ABRAHAM

Trix van Bennekom

ABRAHAM

Kroniek van een politieke dynastie

Uitgeverij Village

Eerder verscheen van Trix van Bennekom:

De Tragiek van Bonaire (kroniek, 2012)

Abraham

Kroniek van een politieke dynastie

Trix van Bennekom

trixvanbennekom@gmail.com

Eerste druk april 2018

Omslagfoto: Julian A. Abraham, foto genomen rond 1907 op Curaçao.

Auteursfoto: Felicia Schütte Portrait - www.creativenvision.com

Uitgeverij Village,

een imprint van VanDorp Uitgevers

www.vandorp.net / info@vandorp.net

©2018 Trix van Bennekom

©2018 VanDorp Uitgevers

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Han

A politician is a man who thinks of the next election;
while a statesman thinks of the next generation.

James Freeman Clarke, 1870

Geschiedenis is niet wat er gebeurd is, geschiedenis is wat de mensen zich herinneren.

Jan Blokker, 2006

Voorwoord

New York, mei 2015. Een mooie zonnige voorjaarsdag in de stad die nooit slaapt. Ik ben er voor de eerste keer, met een missie. Op zoek naar sporen van Julian Abraham, een maronitisch-katholieke jongeman, die eind negentiende eeuw vanuit een bergdorpje in de Heilige Vallei in Libanon, in die tijd een deel van het Ottomaanse Rijk, op 25 mei 1896 in New York arriveerde. Vanaf het moment dat ik Julian Abraham in de registratie van Ellis Island ontdekte, wist ik dat ik het eiland in de Hudson met eigen ogen wilde zien. Hoe moet het geweest zijn om na een wekenlange trans-Atlantische reis, met honderden andere reizigers opeengepakt in het ruim van de Marsala, aan te komen in de haven van New York. Hoe was het om doodmoe, sjouwend met een plunjezak, van boord te stappen en links het imposante Vrijheidsbeeld te zien en rechts Manhattan. De Nieuwe Wereld.

De hele dag dwaal ik gefascineerd en soms met een brok in mijn keel door het hoge hol klinkende aankomstgebouw waar dagelijks duizenden landverhuizers hoorden of ze wel of niet werden toegelaten. Ik neem de steile treden van de lange trap waar artsen bovenaan bij de balustrade stonden om de niets vermoedende emigranten aan een eerste medische controle te onderwerpen. De strompelaars en amechtigen konden toelating vergeten, de Amerikaanse overheid zat niet te wachten op mensen die wellicht een financieel risico betekenden. Foto’s, films en audio-opnamen, ik kan er geen genoeg van krijgen. En ik ben niet de enige. Overal om me heen hoor ik trotse ouders hun kinderen vertellen over voorvaderen uit alle windstreken die op deze plek hun eerste voet op Amerikaanse bodem zetten. Met miljoenen kwamen Italianen, Ieren, Duitsers en Oost-Europese joden vanuit het oude continent naar de Nieuwe Wereld, de tienduizenden christelijke emigranten uit het Midden-Oosten die zich aan het einde van de negentiende eeuw vestigden waren slechts een druppel in de Amerikaanse melting pot.

De eerste Arabische emigranten arriveerden in de Verenigde Staten na de burgeroorlog van 1860 in Libanon waarbij vele christenen het leven lieten in een orgie van islamitisch geweld. Veranderde handelsstromen na de opening van het Suezkanaal stortte de regio in een economische malaise die leidde tot een tweede emigratiestroom. Op een enkele moslim na oosterse christenen, voornamelijk Maronieten, Julian Abraham was een van hen. In de administratie van de immigratiedienst werden zij als Syriërs geregistreerd. De nieuwkomers woonden in het zuiden van Manhattan aan Washington Street. De wijk Little Syria telde rond de eeuwwisseling ongeveer drieduizend inwoners. De buurt verdween in 1940 bij de aanleg van de Brooklyn-Battery Tunnel onder de East River, maar soms geeft de geschiedenis onverwacht één van haar geheimen prijs; in het puin van de torens van het World Trade Center, die op 11 september 2001 na een terroristische aanslag instortten, is een hoeksteen gevonden met een inscriptie van de Saint Joseph Maronite Church. De steen is nu tentoongesteld in een vitrine in de maronitische kathedraal Our Lady of Lebanon in Brooklyn.

