frankrijk in 50 klanken

frankrijk

in 50 klanken

Caspar Visser ‘t Hooft

uitgeverij grenzenloos

Frankrijk in 50 klanken

Caspar Visser ‘t Hooft e.a.

ISBN 978 94 61852 328 paperback

Ook verkrijgbaar als eBook.

1e druk november 2018

Omslagontwerp: Eric Jan van Dorp

Auteursfoto: Krystyna Henke

VanDorp Uitgevers / Uitgeverij Grenzenloos
Postbus 42
3956 ZR LEERSUM
info@vandorp.net

www.vandorp.net

Kijk voor meer boeken over Frankrijk op grenzenloos.nl

Copyright©2018 VanDorp Uitgevers (deze uitgave)

Copyright©2018 Caspar Visser ‘t Hooft

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd
in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en
schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Tien jaar geleden ben ik een website begonnen waarvoor ik zo om de veertien dagen een stukje schrijf. Nu zijn dat er in totaal meer dan tweehonderd. De website heet ‘Schrijver in Frankrijk’. De stukjes gaan over mijn ervaringen in Frankrijk. Ze hebben meestal de vorm van grappige anekdotes die het land en de Franse sfeer typeren. Ook zie ik Frankrijk graag in het licht van de geschiedenis. Ik vind het vooral leuk om allerlei banden tussen Frankrijk en Nederland te ontdekken, historisch, cultureel. Soms sta ik stil bij de actualiteit. Vijftig van deze stukjes zijn opgenomen in de bundel ‘Frankrijk in 50 fragmenten’ die in 2017 verscheen.

Dat was een greep. In deze nieuwe bundel zijn andere opgenomen, vooral nieuwe columns die ik na de publicatie van ‘Frankrijk in 50 fragmenten’ schreef.

Waarom de titel ‘Schrijver in Frankrijk’? Dat is omdat ik schrijver ben, auteur van vier uitgegeven romans, en omdat ik sinds meer dan een kwart eeuw in Frankrijk woon. Maar ik ben niet de enige ‘schrijver in Frankrijk’. Dat is waarom ik vanaf het begin ook aan andere schrijvers heb gevraagd aan de website mee te werken. Dit zijn schrijvers die net als ik een band hebben met Frankrijk. Maar liefst zo’n vijftig auteurs hebben hier positief op gereageerd. Bij sommigen ging het om een eenmalige inzending, van anderen ontving ik in de loop van de jaren meerdere stukjes. Voor mij was het altijd een waar genoegen ze op ‘Schrijver in Frankrijk’ te kunnen plaatsen. Ook enkele van deze stukjes zijn in deze bundel opgenomen: tien prachtige teksten (waaronder drie gedichten) - tien om het getal vijftig rond te krijgen. De auteurs zijn Anneloes Timmerije, Ariejan Korteweg, Bart van Loo, Ineke Holzhaus, Ingrid Vander Veken, Julia Fortuin, Nelleke Noordervliet, Paul Gellings, Peter Hagtingius, Renée Vonk en Willem van Toorn. Met een bonus van Nelleke Noordervliet, die dit jaar de prestigieuze Constantijn Huygensprijs ontving.

En zo reizen we van Frans Vlaanderen naar de Riviera, en van de Pyreneeën, via Le Puy en de Vercors naar de Franse Alpen. We bezoeken Parijs en Versailles, we rijden door de Berry, de Cevennen, de Provence, we maken omwegen via Uzès, via Carpentras. We maken ook reizen door de tijd, de Middeleeuwen, de tijd van de zonnekoning, van de Franse revolutie, van Napoleon. We komen veel Fransen tegen, maar ook een paar interessante Nederlanders. De stukjes zijn niet altijd even serieus, maar dat past bij Frankrijk. Is Frankrijk niet het land van de ‘joie de vivre’?

Dominus regnavit

We bevinden ons de in de kapel van het kasteel van Versailles. Nee, daarin bevonden we ons (verleden tijd) toen we bij de ingang onze kartonnen kaarten aan een statige dame overhandigden en we vervolgens op onze fauteuils met hoge rugleuningen plaats namen. Waar we ons nu bevinden? Ergens tussen hemel en aarde en tegelijk in een duizelingwekkende opwaartse beweging. De marmeren zuilen zijn als de spijlen waarlangs een lift ons naar boven tilt. De lift komt met een schok tot stilstand bij de rand waar de hoge muren in het koepeldak overgaan. Vanaf daar ga je niet meer recht naar boven, maar begin je te zweven en te kronkelen met opbollende wolken en krioelende serafijnen mee. Maar nog altijd de hoogte in - steeds hoger de hoogte in. Onderweg ontmoet je aartsvaders, matriarchen, profeten, apostelen... Ze zitten op wolken en ook zij kijken naar boven. Boven klaart de lucht. Wolken wijken, engelen wijken – waarvoor? Voor God, met een baard en met een geheven vinger. Het koor begint een nieuw motet – zwaar, donderend: Dominus regnavit, decorum indutus est...

