DE GEUR VAN INKT

Vier jaren Japan

De geur van inkt

Vier jaren Japan

Ella Molen

ISBN 9789461851727 paperback

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk juli 2016

Omslagontwerp: Eric Jan van Dorp

VanDorp Uitgevers / Uitgeverij Grenzenloos

Postbus 42

3956 ZR LEERSUM

info@vandorp.net www.vandorp.net

Kijk voor meer (reis)boeken op grenzenloos.nl

Copyright©2016 VanDorp Uitgevers (deze uitgave)

Copyright©2016 Ella Molen

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

ELLA MOLEN

DE GEUR VAN INKT

VIER JAREN JAPAN

UITGEVERIJ GRENZENLOOS

VOORWOORD

Het kwam door de aardbeving. Negen op de schaal van Richter. Ik woonde inmiddels alweer jaren in Europa en nu werd ik in een klap terug geworpen in de tijd. Een aardbeving; hoe vaak heb ik dat niet meegemaakt? Vaak ‘s ochtends, wanneer ik nog in bed lag. Onder een aanzwellend gerommel dook ik nog verder onder de dekens en zocht mijn heil in de foetus houding die mij in ieder geval een vals gevoel van veiligheid verschafte. Moeder aarde zond trillingen door de muren van mijn huis en rammelde aan mijn bed. Waarschijnlijk duurde het niet langer dan een halve minuut. En het was geen negen. Geen van de aardbevingen in de vier jaren dat ik in Japan woonde, haalde dit getal. Soms botsten de glazen in de kast onder razend gerinkel tegen elkaar. Of rolde er een balpen van tafel. Een enkele keer liep ik het huis uit, op aandringen van een kunstmatig klinkende stem die onsamenhangende klanken uit een luidspreker over de daken heen spuwde. Geen van mijn buren kwam naar buiten. En één keer zag ik het kantoorgebouw tegenover het onze van links naar rechts zwaaien en verschenen er hoofden met helmen op achter de ramen. Waarom hadden wij geen helmen?

Wie in Japan woont, weet waarmee hij te maken krijgt. Drie, vier, vijf, zes, zeven. Maar negen? Daar wachtte men al jaren op. “The Big One” werd hij genoemd. Eens zou hij weer komen.

In maart 2011 is het zover. De getroffenen verschijnen op mijn televisiescherm. Keurig in hun kwaliteitskleding, en netjes in de rij. Voor mij een herkenbaar beeld. Toch is er iets wat niet klopt. De goed gevulde boodschappentassen ontbreken. Het zijn mensen die niets meer hebben, afgezien dan van de kleren aan hun lijf.‘Japan is het luilekkerland van de wereld’, zei iemand destijds tegen mij. En nu? De tsunami smeet zeewater in het eten en de gekneusde kerncentrale gaf de genadeslag. Ik zap van het ene kanaal naar het andere om geen scène te missen van de horrorfilm waarin het water in één klap alles wegvaagt alsof huis, mens en dier niets meer zijn dan wat vuil dat vergeten op de oever ligt.

En dan gebeurt het: opeens komt daar mijn huis aandrijven. Niet op de vloedgolf, maar op de zee van mijn herinneringen. Daar dobbert het rond, rustig en onbekommerd, te midden van al het andere afval uit mijn verleden. De punt van het dak steekt er triomfantelijk bovenuit. Alsof het wil zeggen: maak je geen zorgen over mij, met mij is alles in orde. En ineens komt daar die vraag: hoe zou het met mijn huis zijn?

Tokio staat nog overeind, hoor ik de nieuwslezer zeggen. Mijn huis stond daar ten zuiden van, in een rustige, boomrijke buurt. Vijfentwintig jaar geleden. Internet bestond nog niet. De tijden zijn veranderd. Als ik mijn laptop open, dan heb ik toegang tot de hele wereld. Ik ga naar Google en typ de naam van de wijk waar ik woonde: Denenchoofu, Tokyo, Japan. “Den-en-choofu betekent ‘tuinvoorstad’”, zo lees ik nu. “Het ligt aan de Tama rivier, op tien kilometer afstand van het centrum van Tokio. Het is een van de beroemdste en top-class residentials towns.” Deze mededeling komt niet helemaal als een verrassing. Al had ik er geen idee van toen ik er kwam wonen. Maar al die feitjes interesseren me niet. Ik wil mijn huis zién. Mijn volgende stap is Google Earth. Ik tik het adres in. Gewoonlijk ben je er dan binnen een paar minuten. Maar het adres wordt niet begrepen. Nu, ik herinner me nog dat het zelfs ter plekke praktisch onmogelijk was om een adres te vinden, dus zo heel erg vreemd is dat niet. Er zijn geen straatnamen en huisnummers worden niet gehanteerd op de manier waarop wij dat gewend zijn. Wat wij in het westen logica noemen, gaat in Japan niet op. Dat de postbode indertijd wist waar ik woonde getuigt van een bijna bovennatuurlijk vermogen om het ongrijpbare gestalte te geven. Ik heb die gave niet. Ik moet gewoon gaan zoeken.

