In de schaduw van de bevrijding

DAVID SCHERPENHUIZEN

IN DE SCHADUW
van de
BEVRIJDING

UITGEVERIJ VILLAGE

In de schaduw van de bevrijding

David Scherpenhuizen 

isbn 978 94 61851 475 (paperback)

1e druk april 2016

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Omslagfoto: Irene Hoekstra

Fotobewerking: Sander van Zijl

Met dank aan: Nathalie van Koot, Caspar Cillekens,

Nicole Feij, Marcel Daerden en het tienerlezerspanel 

bestaande uit Annegien, Floris, Harold en Lisa.

Uitgeverij Village 

een imprint van VanDorp Uitgevers

Postbus 42

3956 ZR Leersum 

www.vandorp.net / info@vandorp.net

Copyright©2016 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers

Copyright©2016 David Scherpenhuizen

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Opgedragen aan alle tieners in oorlogsgebieden.

Woord vooraf

‘In de schaduw van de bevrijding’ is een bijzonder boek. Eerst en vooral omdat David Scherpenhuizen het verhaal vertelt gebaseerd op de oorlogservaringen van zijn vader John (1928). Het is ook bijzonder omdat het geschreven is vanuit het perspectief van tiener Joop, de naar Davids vader gemodelleerde hoofdfiguur in het boek.

Voor Joop en zijn twee beste vrienden Rudi en Louis gaat het gewone leven door, ondanks de oorlog. De jongens doen wat alle tieners doen: ravotten, kattenkwaad uithalen, naar de bioscoop gaan, sporten, naar school gaan en kletsen over meisjes. Dat zullen veel jonge lezers herkennen. Ze zullen tegelijkertijd ook wel ervan opkijken dat oorlog niet alleen maar ellende betekende. Voor de meeste mensen ging het leven tijdens de oorlog min of meer normaal door.

Daarnaast schetst de schrijver treffend wat het betekent als je uitgesloten wordt van het normale leven. Zowel Joop als zijn vrienden ervaren dat.

In 2014 werkte ik in opdracht van Dagblad De Limburger/ Limburgs Dagblad mee aan ‘De Laatste Getuigen’, een boek vol persoonlijke verhalen van Limburgers die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt. Hiervoor heb ik verschillende gesprekken gevoerd met John. Hij bleek een geweldige verteller met gevoel voor humor. John is echter niet ongeschonden uit de oorlog gekomen. Hij heeft heel wat narigheid meegemaakt in Maastricht, de eerste grote stad in Nederland die in september 1944 bevrijd werd. Het leek er in dat najaar wel eens op, zo stelt de historicus Paul Bronzwaer in zijn boek ‘Maastricht bevrijd en toen’, alsof de ene helft van Maastricht bezig was de andere helft op te pakken. Soms werden er rekeningen vereffend die niets van doen hadden met de oorlog. ‘In de schaduw van de bevrijding’ geeft een waarheidsgetrouw beeld van de Limburgse hoofdstad na de bevrijding.

Door zijn oorlogservaringen vond John na de bevrijding geen aansluiting meer met de samenleving. Hij voelde zich verbitterd en niet begrepen. John had het gevoel dat er geen plaats meer voor hem was en hij zette zich af tegen de maatschappij. Daarom emigreerde hij naar Australië in de jaren vijftig, maar ook daar bleef hij een outsider. Tijdens het schrijven van het boek zei John tegen zijn zoon: “Ik was een jihadi avant la lettre. Ik keur het niet goed maar ik snap wel waar de haat vandaan komt als jongemannen het idee hebben dat er geen plek voor hen is en als ze geen toekomst zien.” Zijn verhaal van uitsluiting is helaas van alle tijden.