Ik en die ik ben

Ik wil opstaan, weg. De God die hier, in deze kapel, in deze zoveelste hemel, in pracht en praal wordt vereerd, wat is hij anders dan de zichtbare voorstelling van onze eigen macht- en heerszucht? Idool aan wie wij Te Deums opdragen na brandschattingen en strooptochten in de Elzas en de Palts, na de herroeping van vreedzame edicten en de veroordeling van andersgelovigen tot ballingschap en galeistraf. Niet de God die weigert zich door ons te laten bepalen wie hij moet zijn, juist door zich aan ons te openbaren in wat gewoon menselijk is, zonder pracht en praal, mild, nederig, vernederd. Wie ik ben - ik, de God van Abraham, Isaac en Jacob? Wie ik ben? Ik ben die ik ben en die ik zijn zal. Ik sta niet op, loop niet weg. Ten eerste niet omdat dat onbeleefd zou zijn. En ten tweede niet vanwege drie Hebreeuwse lettertjes – drie Hebreeuwse lettertjes, in een driehoek, op het vergulde altaarstuk recht voor ons: ik ben die ik ben. Cherubijnen, serafijnen, engelen die op trompetten blazen en op schalmeien, alles warrelt de hoogte in, maar helemaal verloochenen konden ze het niet, het is altijd blijven staan in Bijbel en dogma: God is niet de bekroning van onze eigen lusten en zuchten. Hij bepaalt zelf wie hij is. Dominus regnavit. De bassen nemen het over van de alten en de tenoren. Alles dondert en stormt. En dan plotseling... stilte. Het suizen van een zachte koelte.

Drie letters

Die drie Hebreeuwse letters doen me onwillekeurig aan Joodse mensen en dingen denken. En tegelijkertijd komt mij deze associatie als bizar, weinig passend voor. Vreemd, ik kan me moeilijk iets verbeelden dat verder verwijderd is van het Joodse wezen – het Joodse wezen zoals ik me dat althans voorstel - dan deze barokke kapel, dan deze contrareformatorische hemelvaart. Goed, ik weet dat de synagogen vol glans en luister kunnen zijn (de synagoge van Versailles bijvoorbeeld), maar ik weet ook dat je op de wanden en plafonds ervan nergens afbeeldingen van engelen, van aartsvaders, profeten en koningen van Israël zult tegenkomen. ‘Gij zult geen gesneden beeld maken noch enige gestalte...’ En verder – tja, als ik aan het Jodendom denk, dan dringen zich spontaan drie leefwerelden aan mij op, die van het Praagse Joden-kerkhof, de golem en Kafka, die van de Oost-Europese ‘schtetls’ - het Jodendom van Martin Buber en van de chassiediem, van Elie Wiesel, Bashevis Singer, Chaim Potok en andere geliefde auteurs, en die van de Bijbelse landschappen en de goudgele gebouwen, die je, wanneer je door Israël toert, in het Oude Testament doen wanen. Wat deze leefwerelden voor mijn gevoel met elkaar gemeen hebben, is iets warms, iets waar kinderen zich thuis voelen, ook omdat het boordevol geheim zit... Iets wat in ieder geval niets te maken heeft met de hemelse triomforgieën boven mijn hoofd, met die opbollende witte wolken - als je aan het Jodendom denkt, dan denk je natuurlijk ook aan wolken die niet wit zijn.

Schandaal

Hoe vaak hebben hier, in deze kapel, bepruikte hofpredikers niet gezinspeeld op ‘le peuple déicide’ (‘het volk van de godsmoordenaars’)? Hoe vaak hebben hier prelaten het vers uit Mattheüs – ‘Zijn bloed kome over ons en onze kinderen’ – niet misbruikt om daarmee de verdrukking van Israël in de verstrooiing te legitimeren? Dreyfus, Vichy, Drancy - die zwarte wolken... Aan dit schandaal is eeuwenlang leugenachtig gebazel op kansels voorafgegaan. Christus werd in een triomferende heidense heros veranderd. Ja, al dit marmer en goud hier, al die wolken en engelen boven, het is niets anders dan één grote enscenering om ons te doen vergeten dat hij een mens was, een Jood, afkomstig uit een volk dat men zich had aangewend te verachten, een mens die vernederd werd en terechtgesteld.