In de kerk steek ik na een indrukwekkende Engels-Arabisch gesproken en gezongen mis een grote kaars op voor Julian Abraham, de zesentwintigjarige farmer die als Halil Ibrahim op Ellis Island aankwam en enkele uren later als Julian Abraham op Manhattan zijn eerste schreden zette in het land van de onbegrensde mogelijkheden. De douane op Ellis Island gaf de exotische mannen en vrouwen uit de Levant met hun onuitsprekelijke Arabische namen meteen bij aankomst een nieuwe naam om hun kansen op werk en succes te vergroten. Die naamsverandering zou vele jaren later voor hun nazaten een vaak onoverkomelijke hindernis vormen op zoek naar hun genealogische wortels.

Julian Abraham zag in 1870 in Serhel in Monte Libanon het levenslicht en overleed in 1931 op Bonaire. Hij was de vader van Julio Abraham (1909-1960) en de grootvader van Toon (1936) en Jopie (1948) Abraham. Julio en zijn twee zonen waren Bonairiaanse politici die tussen 1949 en 2010 hun sporen in de politiek van de Nederlandse Antillen verdienden en ooggetuigen waren bij belangrijke momenten in de gemeenschappelijke geschiedenis met Nederland. De politieke dynastie omspant de periode van de eerste parlementaire verkiezingen in de kolonie in 1949 tot aan het staatkundig einde in 2010 van het land dat bij de dekolonisatie in 1954 ontstond. Drie legendarische politici. De Man van het volk, de Zakenman-politicus en de Revolutionair.

Het idee voor een boek ontstond toen in 2009 bij de feestelijke viering van de Dag van Bonaire een stokoude magere man met een scherpe blik vanuit het publiek naar voren werd geroepen om tot ereburger te worden benoemd vanwege zijn verdiensten op muzikaal gebied. Popo Ricardo. Terwijl de laureaat in zijn witte pak met ferme tred naar het podium liep waar de gezaghebber hem zou toespreken, weerklonk zijn stem door de luidsprekers. Een van zijn bekendste vertolkingen: het lied dat Boeis Haile componeerde als hommage aan Julio Abraham, de politicus die in 1960 op het hoogtepunt van zijn carrière tragisch verongelukte. Het is bijna vijftig jaar later, maar overal om me heen zie ik oude mensen met tranen in hun ogen het lied meezingen. Op dat moment besloot ik dat ik op een dag meer over Julio Abraham wilde weten. Ik kende hem van verhalen, maar wat was zijn achtergrond, waarom was hij zo geliefd geweest dat mensen die hem van vroeger kenden nog zo ontroerd raakten?

In Nederland worden vaak biografieën geschreven over bekende politici, op de Antillen nauwelijks. In 2014 trok ik de stoute schoenen aan en richtte een verzoek aan Jopie Abraham, de flamboyante visionaire politicus die ik als journalist goed had leren kennen en die na een lange politieke carrière in 2010 met pensioen was gegaan. Of hij en zijn familie wilden meewerken aan een biografie over de politieke dynastie waarbij ik de persoonlijke geschiedenis van de hoofdpersonen wilde vertellen tegen de achtergrond van de tijd waarin hun politieke levens zich afspeelden. Een historische invalshoek. Ik vroeg de vrijheid om alle vragen te mogen stellen, over goede en slechte tijden, alles wilde ik weten. Geen biografie in opdracht, maar een onafhankelijk verhaal. De familie schonk mij hun vertrouwen waar ik hen zeer erkentelijk voor ben. Maar onverwacht bleek ik ook iets te kunnen teruggeven: de geschiedenis van de emigrant Julian Abraham.

De zoektocht naar hun grootvader begon op het moment dat ik vroeg waar de familie oorspronkelijk vandaan kwam. Wie was de vader van Julio Abraham, hoe was hij ooit op de Antillen terecht gekomen, waren zijn kinderen door hun Arabische afkomst beïnvloed? Niemand kende het antwoord. Het enige spoor was het trouwboekje van Julian Abraham waardoor ik wist waar zijn wieg stond en wie zijn ouders waren. Er was één foto van Julian en van zijn Curaçaose echtgenote Clarita. Meer was er niet aan documenten. Wel waren er tal van verhalen over hun mislukte huwelijk. Dankzij speurwerk in het Nationaal Archief op Curaçao en met hulp van een gepensioneerde antropologe uit Coro in Venezuela, waar Julian enkele jaren gewoond bleek te hebben, lukte het zijn leven in Coro en op Curaçao in kaart te brengen. Maar nog steeds wist ik niet hoe hij daar was gekomen.

