden op weg naar het verzorgingstehuis.

Een vrouw kwam op hen aflopen.

‘Hoi, Danielle, hoe gaat het?’ Danielle keek op en wees naar haar.

‘Mam, dit is Kitty, weet je nog?’ Kitty stapte op Riek af.

‘Dag mevrouw H… Ik ben Kitty.’

‘Dag Kitty, aangenaam,’ en ze stak een trillende hand uit. Vriendelijk lachte ze de verzorgster toe. Ze wist niet meer dat ze Kitty al eerder had leren kennen. Ze zag hoe Kitty haar haar arm bood en gewillig liet ze zich meenemen richting het hoofdgebouw. Ze leek het wel een soort van gezellig te vinden.

Bij de deur aangekomen deed Kitty een stap opzij en wees naar een grote rode knop.

‘Mevrouw H., mocht u nou ‘s avonds buiten zijn en de deur is gesloten… dan kunt u op deze grote rode knop drukken en dan gaat de deur vanzelf voor u open.’

Ze deed een paar stappen naar voren om naast de rode knop te staan. Riek lachte het aardige meisje vriendelijk toe maar het leek haar een beetje overdreven om zo lang stil te staan bij een knop naast een deur. Het was wel duidelijk waar die voor was. Maar ze was veel te beleefd om iets te laten blijken.

‘Ik zal eraan denken, dank je wel.’

Geduldig liet Kitty de verschillende ruimtes zien op weg naar Rieks nieuwe kamer. Uitgebreid vertelde ze waar ze voor waren. Riek luisterde en zei niets. Met haar ogen volgde ze Kitty’s vinger als deze weer iets nieuws aanwees.

Terwijl ze langzaam achter hen aan liep en met haar aansteker speelde, bedacht Danielle zich dat ze nu een bezoeker zou worden. Ze zou “op bezoek gaan” bij haar eigen moeder. Haar beste vriendin. Ze zag vers in elkaar geknutselde bloemstukjes achter de ramen van enkele kamers boven op schreeuwerige televisies die aanstonden in de ijdele hoop de verstrooide bewoners een beetje te vermaken. Hoelang zou het duren voordat ook mam er zo bij zal zitten? Ze haalde diep adem en probeerde opgewekt te doen en vooral niet emotioneel te worden. Mam huilde ook nooit. Ze liep tegen een rollator op. Ze wreef over haar knie, slikte een vloek in en hoorde hoe Kitty haar moeder uitlegde waar de eetzaal was.

Voor hen zag ze twee dames verschijnen die naar elkaar toe gebogen een gang uitslopen alsof ze verwachtten elk moment door losgeslagen bewoners besprongen te worden. Het geroezemoes van hun gedempte stemmen ging langzaam over in duidelijke taal.

‘Het is wel erg, vind je niet?’ sprak een van hen en legde haar hand op haar wang.

‘Ja, ik moet er niet aan denken.’

‘Stel je eens voor dat het jou ook overkomt. Ik vind het erg moeilijk haar zo te zien…’ Met een vriendelijk bedoelde glimlach deed ze een stap opzij om Kitty met Riek aan haar arm voor te laten gaan.

‘Vroeger hebben we zo vaak afgesproken… om koffie te drinken, om te kaarten, urenlange gesprekken hebben we gevoerd. Je was altijd welkom. En nu… ze zegt nauwelijks meer wat terug.’

‘Ja, ik mis die gezellige tijden. Daarom vind ik bij haar op bezoek gaan erg moeilijk. Het doet me denken aan hoe leuk het vroeger was en hoe… niet leuk het nu is…’

‘Ja…’ merkte de andere dame op, terwijl ze met een automatische blik haar kapsel keurde in een ruit, ‘je hebt er zelf zo weinig aan.’

De andere dame was het met haar eens. Je had er eigenlijk niets aan. En, merkte ze op, de patiënt beseft het toch niet meer.

‘Ze heeft het helemaal niet meer door.’

‘Dus maakt het niet zoveel uit, bij haar langsgaan of niet.’

Nee, beaamde de andere dame, het maakte dus eigenlijk niet meer uit.

Danielle stond op het punt de dames aan te spreken. Maar ze hield zich nog net in. Ze zag hoe ze zich bijna stiekem uit de voeten maakten. Haar hand in haar handtas liet de aansteker los en maakte een gebaar richting de wegvluchtende vrouwen. Ze herhaalde hun woorden in haar hoofd. Eerst verdwijnen al je herinneringen en daarna blijven ook nog je vrienden en je familie weg. Een rijk leven dat eindigt als een leeggeroofde schatkist. Met gebogen hoofd liep ze achter haar moeder en Kitty aan. Zoveel moeite kost het toch niet af en toe een uurtje met zo iemand door de tuin te wandelen? Een appeltje voor de patient te schillen? Ze keek naar haar moeder die geduldig meeliep aan de arm van de verzorgster. Of haar hand vast te houden als ze buiten weer enge mensen achter bomen denkt te zien staan?

‘Maar goed ook,’ mompelde ze, ‘dat de patiënt sommige dingen niet meer doorheeft.’

Bij de recreatieruimte aangekomen hield Riek haar pas in. Geschrokken keek ze naar binnen.

‘Die vrouw speelt met haar gebit!’

Vol ingehouden afschuw keek ze naar de tafel bij het raam waar een bewoonster onbezorgd de ruimte om zich heen bekeek terwijl ze haar gebit uit haar mond nam, het enkele keren ronddraaide met haar vingers en het daarna weer om haar kaak duwde. Uit beleefdheid keek Riek de andere kant uit.

‘Wat erg… ze heeft het zelf niet eens meer door,’ fluisterde ze. Ze liet haar blik langs haar nieuwe medebewoners gaan. ‘Kijk die mevrouw eens zitten… haar kapsel zit alsof ze net uit bed komt,’ fluisterde ze. Ze haalde even haar hand door haar eigen grijze golven. ‘Er is hier toch wel een kapper?’

Danielle lachte.

‘Ja hoor, mam, er is hier een kapper.’

‘Als ik er zo onverzorgd bij ga lopen, dan moet je er wel wat aan doen, hoor. Dat wil ik niet. En laat me alsjeblieft niet met mijn gebit spelen.’

Kitty glimlachte beleefd maar zei niets.

Ze kwamen aan bij een lange verlichte gang met aan weerszijden rood geverfde deuren. Achter de ramen hingen gehaakte gordijntjes die piepkleine keukentjes wilden beschermen tegen de inkijk van voorbij schuifelende medebewoners. Medebewoners die al lang geen interesse meer op konden brengen voor wat er zich achter het haakwerk van andermans ramen afspeelde.

‘We zijn er.’ Kitty hield stil en liet Riek voor gaan.

‘Kijk mam, dit is je kamer.’ Hoopvol keek Danielle haar moeder aan.

‘Loop je mee?’

Zenuwachtig deed ze de deur open.

Riek zweeg nog altijd en keek haar dochter glimlachend aan alsof ze zeggen wilde dat ze zich geen zorgen hoefde te maken en dat alles wel goed zou komen. Danielle was zenuwachtiger dan zij, dat zag ze wel. Ze knipoogde naar haar kind en langzaam stapte ze haar nieuwe kamer in. In het huiskamertje bleef ze voor het raam staan.

Danielle liep naar haar toe.

‘Wat vind je ervan, mam? De vloer heb ik samen met de zoon van Henk gelegd.’

Plotseling herinnerde ze zich het langzaam dovende bestaan van de oude man en in een troostend gebaar legde ze haar hand op haar moeders schouder.

‘Mam, zullen we straks bij Henk langsgaan? Hij ligt op de eerste verdieping. Wil je dat?’

Riek bleef naar buiten kijken en reageerde niet. Ze staarde naar de struiken en keek het dichtbegroeide bos in.

‘Er staat daar een man achter die boom.’

Automatisch keek Danielle naar buiten. Ze volgde Rieks vinger met haar ogen maar nog voordat ze een boom zag, stelde ze haar gerust.

‘Nee hoor, mam, ik zie helemaal niemand. Wees maar niet bang.’ Ze draaide zich om en keek de verzorgster aan. ‘We gaan ons even installeren hier en daarna gaan we bij Henk langs.’ Ze volgde Kitty tot aan de deur.

‘Hoe gaat het met jou?’ vroeg Kitty.

‘Ze lijkt wel te accepteren dat dit het beste voor haar is.’

‘Nee, met jou, hoe ben jíj eronder?’

‘Ik? Ik vind het… moeilijk.’ Danielle slikte terwijl ze haar handtas openritste om haar sigaretten te zoeken. ‘Haar wereld wordt steeds kleiner. Steeds beperkter. Dat terwijl haar wereld juist altijd zo groot is geweest.’ Ze zocht naar haar aansteker. ‘Ze heeft zoveel gereisd, in zoveel verschillende landen gewoond… en nu… Ze kan die landen nauwelijks meer aanwijzen op de kaart.’ Ze keek naar haar moeder die nog altijd bewegingloos voor het raam stond. ‘Haar wereldje is nog nooit zo klein geweest.’ Ze gebaarde met haar arm naar de muren van het kleine kamertje.

‘Ik begrijp wat je bedoelt. Dat is inderdaad moeilijk te bevatten.’ Kitty knikte en fluisterde: ‘Je mag hier niet roken…’

Danielle keek op.

‘Macht der gewoonte…’ glimlachte ze terwijl ze de sigaret weer in het pakje stak.

De verzorgster keek op haar horloge.

‘Ik moet verder. Als jullie iets nodig hebben…’ Ze keek langs Danielle de kamer in. ‘Dag mevrouw H…’ Ze wachtte enkele seconden tevergeefs op antwoord en knipoogde naar Danielle. ‘Ga straks maar even bij de open deur staan dan ruikt niemand de rook.’

Nadat Kitty de deur achter zich had dichtgedaan, draaide Riek zich ineens om.

‘Wat een aardige vrouw. Zo lief voor me, hè?’

‘Jij bent toch ook lief, mam! Zie je wel dat er geen enge man in het bos stond?’

Maar gelijk daarop had ze spijt van haar opgewekte aanmoediging toen ze zag hoe haar moeder zich weer naar het raam draaide en naar het bos wees. Verschrikt herhaalde ze wat ze gezien had.

‘Daar achter die boom staat hij, ik heb hem zelf gezien.’ Bezorgd keek ze de tuin in. ‘Hij zal toch niet dichterbij komen?’

Om haar moeder af te leiden begon Danielle aan een rondleiding door het kleine huiskamertje. Geduldig wees ze naar de meubeltjes en trok ze enkele laden open. Rieks lege blik dwaalde van de schilderijen aan de muur via de foto’s op het kastje naar de verse bloemen op het tafeltje.