Nu ik zwart op wit heb zien staan hoe belangwekkend mijn voormalige woonplaats wel is, tik ik toch wel met enig ontzag de naam in van het Aerdenhout van Tokio. Ik voel me als een astronaut in de ruimte wanneer ik de aardbol zie die zich langzaam om zijn as draait. Japan komt in zicht en als een parachutist daal ik af naar een plaats tussen Tokio en Yokohama. Ik krijg alleen maar huizen te zien. En dit zou de groenste wijk van Tokio zijn? Ik zoom in en ja, nu zie ik waar het station is. Ik herken het alleen omdat de eerste vijf huizenrijen er als een halve maan omheen zijn gebouwd. Er staat zelfs een foto bij; een dorpsstationnetje met een rood dak en een parkje ervoor met een fonteintje. Er pal tegenover loopt de met ginkgobomen omzoomde straat waar de taxi’s stonden. Ze staan er nog steeds, zie ik nu. Witte taxi’s, ze zijn duidelijk herkenbaar.

Soms nam ik zo’n taxi. Vaak was de chauffeur de auto nog aan het afstoffen met een plumeau, wanneer ik aan kwam lopen. Met zijn witte handschoentjes opende hij de deur voor mij, en ik streek neer op de achterbank waar hagelwitte gordijntjes voor de ramen hingen. Alles in de auto was blinkend schoon. Hij zette onmiddellijk de meter aan, ik hoefde slechts ‘migi’, ‘hidari’ of ‘masugu kudasai’ te zeggen, en ik was in een mum van tijd thuis. Maar waar in het gewriemel op de kaart op mijn computerscherm gingen we nu precies ‘rechtsaf’, ‘linksaf’ of ‘rechtdoor?’

Aarzelend zweef ik over de straten en huizen. Hoe liep ik ook alweer, wanneer ik van het station kwam? Ik weet het niet meer. Ik weet alleen nog dat het overal ruim was, en groen. Dat is niet meer zo, zie ik nu. Waar, oh waar is mijn huis? Het was een wit hoekhuis met een witte muur erom heen. Met een oud, roestig toegangshek, waarachter ik mijn witte Honda parkeerde, een auto die ik eigenlijk niet nodig had in een stad waar je om de paar minuten op een trein kunt stappen. Er was een tuintje met een vijver waarin goudvissen rondzwommen. En aan de steil aflopende achterzijde van het huis stonden bomen waar je ’s zomers niet tussendoor kon kijken. Dat was heel bijzonder, want wie had er nu een bos in Tokio? Radeloos, als een vogel die zijn nest niet meer terug kan vinden, vlieg ik rond over volgebouwde huizenblokken omlijnt door spaarzame reepjes groen en met hier en daar wat bolgekapte struiken. Ik vind het kanaaltje dat vlakbij was, en dat ik overstak om in mijn winkelstraatje te komen. Bijna een uur lang speur ik de hele omgeving af. Ik strijk neer op ieder hoekhuis. Het blijken stuk voor stuk nieuwe, moderne huizen. En zo te zien hebben ze geen piepende, ijzeren hekken zoals het mijne, maar geluidloos schuivende toegangspoorten. Met afstandbediening. Ik geef mijn pogingen op.

1

De makelaar rijdt mij rond in een grote, glanzende, donkerblauwe limousine. Achter donker getinte ramen, onzichtbaar voor de buitenwereld, zijn we op zoek naar een passend appartement. De meeste huiseigenaren blijken oude dametjes te zijn, fragiel uitziende poppetjes waar ik met kop en schouders bovenuit steek. Ze kijken omhoog met glinsterende oogjes en een nimmer aflatende glimlach om vervolgens met een diepe buiging hun onbeduidendheid te benadrukken. Wat zien ze? En wat denken ze? Zelf weet ik dat ik niet meer ben dan een aangespoelde drenkeling die weldra in de pas zal lopen met de rest van het werkvolk waar het land zijn welvaart aan te danken heeft. Onwennig drentel ik door de woonvertrekken die steevast aan de kleine kant zijn, ik werp een aarzelende blik in de minuscule badkamertjes en waag me schoorvoetend in de riant ingerichte keukens, vaak gloednieuw, voorzien van alle moderne snufjes. De droom van menige vrouw. De makelaar, met de eigenaresse in zijn kielzog, houdt me nauwlettend in de gaten, alsof hij bang is dat hij me op die paar vierkante meter kwijt zou kunnen raken.