Veel christelijke Libanezen die eind negentiende en begin twintigste eeuw naar Noord- en Zuid-Amerika trokken, bleken uitzonderlijk succesvol in zaken en hun nakomelingen maakten opvallend vaak politieke carrières. Voor jongere generaties, nieuwsgierig naar de wortels van hun familie, is het vaak lastig die te achterhalen omdat de oorspronkelijke Arabische namen bij emigratie verloren zijn gegaan. De naam Abraham was op internet een nauwelijks bruikbare zoekterm, van de aartsvader van christenen, joden en moslims tot Abraham Lincoln. Wel werd al snel duidelijk dat Abraham waarschijnlijk Ibrahim was. De sleutel tot de voornaam Julian was een artikel over Carlos Slim, de bekende Mexicaanse zakenman die enkele jaren als rijkste man ter wereld gold. Slim bleek de zoon van de maronitisch-katholieke Libanese emigrant Julian Slim, die als Khalil Salim in Mexico was beland. Een doorbraak. Het archief van Ellis Island, waar de autoriteiten tussen de opening in 1892 en de sluiting in 1954 twaalf miljoen emigranten registreerden, is gedigitaliseerd en een onschatbare bron van informatie. Ik zal nooit het gevoel van opwinding vergeten dat zich van mij meester maakte toen de enige emigrant die aan alle criteria voldeed op het scherm van mijn laptop verscheen. Twee jaar na zijn aankomst in New York trof ik Julian Abraham opnieuw aan, nu als passagier van het stoomschip Prins Willem IV van de Koninklijke West-Indische Maildienst, waarmee hij van New York naar Curaçao voer, op doorreis naar Coro. Voor de kleinkinderen Abraham waren de lotgevallen van hun onbekende grootvader een emotionele gewaarwording die niet alleen licht wierp op de jonge jaren van hun vader Julio maar ook op hun eigen afkomst. Voor mij was duidelijk dat het verhaal van de drie politici niet compleet zou zijn zonder de intrigerende geschiedenis van de Libanese emigrant die in 1931 in een anoniem zandgraf op het kerkhof van Bonaire zijn laatste rustplaats vond.

DE EMIGRANT

1. Monte Libanon

De Heilige Vallei in het noorden van Libanon. Een diep kilometerslang ravijn met steile rotswanden, doorsneden door de Kadisha Rivier die ten oosten van Ehden in een grot ontspringt. De Grand Canyon van het Midden-Oosten. Dertig kilometer naar het westen vermengt het heldere water van de rivier zich bij havenstad Tripoli met het zout van de Middellandse Zee. Boven de vallei, op tweeduizend meter hoogte, ligt het Bos van de Ceders van God, slechts enkele honderden majestueuze bomen zijn overgebleven van de wouden waarmee de bergketen van de Libanon in de oudheid was bedekt. De metersdikke stammen waren ooit het kostbaarste bouwmateriaal ter wereld, koning Salomo gebruikte het cederhout om in Jeruzalem zijn beroemde tempel te bouwen.

Meer dan duizend jaar bood de Heilige Vallei bescherming aan een vroegchristelijke geloofsgemeenschap, de Maronieten. De maronitische kerk, een van de grootste oosters-katholieke kerken, gaat terug op een geloofsgemeenschap rondom een klooster aan de rivier de Orontes, gesticht door volgelingen van de Syrische monnik Sint Maron. In de vierde eeuw was de later als kluizenaar levende Maron al bekend als voorstander van de katholieke leer. Toen de islamitische Arabieren het woongebied van de Maronieten in het vlakke westen van Syrië veroverden, zochten de christenen uit vrees voor vervolging een veilig heenkomen in de hoge bergen van de Libanon.

Het religieuze isolement van de Maronieten werd doorbroken toen de Kruisvaarders, op weg om Jeruzalem op de Arabieren te heroveren, in aanraking kwamen met de bergbewoners die hetzelfde christelijke geloof bleken te belijden. Een voor beide partijen vruchtbare ontmoeting. Tijdens het zeven jaar durende Beleg van Tripoli vochten de Maronieten zij aan zij met de Kruisvaarders en in 1182 bevestigden zij hun verbondenheid met de Kerk van Rome. In ruil voor hun trouw aan de paus kregen de Maronieten een autonome status binnen de katholieke kerk met een eigen hiërarchie en liturgie, maar zonder celibaat. In de Heilige Vallei zetelden eeuwenlang de maronitische patriarchen, in grotten en kloosters woonden honderden monniken, daaromheen lagen dorpen. Een onherbergzame omgeving.