‘Vind je ze mooi, de bloemen, mam?’

Ze nam Riek mee aan haar arm naar een klein slaapkamertje waar ingelijste gezichten aan de muur haar welkom heetten. Boven het bed was nog een lege plek waar het schilderij van Australië zou komen te hangen. Haar kleren lagen netjes opgevouwen in de kast. Alleen haar ochtendjas ontbrak nog aan het haakje van de badkamerdeur.

‘Ik zal zometeen je toilettas uitpakken en alles op het plankje zetten.’ Danielle draaide zich om en zag haar moeder weer met een van angst vertrokken gezicht naar buiten staren. Ze ademde zwaar en onregelmatig tussen haar op elkaar geklemde kaken door.

‘Hij staat er nog steeds.’

Danielle zei niets. Ze zag het licht gekromde silhouet van haar moeder hulpeloos voor het raam staan, verdwaald in een labyrint van onsamenhangende woorden en halve herinneringen, starend naar enge figuren die nergens te bekennen waren. Toen ze eerder die ochtend bij het huisje waar haar moeder zoveel gelukkige jaren in had gewoond wegreed, had ze haar best gedaan alle herinneringen op afstand te houden. Nu, slechts enkele uren later, wilde ze overweldigd en bedolven worden door gedachten aan betere tijden. Maar alsof ze zich wilden wreken op haar verzet tegen hun aanwezigheid eerder die ochtend, lieten de gelukkige beelden van vroeger zich nu niet zien. Ze veegde met haar hand langs haar wang en vermande zich. Mam huilde ook nooit.

‘Mam, kom op nou,’ sprak ze zachtjes. ‘Er staat echt niemand. Je verbeeldt het je maar.’ Na enkele stappen stond ze naast haar moeder en nam haar voorzichtig mee aan haar arm. ‘Kom op, mam, we gaan bij Henk langs.’

Riek leek de enge man te zijn vergeten en keek op naar haar dochter en glimlachte. Even haalde ze haar hand langs Danielles wang in een voor haar ongewoon gebaar.

‘Je bent zo lief voor me. Ik ben blij dat je hier nu bij me bent.’ Ineens klonk een bekende stem vanuit het keukentje.

Danielle liep haar zus tegemoet.

‘Tess, wat een verrassing!’

‘Ja, dacht laat ik mam een bezoekje brengen op haar eerste dag hier.’ Riek keek geamuseerd toe.

‘Hai mam, hoe gaat het?’

‘Goed.’

Tess keek om zich heen.

‘Wat is het mooi geworden, Daan. Heb je er nog veel werk aan gehad?’ Ze was naar het keukentje gelopen en had het deurtje van het kastje opengetrokken.

‘Waar staat de koffie?’

‘In dat groene busje achter de kopjes,’ antwoordde Danielle vanuit de huiskamer.

‘Mam, wil je ook?’

‘Ja.’ Riek keek op en zag Danielle voor zich staan. ‘Lekker.’

‘Ik heb wat lekkers voor je meegenomen, mam,’ riep Tess vanuit de keuken. Ze kwam de kamer weer in met een dienblad en ging op het bankje voor het raam zitten.

Riek pakte het bordje aan dat Tess haar voorhield. Met haar ene hand hield ze haar bordje vast en in haar andere hand prijkte het vorkje. Ze draaide haar hoofd naar het raam.

‘Er zit een krokodil in de boom,’ sprak ze zacht.

‘Mam, doe niet zo gek, alsjeblieft.’ Danielle beet op haar lip en had spijt van haar opmerking. Ze kon het soms niet helpen, hoe goed ze haar best ook deed. Dan verloor ze, heel even maar, haar geduld. ‘Mam… dat kan toch helemaal niet?’

‘Jawel, kijk maar.’

‘Mam, er zijn hier toch helemaal geen krokodillen?’ Tess at onbe- wogen haar gebak op.

‘Hij is ontsnapt uit de dierentuin,’ ging Riek onverstoord verder.

‘Opoe zit naast hem.’

Tess zette haar bordje neer en veegde met een servetje langs haar mond.

‘Dan mag opoe wel uitkijken! Kunnen we haar daar niet beter weghalen dan?’

Geduldig ging ze in gesprek met haar moeder over de krokodil die naast opoe in de boom zat.

Danielle luisterde aandachtig.

‘Had ik jouw geduld maar,’ fluisterde ze haar zus toe, ‘dan kon ik ook net doen of oma die al meer dan veertig jaar dood is, op een boomtak naast een croc zit!’

Tess lachte zachtjes.

‘Is gemakkelijk hoor… gewoon meepraten.’

‘Hij doet haar niets.’ Riek leek zich geen zorgen te maken.

‘Gelukkig maar!’ merkte Tess opgelucht op. ‘Hoe is opoe daar nou terecht gekomen?’

‘Met de auto.’

‘Opoe heeft toch helemaal nooit haar rijbewijs gehaald?’

‘…’

Even leek Riek van haar stuk gebracht door deze complicerende factor. Ze wachtte even. Misschien dat het antwoord zich zou aandienen. Maar ze kon niet op de juiste woorden komen. Ineens bleef ze op het woord trui steken. Dus gaf ze het op en zei niets meer.

De volgende ochtend klopte Kitty zachtjes op de deur om haar komst aan te kondigen. Riek was al wakker en lag nog in bed.

‘Goedemorgen, mevrouw H., heeft u lekker geslapen?’

‘Jawel,’ antwoordde Riek haar terwijl ze knipperde met haar ogen.

‘En ik heb niet eng gedroomd.’

‘Dat vind ik fijn te horen!’ Kitty ging naast het bed staan. ‘Weet u nog wie er vandaag op bezoek komt?’

‘…’

‘Minie! Ze is er over een uurtje al, is dat niet leuk?’

‘Ja. Minie is altijd heel lief voor me.’

Rieks blik was een mengeling van triest en onzeker. Ze aaide met haar vingers over het laken en sloeg haar ogen neer.

‘Komt ze van zo ver weg alleen om mij te zien?’

Kitty keek naar de gerimpelde handen die aan het laken frummelden en toen naar de onzekere ogen die haar niet recht aan durfden te kijken.

‘Waarom twijfelt u daar toch aan?’ vroeg ze zachtjes. ‘Natuurlijk komt ze alleen voor u.’ Ze legde haar hand op het dekbed. ‘Mag het?’

Riek knikte.

Toen Riek aangekleed was, leidde Kitty haar aan haar arm mee naar het huiskamertje en hielp haar in de stoel onder de lamp. Ze had de waterkoker aangezet en maakte de thee klaar. Snel smeerde ze twee beschuiten. Toen ze terugkwam duwde ze met haar hand een oud schrift weg dat opengeslagen op het tafeltje lag. Ze pakte het op om het dienblad op de tafel te zetten. Toen ze het in haar hand hield, kon ze het niet nalaten een blik te werpen op het regelmatige handschrift op de vergeelde bladzijden. Iets op het oude papier trok haar aandacht en voor ze er erg in had, bladerde ze er door. Uitgevouwen en opgeplakte papieren sigarettenpakjes, tekeningen van meisjes die een kar trokken, een kaartje van het Rode Kruis…

“26 mei hebben we pakketten uit Amerika gekregen. Met zijn tienen moeten we zo’n pak delen. De mannen hebben het ook gehad maar met zijn achten, eigenlijk was het bestemd voor 1 persoon. (…) Ontvangen 26/5 – ‘44”

1944?

Ze keek verder.

“Kampleus in juli 2604”

‘Het jaar 2604?’ vroeg ze hardop.

‘Japanse jaartelling,’ klonk het zachtjes vanuit de hoek.

Kitty keek op en ging beschaamd in de stoel tegenover Riek zitten.

‘Neemt u me niet kwalijk, mevrouw H., het was niet mijn bedoeling het te lezen.’ Ze bloosde en voelde zich vreselijk onbeleefd. ‘Mijn excuus.’

‘Het is mijn dagboek uit het kamp. Je mag wel even lezen als je wilt.’ Normaliter gaf Riek niet zo gemakkelijk toestemming aan mensen haar oude kampdagboek te bekijken. Laat staan te lezen. Maar nu mocht het. Ze wist niet waarom ze er vandaag geen bezwaar tegen had.

Kitty voelde zich opgelaten en ongemakkelijk maar ze kon haar nieuwsgierigheid niet de baas worden. Voordat ze er erg in had keek ze weer naar de bladzijden van het oude schoolschrift.

“17 aug. 2604.

Na 10 uur ‘s avonds mag niemand zich buitenshuis begeven.

(Eerst was het 8.30 uur, maar dat zijn ze al weer vergeten!)”

‘Heeft u in een kamp gezeten?’ Onzeker keek ze Riek aan die een slokje van haar thee nam.

‘Ja. In Indië.’

Kitty dacht na. Indië. Dat is nu toch Indonesië, twijfelde ze. Ja, de vroegere kolonie. De VOC. En in de Tweede Wereldoorlog bezet door… Japan. Japanse jaartelling.

‘Japan?’

‘Nippon.’ Schijnbaar emotieloos keek Riek haar aan. ‘Weet je niet zoveel van af, zeker?’ Ze nam een hapje van haar beschuit met jam en met volle mond sprak ze zachtjes verder. ‘Geeft niet, je bent niet de enige.’ De jam bleef aan haar mondhoeken plakken maar ze lette er niet op. Of misschien merkte ze het wel helemaal niet.

Kitty dacht aan de geschiedenislessen die ze gemist had op school. Of was er gewoon nooit zoveel verteld over Indië? Max Havelaar. Nooit gelezen. In een automatisch gebaar reikte ze Riek een stuk keukenpapier aan. Ineens schoot haar haar collega te binnen.

‘Inès is Indonesisch.’

‘Indisch,’ verbeterde Riek haar. ‘Niet Indonesisch.’

Vaag herinnerde Kitty zich dat Inès haar eens een foto had laten zien van haar ouders. Haar blonde vader en haar donkere moeder. Kitty begon zich ongemakkelijk te voelen omdat ze eigenlijk zo weinig wist van dit deel van de vaderlandse geschiedenis terwijl ze sprak met een bewoonster die in een Jappenkamp had gezeten. Ze bedacht hoe weinig zij en haar collega’s soms wisten van hun bewoners. Op sommige dagen konden ze wat vertellen. Op andere dagen lieten ze wat foto’s zien. Maar dat hield al snel op. Zoveel meegemaakt en op het eind het niet meer kunnen vertellen. Ze keek weer naar het schrift en las hardop voor.

“In die drie weken tijd is er weer van alles gebeurd, maar allerlei kampkleinigheidjes. Ik heb geelzucht gehad, we hebben weer een paar dagen hongerkuur gehad, enz. Daar zal ik maar niet meer over uitwijden.”