Ik had me voorgenomen om dicht bij mijn werk te gaan wonen, om het stadsleven eens te beleven, om zelfs het daarbij behorende verkeerslawaai te omarmen. Maar wat was het eerste wat ik deed zodra ik ergens naar binnen stapte? Ik liep naar het raam om het uitzicht te zien. Wat er in de meeste gevallen niet was. Vaak begon de buitenmuur van het aangrenzende gebouw al op een meter afstand van het raam. En met een beetje geluk keek je uit over een omhoog gestoken autobaan.

Over zo’n autobaan was ik Tokio binnengekomen. Natuurlijk had ik eerst in het vliegtuig gezeten. Met mijn kat, Stardust. Dit wordt overigens geen verhaal over een kat, maar hij moet toch vermeld worden, gewoon, omdat hij erbij was.

In het vliegtuig zat hij ergens beneden in de laadruimte, in z’n eentje, in een zogenaamde sky kennel. Tussen dozen en koffers. Of was er nog meer levende have aan boord?

Om de tijd te doden breidde ik een das. Een recht, een averecht. Verder reikte mijn breikunde niet. Ik had al zo lang niets meer gebreid. Winterkleren waren mij vreemd. Dat ging nu veranderen.

Voordat we over de pool vlogen dook de steward opeens op in een pak dat, zo op het eerste oog, van aluminiumfolie in elkaar was geflanst. Het bleek het zogeheten poolpak te zijn. De man paradeerde er parmantig mee door het gangpad om ons te laten zien dat, mochten we beneden op het ijs terecht komen, er nog steeds niets aan de hand was. Zijn hoofd lachte en knikte ons geruststellend toe boven zijn blikkerende outfit. Sneeuw, ijs en temperaturen ver beneden de nul graden Celsius, dat was wat ons te wachten stond, indien we genoodzaakt werden ons warme onderkomen te verlaten. Hij was verplicht ons daaraan te herinneren. Het idee verontrustte me dusdanig dat ik hem aanklampte.

‘Is het beneden in het laadruim wel verwarmd?’

Als een mannequin die halverwege de passarelle door een te enthousiaste klant aan haar kleren wordt getrokken, keek hij me geïrriteerd aan.

‘Mijn kat zit beneden’.

In mijn fantasie was hij al bevroren en zag ik hem met zijn snorharen als een waaier van ijspegels zijn weg vervolgen naar een land waar sculpturen van ijs overigens bijzonder gewild zijn en waar Maneki-neko, de legendarische witte kat, je overal met zijn poot toewuift om je het leven fortuinlijker te maken. Mijn kat was niet wit maar grijs, met smaragdgroene ogen. Zijn eerste vliegreis ging van Kenia naar Ivoorkust, waarbij hij in de cabine mocht, onder mijn knieholten verstopt. In een kennel van karton. Na een paar uur begon hij deze aan stukken te scheuren; hij wilde ook wel eens naar buiten kunnen kijken.

“Stop hem in je tas”, beet de stewardess van PanAm me toe, toen ik het ontmantelingsproces uit de hand zag lopen en ik haar om raad vroeg. Ik nam de gehavende doos mee naar het toilet, waar ik het bange beest op schoot nam. Het zou me geen tweede keer gebeuren. Nu zat hij ver bij me vandaan, in een solide verpakking. En zat ik de hele vlucht aan hem te denken. De Nederlandse steward reageerde net zoals de Amerikaanse stewardess, en gaf me als antwoord een meewarig lachje. Na een reis van 17 uur werd zijn kennel op Narita Airport van de band getild door een man die tegelijkertijd in een ijzingwekkend gekrijs uitbarstte. Dus toch. Maar nee, hij leefde nog! De man bleek een fobie voor katten te hebben. Niet dat men in Japan niet van huisdieren houdt. Alhoewel men katten, zo meende ik ergens gelezen te hebben, hier toch het liefst zonder nagels heeft, wat praktischer is met het oog op de tatami-matten, en honden zouden geliefder zijn zonder stembanden, vanwege de gehorigheid van de woongelegenheden. En al ging dat alles hier niet op, eenmaal bij het hotel aangekomen werd de kennel me ontfutseld. Op het “zwarte” continent hadden we samen eens een maand lang een hotelkamer gedeeld, maar hier, in het “geciviliseerde” deel van de wereld, ging dat niet. Stardust ging naar een dierenpension. Althans, dat werd me wijsgemaakt.