Caspar Cillekens,

Historicus en redacteur Dagblad De Limburger/ Limburgs Dagblad

Proloog
In de ban van Duitsland

(Keulen, Duitsland. Zomer 1935)

De zesjarige Joop zit met zijn ouders op een gezellig terras op het Domplein midden in Keulen. De grote, donkere kathedraal torent hoog boven alles uit en nazivlaggen wapperen fier in de wind. Het plein is omringd door keurig onderhouden zwart-witte vakwerkhuizen met fleurige plantenbakken in de ramen. Het is zonnig en er hangt een uitgelaten sfeer. De terrassen zitten vol en iedereen is opgetogen en blij. Midden op het grote plein is een parkje met een danspaviljoen. Een orkest speelt meeslepende waltzen van Strauss. Joop is er met zijn ouders op bezoek vanuit Maastricht. De familie gaat wel vaker naar de oosterburen want het is daar veel gezelliger dan in het grauwe Nederland vindt Joop. Thuis hangen veel mensen rond op straat. Zijn vader zegt dat ze zonder werk zitten en niets te doen hebben. Er is veel armoede en de mensen zien er slecht gekleed en ondervoed uit. In Duitsland daarentegen loopt iedereen juist opgetogen rond in prachtige uniformen en dat vindt Joop geweldig.

Meteen bij aankomst in Keulen was het al leuk. Zijn vader parkeerde de grote Studebaker langs de Rijnkade. Joop is erg trots op de grote Amerikaanse slee van zijn vader. Het vinden van een parkeerplek was een heel gedoe, want het was vreselijk druk op de kade. Drommen mensen stonden langs de weg te kijken naar een grote militaire optocht. Joop hoorde de blazers en trommelaars. Hij is dol op al dat militair vertoon en hij holde naar de menigte en probeerde zich naar voren te wurmen. Er was echter geen doorkomen aan door het woud van kniekousen, knickerbockers en zomerjurken. Plotseling werd hij vastgegrepen en op zijn vaders brede schouders gezet. Van daaruit was alles prima te zien. Mensen zwaaiden enthousiast met kleine nazivlaggen, staken hun armen recht voor zich uit en riepen: ‘Sieg Heil! Sieg Heil!’

Joop kon zich bijna niet bedwingen en wipte van opwinding op zijn vaders nek.

‘Sieg Heil!’ herhaalde hij enthousiast de nazigroet: ‘Sieg Heil!’

Het was net een feest.

Na de militaire orkesten kwamen de gewone Wehrmacht- soldaten, in rijen van acht, keurig marcherend in ganzenpas, hun benen hoog in de lucht. Ze keken strak voor zich uit met glimmende geweren op hun schouders. Daarna kwamen de mannen van de Sturmabteilung in hun bruine hemden met hakenkruizen op de mouwen. Het zijn gemeneriken met lelijke, gehavende smoelen en nare ogen. Joop vindt de SA-ers altijd een beetje eng, maar meegezogen door de dolenthousiaste menigte, juichte hij ze ook toe. Toen volgden leden van de Luftwaffe in hun prachtige, blauwe uniformen. Dat zijn nog eens soldaten; de ridders van de lucht! Als laatste kwamen de Hitlerjugend en de Bund Deutscher Mädel, enthousiaste jonge volgelingen van Hitler.

Terwijl de rijen soldaten met glimmende wapens en jongeren langstrokken voelde Joop de weg trillen en een grommend geluid zwol aan. Iedereen strekte zijn nek om beter te kunnen kijken. Op zijn vaders brede schouders richtte Joop zich ook helemaal op om te kijken wat het geluid was dat dreigend dichterbij kwam. Plotseling verschenen er enorme rupsvoertuigen die blinkende artilleriestukken trokken, soldaten te paard en een aantal tanks. Joop werd uitzinnig van vreugde en klapte en riep continu: ‘Sieg Heil!’

‘Dat is nog eens wat anders dan dat zooitje ongeregeld in Nederland met hun geweren uit de Eerste Wereldoorlog’, zei Joops vader honend tegen zijn moeder. ‘Die kunnen nauwelijks een paar fietsen en hondenkarren op de been brengen.’

Toen de parade voorbij was liep Joop met zijn ouders naar het centrum. Hij was door het dolle heen en stak zijn arm steeds omhoog bij alle voorbijgangers en riep: ‘Heil Hitler!’ Iedereen lachte vertederd naar hem, maar op een gegeven moment gaf zijn vader hem een zachte tik.