Kitty’s vingers gleden over het versleten papier terwijl ze probeerde te bevatten wat ze las. Hongerkuur een kleinigheidje? Ze probeerde zich een voorstelling te maken van mevrouw H., vijfenzestig jaar geleden, als tiener in een Jappenkamp. Ook probeerde ze zich een voorstelling te maken van wat een hongerkuur was. Voorzichtig legde ze het schrift terug op het tafeltje.

‘Hoelang heeft u in het kamp gezeten?’

‘Ongeveer twee en een half jaar.’

Riek pakte het schrift van de tafel en begon te bladeren. Langzaam sloeg ze de broze pagina’s om.

‘Kijk,’ Riek boog zich naar Kitty toe, ‘mijn kampnummer.’

Kitty pakte het schrift aan en zag een vervuild lapje stof waar Japanse tekens op stonden.

“… er staat een Japans tjap op, dat al helemaal afgewassen is en als je Blanda Indo bent, staat het er ook op. Ik hoop dat we het niet lang meer hoeven te dragen, want het begint ons danig te vervelen.’

‘Wat is Blanda Indo?’

‘Een Indische Nederlander,’ Riek keek naar Kitty’s vriendelijke ge- zicht en wist uit levenslange ervaring dat ze dit nader moest toelichten.

‘Een Nederlander met Indonesisch bloed. Dat lapje moest je opspelden. Als je het niet droeg, werd de Nip heel kwaad.’

Kitty legde het lapje stof met zorg terug in het schrift en streek het glad met haar handen.

‘Waar waren die kampen?’ Ze keek naar de band met de Japanse tekens en besefte dat het lapje stof al meer dan zestig jaar in dat schrift had gelegen, bewaard tussen de vergeelde bladzijden met het mooie, regelmatige handschrift.

‘Op Java. In kamp Tjihapit in Bandoeng… Daarna in kamp Banjoebiroe… in het binnenland.’

Kitty dacht aan de miljoenen Nederlanders die onder het juk van de Japanner geleden moesten hebben.

‘Waren alle Nederlanders gevangengenomen?’

‘Alle volbloed Nederlanders. Enkele Indische Nederlanders.’ Riek keek Kitty aan. ‘Niet zo veel dus.’ Even worstelde ze met het aantal. ‘Op Java totaal honderdtwintigduizend?’

‘Zo weinig?’ bracht Kitty verbaasd uit. ‘Waren er nog andere Nederlanders dan vrij buiten de kampen?’

‘Veel meer blonde Nederlanders waren er niet. Alleen de Indische Nederlanders mochten over het algemeen buiten de kampen blijven. Die hadden natuurlijk ook Aziatisch bloed dus dat mocht van de Japanners.’ De vriendelijke verzorgster kon het eigenlijk niet geloven. Zo’n groot land met zoveel miljoenen mensen en dan maar zo weinig Hollanders die daar de dienst uitmaken en steenrijk worden gedurende meerdere eeuwen? Misschien was het een goed idee om mevrouw H. er een andere keer over verder te vragen. Ze haalde vast enkele getallen door elkaar.

“10 oct. 2604. Hygiëne maatregelen.

Elk huis moet een vliegenklap hebben. Kinderen mogen niet uit vuilnisbakken of slokans eten. Wijzen op zindelijkheid. (…) Drinkwater koken.”

Ze wierp een vluchtige blik op haar horloge en sprong geschrokken op uit haar stoel.

‘Minie staat al op ons te wachten bij de receptie! Gaat u mee?’

Riek keek haar aan. De jam droop over haar kin en dreigde op haar blouse te druppelen.

‘Ja, ik ga mee.’

Voordat ze de kamer verlieten, veegde Kitty voorzichtig Rieks kin schoon.

Aan de arm van de verzorgster schuifelde ze langzaam door de gang. Met haar andere hand hield ze de leuning aan de muur vast. Bijna fluisterend begon ze te tellen. Negentien-eenentwintig-drieëntwintig- vijfentwintig… Ze wist niet waar de getallen vandaan kwamen maar ineens kon ze niet anders dan ze zachtjes en monotoon uitspreken.

Kitty kneep haar zachtjes in haar arm.

‘Daar staat ze al!’ Ze wees naar Minie die op een bankje naast de recreatiezaal zat te wachten.

Riek keek op en stopte met tellen. Minie. Bijna drie uur heenreis en bijna drie uur terugreis. Beelden van Ierland in de jaren zeventig schoten haar te binnen.

Soms lukte het haar even te ontsnappen aan haar ziekte. Dan verraste ze de mensen om haar heen ineens met een paar opmerkingen of een onverwachte reactie. De blijheid op hun gezichten als ze een liedje van vroeger mee kon zingen of als ze ineens vroeg hoe het met hun kleinkinderen ging, maakte haar op dat moment weer even gelukkig. Toch was ze dat geluk daarna weer snel vergeten.

‘Dat terwijl ik zo weinig meer terug zeg.’

‘Wat bedoelt u?’ vroeg Kitty verbaasd.

‘Ze heeft er niets meer aan. Bij mij op bezoek. Ik ben niet echt gezellig meer.’

Langzaam liep Riek verder aan Kitty’s arm.

‘Natuurlijk bent u wel gezellig. Het is toch niet belangrijk veel te praten?’

Riek dacht aan de lange telefoongesprekken die ze vroeger altijd voerde met Minie. Uren konden ze praten, over hun kinderen, over hun dagelijkse leven.

‘Maar ik weet niets meer te zeggen.’ Kitty aaide Riek over haar arm.

‘Maar u bent er toch nog?’ fluisterde ze haar toe.

Riek keek haar onzeker aan.

‘Ja, ik ben er nog.’

Voorzichtig liet ze de reling los en stak haar hand in de lucht om te zwaaien. Ze zag nog net hoe Minie deed alsof ze alleen blijdschap en niet ook verdriet voelde toen ze haar aan de arm van de verzorgster aan zag komen schuifelen.

‘Hallo Minie…’ Ze wist niet goed waarom ze haar tranen nu niet in bedwang kon houden, maar ze merkte dat ze emotioneel werd. Langzaam wankelde ze naar Minie toe.

‘Wat lief dat je gekomen bent.’ Ze knipperde met haar ogen en glimlachte. ‘Gaat het goed met je?’

2

De twee meisjes hadden zich verdekt opgesteld achter een vervallen huis aan de rand van het Oranjeplein. Het bood een uitstekend uitzicht op de bewakers bij de kamppoort. Nog geen jaar geleden was de woning het trotse bezit van een hooggeplaatste gouvernementsambtenaar geweest. Dat was toen elk huis nog bewoond werd door slechts één gezin. Toen de tuinen nog verzorgd werden en de bougainville schitterde en de buurjongetjes met hun katapulten pinda’s naar de aapjes in de bomen schoten. Nu waren zijn muren grauw en zijn ramen stoffig en liepen tientallen bewoonsters onafgebroken in en uit. Door zijn ligging naast het centrale Oranjeplein aan de hoofdpoort van het kamp was dit huis ideaal om de kampbewakers in de gaten te houden zonder dat zij het zelf doorhadden. De muren boden de meisjes een veilige schuilplaats vanwaar ze om de paar minuten voorzichtig naar voren bogen om de bewakers te bespieden.

Twee van de op wacht staande soldaten hingen tegen de poort en keken verveeld rond. Ze zetten een paar passen, stonden stil, draaiden zich om en sloften weer terug. Links van hen stond, half verscholen tussen de laaghangende takken van een enorme boom, een derde soldaat stiekem een kretekje te roken. Af en toe gluurde hij tussen de bladeren door om te kijken of er een officier in de buurt was en hij terug moest snellen naar zijn plek bij de wacht.

De meisjes achter het huis besteedden geen aandacht aan hen. Het was hen eigenlijk niet te doen om de bewakers. Hun ware interesse ging uit naar wat er zich achter de soldaten afspeelde. Want door de openstaande poortdeuren konden ze nog net een glimp opvangen van het leven in de stad buiten het kamp. Het leven in Bandoeng, hún stad, waar ze sinds een half jaar en gedwongen door de Japanse bezetter geen deel meer van uit mochten maken. De rustig langsrijdende betjaks en kleurige voorbijlopende sarongs herinnerden hen aan de brede lanen waar zij voor het sluiten van het kamp nog vrij doorheen konden slenteren, op weg naar school of terug naar huis. Allebei droomden ze over de zonnige straten waarover ze op warme middagen naar het Tjihampelas zwembad slenterden of in de weekeinden langs prachtige tuinen naar de manege wandelden.

Ineens echter werden ze wakker uit hun dagdroom toen de verveelde bewakers de deuren met zichtbare tegenzin dicht begonnen te duwen. De meisjes probeerden te zien wie het bevel had gegeven en gespannen schoten hun ogen het plein over. Als er een Jap in de buurt was, was het belangrijk te weten waar hij zich bevond. Als hij hen zou betrappen op hun spionnenspelletje, dan zouden ze gestraft kunnen worden. In de korte tijd dat ze nu in het kamp zaten, hadden ze snel geleerd dat er weinig voor nodig was de woede van de Nip over zich af te roepen. Ze konden echter geen officier ontdekken en zagen dat de bewakers hun plaats weer hadden ingenomen voor de nu gesloten poort. De derde soldaat stond nog steeds onder de boom en genoot van zijn rokertje. Enkele kinderen renden blootsvoets achter een uitgemergelde hond aan.

Verveeld bekeken de twee vriendinnen een groepje vrouwen dat richting de gaarkeuken liep. Een vrouw in een blauwe jurk liep voorop en leek erg verontwaardigd te zijn over iets. Toch hield ze bijna onmerkbaar haar pas in bij het zien van de jonge bewakers. Maar ze gunde hen niet meer dan een vluchtige, neerbuigende blik. Nog steeds was ze er niet aan gewend bewaakt te worden door jongens die voor de oorlog haar djongos waren. De vernedering die ze voelde was van haar gezicht af te lezen. Daarbij werd ze niet graag herinnerd aan haar verloren vrijheid. Moeiteloos pakte ze de draad van haar vlammende betoog weer op en stoomde verder. De overige vrouwen hadden moeite haar hoge tempo bij te houden, maar leken desondanks net zo beledigd als de blauwe jurk die hen als een strenge akela gebood te volgen.

De twee meisjes waren niet onder de indruk en keken het groepje onbewogen na. Ze wisten wel wie het blauwe heethoofd was, zij liet zich vaak genoeg kennen. Ze woonde in een huis waarin ook een vriendinnetje van hen woonde en dit meisje had hen verteld dat de vrouw de minst populaire huisgenote was. Ze had het hoogste woord in huisvergaderingen en probeerde zich altijd aan de sinds kort ingestelde kampdiensten te onttrekken.