Muziekavond in de Grand Trianon

Acht jaar geleden herdacht de Joodse gemeenschap van Versailles het honderdjarige bestaan van haar synagoge. Om dat te vieren hadden zij een muziekavond georganiseerd in de Grand Trianon. Ik was erbij. Een prachtevenement! Glinsterende lusters, spiegels, marmer en door goud omlijste tableaus, muziek door virtuozen uitgevoerd... Tijdens de toespraak haalde de voorzitter van de Joodse gemeenschap enkele historische feiten op. Hij begon zijn betoog met Lodewijk XVI die van de jacht terugkwam en die bij de achteringang van het park een stoet rouwende Joden met een opgebaarde dode langs zag komen. Hij vroeg hen waar ze heen gingen. Ze bleken mijlen ver te moeten lopen om hun familielid te begraven want in de christelijke begraafplaatsen werden ze niet toegelaten. De koning was met hun lot begaan en diezelfde middag nog gaf hij aan zijn minister de opdracht om in Versailles een begraafplaats speciaal voor Joden open te stellen. Dit was een paar jaar voor de revolutie. En ik denken: wat mooi! Wat mooi om hiermee de avond te beginnen! Niets over alle narigheden die het Joodse volk destijds ook in Frankrijk heeft moeten verduren, hoogstens een of twee kleine toespelingen. Nee, we beginnen met een mooie, menslievende daad van Lodewijk XVI. Ja, dit is elegant, dit is hoffelijk, dit past in deze hoofse omgeving, om hiermee te beginnen. Want echte hoofsheid, echte koninklijke hoffelijkheid is mild, barmhartig: drie letters.

Januari 2008

Clochemerle in Versailles

Wie Clochemerle niet kent, zal nooit iets van Frankrijk begrijpen. De Franse mentaliteit zal hem altijd een raadsel blijven, omdat hij niet door heeft dat er eigenlijk twee Frankrijken bestaan (‘les deux France’): het Frankrijk van de radicale republikeinen en het ‘oude Frankrijk’ van de rechtse katholieken. En nergens wordt dit zo scherp getekend als in de komische roman van Gabriel Chevallier ‘Clochemerle’. Toen het boek uitkwam, in 1934, lag heel Frankrijk dubbel van het lachen. Een overweldigend succes. Met als gevolg dat de naam Clochemerle (naam van een fictief dorp in de Beaujolais) tot een begrip werd. ‘C’est Clochemerle’ – wanneer een Fransman dat zegt, dan heeft hij het over een situatie van plaatselijk trammelant waarin de vertegenwoordigers van het ene Frankrijk met die van het andere overhoop liggen.

Urinoir

In Clochemerle begint de heibel met het voorstel van sommige gemeenteraadsleden om in een doodlopend steegje vlak achter de kerk een urinoir neer te zetten. Dit ontketent een hemel-rijzend protest bij de pastoor, de barones en het ‘goed katholieke’ deel van het dorp. Mochten de radicale republikeinen zich tot dusver nogal onverschillig hebben getoond, dit protest maakt van hen opeens fanatieke voorstanders van het openbare pisetablissement. Voor de dorpsonderwijzer en zijn geloofsgenoten een zoveelste gelegenheid om de pastoor en alles waar hij voor staat weer eens goed ‘op te vreten’ (‘bouffer le curé’). Het gedoe loopt natuurlijk uit de hand, wordt op hoger niveau uitgevochten. Hier de bisschop, daar de prefect. Het eindigt met een soort zalvend compromis. O ja, en geweldig zoals de rol van de burgemeester wordt beschreven! Zoals die het klaarspeelt om zowel de ene als de andere partij tevreden te stellen (dat heet ‘ménager le chèvre et le chou’)!