‘Zo is ’t welletjes jong,’ zei hij ferm.

Joop keek beduusd omhoog naar zijn vader.

‘Waarom papa? Iedereen roept het hier.’

‘Prima Joop, maar daar hoeven wij niet aan mee te doen. Laat Adolfje maar lekker in Duitsland zijn gang gaan. Fijn om op bezoek te komen, maar Der Führer is niet mijn leider.’

‘Wie is dan jouw Führer?’ vroeg Joop nieuwsgierig.

‘Mama natuurlijk!’ bulderde zijn vader van het lachen.

’s Middags op het plein drinkt Joops vader in één teug een grote pul bier leeg en klapt dan blijmoedig in zijn handen. Hij is dol op dansen en staat op in zijn keurige maatpak dat ietsjes te strak begint te zitten. Zijn vader is een succesvolle vishandelaar in Maastricht, ‘de Zeewolf’ en daarom kunnen zij regelmatig uitstapjes maken. In Maastricht komen de meeste mensen de stad niet uit, laat staan dat ze de grens overgaan. Joops vader geniet volop van zijn welvaart en dat begon je goed te zien aan zijn figuur. ’s Ochtends voor de kerk had zijn moeder nog tegen hem gezegd dat hij naar de klerenmaker moest omdat hij op een ‘gestopte worst’ leek in zijn te kleine pak. Zijn vader barstte in lachen uit en nam zijn vrouw in zijn grote armen.

‘Duifje,’ lachte hij, ‘ik hou elke dag meer van je!’

Nu vraagt hij Joops moeder om te dansen, maar ze heeft het te druk met het wegwerken van een groot stuk apfelstrudel met slagroom.

Ze fronst, tut met haar lippen en zegt: ‘Ga jij maar gekkerd,’ en ze knikt naar de deinende menigte.

Met een brede lach begeeft Joops vader zich naar de dansvloer en voordat Joop er erg in heeft, staat hij te dansen met een vreemde vrouw.

Joop is ontsteld door zijn ontrouw. Daar komt niets van in. Hij springt uit zijn stoel, rent de dansvloer op en begint met zijn kleine knuisten tegen zijn vader te bonken. Iedereen is geamuseerd door Joops capriolen. Zijn vader lacht, neemt hem met een zwierige beweging op zijn sterke arm en deint verder met zijn danspartner. Joop slaat zijn kleine armen om zijn vaders nek om zich goed vast te houden terwijl ze rondjes draaien op de dansvloer. De lange blonde lokken van de vrouw lijken te zweven en er komt een heerlijke geur van parfum van haar af. Ze glimlacht vertederd naar Joop en zijn vader. Het orkest speelt door en iedereen vermaakt zich prima. Na het dansje gaan Joop en zijn vader zitten en wordt er eten besteld. Zijn vader neemt een grote Eisbein en zijn moeder een bescheiden Wienerschnitzel. Voor Joop wordt een Bratwurst mit kartoffeln besteld. Hij had wel zin in iets anders, maar hem wordt niets gevraagd. Hij moet eten wat hem voorgezet wordt. Joop is erg moe van alle indrukken, maar gelukkig.

Wat is het hier heerlijk, mijmert hij. Was ik maar een Duitser!

- 1 -
48 kogels

(22 december 1944)

Joop zit op de brede vensterbank van het voorraam van de eetkamer. Hij heeft de dikke leren jas van zijn vader aan tegen de kou. De jas is veel te groot voor hem en hij verzuipt er bijna in. Zijn trouwe Duitse herder, Dolfje, ligt op de grond naast hem. Hij aait over zijn vacht en voelt zijn ribben. Het arme beest heeft de laatste tijd veel te weinig te eten. Het is donker in huis en buiten is het muisstil. Alles ligt bedekt onder een dikke laag sneeuw die alle geluiden dempt. De straatverlichting is uit, maar de nacht is kraakhelder en een volle maan verlicht de stille straten. Joop tuurt naar buiten om te kijken of alles rustig is. De luchtsirenes zijn eindelijk opgehouden te loeien en alles lijkt weer kalm. Net daarvoor werd de lucht fel verlicht door Amerikaans luchtafweergeschut. Joops zussen, Alie en Rietje, zijn in de kelder want daar is het veiliger tijdens de aanhoudende V1 raketaanvallen. De twee meiden liggen dicht bij elkaar tegen de kou. Het is al ver na middernacht en ook Joop had moeten slapen, maar hij is te opgefokt. Hij slaapt sowieso heel slecht door alle spanningen.