Eenmaal op mijn hotelkamer zonk ik neer op een van de lage stoelen en nam een banaan van de rijkelijk gevulde fruitmand die mijn toekomstige collega’s daar voor me hadden laten afleveren. Het buitenproportionele bloemstuk wat ernaast stond staarde me brutaal aan terwijl er een traan over mijn wang biggelde. De banaan smaakte naar niks. Buiten was het inmiddels donker geworden en ergens daar, tussen de miljoenen lichtjes, als een spelt in een hooiberg, zat mijn reisgezel. Wat had ik hem aangedaan?

De volgende dag kwam ik erachter waar hij zat. In een kooi in een dierenwinkel, in de etalage nota bene, niet ver van het hotel! Het was lunchtijd, en de winkel was gesloten. Heen en weer geslingerd tussen schuld en schaamte stond ik op straat naar hem te kijken, ik hoopte dat hij me niet zou zien, me niet zou herkennen. Maar dat deed hij natuurlijk wel. En al kon ik hem niet horen, zijn gemiauw ging me door hart en ziel. Wat verwachtte ik in Tokio van een dierenpension? Wat kun je daarvan verwachten in een stad waar mensen hotelkamers huren met de afmetingen van een doodskist en daar rustig in gaan liggen slapen? Wat wilde ik dan voor een kat?

‘Als ze hem maar niet verkopen’, piepte ik benauwd tegen de vrouw die naast me stond en aan wie we het te danken hadden dat hij daar nu zat. Ik probeerde, tevergeefs, de wanhoop in mijn stem te onderdrukken.

‘Ach nee, Ella-san……’ En al waren haar woorden bedoeld om me gerust te stellen, de glimlach die om haar lippen speelde was er een van zoetsappige kwaadaardigheid. Zij was mijn toekomstige collega, mijn “meerdere” zelfs, met haar moest ik straks samenwerken. Maar voorlopig hoefde ik nog niet naar kantoor. Ik moest immers een huis zoeken. En de jetlag jengelde nog in mijn hoofd. Ik kreeg tenminste tijd om die tot bedaren te brengen.

Vanuit mijn hotelkamer lag Tokio als een groezelig lego spel aan mijn voeten, een agglomeratie van samengeklonterde rechthoeken van uiteenlopende maten.

Een knalrode hijskraan bekroonde het chaotische stadsbeeld, wat verder hoofdzakelijk grijs getint was, tot aan de lucht aan toe. Ik kon geen toefje groen ontwaren. Buiten was het warm, het was het eind van het regenseizoen. Binnen zoemde de airco; het enige wat me nog herinnerde aan het West Afrikaanse land wat ik nog maar kort tevoren verlaten had. Al waren de airco’s daar een stuk lawaaieriger. De avond viel, het lichte grijs neigde steeds meer naar antraciet, en hier en daar verscheen er een lichtje aan de einder. Tegen de tijd dat ik terugkwam van het avondeten, en de hele stad baadde in het licht, stond mijn besluit vast. Ik ging Stardust welterusten wensen. Ik zou gewoon naar hem toelopen. Tokio was immers veilig, zo was me verzekerd.

Het was een zwoele avond, ideaal voor een wandelingetje. In de zijstraat naast het hotel was het onrealistisch rustig voor een miljoenenstad die nooit sliep. Maar dan, Tokio is een palet van samengesmolten dorpen, waar je op de meest onverwachte plekken op de meest onverwachte kleuren stuit. Al was er op dat moment niet veel meer te zien dan een schaars verlicht trottoir en een enkele lichtreclame die mij in oosterse hiërogliefen iets duidelijk trachtte te maken waar ik op dat moment geheel niet nieuwsgierig naar was. Ik kan me zelfs niet meer herinneren of ik iemand tegenkwam, zo werd ik in beslag genomen door mijn doel. Wat ik binnen twintig minuten bereikte. En wat ik niet verwacht had: er brandde licht in de winkel. Ik snelde naar de etalage. De kooi was leeg! Zouden ze hem toch verkocht hebben? Nu pas zag ik de man die binnen aan het schoonmaken was. Een man in een donkergroene overall, met rubber laarzen aan en een zwarte emmer naast zich. Nauwgezet dweilde hij de tegelvloer, waarbij geen hoekje onberoerd bleef. De deur stond open. Ik gluurde naar binnen en zag de sky kennel op de grond staan. Hoe zou de schoonmaker reageren als hij opeens geconfronteerd zou worden met het buitenaardse wezen wat ik in Japan was? Op het vliegveld was ik immers door de speciale ingang voor aliens het land binnen gekomen?