Koons

Versailles is kortgeleden in een Clochemerle veranderd. Het begon met de aankondiging van een popart tentoonstelling in het kasteel. Kunstwerken van de Andy Warhol-epigoon Jeff Koons: enorme zuurtjeskleurige Mickey Mousen en ballonachtige harten met strikjes eromheen. Wat een schok voor een bepaald deel van de bevolking van Versailles toen ze, aan het einde van de vakantie, van hun kasteeltjes en landhuizen in Bretagne en Normandië terugkwamen! Wat?! Die afgrijselijke kitsch in het paleis van onze Lodewijk?! De zonnekoning draait zich in zijn graf om! En als ze dan vernemen dat Koons destijds samenwerkte met de Cicciolina, de hoer die in het Italiaanse parlement terecht kwam: ‘Ah, Jésus-Marie!’ Anderen wrijven zich natuurlijk in hun handen om deze heilige verontwaardiging. Vooral de directeur van het museumkasteel en zijn trendy galeriehouders-maatjes uit Parijs. Is dat niet de rol van de kunst? Provoceren, de gevestigde orde op stang jagen? En dan de reacties van sommige vooraanstaande Versaillais in de krant! Links of rechts, ze vinden allemaal dat ‘Versailles en het kasteel met de tijd mee moeten gaan’. Dusdanig onderwerpen ze zich blijkbaar aan de moderne kunstlobby van de hoofdstad, die zijn nevelige en daarom des te klemmender dictatuur achter een masker van open en tolerant pan-expressionisme verbergt. Daar kan niemand tegenop. Wie van zijn standpunt een ideologie maakt, die heeft bij voorbaat gewonnen. De anderen is de bek gesnoerd. Toch vormen de anti-Koons mensen in Versailles een flinke groep. Vandaar dat de enige die zich wat genuanceerder uitspreekt de burgemeester is. Hij zegt dat hij ‘niet geschokt is, dat het om een interessante verbinding tussen oud en modern gaat, maar dat je je kunt afvragen of het herbergen van dergelijke exposities aan de prioritaire bestemming van het kasteel voldoet’...

Mooi – lelijk...

En niemand die met een woord over de kwaliteit van de kunstobjecten in kwestie rept. Niemand die zegt of hij ze mooi vindt of lelijk. Of gaat het daar niet om? Nee, natuurlijk gaat het daar niet om! Kunst is er niet om mooi te zijn. Stel je voor! Kunst is er zelfs niet om domweg knap ambachtelijk werk te zijn. Het gaat om het concept. Kunst is een geheel. Kunst is interactief. Kunst zit ‘m net zo goed in het zogenaamde ‘kunstobject’ zelf als in de reactie die het aanschouwen of beleven ervan teweeg brengt. Kunst is een totaalgebeuren. Wanneer ik zeg ‘gèt, wat lelijk’, dan ben ik in het kunstgebeuren inbegrepen, en als dan de kunstenaar en de trendy galeriehouders en de omstanders (omdat ze denken dat dat moet) om mijn reactie lachen, omdat ik door ‘gèt’ te zeggen mezelf blootgeef als een benepen ‘bourgeois’, typisch product van ‘het systeem’, dan hoort dat lachen ook bij de happening.

Marcel Duchamps

Het moment in de geschiedenis waarop deze onzin begon, is precies te dateren. En het ging ook daar om een... urinoir! Het urinoir dat Marcel Duchamps in 1917 in een vooraanstaande galerie in New York tentoonstelde. Goed, de ‘society of independent artists’ besloot na lang beraad het object niet als kunstwerk te beschouwen, maar de trend was gezet. We schrijven nu bijna honderd jaar later, en nog steeds is deze vorm van kunst alles wat de klok luidt. Nog nooit heeft een stijl zo lang geheerst als deze kleren-van-de-keizer-kul. Barok, rococo, empire, classicisme, academisme, Barbizon, impressionisme, expressionisme, fauvisme, kubisme, zelfs de Russische prolet-kult, het duurde nooit langer dan een paar decennia...

Geld...

Ach, dat er eens een knuppel in het hoederhok van Versailles wordt gegooid, vind ik zo kwalijk nog niet. Eigenlijk wel gek. Maar dan liever een andere knuppel. Er zijn er genoeg te vinden. Wat zo irritant is bij een bepaalde kliek van museumdirecteuren, galeriehouders en succesvolle artiesten, is hun pretentie van het aan de kaak stellen van vervreemdende burgermoralen en systemen, van het ‘verleggen van grenzen’, en daarmee van het bevrijden van menselijke potenties. En dat terwijl ze mettertijd een hermetisch gesloten, betonnen systeem zijn gaan vormen waarin sloten geld circuleert. Iemand als Jeff Koons gaat er prat op dat hij miljoenen en nog eens miljoenen aan zijn onbenullige concepten en zijn Mickey Mousen verdient.

September 2008