Joop is een paar weken eerder 16 geworden en de kerst is snel in aantocht, maar er is weinig reden tot vreugde. Zijn ouders zijn in oktober gearresteerd, een paar weken na de bevrijding van Maastricht. Ze zijn beschuldigd van collaboratie met de Duitsers en zitten opgesloten in een gevangenis in het centrum. Daar komen de meest verschrikkelijke verhalen vandaan. De gevangenen krijgen weinig te eten en zouden zelfs worden mishandeld door de bewakers. Joop weet niet wat waar is, maar hij heeft al zoveel ellende en wreedheden gezien sinds de bevrijding dat hij alles gelooft. Na de arrestatie van zijn ouders moest hij voor zijn zussen zorgen en ook extra rantsoenen en schone kleren regelen voor zijn ouders. Het is bijna een dagtaak, gelukkig had zijn vader veel geld en contacten. De zwarte handelaren zijn niet vies van zijn vaders geld; handel is nou eenmaal handel. Iedereen laat het uit zijn hoofd om Joop al te veel te bedonderen want zijn vader is een bekende en machtige man in Maastricht. Misschien komt hij alsnog vrij en dan zou het weleens lelijk uit de hand kunnen lopen. Het was veel verstandiger om gewoon zaken te doen met de handige knaap en de ontwikkelingen af te wachten. Door de rest van de gemeenschap worden hij en zijn zussen met de nek aangekeken omdat zijn ouders fout zouden zijn. Ze lijken wel melaatsen. Zijn vroegere buren en vrienden draaien zich nu om en hij wordt op straat nageroepen en uitgescholden. Eerst vond hij dat verschrikkelijk, maar alles went. Nu haalt hij zijn schouders op en telt zijn kogels.

De bevrijding was pas kort geleden en de rest van Nederland was nog bezet door de Duitsers. De Amerikanen zijn nog volop aan het vechten tegen de nazi’s en er is geen tijd om voor centraal gezag te zorgen in het bevrijde deel. Er heerst wetteloosheid en anarchie, de wet van de jungle waarin de sterksten het voor het zeggen hebben. De plaatselijke Knok Ploeg (KP) en Orde Dienst (OD) maken nu voornamelijk de dienst uit. Ze noemen zichzelf verzetsleden, maar Joop had bitter weinig verzet gezien toen de Duitsers de oude Sint Servaasbrug hadden opgeblazen bij hun aftocht in september. Toen was er niemand te bekennen, maar nu hadden ze allemaal een grote waffel.

Aan de binnenkant van het voorraam van hun huis zit een groot plakkaat, met daarop de tekst: ‘German Friendly. Off limits for all Allied personnel’. Ze waren gebrandmerkt door de Amerikanen als vermeende collaborateurs en Amerikaanse soldaten mochten niet met ze omgaan. Het hing eerst op de buitenkant, maar eerder op de avond werd er aangeklopt. Joop schrok en stuurde zijn zussen snel naar de kelder. Hij pakte zijn geladen pistool, sloop naar de deur en deed het dievenvenstertje open.

‘Wie is daar?’ vroeg hij fel, terwijl zijn hart in zijn keel bonkte.

‘Veer zien ut Joepie,’ kwam het antwoord in Maastrichts dialect, ‘Beer en Roger vaan de OD. Doech ins ope. Veer doen uuch niks.’

Joop was niet gek. Ze wilden zeker het huis doorzoeken voor geld en andere waardevolle bezittingen.

‘Wat moeten jullie?’ antwoordde Joop ook in dialect. Het was even stil en toen kwam aarzelend het antwoord.

‘Dat bord op het raam. Misschien moet je het weghalen.’

‘Hoezo?’ vroeg Joop argwanend.