Pas toen ik midden in de winkel stond keek hij op.

‘Goedenavond’, zei ik in het Engels.

Ongerust keek ik om me heen. Daar zat mijn kat in zijn reiskennel met een bakje ondefinieerbaar en onaangeroerd voer voor mijn neus. Hij miauwde mij wanhopig toe. De man in de winkel sprak geen Engels en ik sprak geen Japans. Leunend op zijn zwabber keek hij glimlachend toe hoe ik de kennel oppakte en ermee naar buiten liep. Alsof hij al die dagen op me gewacht had en speciaal voor mij de deur had opengelaten. En alsof hij die inmiddels voor mij besteld had, kwam er net op dat moment een taxi aanrijden. Ook de taxichauffeur lachte toen hij me zag. Hij bleef lachen terwijl ik hem aanhield en het portier zich automatisch voor me opende. Ook om de kat die ik met mij mee zeulde, moest hij lachen. Lachend nam hij het foldertje aan van het hotel waar ik verbleef en waar hij mij vervolgens met het grootste plezier naartoe reed. Zoveel vrolijkheid op zo’n sombere avond had ik niet verwacht. Nu het hotelpersoneel nog. Maar de lounge was leeg. Niemand zag me langs schuiven met de ongewenste gast aan de hand. En in een net zo lege lift zoefden we naar de tiende verdieping. Even later zat hij op de bak een hele lange plas te doen. Alsof hij in dagen niet geplast had. Die bak paste precies in de badkamer. Zelf kon ik er toen niet meer bij. Alles was immers gericht op de afmetingen van de inwoners van het land waarin ik me nu bevond.

Had hij eerst nog angstig rondgelopen op zoek naar een plek om zich te verstoppen, nu lag hij, na het uitvoeren van een paar vluchtige rek- en strekoefeningen, op de vensterbank achter het gordijn te spinnen en keek naar de onafzienbare zee van lichtjes die zich, tot zover het oog reikte, voor hem uitstrekte.

‘Ja’, zei ik tegen hem, ‘ is dat niet mooi? Daar gaan wij straks ergens tussen wonen’.

Stardust, geboren en getogen in Afrika. Altijd buiten geweest.

Wat moest dat straks worden, ergens op een flatje in die jungle van beton? Die nacht sliep hij bij me in bed. De volgende dag, mijn eerste werkdag, ging hij mee naar kantoor en verdween boven in een kast.

Drie maal, het is onduidelijk waarom, word ik gedwongen om van hotel te veranderen. Uiteindelijk kom ik terecht in het Grand Palace Hotel, op de achttiende verdieping. Nadat de lift me omhoog heeft geschoten zitten mijn oren dicht. Door de hotelgangen kabbelt muziek, als een beek besmet door plastic flessen, lege yogurtbakjes en snoeppapiertjes. Als ik mijn ogen dicht doe zou ik denken dat ik in een supermarkt loop. Iedere dag ligt er een schone, gestreken yukata, een katoenen kimono, op mijn bed. Hij reikt niet verder dan mijn kuiten. Er zijn mannetjes- en vrouwtjes yukata’s, en natuurlijk krijg ik een dameskimono. Ook mijn te kleine slofjes staan dagelijks klaar en in het badkamertje word ik iedere dag weer begroet door een nieuwe tandenborstel met een kloddertje tandpasta in een hulsje. Alles wat ik nodig heb, is er. Maar ik kan niet wachten om Stardust uit de kast te halen.

Uiteindelijk gaan we geen flat in maar een huis. De huur van een flatje in het centrum bedraagt net zo veel als dat van een huis ver daarbuiten. Daarbij zijn de meeste flatjes zó klein, dat er zo goed als geen plaats is voor meubels. Toen ik me daar eens tegen een makelaar over uit liet, had hij meteen de oplossing bij de hand. Tegen die tijd had de limousine allang plaats gemaakt voor de benenwagen en het openbaar vervoer. We stapten op de trein en een half uurtje later stapten we uit op een stationspleintje omringd door bomen. Ik snoof de lucht op: dit rook naar het Santpoort van mijn grootouders. Om de reistijd te verkorten zette de makelaar er flink de pas in om het beoogde object zo snel mogelijk te bereiken. Waarbij fiks geklommen en gedaald diende te worden. Maar hoe buiten adem ik ook raakte, bij de eerste aanblik had ik mijn keuze al gemaakt. Dat ik maar nauwelijks met mijn hoofd onder de deurpost door kon deerde me niet. Noch dat het aanrecht en de wastafel voor mij uitzonderlijk laag waren. En dat alle ramen niet allemaal even goed sloten viel me ook niet op. Ik keek door die ramen naar buiten en zag alleen maar bomen.