‘Die gaat natuurlijk klagen dat er geen koelies meer het kamp in mogen om het werk te doen en dat we nu zelf de wijk moeten onderhouden.’ Het kostte Riek weinig moeite te raden waarom de vrouw zo verontwaardigd was.

“In het begin voelden we ons nog te hoog voor zulk soort dingen, we vonden het al erg genoeg dat we thuis alles zelf moesten doen.”

‘Het leven zonder bediendes valt sommigen wel erg zwaar,’ gaapte Hansje.

Ook de bewakers hadden het ruziënde groepje aan zien komen. Ze konden niet goed verstaan waar de vrouwen zich zo druk over maakten maar ze konden het zich wel voorstellen. Ze waren waarschijnlijk boos omdat ze iets moesten doen waar ze zich te goed voor voelden. Ze hadden niet meer hun bediendes om zich heen die al het werk voor hen deden en die ze konden afsnauwen. Met een mengeling van onbegrip en afkeuring keken ze hun voormalige werkgeefsters na. Nog steeds kostte het hen moeite te geloven dat de Hollanders zich zo snel hadden overgegeven. Het zo onaantastbare Holland dat al eeuwen hier de dienst had uitgemaakt was binnen enkele maanden verslagen en vernederd door Nippon. Ze zagen dat het de Blanda’s zelf ook moeite kostte het te geloven. Toch gaven de gezichten van de soldaten meer blijk van afkeuring dan van verwondering. Daar had de bezetter wel voor gezorgd tijdens de opleidingen. Het was een vreemde gewaarwording voor de jongemannen het treintje vrouwen voorbij te zien komen. In hun hoofd herhaalden ze de redenen die de Jap hen had geleerd om de Hollandse vrouwen te minachten: ze waren vrouw, hadden hun vaderland verloren, waren gescheiden van hun mannen, zaten opgesloten in hun eigen woonwijk en protesteerden nog altijd om alles. Nog altijd hadden ze het hoogste woord, nog altijd eisten ze meer dan dat ze kregen. Onbegrijpelijk in hun situatie. Typisch voor de westerling, herinnerden de soldaten de meest herhaalde zin van de Jap. De westerling is inferieur. Dit was moeilijk te geloven na al die eeuwen overheersing maar de jonge trotse Indonesiërs deden graag hun best op dit punt en misprijzend keken ze voor zich uit.

Een van de soldaten liet zijn oog op de verwaarloosde huizen aan de overkant van het plein vallen. Hij herinnerde zich nog hoe mooi ze er vroeger uit hadden gezien. Nu waren ze vuil en onverzorgd en tegen zijn muren stonden tientallen kastjes op elkaar gestapeld in wankel evenwicht, volgepropt met gebarsten borden en gebroken kopjes. Maar ook al zaten deze huizen nu overvol met Blanda vrouwen en kinderen van vele verschillende gezinnen, zij hadden het nog altijd veel beter dan zijn eigen familie. Ineens schoot zijn blik terug naar de hoek van het huis. Hij dacht iemand gezien te hebben achter de muur. Even leek het of een paar meisjes hem vanachter die voorgalerij in de gaten hielden. Hij knipperde met zijn ogen en richtte al zijn aandacht op het huis. Hij ging zo op in de gedachte ongeoorloofde activiteiten bespeurd te hebben achter de huizen dat hij de officier die aan kwam fietsen en steeds dichterbij kwam, niet opmerkte.

De Japanner echter had hem wel gezien en ook zijn ongeïnteresseerde collega was niet aan zijn haviksoog ontsnapt. Geërgerd gaf hij een ruk aan zijn stuur en slingerde richting hoofdpoort. Ze leken net van die verachtelijke GI’s die er ook altijd zo onverschillig bij staan. Alleen de sigarettenpeuk hangend uit hun mondhoek ontbreekt nog. Bijna fietste hij tegen een vrouw in een blauwe jurk op maar deze sprong nog net op tijd opzij. Voor haar had hij nu even geen oog. Deze heiho’s had hij persoonlijk geïnstrueerd maar het leek of hij ze nog een lesje kon leren. Ook al waren ze dan geen Japanners, dergelijke desinteresse past niet bij een toegewijde soldaat. Feit was ook dat boven hun lege hoofden zíjn vlag wapperde en die moest als symbool van de keizerlijke macht te allen tijde waardig en met toewijding gediend worden. Zelfs door Indonesische hulpsoldaten waar je eigenlijk niet al te veel van kon verwachten. Hij bedacht hoe hij hen publiekelijk gezichtsverlies kon besparen maar ach, het waren maar Javanen, dus wat maakt het dan ook uit? Deze inferieure hulpsoldaatjes verdienden het. Hij aarzelde niet meer en remde af.

Een van de heiho’s was geschrokken van de plotselinge verschijning van de officier en probeerde de schade beperkt te houden door snel in de houding te springen. Hij had de fiets nog maar net kunnen ontwijken maar hij gleed uit en kwam hard op een knie in het zand terecht. Met angstige ogen keek hij omhoog, bezorgd over wat komen ging.

De Japanner zuchtte en haalde diep adem. Hij zette zich schrap, concentreerde zich op zijn slachtoffers en barstte toen uit in een spervuur van voor de Indonesiërs onverstaanbare verwijten. Het kon de officier niet schelen of ze hem begrepen of niet. Dit luchtte op. Hij stampte met zijn laarzen en gebaarde met zijn armen alsof de geloofwaardigheid van zijn verwensingen ervan afhing.

De heiho achter de boom had zijn kretekje net uitgemaakt en maakte aanstalten zijn post weer in te nemen en zich bij zijn collega’s te voegen toen hij zag wat er aan de hand was. Stilletjes bleef hij staan in de schaduw van de bladeren. De Japanner leek zijn afwezigheid nog niet bemerkt te hebben en brulde ongestoord verder.

De geknielde soldaat wist niet zeker of het de bedoeling was dat hij overeind kwam om in de houding te gaan staan. Zelf wilde hij liever de eventuele klappen ontwijken en dat zou gebukt beter gaan dan staand. Maar dan, zo bedacht hij, zou zijn collega het ontgelden en dit, zo was hem geleerd, was het laffe alternatief waar de geallieerde soldaat voor zou kiezen. Dat zou de Japanner misschien alleen nog maar nog razender maken. Dus besloot hij, niet helemaal overtuigd, aanstalten te maken om overeind te komen.

Voor de officier duurde het allemaal veel te lang en ongeduldig trok hij de jongen aan zijn uniform omhoog en dwong hem ruw in de houding. Pas toen hij de twee bewakers naast elkaar voor zich had, bemerkte hij dat er één ontbrak.

‘Waar is hij?’ vroeg hij in het Maleis.

Geen van de twee soldaten durfde te antwoorden.

‘Waar?’ Zijn hand greep het lemmet van zijn sabel. Ineens dacht hij een sterke wat zoetige geur te ruiken die uit de richting van de boom kwam. Hij draaide zijn hoofd langzaam richting het rokende groen.

‘Hij heeft hem door, die kretek ruik je op honderd meter nog.’ Riek zat gespannen toe te kijken terwijl ze Hansje in haar zij porde. Beide meisjes leunden voorovergebogen op de balustrade van de voorgalerij en wilden geen seconde missen. Die heiho’s mochten weleens flink onder handen genomen worden. Ze verdienden het. Na al die eeuwen deel te hebben uitgemaakt van het koninkrijk, hadden ze het Koninklijk Huis van Oranje zomaar in de steek gelaten en zich bij de vijand aangesloten. Het was een hard gelag geweest en nog steeds voelden de gevangen vrouwen van het kamp zich er boos en teleurgesteld over.

Ondertussen stond de betrapte soldaat onder de boom, in stilte biddend, met wapperende handen te proberen de sterk ruikende rook van de kretek te laten verdwijnen.

‘Als hij nog harder wappert, stijgt hij op,’ fluisterde Riek terwijl ze hem geen moment uit het oog verloor.

De heiho deed zijn best maar het was te laat. De knarsende laarzen kwamen steeds dichterbij. Toen stonden ze stil. Het vlijmscherpe puntje van de sabel van de officier tilde de takken langzaam als een gordijn opzij.

‘Ga weg! Zo kan ik niks zien!’ Hansje trok aan Rieks arm, bang de actie te missen.

‘Dit wordt meppen!’ fluisterde Riek enthousiast.

‘Kijk naar de sabel!’

De soldaat werd gesommeerd onder de boom vandaan te komen en ging met gebogen hoofd naast zijn collega’s staan. De officier was met ceremoniële tred achter hem aangelopen en was met een plechtig gezicht voor hen gaan staan. Hij hief zijn arm op. Zijn sabel glansde in de zon. De Japanner liet enkele lange seconden voorbij gaan voordat hij langzaam de sabel weer in de schede stak. Hij keek zijn ondergeschikten geamuseerd aan en haalde toen plotseling met vlakke hand hard uit. De jonge soldaat jammerde luid om ampoen.

Na zich uitgeleefd te hebben, keek hij zijn slachtoffers minachtend aan terwijl hij zijn rug rechtte en zich ontspande. Hij deed een paar stappen terug en bekeek het resultaat van zijn inspanning. Na een laatste ondoorgrondelijke blik op zijn bibberende ondergeschikten geworpen te hebben, liep hij met zijn fiets aan de hand rustig verder naar het Herenkantoor. Zo plotseling als zijn woede was ontstaan, zo snel was deze ook weer verdwenen.

De geschrokken wachters wisselden verslagen blikken met elkaar uit terwijl ze hun collega overeind hielpen. Ze trokken hun uniform in de plooi en namen hun post weer in. Elke kampbewoonster die hen die middag lastig durfde te vallen, zou de volle laag krijgen. Het deed hun jeugdige en daardoor zo gevoelige ego geen goed de les te zijn gelezen voor het oog van al die Europese vrouwen.

‘Verdiende loon,’ Riek had geen medelijden met hen, ‘ze vragen er gewoon om.’

Hansje hield haar mening voor zich. Het had vaak toch geen zin het niet eens te zijn met de koppige Riek. Belangrijker was nu om niet opgemerkt te worden.

‘We moeten oppassen. Die heiho’s zullen nu wel extra gebrand zijn op revanche na zo’n openbare afstraffing.’