‘Misschien komen de Duitsers nog terug. Je weet het maar nooit en misschien snappen ze het niet en willen ze in de buurt verhaal halen. Zullen we het er maar afhalen voor je?’

Joop snapte het maar al te goed. Gore lafbekken! Hij voelde de woede in zich opwellen.

‘Blijf ervan af en sodemieter op!’ bitste hij ze toe. ‘Maak dat je wegkomt en anders laat ik m’n hond los!’

Het bleef stil bij de voordeur.

‘Wegwezen!’ snauwde Joop ze weer toe.

De twee OD-ers dropen af. ‘Vuil moffenvriendje!’ hoorde Joop ze nog roepen.

Dat zullen we nog wel zien, dacht hij.

Toen ze weg waren snelde hij naar buiten in de vrieskou en trok het plakkaat van het raam af. Hij nam het mee naar binnen en plakte het vast aan de binnenkant van het raam. Laat de Duitsers nu maar lekker terugkomen.

Op 15 december hadden de Duitsers plotseling een tegen- offensief ontketend in de Belgische Ardennen. Iedereen was totaal overrompeld, inclusief de Amerikaanse troepen in het dichtbeboste gebied. Ze hadden zich snel hersteld van de verrassingsaanval, maar er werd fel gevochten en de afloop was onzeker. Niemand had verwacht dat de Duitsers nog tot een tegenaanval in staat waren, maar er gingen geruchten dat ze oprukten naar Antwerpen. Er werd zelfs gevreesd dat de Duitsers nog voor de Kerst terug in Maastricht zouden zijn. Hoe eerder, hoe beter, dacht Joop.

Joop blijft voor het raam de wacht houden. Om de tijd te verdrijven, poetst hij zorgvuldig de Mauser en Browning pistolen die zijn vader gedurende de oorlog had verstopt. Het is zo koud dat hij de revolvers nauwelijks kan vasthouden. Hij boent ook de kogels en bij elke kogel noemt hij een naam. Als de Duitsers terugkomen dan krijgen een paar mensen het zwaar voor hun kiezen. Hij ging ze allemaal overhoop schieten, stelletje lafaards. Nadat de Duitsers eindelijk verdreven waren, kwamen ze als ratten uit hun holen en wisten ze niet hoe snel ze de held moesten uithangen. Zijn ouders waren in de val gelokt en hij en zijn zussen werden uitgesloten en uitgekotst. Joops twee beste vrienden, Louis en Rudi, waren allang weg en hij voelde zich helemaal alleen. Zelfs de pastoor bij wie hij misdienaar was geweest had hem de rug toegekeerd.

Wacht maar, denkt Joop grimmig, wacht maar.

Hij heeft nog een verlate Sinterklaas surprise in petto voor een paar mensen en hij begint ze hardop op te noemen: Schreuder, die zijn ouders erin geluisd had krijgt er een, en Beer en Roger. Die om te beginnen. En meneer de pastoor? Waar is de man van God nu hij hem nodig had? En God zelf? Als het aan Joop had gelegen was hij allang de straat op gegaan met zijn pistolen en had hij een stel van die lafaards kapot geschoten. Het kan hem niets schelen, maar daar hebben zijn ouders en zussen niets aan. Iemand moet over het huis waken en eten regelen. Maar als de Duitsers eenmaal terug zijn, dan komt er een afrekening. Zeker weten. Joop weet precies hoeveel kogels hij heeft. Het zijn er 48. Hij hoopt maar dat het er genoeg zijn.

- 2 -
Die goldene Stadt

(Medio juli 1943)

Joop loopt naast zijn vriend Rudi over het Vrijthof. Het is hoogzomer 1943 en de bomen staan in volle bloei. De grote toren van de Sint Jan werpt zijn lange schaduw over het plein. Een orkest speelt een vrolijk deuntje in het paviljoen, waarop een vlag met een hakenkruis loom wappert. De terrassen zitten gezellig vol met mensen die genieten van het weer en een drankje. Na drie jaar oorlog is er wel wat schaarste, maar toch valt er nog volop te eten en drinken op de terrassen.