Nu al weet ik dat het pijn zal doen om dit huis te verlaten. Als een kind wat je een bal geeft waarmee het maar even mag spelen.

2

Ik hoef mijn ogen maar te sluiten en ik sta weer voor het hek. De klink kreunt wanneer ik hem open duw. De roestige scharnieren piepen als uit protest. Ik loop onder de carport door. Aan het eind daarvan, half verscholen onder een grote pruimenboom, staat een schuur. Binnen staat een stilleven van tuingerei, oude bloempotten en bonsai schalen; het blauwe glazuur glanst als nieuw wanneer ik met mijn mouw het stof eraf veeg. Tegen de muur leunen oude shooji, afgedane schuifpanelen uit de thee ceremonie kamer, het papier aan flarden. Als een mol heb ik in die muf ruikende ruimte rond gescharreld, gravend tussen gebruiksvoorwerpen die voor anderen afgedaan hadden, maar die voor mij de ontdekking van een nieuwe wereld waren.

Die laatste woorden gelden ook voor mevrouw Sasaki. Zij is mijn Japanse lerares.

Opgewonden belt ze aan, nog buiten adem van de wandeling vanaf het station, een hele onderneming die over steile heuvels voert, over statige straten, grenzend aan al even statige huizen en tuinen. Haar wangen gloeien.

‘Weet je wel hoeveel de grond hier waard is?’ klinkt het geagiteerd, nog voordat ze haar jas heeft uitgetrokken. Ik weet het niet. Zij wel. Ze heeft het nog maar net gelezen in de etalage van de makelaar die zijn kantoor aan het stationsplein heeft. Op gedempte toon noemt ze het bedrag, alsof het huis zelf het eigenlijk niet mag horen. Per vierkante meter? Of is het per tatami mat? Het zegt me niets.

‘Ik ben de eigenaar niet’, zeg ik zo achteloos mogelijk, in een poging haar tot bedaren te brengen. Maar wat ik ook zeg, doe of denk, want zelfs daarvan maak ik haar regelmatig deelgenoot, ik kan niet meer stuk. Ik woon immers in Denenchoofu! Ik ben er inmiddels achter gekomen dat de naam van mijn woonplaats in Japanse oren als een toverspreuk klinkt. Ik hoef hem maar uit te spreken of er wordt nog dieper voor me gebogen en in het “aaaah so desu ka”, is dat zo, klinkt een ontzag wat vrouwen hier doorgaans niet verdienen.

Ik buig me over de boeken. Of liever gezegd, het zijn schoolschriftjes voor kinderen uit de eerste klas lagere school. Tegelijkertijd zijn het kleurboeken.

Ik kan mijn infantiele neigingen niet bedwingen en ga de plaatjes inkleuren. Tekeningen van een paar schaatsen, bananen en een kaartspelende aap. Eens zal ieder Japans woord daarvoor vlot en vlekkeloos uit mijn mond vloeien, zo houd ik me voor. Miljoenen kleuters zijn met hetzelfde bezig als ik. Wat zij kunnen kan ik ook, wat er ook over beweert wordt. Mevrouw Sasaki knikt me bemoedigend toe. Tegelijkertijd twinkelt er iets triomfantelijks in haar ogen. Zij leeft in de wetenschap dat ik haar voor lange tijd, wellicht voor altijd, nodig zal hebben. Als ik tenminste echt Japans wil leren spreken. De meeste Westerlingen haken, zodra ze beseffen waar ze eigenlijk mee bezig zijn, al snel af. Dat zijn de slimmeriken. Ik behoor tot de optimisten. En bij de nieuwsgierigen. Ik wil die vreemde tekens kunnen ontcijferen.