Maar ze wist dat de afstand tussen het huis waarachter ze zich verscholen en de bewakers bij de poort hen een veilige marge gaf. Al zouden de bewakers hen betrappen, ze konden het gemakkelijk op een lopen zetten en de wijk in rennen waar ze tussen de duizenden vrouwen en kinderen die er geïnterneerd waren niet snel gevonden zouden worden. De onrustige pubers kenden de wijk op hun duimpje. In de zes maanden die voorbij waren gegaan sinds Nippon de Bandoengse stadswijk van de buitenwereld had afgesloten en had gevuld met Nederlandse vrouwen en kinderen, hadden ze de straten ontelbare malen kunnen verkennen.

Riek leunde weer met haar rug tegen de muur. Verveeld schopte ze tegen een steentje. Ze dacht aan haar grote broer in Nederland. Ze wist niet hoe het met hem ging. Zou hij nu soldaat zijn in de oorlog tegen de Duitsers? Zou hij bij zijn moeder wonen en zou hij hun vader hebben teruggevonden? Vaak droomde ze over hoe hun vader heel goed voor hem zorgde en haar heel erg miste. In haar dromen keek hij elke avond naar haar foto naast zijn bed, en ook naar die in zijn portemonnee, en wenste haar welterusten. Hij hoopte dat ze zou begrijpen waarom hij haar in de steek had gelaten. Nee, waarom hij bij haar weg was gegaan, corrigeerde ze zichzelf. Want er was natuurlijk een uitleg voor en hij hoopte vurig dat ze het hem zou vergeven.

Haar gedachten dwaalden af naar haar stiefvader die in een mannenkamp ergens op Java gevangenzat. Ze miste hem heel erg. Daarom wilde ze zo graag bolossen. Ze wilde proberen erachter te komen waar hij gevangenzat en hoe het met hem ging. In de stad kon ze kennissen van voor de oorlog opzoeken die wellicht informatie hadden over de mannenkampen. Ze had hem sinds zijn internering al niet meer gezien en dat was al bijna een jaar geleden. Geen enkele zondag, als de mannen uit de naburige mannenkampen moesten foerageren, had ze hem gevonden in de lange stoet gevangenen die dan langs het vrouwenkamp geleid werd. De bewoonsters dromden samen langs de omheining om gaten in de bamboematten te pulken in de hoop een echtgenoot of vader voorbij gedreven te zien worden in de lange rij mannen die onder strenge bewaking van de Jap levensmiddelen moesten gaan zoeken. Riek deed altijd enthousiast mee met deze wekelijkse mannenjacht.

“Het was werkelijk spannend. ‘s Middags kwam je dan helemaal vuil en roodverbrand thuis. Maar je had ze gezien. Ik heb mijn vader nooit gezien, maar wel een paar briefkaarten van hem ontvangen. Toch vloog ik altijd net zo hard mee achter de mannen aan, want ik vond het al een sport op zich zelf.”

Ze dacht aan hoe lief haar stiefvader altijd voor haar was geweest en hoe snel ze hem pappa was gaan noemen. Hij was het die haar moeder had voorgesteld haar dochtertje over te laten komen. Mammie had gezegd dat ze te veel werk had in pappies hotels in Indië om Riek erbij te hebben maar hij had haar overgehaald. Het meisje was alleen ver weg in een tehuis in het koude Holland terwijl ze het in Indië bij hen zo naar haar zin zou hebben. Het kon best. Mammie had het uiteindelijk natuurlijk zelf ook wel voorgesteld. Daar was Riek van overtuigd. Pappa was haar gewoon iets voor geweest. Ze dacht aan de spannende lange reis op het grote schip en hoe ze als tienjarige helemaal alleen het avontuur tegemoet ging. Weg van de kindertehuizen en weer terug naar haar moeder! Haar droom was in vervulling gegaan en Indië had met haar warmte en haar pracht alle verwachtingen moeiteloos overtroffen.

Daarom was ze nu vastbesloten te proberen in de stad oude bekenden te vinden om van hen nieuws over haar vaders verblijfplaats te krijgen. Daar zou ze mammie erg blij mee kunnen maken! Misschien zat hij wel in een mannenkamp heel dichtbij. De geruchten dat veel mannen verscheept waren naar andere landen, geloofde ze niet. Zoveel valse geruchten werden verspreid dat je niets zomaar voor waar aan kon nemen. De vrouwen hier kletsten aan een stuk door.

“Laatst zeiden ze dat alle mannen weggevoerd waren. (…) Nu zegt men weer dat Holland vrij is en wij zullen over een paar dagen de capitulatie van Japan vernemen. (…) Iedere keer zegt men dat om twee uur de witte vlag gehesen wordt, maar het is nu al zo dikwijls twee uur geweest en nog steeds wappert de “rode bol”.”

Vlak voor haar linkervoet kropen twee dikke ratten voorbij. Ze baanden zich een weg door het dorre gras richting een van de open riolen. Riek sprong al lang niet meer op en keek hen, in plaats daarvan, verveeld na totdat ze uit zicht verdwenen waren. Ze draaide haar hoofd om naar Hansje.

‘Als we gaan bolossen, wat dacht je ervan door het riool naar het Bloemenkamp te kruipen?’

Hansje antwoordde niet meteen. Ze was nog met haar gedachten bij de Japanse officier. Ze had hen al meerdere keren kwaad gezien maar ze kon nog steeds niet begrijpen hoe ze ineens en om niets zo woedend konden worden. De dreigende aanwezigheid van de sabels die de officieren zo gemeen uitbuitten, bezorgde haar een koude rilling. Ze had verschrikkelijke verhalen gehoord over wat ze er meededen. Ze keek op.

‘Bloemenkamp?’

Riek twijfelde nog even.

‘Ja, het BK is nog open en daar kunnen we dan gewoon door de poort. Ze zeggen dat ze daar minder streng zijn.’

Hansje liet haar blik over de overvolle voorgalerij van hun tijdelijke uitkijkpost gaan. De jurken die aan het openstaande raam hingen konden wel een opknapbeurt gebruiken, bedacht ze. Haar blik dwaalde verder. En de versleten theedoek op die stoel zal daar waarschijnlijk binnenkort wel voor gebruikt worden. Met haar voet schoof ze enkele scherven opzij.

‘Hoeveel zijn er bij jullie ingeschoven?’ Verveeld hing ze over een houten bankje dat tegen de muur van het huis stond. ‘Ik word dol van al die zeurende en kijvende wijven de hele dag en dat gejengel van die kleuters. We zijn nu al met zijn dertigen in één huis.’

Riek anwoordde niet. Toen een grote groep vrouwen en kinderen uit het Bloemenkamp overgebracht waren naar hun kamp, had ze zich afgevraagd hoe de duizenden nieuwe bewoners over alle huizen verdeeld moesten worden. De sfeer was er niet beter op geworden en het was soms moeilijk je geduld te bewaren. Het toch al wankele geloof in een snelle geallieerde overwinning die hen het zorgeloze bestaan van voor de oorlog terug zou geven werd met de dag kleiner.

‘We moeten beslissen wat we meenemen, ik doe voor de zekerheid dubbele kleding aan, dan kunnen we die ruilen voor eten.’ Riek lag met gesloten ogen achterover in het gras en droomde over het op handen zijnde avontuur.

Hansje glimlachte.

‘Ik weet nog hoe mijn broer me opdroeg kennis met jou te maken daar op de manege. Jij op je hoge paard en wij maar kijken hoe je rond galoppeerde.’

Gedurende enkele minuten nam het ophalen van herinneringen aan hun leven van voor de oorlog het over. Uitgelachen, was het Riek die de knoop doorhakte.

‘Morgenochtend gaan we.’

Het was niet de eerste keer dat de meisjes op handen en knieën door het riool zouden kruipen. Om het karige dagelijkse menu aan te vullen, waren ze er ‘s nachts al vaak op uitgegaan om in het diepste geheim en met groot risico extra eten het kamp binnen te smokkelen. Ook via gaten die ze in het gedek van hun kamp pulkten kon handel gedreven worden. De Javanen aan de andere kant van de omheining gaven het eten door en ontvingen hun beloning.

“In het begin ging het denderend, hoewel het natuurlijk veel duurder was dan gewoon. Van alles kwam er door: brood, vlees, pisang, chocola, tomaten, cigaretten.”

Ze twijfelden dan ook geen moment toen het gerucht de ronde deed dat de handel in het aangrenzende Bloemenkamp dat via het riool bereikt kon worden, goedkoper was.

“Het rook er wel niet erg fris, maar dat was niet erg. Met hele slierten gingen we er doorheen. Allemaal achter elkaar aan. Geen hand voor ogen kon je er zien.”

Als je niet al te dik was, kon je er op handen en knieën doorheen kruipen maar alleen voor of achteruit: de buis was te smal om te keren. Als deze zwarte handel verraden werd, maakte de bezetter het riool dicht en verscherpte de bewaking. Kwamen de bewakers erachter dat de dames de weg door het riool heropend hadden, dan inspireerde een sadistische inslag hen vaak tot effectieve manieren om ze te vangen.

“Soms haalden ze de hele dam dan omver, die ervoor gebouwd was, zodat al het vuil er doorstroomde. Als je dan net onderweg was, kwam je in al dat vuil en liep het riool steeds voller en hoger, zodat je bijna stikte en als de wind zo vlug moest achteruit kruipen om niet te verdrinken.”

De eerste keer dat Hansje voor het riool had gestaan, had ze niet geaarzeld. ‘Je doet wat als je honger hebt,’ had ze nonchalant gemompeld terwijl ze op handen en knieën aan de eerste van vele smerige tochten door de buis begon.

Het maakte de vrouwen niets uit of ze door een vies en stinkend riool moesten kruipen of door een kleurige bloemenweide konden rennen: er moest meer voedsel komen. Daarbij was het kleine beetje avontuur dat hun clandestiene activiteiten met zich meebrachten hen te lief om zonder verzet op te geven. Dus werden aangebrachte versperringen weggenomen, prikkeldraad losgemaakt en smokkelroutes altijd snel weer in bedrijf genomen.

Uiteraard won boodschappen doen in de stad zelf het gemakkelijk van het nachtelijke smokkelen aan de kampmuur. Waar de vrouwen het meest naar verlangden was weer in vrijheid onder de bomen van de brede lanen van hun vooroorlogse leven te lopen. Op zonnige middagen naar de pasar om boodschappen te doen, net als een jaar geleden. Voor even net doen alsof het weer vroeger was.