Joop heeft zin in een ijsje, maar dat kan straks. De jongens zijn onderweg naar de Royal, een bioscoop in de nabijgelegen Grote Staat. Rudi, die met zijn vijftien jaar een jaar ouder is dan Joop, is gekleed in zijn Hitlerjugend pak en ziet er stoer uit. Joop is jaloers op het uniform en vooral zijn ceremoniële dolk. Joop draagt weliswaar geen Hitlerjugend uniform, maar hij heeft een mooi hakenkruis insigne gekregen van Rudi. Hij draagt het trots op zijn vest, zodat hij er toch een beetje bij hoort. Hij wil ook lid worden van de Hitlerjugend, maar hij is niet van Duitse afkomst, zoals Rudi, een Volksdeutsche. Dat vindt Joop niet eerlijk, vooral omdat hij met zijn blonde haren en blauwe ogen veel meer op een ras Ariër lijkt dan Rudi met zijn donkere haar en bruine ogen. Joop is trots op zijn Arische trekken, maar zijn moeder zegt dat ijdelheid een zonde is en dat hij niet teveel naast zijn schoenen moet lopen.

Ook al had hij lid van de HJ kunnen worden, dan had dat toch niet gemogen van zijn vader. Die moest niet veel hebben van die rotmoffen sinds ze Nederland waren binnengevallen in 1940.

Joop snapt eigenlijk niet waarom zijn vader tegenwoordig zo’n hekel heeft aan de Duitsers. Voor de oorlog was hij een bewonderaar van Hitler en de nazi’s.

‘Kijk,’ legt hij Joop uit, ‘ik vind het prima wat Hitler en zijn bende in Duitsland uitspoken. Jij kunt het je niet herinneren, maar het land was een puinhoop voor de komst van Hitler. De mensen waren arm en het barstte van de Rooien. Hitler kwam aan de macht, bouwde Autobahnen en zette iedereen aan het werk. Da’s mooi. Zo iemand hadden we voor de oorlog ook hier nodig, maar hij heeft hier niets te zoeken. Laat ‘m gaan vechten tegen de Russen, maar hij moet zich niet met Nederland bemoeien!’

Daar zit wel wat in, vindt Joop. Maar de Duitsers zijn er nu eenmaal en zo erg is dat toch ook weer niet? Hij kan zich, net zoals veel van zijn leeftijdsgenoten, nauwelijks nog herinneren hoe het was voor de bezetting of een wereld zonder de nazi’s. Maastricht stond allang voor de oorlog in de schaduw van nazi-Duitsland. Veel inwoners bezochten Aken, net over de grens, en andersom. Maastrichtenaren waren gewend om met Pruse om te gaan en ze spraken bijna dezelfde taal. Nederland hoort nu bij het grote Germaanse Rijk en Nederlanders mogen blij zijn dat Hitler ze tot het Germaanse ras rekent en niet als untermenschen uit het Oosten beschouwt. Het land wacht een glorieuze toekomst als de barbaarse, goddeloze communisten eenmaal verslagen zijn. Dat zeggen de Duitsers tenminste.

De communisten, daar heeft Joop pas een bloedhekel aan. Zijn vader en grootvader zijn allebei grote vishandelaren en moeten niets hebben van de Rooien, zoals zij ze noemen. Zijn opa, die uit Groningen komt, zegt altijd: ‘Die rooi’n wil’n alles wel met mai dail’n want sei heb’n niks om te dail’n. Joa zo ken ik ‘t ook. Smerige rooi’n. Loat ze moar goan wark’n, stelletje lui’n flikkers ben’n ut!’