We beginnen met hiragana en katakana, twee fonetische schrijfsystemen, afgeleid van de Chinese karakters, die met een alfabet te vergelijken zijn. Het eerste wordt hoofdzakelijk gebruikt voor grammaticale verbuigingen en het tweede dient voor het schrijven van woorden die uit een vreemde taal komen, zoals koohii, omeretsu en keeki. Koffie heet in het Japans koohii, een omelet is een omeretsu en als je om keeki vraagt, krijg je een plakje cake. Het is een lettergreeptaal, duidelijker kan het niet. Waarom doet iedereen daar zo moeilijk over? Na de hiragana en de katakana komen de kanji zelf aan de beurt, de Chinese tekens die in de vierde en vijfde eeuw vanuit China zijn geïmporteerd. Het kost Japanse kinderen al zes jaar om negenhonderd kanji te leren. Na twaalf jaar, als ze zo’n tweeduizend tekens onder de knie hebben, kunnen ze pas de krant lezen. Eén zo’n kanji heeft meestal ook nog meer dan één betekenis. In de trein zie ik Japanners die met elkaar in gesprek zijn weleens een kanji in hun hand “schrijven” om hun gesprekspartner duidelijk te maken wat ze precies bedoelen. In totaal zouden er ongeveer dertigduizend bestaan. Maar ik heb ook eens ergens gelezen dat het er tachtigduizend zouden zijn.

Japanse schoolkinderen; ik benijd ze niet. Toch houden ze, na al hun gezwoeg, nog genoeg energie over om zich te ontpoppen tot een ware plaag. De eerste keer dat het gebeurde, vond ik het leuk. Ook de tweede keer voelde ik me gestreeld door zoveel aandacht. Daarna werd het al snel een kwelling.

Vooral in het weekend, als ik op verkenningstocht ga. En er is geen ontkomen aan.

Van verre zie ik ze al staan: de rij schoolbussen op het parkeerterrein van het openluchtmuseum in Hakone, een heuvelachtig gebied, waar ik graag op het groene gazon tussen de beeldhouwwerken door zou willen lopen. In mijn eentje wel te verstaan. Drie-en-een-half uur heb ik in de trein gezeten om hier te komen en nu dit.

‘Gaijin, gaijin! Harro, harro!’ Het is al te laat. Vluchten kan niet meer. Ze lijken over een radarscherm te beschikken waarop de positie van iedere gaijin in de regio feilloos wordt weergegeven. En in dit geval ben ik dat. Het woord gaijin, voluit gaikoku-jin betekent “buitenlander”. Als een zwerm sprinkhanen strijken ze rondom mij neer. Deze keer in het grijs met rode hoedjes. En zonder uitzondering met hun schriftjes van de Engelse les in de hand. De schriftjes worden opengeslagen.

‘How are you?’

‘Plactis Ingrish prease?’

Ze verdringen zich om zo dicht mogelijk bij me te komen. Xenofobie kan hen niet verweten worden. Soms heb ik nachtmerries dat ik door zo’n op hol geslagen kudde zal worden vertrapt. Hoe komt het dat ze altijd, maar dan ook altijd die schriftjes bij zich hebben? Bezeten lijken ze, van de Engelse taal. Al kom je nauwelijks iemand tegen die het, al is het maar een heel klein beetje, spreekt. Wel zie je overal leuzen in het Engels op staan, uitspraken die kant noch wal raken. Wat is toch de bedoeling van al die vreemdsoortige zinnen die je in Japan op fotoalbums, beddegoed, tassen, en weet ik waar nog meer op aantreft?

“Everyone has a lasting scene. The warm and tender situation – it reminds us of my home town”, zo las ik op een fraai gedecoreerde koekjestrommel.

Is het onkunde of opzet? Een verkapte vorm van poëzie? Of gewoon een modeverschijnsel?

Het antwoord op deze vraag zal nog even moeten wachten. Gelaten geef ik me over aan de grillen van de mij omringende kinderschare. Dan begint het te regenen. Een windvlaag blaast mijn plaaggeesten alle kanten uit. Opeens sta ik alleen op het smetteloze gazon tussen beelden die glanzen van de nattigheid.

Beelden van Henry Moore, Rodin, Miro. Ze staren de bergachtige verte in, waar koperkleurige bomen als op een massa samenkomst op de hellingen staan. Ik ben verbaasd hier zoveel grote namen aan te treffen.

De afgelopen week was het nog 38 graden Celsius in de schaduw en nu sta ik oog in oog met een wervelstorm. Ik vlucht naar een nabij gelegen gebouw. Het blijkt het Picasso Paviljoen te zijn. Binnen staat hoofdzakelijk bont beschilderd aardewerk, aangekocht van Picasso’s oudste dochter Maya. Boeiender vind ik de foto’s van hem en zijn familie in zijn huis en atelier, foto’s van David Douglas Duncan, die daar zeventien jaar lang zijn gang heeft mogen gaan. Twee uur lang breng ik door in het museum, waarna ik weer naar buiten sluip, op mijn hoede voor rode hoedjes. Maar de autobussen zijn verdwenen en het parkeer terrein is zo goed als leeg. Ik loop naar het nabij gelegen station en begin aan de urenlange terugreis.