Riek en Hansje hadden hun moeders vaak gevraagd of ze mochten bolossen om in de stad inkopen te doen. Net als iedereen snakten ze ernaar vrij over straat te kunnen lopen en voor even aan de routine van het saaie kampleven te ontsnappen. Maar de moederlijke ongerustheid won het moeiteloos van de praktische voordelen die de meisjes slim aanvoerden. Het beeld van de twee jonge meisjes alleen in een stad vol soldaten en de verhalen over de onrust onder de nationalistische Javanen joegen Gusta en Annie de schrik om het hart. Het was te gevaarlijk buiten het kamp. Het gedekken was hen eigenlijk al te riskant maar in ieder geval werd het kamp dan niet verlaten. In geval van nood kon men snel weer de straten van de wijk in rennen. Daar durfden de Jappen de felle en rellerige westerse vrouwen toch niet achterna te gaan. Maar het kamp verlaten was te gevaarlijk. Dus hadden de twee naar vrijheid snakkende meisjes, ondanks verwoede pogingen, het moederlijke fiat nooit gekregen en na elk veto trokken ze zich mokkend terug om verder te broeden op dat ene argument waar hun moeders niet omheen konden. Eindelijk had zich een gelegenheid voorgedaan.

Hansjes oudste broer had een vat hete soep over zijn benen gekregen en was naar het ziekenhuis in de stad vervoerd. Hun moeder was naar de Japanse kampleiding gegaan om inlichtingen te krijgen over de toestand van haar zoon. Huilend was ze thuis gekomen.

‘En Annie? Wat hebben ze gezegd?’ Gusta keek haar vriendin bezorgd aan. Ze rookte haar sigaret met zenuwachtige korte trekjes.

Annie keek haar met rood behuilde ogen aan. Snikkend veegde ze met haar zakdoek haar tranen van haar wangen.

‘Hij zei dat ik het wel zou horen als hij dood zou gaan.’ Ze keek Gusta aan met een ongelovige blik.

‘Schoften!’

‘Riek! Stil!’ corrigeerde Gusta haar dochter.

‘Het is toch zeker zo,’ mompelde Riek zachtjes. Vanuit haar ooghoek keek ze haar moeder verongelijkt aan.

Hansje kon bij het zien van haar moeder die zo overstuur was, haar tranen niet meer in bedwang houden. Met behuilde ogen keek ze uit het raam en dacht aan haar broer in het ziekenhuis in de stad. Zou het echt zo slecht met hem gaan? Riek was naast haar gaan zitten en probeerde haar te troosten. Ineens was daar de gouden ingeving.

‘We gaan naar het ziekenhuis om hem op te zoeken!’ Ze keek haar moeder hoopvol aan.

‘Ja, dan pas weten we zeker hoe het met hem gaat!’ Hansje was gelijk ingesprongen en haar opmerking had een gevoelige snaar geraakt. Alleen rechtstreeks verkregen informatie was betrouwbaar. Als ze echt wilden weten hoe het met Dickie ging, dan moesten ze er zelf achter komen. Van de Nip was niets te verwachten, dat was duidelijk.

‘Als we echt willen weten hoe het met Dickie gaat dan moeten we er zelf achter komen!’ Riek rook hun kans.

Hansje keek haar moeder vragend aan.

‘We hoeven niet lang weg te blijven, aan een paar uur hebben we genoeg.’

Annie aarzelde nog en snikte zachtjes door.

Ook Gusta twijfelde zichtbaar waarop Riek van enthousiasme opsprong.

‘We kruipen door het riool naar het Bloemenkamp, gaan daar de stad in, pakken een betjak en we zijn er!’

‘Neen! Als jullie gepakt worden, vergeef ik het mezelf nooit. Er staan enorm zware straffen op bolossen en er lopen ontzettend veel verklikkers rond. Ik wil het niet horen!’ Gusta had een nieuwe sigaret aangestoken en keek Riek vastbesloten aan.

Riek echter had haar zien aarzelen en ze kende haar moeder goed genoeg om te weten dat als ze eenmaal twijfelde, je door moest gaan met zeuren want dan was de kans op succes het grootst.

‘Wat denk jij, Hansje?’ Met een blik van verstandhouding keek ze haar vriendin aan.

‘Alsjeblieft, mammie, alsjeblieft?’ Hansje was voor haar moeder op haar knieën gaan zitten. Met gevouwen handen smeekte ze haar om toestemming. De arme Annie wilde alleen maar weten hoe het met haar zoon ging; ze wist dat de enige manier om hier achter te komen was dat de meisjes zelf naar het ziekenhuis zouden gaan om de nonnen naar hem te vragen.

Riek concentreerde zich op haar eigen moeder.

‘Mammie, zoveel vrouwen verlaten het kamp nog om eten in te slaan! Zij komen toch ook terug?’

‘Wat die vrouwen doen daar heb ik niks mee te maken. Jij bent mijn enige kind en ik wil niet dat je wat overkomt.’

‘We gaan toch met zijn tweeën?’

Hier had Riek wel een overtuigend argument gevonden. Haar moeder was erg gevoelig voor de rustgevende aanwezigheid van de bedachtzamere Hansje. Alleen kon Riek nogal eens wat roekeloos zijn en wat al te stoer doen maar als Hansje bij haar was, zou ze zich vast meer inhouden. Gusta’s schouders zakten licht. Even keek ze Annie aan in de hoop op bijval maar haar vriendin kon het niet opbrengen haar gebruikelijke reserves tegen het bolossen nu overtuigd te herhalen. Hulpeloos tegenover de ongerustheid over haar zoon keek ze Gusta met glanzende ogen aan.

Riek sprong van enthousiasme op.

‘We kunnen misschien ook informatie over de verblijfplaats van pappie verkrijgen!’

De genadeslag was uitgedeeld en de meisjes wisten het. Gusta gaf het op en knikte ter overeenstemming. Annie snikte dat ze moesten beloven voorzichtig te zijn.

Hansje was opgestaan en omhelsde haar moeder.

‘Maak je geen zorgen, lieve mammie, we zullen goed op elkaar passen. En met Dickie gaat het vast heel goed.’ Ze greep Riek bij de hand. ‘We zullen ons heel goed voorbereiden en heel onopvallend doen.’

‘Jullie moeten beloven dat jullie bij elkaar blijven en snel weer thuis komen!’ Gusta had haar sigaret gedoofd.

‘Ja, mam!’

Triomfantelijk marcheerden de meisjes naar buiten. Het kampleven zou waarschijnlijk niet lang meer gaan duren, daar was iedereen van overtuigd. De geallieerden zouden de oorlog snel winnen maar toch… elk verzetje was welkom. Zeker als het betekende zich weer even vrij te kunnen voelen.

De volgende ochtend liepen de meisjes langs de huizen die ondanks het matineuze uur gonsden van bedrijvigheid. Gelukkig met het vooruitzicht enkele uren in vrijheid rond te kunnen lopen, huppelden ze bijna zorgeloos door het kamp. Na een korte wandeling bereikten ze het riool waar ze door moesten kruipen. Maar ze hadden zich vergist. Voor hen stond een metershoge muur van gevlochten bamboe waar ze niet op gerekend hadden. Ze staarden een moment zwijgend de lucht in. Van de vrijheid gescheiden door een muur van misschien tien centimeter dik. Het was Riek die als eerste haar voet in de bilik wurmde.

‘Kom op! Klimmen!’

Hansje wilde zich niet laten kennen en volgde haar voorbeeld.

‘Ik haal je in!’

Langzaam vorderden de meisjes, meter voor meter, totdat ze met van de inspanning rode en bezwete hoofden de top van de muur hadden bereikt en ze zich het laatste stukje aan hun armen konden ophijsen.

In de verte zagen ze de bergen, door de dageraad voorzien van een vergulde glans. Dezelfde bergen waar de twee vriendinnen vroeger lange tochten hadden gemaakt. Waar ze, verwend door de weelde van de natuur met kippenvel op hun armen geluisterd hadden naar de volkslegenden die de Sundanese gidsen hen toevertrouwden over de Tangkuban Perahu, de betoverde vulkaan die boven de stad uitrees. Hoe was het mogelijk dat in deze wereld van immense schoonheid een oorlog woedde? Vogels vlogen zacht zingend door de ochtendbries die vanaf de bergen het kamp over gleed. Enkele seconden lang omhelsde deze oosterse magie vol van wonderlijk gefluister de twee meisjes en leidde hen langs talloze herinneringen aan tijden van geluk en van vrede.

‘We moeten gaan,’ fluisterde Hansje. Ze prentte het uitzicht nog een laatste keer in haar geheugen en zonder verder na te denken sprong ze de diepte in.

Riek aarzelde nog even. Ze kon hier wel de hele ochtend blijven zitten, betoverd door het uitzicht.

‘Kom op nu,’ riep Hansje haar gesmoord toe vanaf de straat,

‘springen!’

Riek sloot haar ogen en enkele seconden later stond ook zij in het vrije deel van de stad.

‘…vrij! Wat een gevoel was dat, ik kon wel gillen en vliegen.’

Hand in hand en op hun hoede schuifelden ze naar de rand van de straat waar Riek gelijk een betjak aan kon houden. Het plan was om snel de stad in te gaan. Tussen de enkele nog niet geïnterneerde Europeanen zouden ze minder opvallen dan aan de rand van Tjihapit en gekleed volgens de laatste kampmode. De Japanners hadden hoge beloningen beloofd voor het aangeven van ontsnapte bewoners. Veilig waren ze allerminst. Het was de eerste keer sinds de door de bezetter ‘beschermde woonwijk’ veranderd was in een oorlogskamp voor burgergeïnterneerden, dat de meisjes zich in de stad begaven.

Voorovergebogen zaten ze op het bankje van hun betjak zodat hun hoofden onder het afdakje uitstaken. Haastig zochten ze naar herkenningspunten maar bij elke soldaat die ze zagen, versteenden ze van schrik en lieten ze zich snel achterover vallen om als beeldhouwwerken strak voor zich uit te staren.

‘Het leek net alsof iedere Jap en politie ons onderzoekend aan- keek, maar dat was natuurlijk verbeelding.’

Maar het was onmogelijk stil te blijven zitten en al snel draaiden ze zich opnieuw in onmogelijke bochten om alles in zich op te kunnen nemen. Ze wilden elk beeld, elk detail in hun geheugen registreren om later, terug in het kamp, aan een groot en hongerig publiek na te kunnen vertellen.

Maar het werd een schokkende gewaarwording. Het eens zo chique en Europees aandoende Bandoeng, het ‘Parijs van Java’ zoals haar bijnaam luidde, lag er nu vervuild en verlaten bij. De gezellige drukte van vroeger was nergens te bekennen. In de eens zo levendige winkelstraten reden nauwelijks auto’s meer, de winkels waren gesloten en de vroeger zo drukke terrassen waren nagenoeg allemaal leeg. Over de straten en aan gebouwen hingen spandoeken met Japanse leuzen.

‘Dit is Bandoeng toch helemaal niet meer?’ fluisterde Hansje. Ze pulkte wat aan een van de bamboesplinters die ze van hun klimpartij over de muur had overgehouden. ‘Het lijkt nu wel een oosterse stad.’