Met de ijzeren volharding en religieuze toewijding van mensen die weten dat zij hun geloof alleen op deze plek ter wereld kunnen beleven, wisten de Maronieten in de loop der eeuwen de steile hoge berghellingen te bedwingen. In de wintermaanden was de Libanon bedekt met een dik pak sneeuw. Maar wanneer in het voorjaar de dooi inzette pakten de mannen hun gereedschap weer op. Generatie na generatie hakten de Maronieten het gesteente uit totdat er vlakke randen ontstonden, terrassen, steeds hoger op de rotswand. Daarna begon in de lager gelegen delen de zoektocht naar vruchtbare aarde om de bodem mee te bedekken, muilezels brachten zakken vol over de hellingen.

De grijze bergflanken kleurden in de zomer oranje van de sinaasappels en geelrood van de perziken. In de vallei hing de prikkelende geur van de bloesem van citroenbomen. Met het blad van de moerbeiboom werden zijderupsen gekweekt. Water was er in overvloed, het geluid van watervallen en ruisende bergbeekjes weerkaatste tussen de rotswanden. Olijven, vijgen, abrikozen, graan, alles wat een huishouden nodig had verbouwden de Maronieten zelf. De mannen hielden schapen en paarden en dreven handel met wat het dorp zelf niet nodig had. Ver reizen was niet nodig. De Maronieten woonden dan wel in de meest ruige bergen van de Libanon, maar op een uitermate strategische locatie: het gebied tussen Aleppo, Damascus en Beiroet was het eindpunt van de legendarische Zijderoute die in China begon. De geloofsgemeenschap floreerde en verspreidde zich in de loop der tijd over heel Monte Libanon, het noordelijke deel bleef het christelijke heartland.

In het thuisland van de Maronitische kerk stond in 1870 de wieg van Julian Antonio Abraham, in zijn trouwboekje liet hij zevenendertig jaar later op Curaçao noteren dat hij werd geboren in Serhel, Monte Libanon. Een schilderachtig dorpje met een paar honderd inwoners in het westen van de Heilige Vallei. Zoon van Antonio Abraham en Milena Mansur. Zijn moeder was afkomstig uit het dorp, zijn vader was in 1860 vanuit het zuiden van Libanon naar Serhel gekomen. Abraham was een van de dorpelingen die paard en wagen had; met passagiers en goederen trok hij over de in de rotsen uitgehakte paden naar plaatsen in de buurt. Soms was hij langer weg. Dan ging hij met andere mannen in een karavaan van hobbelende karren langs de rivier naar de haven van Tripoli, hun lading bestond uit manden met fruit, noten en kostbare ruwe zijde. Op de terugweg laadden zij hun wagens vol met spullen die Franse schepen in de haven hadden afgeleverd. Toen Julian wat ouder was, nam zijn vader hem weleens mee. Vanuit de hoogte keken ze over de kilometers brede vruchtbare Bekaa Vallei naar de bergen van de Anti-Libanon, een andere keer over de kustvlakte naar de in de verte flonkerende Middellandse Zee. De wereld was groter dan de Heilige Vallei.

Julian Abraham werd geboren in een periode dat de wereld razendsnel veranderde. Ook in Monte Libanon. Tot dan hadden zijn voorouders in veilige afzondering hun traditionele levenswijze behouden. Monte Libanon was een, door zijn ontoegankelijkheid, betrekkelijk autonome regio in Syrië, dat op zijn beurt een provincie was in het Ottomaanse Rijk. Vanuit Constantinopel, het latere Istanbul, bestuurden de opvolgers van de Turkse sultan Osman een islamitisch rijk dat zich in zijn hoogtijdagen uitstrekte over drie continenten: van de Krim tot Egypte en van de Balkan tot Irak. De Ottomanen wierpen zich op als hoeders van de orthodoxe soennitische islam.

Terwijl in Europa de denkbeelden van de Verlichting en de stoommachines van de industriële revolutie nieuwe werelden openden, raakte het Ottomaanse Rijk in de negentiende eeuw economisch, bestuurlijk en militair in verval. De religieuze en etnische lappendeken waaruit het rijk bestond begon scheuren te vertonen, nationalistische bewegingen kwamen op. De Turkse sultans deden een ultieme poging het Ottomaanse Rijk te redden door het naar Europees model te hervormen en lieten toe dat met name Engeland, Frankrijk en Rusland zich met het bestuur gingen bemoeien. De rivaliserende koloniale grootmachten Engeland en Frankrijk wierpen zich op als beschermers van religieuze minderheden; het katholieke Frankrijk bekommerde zich om de christenen, Engeland richtte zich op islamitische minderheden.