Mijn uitstapjes waren begonnen met een boekje waarin niet alleen de eindbestemming werd beschreven, maar ook welke trein je moest nemen, op welk station en op welk perron, waarbij de reistijden niet vergeten werden. In Japan wordt niets aan het toeval overgelaten. Maar het werd tijd om andere mensen te ontmoeten besloot ik, ik wil iemand vinden om mee op stap te gaan.

Ik meld me aan bij een zogenaamde internationale vereniging die ook excursies organiseert. Op die manier heb ik vast veel keus. Ik kom bedrogen uit. Het woord “internationaal” werkt bij Japanners als stroop op een vlieg, zo blijkt. “Internationaal” staat gelijk aan het verschijnsel gaijin, wat weer gelijk staat aan gratis Engelse les of les in wat voor vreemde taal dan ook. De gaijins waren dan ook gevlogen, gevlucht mag je wel zeggen, op een enkeling na: de nieuweling, nog niet verlept door een overdosis aan twijfelachtige vriendschappen. Die nog antwoord geeft op alle, steeds maar weer dezelfde vragen:

“Waar kom je vandaan?” “Wat vind je van Japan?”

“Wat is je favoriete Japanse maaltijd?” “Wat vind je van kimono?”

“Heb je al een kabuki uitvoering gezien?” “Hou je van enka?”

“Hou je van ikebana?” “Hou je van bonsai?” “Hou je van saké?” “Hou je van sumi-e?” “Spreek je Japans?”

Niet dat het de bedoeling is hier in het Japans op te antwoorden. Er moet immers Engels geoefend worden. Toch worden wij, leergierige buitenlanders, niet vergeten. Japanse taalscholen rijzen als paddenstoelen uit de grond. En je struikelt over de Japanse lesboeken. Daarnaast stapelen de boeken over kimono’s, ikebana, bonsai, sumi-e maar ook diepzinniger onderwerpen zoals Shinto, zich zienderogen op. Op het kaft van een kimonoboek staat zelfs een foto afgebeeld van een westers model in voornoemd kledingstuk. Onwillekeurig doet het me denken aan de boekjes met cartoons waarin Westerlingen de hoofdrol spelen. Westerlingen die op een bijna wanhopige manier proberen zich de Japanse levensstijl eigen te maken. En ze bestaan ook echt. Veelal zijn het echtgenotes van mannen met goedbetaalde banen, die, uitgeput van het winkelen in Hong Kong en Seoul thuis blijven om zich te bekwamen in het bloemschikken of kimono’s naaien. Of ze maken Japanse poppen die in vitrinekastjes worden gezet. Na een paar jaar staat hun hele huis er vol mee. En uitgerekend zij schrijven die prachtig geïllustreerde boeken over hoe je je huis en tuin een Japans tintje kunt geven. Boeken die het zo goed doen op de salon tafel. Daar hebben ze immers alle tijd voor? Maar bij die internationale vereniging kom ik geen van hen tegen.

Die dag gaan we naar Kamakura, befaamd om zijn tempel- complexen. Het verzamelpunt is ergens in het centrum van Tokio. Urenlang ben ik onderweg om daar te komen. Met mijn medeclubleden samengepropt in een bus begin ik aan de lange tocht om eerst de stad weer uit te komen. Die medeclubleden komen allemaal uit Japan. Zoals een hond achter een konijn aan zit, hebben ze me de bus ingedreven. Onderweg beantwoord ik al hun vragen. We rijden min of meer vlak langs mijn huis om bij Kamakura te komen. Dat is een hele schok. In Kamakura is het koud. Het loopt tegen het eind van het jaar. Op het terrein van de Kotokuin tempel staat een gigantisch bronzen Boeddha beeld. Zo groot, dat je er met een hele buslading mensen in kunt. Bibberend kijken we op naar de Boeddha die onder een loodgrijze lucht zit te kleumen. Natuurlijk moeten we naar binnen, waar we via een ijzeren trap in zijn hoofd terecht komen. Het hoofd van een Boeddha is hol, zo weet ik nu. Vandaar zijn staat van onomstreden gelukzaligheid? Veel tijd voor contemplatie hebben we niet. We hebben lang vastgestaan op de shuto, de autosnelweg, en we moeten terug voordat het donker wordt. De tempel zelf blijkt gesloten. Teleurgesteld staar ik naar de talloze intrigerende bouwcomplexen waarachter schemerige bospaadjes schuil gaan, op weg naar mysterieuze bestemmingen.

Er zit niets anders op dan er maar weer alleen op uit te gaan.