Een groepje Indonesische schoolkinderen stapte parmantig voorbij onder het zingen van Japanse liedjes. Ze zwaaiden met Japanse vlaggetjes.

‘Zag je dat? Hoorde je dat?’ Riek keek hen met open mond na.

‘Kijk daar!’ Hansje kon zich niet langer inhouden en wees met gestrekte arm naar een zijstraat waar een peloton jonge nationalisten op militair ritme uit kwam marcheren onder het uitstoten van dreigende kreten. Het Indonesische nationalisme werd in het kamp wel besproken maar veelal honend van de hand gedaan als een pessimistisch verzinsel. Maar de felheid in de ogen van deze jonge Indonesiërs was niet te onderschatten en joeg de meisjes angst aan.

‘Juist nu het koningshuis in nood verkeert, lopen zij over. Het zijn verraders!’ Kwaad maar met een voor de zekerheid gedempte stem sprak Riek haar mening over hen uit.

‘Jij praat alleen maar na wat je in het kamp hoort.’

‘Nee, hoor.’ Maar even bloosde ze want ze wist dat Hansje gelijk had. Eigenlijk dacht Riek nooit na over politiek. Dat was toch ook nooit nodig geweest in het zorgeloze Indië? ‘Het is de schuld van Japan,’ flapte ze er ondanks Hansjes terechtwijzing uit. ‘Als zij niet waren begonnen met deze oorlog, dan was er niets veranderd.’

‘Denk je dat?’ Hansje stelde haar vraag maar wilde geen antwoord. Ze voelde zich niet op haar gemak in de betjak. Ze had zich er zo op verheugd de stad weer in te gaan maar ze werd bang van wat ze zag in dit nieuwe Bandoeng.

Ook Riek was teleurgesteld en keek met een diepe rimpel in haar voorhoofd voor zich uit. Ze besloot er verder niet over na te denken.

‘We zijn vrij, Hansje, vrij! Geniet van deze vrijheid! Straks moeten we weer terug!’

Hansje glimlachte en probeerde haar teleurstelling te negeren. Ze probeerde net als Riek haar verstand op nul te zetten om van elke seconde van hun kortstondige vrijheid te genieten. Opnieuw zocht ze de straten af op zoek naar vroeger.

Maar hoe erg de beide meisjes hun best ook deden en hoe ze ook genoten van de korte tijd buiten het kamp, hun enthousiasme had een stevige klap gekregen.

Ze kwamen aan bij het ziekenhuis, stil en onder de indruk van hun rit door de stad. De nonnen wezen hen de weg naar de zaal waar Dickie lag die bij het zien van zijn onverwachte bezoek in zijn bed opveerde. Blij als hij was met zijn visite, kon hij zijn mond niet houden en ratelde hij aan een stuk door over de dagindeling en over de andere patiënten. Fluisterend vertelde hij het laatste nieuws uit Europa. Iemand had naar de radio kunnen luisteren. Het ging de geallieerden voor de wind op Sicilië, Mussolini was gearresteerd en het zag er allemaal hoopvol uit. Dickie vertelde uitgebreid over het weinige wat hij meemaakte. Stoer haalde hij zijn been tevoorschijn, zich theatraal verbijtend van pijn die hij dankzij de goede zorgen van de nonnen niet meer had. Hij lichtte een tipje van het verband op om zijn oorlogswonden te laten zien en hoopte diepe indruk te maken op de meisjes. Vanuit zijn ooghoeken gluurde hij naar Riek die, beleefd als ze was, aandachtig naar de patiënt luisterde en zijn wonden braaf bekeek maar alleen bij het nieuws over Europa haar oren gespitst had.

‘Hier in het ziekenhuis gaat het gerucht dat nu ook de rest van de jongens naar een mannenkamp zal worden gebracht,’ fluisterde hij.

Hansje schrok op. Dit betekende dat allebei haar broers opgepakt zouden worden.

‘Jantje ook?’ Het beeld van de kleine en zwakke Jantje die met een rugzakje en een opgerold matje bij de poort op transport gezet zou worden, huilend om zijn moeder, deed de tranen in haar ogen springen. Dat zou hij nooit overleven. Daar was hij veel te zwak voor. Dickie zag hoe Hansje schrok van het gerucht en haastte zich om haar ongerustheid weg te nemen.

‘Niet huilen, zus. Mammie heeft Jantje toch niet met zijn echte leeftijd maar veel jonger ingeschreven? De hele kleintjes mogen wel bij hun moeders blijven… en ik ben natuurlijk sterk genoeg om een mannenkamp aan te kunnen.’ Hardleers bespiedde hij Riek stiekem in de hoop haar reactie op zijn laatste uitspraak te zien. Maar die kwam er niet. Weer niet. Vroeger in de manege had ze ook al zo weinig aandacht aan hem besteed. Ze zat nog liever op haar paard dan dat ze met hem een wandeling ging maken. Hansje had gewaarschuwd dat ze wat stug en afstandelijk uit Nederland was aangekomen maar hij had altijd zo zijn best gedaan haar interesse te wekken. Teleurgesteld friemelde hij wat aan zijn laken. Zijn liefdesverdriet groeide nog meer toen het juist Riek was die voorstelde terug naar het kamp te gaan.

‘We willen nog wat eten kopen namelijk en anders wordt het te laat.’

‘Ja, we hebben de moeders beloofd niet te lang weg te blijven,’ gaf Hansje toe. ‘Anders worden ze maar ongerust.’

Na het afscheid gingen de meisjes terug naar de drukke straten van de stad waar ze de extra kleding die ze hadden meegenomen tegen boter, chocola en leverworst ruilden. De onveranderde hartelijkheid van de Indonesiërs stelde hen gerust na de zorgwekkende indrukken van die ochtend. Vastbesloten met volle maag in het kamp terug te keren, slenterden ze naar een eetkraampje om hun laatste geld op te maken en bestelden saté. Na een moeilijke keus tussen alle overheerlijke geuren die uit de pannen kwamen, stonden ze al snel te genieten van de rijk gevulde pisangbladeren die de vriendelijke verkoper hen overhandigd had.

‘Wat overheerlijk deze nasi met kip, heel wat beter dan het eten van de Nip!’ Riek likte snel de korrel rijst op die op haar hand was blijven plakken. Hansje verslikte zich bijna van het lachen.

‘We moeten snel weer terug en eet dus rap, anders krijgen we dikke straf van de Jap!’

De satéman keek hen met een plezierige twinkeling in zijn ogen aan en schoof hen de sambal toe. Riek mengde nog een lepel door haar nasi.

‘Zo pittig smaakt nu de vrijheid!’

Ontspannen stonden ze in de schaduw van een palm te genieten van hun moment van geluk. Vanuit haar ooghoek zag Hansje een groepje Indo-Europeaanse meisjes vrolijk pratend de straat over steken. Ze zagen er prachtig uit. Een van hen keek omhoog en probeerde het spandoek dat over de straat was gespannen te ontcijferen. Ze lette niet goed op waar ze liep en botste bijna tegen een voorbij rijdende betjak op.

‘Adoe, Carla! Kijk dan uit, ja!’ sprak een van haar zusjes terwijl de andere meisjes in vrolijk gelach uitbarstten. ‘Daar gaat jouw nieuwe jurk!’

‘Ik had hem wel gezien, hoor!’ Bezorgd controleerde Carla even of haar jurk nog net zo mooi was als voor de bijna-botsing. ‘Ik spreek toch geen Japans!’

De meisjes naderden het eettentje en allen groetten de verkoper beleefd. Het groepje liep langzaam tussen het kraampje aan de ene kant en de twee Hollandse meisjes aan de andere kant door. Het oudste meisje dat voorop liep bleef even stil staan om op haar treuzelende zusjes te wachten. Ze moest ongeveer dezelfde leeftijd hebben als Riek. Ze was net zo klein en tenger.

‘Ik ga vanmiddag naar het zwembad!’ Het kleinste meisje onderbrak haar gedachten en keek haar oudste zus vragend aan. ‘Hoe laat komt pappa thuis vandaag?’

‘Ilse, mag ik saté alsjeblieft? Ik heb zo’n trek.’ Aan beide kanten werd ze door haar zusjes belaagd. Ze stak haar hand uit naar het kleinste meisje ten teken dat ze mee moest lopen.

‘Vanavond als we met zijn allen op het platje zitten om op pappa te wachten en de verkoper aan de deur komt, dan mogen we vast wel wat saté kopen van mama.’

Ze werd bijna door haar kleine zusje dat vrolijk verder dartelde, omvergelopen waardoor ze tegen Riek opliep. Ze verontschuldigde zich en keek het Hollandse meisje aan. Ze zag meteen waar ze vandaan kwamen. Ze zocht naar de juiste woorden om de kampmeisjes een hart onder de riem te steken. Ze aarzelde en maakte aanstalten wat te zeggen maar haar kleinste zusje kwetterde blij door.

‘Misschien heeft kokkie wel spekkoek gemaakt!’ Hoopvol keek ze omhoog. Ilse legde even haar vinger op haar lippen en trok haar schooltas weer over haar schouder.

‘Eventjes maar, Maria, we zijn zo weer thuis.’

Ze keek de twee vriendinnen aan. De twee blonde meisjes stonden er verlaten bij onder de boom met hun versleten kleren en hongerige gezichten. Een stuk leverworst stak uit een tas. Zelf had ze tien minuten ervoor nog geklaagd over haar zware schooltas maar hoelang waren deze meisjes al niet meer naar school geweest? Ze dacht aan de uit elkaar gehaalde families en hoe ze uit hun huizen gezet waren en al hun bezittingen afgenomen waren. Alleen de geheel Hollandse families, de Blanda families, waren verplicht de kampen in te gaan, de Indo-Europeaanse families niet. Die mochten vooral op Java over het algemeen nog wel deel uitmaken van het Groot Aziatisch Rijk dat Japan voor ogen had. Ze wilde de meisjes graag duidelijk maken dat ze het heel erg voor hen vond maar dat ze niets voor hen kon doen. Maar ze worstelde met het vinden van de juiste woorden. De straatverkoper begreep waar Ilse aan dacht en kreeg te doen met de Hollandse meisjes die ongemakkelijk naar de grond staarden en zich, naast de verzorgd geklede voorbijgangsters, geen raad wisten in hun versleten kleren en hun tassen vol geruilde etenswaren. Hij zocht naar een manier om blijk te geven van zijn medeleven maar zag slechts de sambal staan. Onhandig hield hij hen het potje voor.

‘Wilt u nog wat sambal?’ Hij keek om zich heen op zoek naar iets wat hij hen aan kon bieden. Hij schepte een nieuwe lading saté op. Met uitgestrekte arm reikte hij de meisjes het voor hen zo kostbare eten aan, discreet wendde hij zijn blik af. Het was vreemd Hollandse meisjes met hongerige ogen te zien, gekleed in vuile, oude kleren.