Ook de pastoor waarschuwt altijd voor de communisten. Het zijn barbaren die de christelijke beschaving willen vernietigen. Meneer de pastoor is niet blij met de Duitse bezetting, maar het is wel goed dat ze ten strijde trekken tegen de Russen want ze vormen een gevaar voor heel Europa. Er zijn sowieso niet veel mensen in het katholieke zuiden die veel moeten hebben van socialisten, laat staan communisten. De Rooien komen meestal uit een protestants nest, of nog erger, het zijn Joden. Er zaten voor de oorlog wel een paar socialisten in het Stokstraat kwartier, een van Maastrichts armste wijken, maar daar zat volgens Joops moeder sowieso alleen maar schorriemorrie. Toen ze nog in de binnenstad woonden speelde Joop vaker met jongens uit de Stokstraat, tot groot ongenoegen van zijn moeder. Ze waren weliswaar slecht gekleed en vies, met hoofdluis, maar ze konden prima voetballen. Joop leerde plat dialect praten met zijn speelkameraden en sprak op een gegeven moment als een echt straatschoffie. Zijn Groningse moeder verstond er geen woord van en vroeg steeds aan haar hulpje Lisa wat hij zei.

Lisa, een boerenmeid uit Amby, kleurde dan en zei dat het niet voor herhaling vatbaar was. Als Joop weer kattenkwaad met het crapuul uit de Stokstraat had uitgehaald, werd zijn moeder trouw ingelicht door Lisa en moest hij op het matje komen. Het was een schande!

‘Wacht maar tot je vader het hoort!’

Maar het kon zijn vader niets schelen. Hij was een allemansvriend en gaf Joop voor de vorm een uitbrander om moeders tevreden te stellen. Vervolgens gaf hij Joop een vette knipoog. Soms moest je een beetje toneel spelen om de huiselijke vrede te bewaren.

Joop en Rudi willen naar de middagvoorstelling van ‘Die goldene Stadt’. Joop heeft de film al gezien, maar hij wil er best nog een keertje naar toe. Het is een van de allereerste kleurenfilms. Ja, dat konden die Duitsers wel, mooie films maken, en dan ook nog eens in kleur. Hoofdrolspeelster Kristina Söderbaum is misschien niet zo mooi als zijn grote favoriet Zarah Leander, maar ze mag er ook zijn. Joop heeft haar voor het eerst gezien in ‘Jud Süss’. Ook een prachtige film vindt Joop maar zijn vader zei dat het allemaal onzin en propaganda was.

‘Maar papa,’ reageerde zijn moeder, ‘zo zijn Joden toch. Ze zijn allemaal hebzuchtig en niet te vertrouwen.’

‘Ach, wat nou mens!’ had Joops vader geïrriteerd gezegd, al was hij zelden boos op zijn vrouw. ‘Joden zijn net zoals iedereen. Je hebt goeie en slechte. Kijk maar naar de familie Van der Sluis. Prima lui, toch.’

De familie had een sigarenzaak in de Wolfstraat.

Moeder knikte en reageerde serieus: ‘Ja papa, maar dat zijn geen echte Joden.’

Zijn vader barstte in lachen uit en schudde met zijn hoofd:

‘Nee hoor, dan zijn het plotseling geen echte Joden. Goebbels is er niets bij!’ zei hij plagerig.

Joops moeder keek zuur en maakte een tuttend geluid met haar mond.

Toen pakte Joops vader Joop stevig vast en keek hem recht in de ogen: ‘Luister jong, je weet dat mama de allerliefste vrouw ter wereld is, he? Ze is mijn duifje!’

Joop knikte.

‘Maar soms slaat ze onzin uit. Ik heb toen ik jonger was veel met Joden te maken gehad in Groningen en het zijn beste mensen. Iedereen is goed en slecht. Vergeet dat niet. Het kan mij niet schelen of ze protestant zijn of zelfs katholiek zoals mama.’

‘Ach vent!’ reageerde zijn moeder, die net deed alsof ze geïrriteerd was. Joop kende het steekspel van zijn ouders en genoot er altijd van. Zijn vader was een echte pestkop en vond niets leuker dat zijn moeder te plagen. Zij was een gewillig slachtoffer, maar stiekem genoot ze van zijn geplaag. Ze kende hem al langer en kon wel wat hebben.

Joop was zelf niet vies van een beetje pesten en vroeg zijn vader:

‘En communisten dan? Zitten daar ook goeie tussen?’ Joop kreeg een zachte oorvijg als antwoord.

‘Wijsneus! Communisten deugen allemaal niet. Zo is dat!’