De oudste zus uit het groepje dat precies tussen de straatkraam aan de ene kant en Riek en Hansje aan de andere kant stond, nam het pisangblad aan en gaf het door.

‘Ik hoop dat het jullie goed smaakt.’ Ze glimlachte hen onhandig toe. Ze haalde diep adem. Ze kon niet op de juiste woorden komen. Ze nam haar zusjes weer bij de hand. ‘Kom, meisjes, we moeten doorlopen. We gaan naar huis.’

De zussen liepen verder en terwijl de kleinere meisjes weer net zo druk verder kletsten als voorheen, liep hun oudste zus met gebogen hoofd zwijgend verder.

Hansje staarde nog steeds naar de grond. Ze dacht aan vriendinnetjes van haar die voor de oorlog van hun moeders nooit met Indo-Europeaanse kinderen mochten spelen. Niet met Indo’s. Alleen met totoks. Dat was nu alle blanke Hollanders door de Japanse bezetter geïnterneerd waren en de meeste Indo’s buiten de kampen mochten blijven dus geen probleem meer voor die moeders. Ze trok even haar blouse recht. Het was tijd om terug te gaan. Ze keek omhoog richting boomtoppen. Wie naar de hemel kijkt, zal niet huilen. Dat zei haar oma altijd. Maar hoe ze ook keek, ze had nog steeds zin om te huilen. Even keek ze naar Riek die met een serieus gezicht haar saté opat. Riek huilde nooit.

‘Kom,’ fluisterde Hansje, ‘we moeten terug.’

Nadat ze stil alle saté opgegeten hadden, liepen ze met gebogen hoofden naar een betjak toe. Met de tassen voedsel op schoot bereidden ze zich zwijgend voor op de hernieuwde opsluiting.

Het wiel aan Hansjes kant wiebelde erg. Het piepte ook. Ze werd er nerveus van. Het zou eraf kunnen vallen en ze zouden stil komen te staan midden in de stad. Ze zouden door de Kempeitai opgepakt worden. Terug in het kamp zouden ze hen in de petoet gooien en hen genadeloos ondervragen en slaan. Riek zou natuurlijk brutaal zijn en terug gaan slaan of iets dergelijks ondoordachts en haar zouden ze apart opsluiten. Hansje sloot haar ogen en hoopte heel hard dat de gammele betjak het niet zou begeven.

Ondertussen pestte het wiel piepend door en rolde langs kraampjes behangen met eindeloze trossen ananassen en klappers, langs Chinezen die hun handelswaar luid aanboden en een trein die zijn laatste signaal floot. Bij het kamp aangekomen minderde de betjak vaart en fietste de berijder stapvoets langs het kamp. Hij vroeg niets maar verwachtte dat een van de meisjes hem zou zeggen waar hij hen af moest zetten.

De meisjes keken gespannen naar de bilik en zochten naar plaatsen waar ze onopgemerkt het kamp in konden glippen. Maar langs de omheining liepen verdacht uitziende Indonesiërs net te doen alsof ze een rustige wandeling maakten. Japanse soldaten stonden tot ver buiten de poort om in de gaten te houden wat er zich op straat afspeelde.

‘Overal stonden wachten en er liepen ontzettend veel stille polities rond.’

‘Daar is ons huis!’ Hansje hing uit de betjak.

De chauffeur peddelde ongestoord de Grote Postweg verder op en liet hun huis achter zich.

‘We kunnen nergens naar binnen.’ Riek keek gespannen naar de bewakers die rond het kamp liepen. Ze was geschrokken van hun aantal. Ze veerde op toen ze een stuk muur zag waar niemand liep. Maar het duurde niet lang voor een Javaan aan kwam slenteren.

‘Vast een stille,’ mompelde ze. Nerveus bedacht ze dat ze zo niet lang rond konden blijven rijden. Ze zouden vast en zeker aangehouden worden en ze zouden moeten uitstappen. De Kempeitai zou hen ruw onder handen nemen. Ze zag helemaal voor zich hoe de gemene Nippen hen hardhandig zouden straffen. Verbeten keek ze naar de bilik. Ze nam zich voor terug te slaan. Ondanks dat ze hen wreed en genadeloos door de petoet zouden schoppen, besloot ze te weigeren om ampoen te smeken. Gewoon niet doen. Vuile schoften.

‘Wat doen we nu?’ Hansje verbrak de stilte en keek haar vriendin aan.

Ze begon zich lichtelijk zorgen te maken over Riek. Ze vond het vaak heel stoer dat ze voor niets en niemand bang was maar soms, nu bijvoorbeeld, zou ze willen dat ze iets bedachtzamer was. De situatie was al erg genoeg zo buiten de wijk zonder verlofpas. Riek was in staat om met een stalen gezicht door de poort te wandelen als ze niet snel een oplossing vonden. Maar ze werd gerustgesteld door Rieks bezorgde gezicht en ze durfde haar vraag te herhalen.

‘Wat nu? We kunnen niet de hele middag rondjes blijven rijden, dan pakken ze ons zeker.’

De twee vriendinnen keken elkaar zenuwachtig aan. Slechts enkele uren geleden waren ze zo blij geweest dat ze voor even vrij zouden zijn en nu verlangden ze ernaar de kampmuren weer om zich heen te hebben. Het was Hansje die de chauffeur, die rustig doorfietste en zich van geen gevaar bewust leek, gebood te stoppen. Ze stonden vlak voor de poort van het Bloemenkamp. Onhandig klommen ze uit de betjak. Even stonden ze met hun tassen voedsel tegen zich aangedrukt zonder een woord te zeggen naar de poort te kijken. Het leek een eeuwigheid. De wapperende rijzende zon aan zijn vlaggenmast brandde hen fel in de ogen.

“Ten einde raad zijn we toen maar door de poort gegaan. Er stond maar een poepbroek.”

‘We moeten iets verzinnen. We kunnen hier niet blijven staan,’ stotterde Hansje.

Het was te laat. De wacht had hen opgemerkt en gebaarde hen dichterbij te komen.

‘We moeten zielig doen. Huilen. We zeggen… dat… dat we onze pas verloren hebben.’

Langzaam en met gebogen hoofd schuifelden de twee meisjes richting de poort.

‘Rustig blijven,’ siste Hansje. ‘Niet stoer doen nu.’

Het rampscenario van Riek die rechtstreeks door de poort zou lopen en de heiho vanuit de hoogte aan zou kijken, liet haar niet los. ‘Rustig blijven en zielig doen.’

‘Jaahaa, ik ben niet bang maar toch ook niet dom!’ fluisterde Riek geïrriteerd terug.

De wacht keek de meisjes wantrouwend aan. Hij had gisteren ook al de wind van voren gekregen en dat zou hem geen tweede keer gebeuren. Die Blanda’s zijn niet te vertrouwen. Hij merkte dat ze zenuwachtig waren over iets. Maar als ze een verlofpasje hadden, dan hadden ze daar geen reden toe. Hij nam de jonge meisjes in zich op en was niet onder de indruk van hun postuur. Ze liepen met gebogen schouders, niet zo rechtop als de andere vrouwen. Hij had zin om ze een paar rake klappen te geven. Hij had dat nog nooit gedurfd maar dit waren maar meisjes. Nippon zou trots op hem zijn. Hij rechtte zijn rug en met zijn hand gebaarde hij hen te stoppen.

‘Waar komen jullie vandaan? Verlofpas!’

Riek herkende de jongen gelijk. Dit was dezelfde kerel die gisteren zo verveeld voor zich uitkeek en van schrik uitgleed toen de Nip kwaad op hem werd. Hij wilde zeker iets rechtzetten. Of misschien had hij wel zin in een Hollands meisje.

“Hij vroeg of we geen pas hadden en waar we vandaan kwamen. Nu wij deden natuurlijk vreselijk zielig.”

‘We hebben onze pas verloren. We hadden een pas maar we zijn hem verloren.’ Met trillende stem vertelde ze dat het een pas was om hun broer op te zoeken. ‘Hij is verbrand. Met brandwonden… Hij ligt in het ziekenhuis. Hij is dood… Bijna dood.’

Dankzij de zenuwen kwam het verhaal er hortend en stotend uit. Riek boog haar hoofd weer en keek gespannen naar haar voeten. Haar hart bonsde in haar keel.

‘Het is echt waar,’ fluisterde Hansje. ‘We zijn de pas verloren.’

De wacht aarzelde en schudde met zijn hoofd. Hij greep Hansje bij haar arm en kneep hard. Haar gezicht vertrok van pijn en ze keek de bewaker met waterige ogen aan. De heiho aarzelde nog steeds. Hij keek naar de meisjes en nam zelfs een stap terug. Die kleine Blanda had mooie blauwe ogen. Hij had ze nog nooit zien huilen. Hij was nooit dichtbij genoeg geweest bij een Hollandse vrouw om tranen te zien. En een glimlach had hij ook maar weinig van ze gekregen. Hij twijfelde, keek om zich heen maar dacht niet dat iemand hen gezien had. Zijn greep verslapte. Het zijn pas meisjes, vergoelijkte hij zijn gebrek aan vergeldingsdrang.

‘Loop door naar het kantoor, daar kunnen jullie opgehaald worden.’ Hij kon zelf niet mee want hij mocht zijn post niet verlaten. Hij liet Hansjes arm los en deed een stap opzij ten teken dat ze door konden lopen. Gespannen liepen de meisjes door de poort terug het kamp in. De heiho was snel uit zicht verdwenen maar ze durfden niet om te kijken. Stap voor stap kwamen ze op adem. Maar ze bleven alert: ze waren nog niet thuis. Als er nu een Jap aankwam, dan zaten ze alsnog in de problemen. Langzaam liepen ze de hoofdweg af en naderden het hoofdkwartier van de Kempeitai. Als ze nog enkele meters door zouden lopen, kwamen ze in het gezichtsveld van de gevreesde wreedaards. Zij zouden hun gebrek aan verlofpas niet zo gemakkelijk door de vingers zien en er snel achterkomen dat ze die nooit gekregen hadden. Er was maar één ontsnapping mogelijk. Riek aarzelde niet.

‘We moeten hier ergens over de bilik klimmen en weer terug door het riool.’

“Wij vonden het natuurlijk helemaal niet zo prettig om een pak rammel op te lopen, dus zijn we onderweg doodleuk over de bilik geklommen. Hoe we er zo vlug overheen gekomen zijn, is me nog een raadsel. Stel je voor dat er net een Jap was aangekomen die ons aan onze benen er weer afgetrokken had. Helemaal zenuwachtig kwamen we thuis met platgedrukte boter.”