De Franse belangstelling voor de christenen in Monte Libanon werd niet alleen ingegeven door idealisme, zeker zo belangrijk waren economische motieven. In het begin van de negentiende eeuw waren Franse handelaren, op zoek naar grondstoffen voor de zijde-industrie in Lyon, terecht gekomen in de valleien van Monte Libanon en onder de indruk geraakt van de uitmuntende kwaliteit van de gekweekte zijde. Misschien kwam het door de kwaliteit van het zuivere bronwater of de samenstelling van de grond, maar het leek wel alsof de zijderupsen nergens met zoveel smaak van de bladeren van de moerbeiboom aten als juist hier. Het drie centimeter lange beestje zou het leven van de Maronieten voorgoed veranderen. In plaats van rupsen te kweken voor eigen gebruik en handel, kweekten de Libanezen voortaan voor de Franse industrie, in 1841 bouwde een Franse handelaar de eerste fabriek om zijde te spinnen. De echte bloei kwam in 1849 toen een ziekte de zijderupsen in het dal van de Rhône doodde en de productie dramatisch terugviel. De beroemde scheikundige en bioloog Louis Pasteur stelde na lang onderzoek vast dat een microbe de boosdoener was. Bij gebrek aan eigen kweek waren de Fransen bereid veel geld te betalen voor niet besmette cocons en ruwe zijde. Zo ontstond een ware silk rush in Monte Libanon. Iedereen raakte in de ban van het gouden gewas waarmee veel geld was te verdienen. Op tachtig procent van de landbouwgrond stonden witte moerbeibomen, de grote eivormige bladeren vormen het enige voedsel dat de zijderups wil eten. Overal in de bergen verschenen zijdefabrieken, grote stenen rechthoeken in het landschap. Gezinnen staken zich massaal in de schulden om moerbeibomen en zijderupseitjes te kopen.

Bijna iedere familie had in huis ten minste één donkere kamer waar in het voorjaar en de zomer zijderupsen werden gekweekt, een taak voor vrouwen en kinderen. Een precisiewerk dat veel tijd kostte. Bijgelicht door kaarsen hielpen Julian en zijn jongere broer George hun moeder Milena met het eten geven aan de beestjes. Begin mei werd een vuurtje gestookt in de donkere kamer, net zo lang totdat de eitjes, zo groot als een speldenknop, opengingen. De larven werden uitgespreid op grote houten bladen en een maand lang gevoerd met verse bladeren van de moerbeiboom. Eerst moesten de bladeren zo klein mogelijk worden gesneden, na zestien dagen begonnen de rupsen hele bladeren te eten. Dag en nacht.

Het belangrijkste moment brak na een maand aan wanneer de rups zich in een zijdedraad wikkelde en verpopte, de draad zou breken wanneer de pop in de cocon het stadium van vlinder zou bereiken. De cocons werden verzameld waarna vader Antonio de manden naar de zijdefabriek bracht. Daar werden de cocons in kokend water gedompeld, pas na drie maanden drogen kon het omhulsel voorzichtig worden afgewikkeld, één cocon leverde zeshonderd meter zijdedraad. Vrouwen sponnen de flinterdunne glanzende draden tot een garen waarmee geweven kon worden, voor één kilo ruwe zijde waren vijfduizend cocons nodig. Een kostbaar weefsel.

De zijderups zorgde ervoor dat Monte Libanon werd meegezogen in het kapitalistische systeem dat in de negentiende eeuw in de wereld tot ontwikkeling kwam. Koloniale machten zochten niet alleen grondstoffen maar ook afzetmarkten voor hun goederen die dankzij de stoommachines voor het eerst in massa werden geproduceerd. Met het geld dat de zijde opbracht konden de bergbewoners op de markten in Tripoli en Beiroet Franse spullen kopen die het moderne leven symboliseerden: westerse kleding, meubels, horloges en luxeproducten als koffie, suiker en rijst. De florerende zijde-industrie zorgde voor een revolutie op het platteland en in de economie. Sommige mensen werden rijk en de positie van vrouwen, die in de Libanese dorpstraditie weinig te zeggen hadden, verbeterde. Maar de aanraking met West-Europa zou de Maronieten eveneens blootstellen aan datgene wat zij altijd het meest hadden gevreesd: vervolging omwille van hun geloof. Ook de familie van Antonio Abraham zou erdoor worden getroffen.

De Maronieten waren niet de enige religieuze groepering die beschutting had gezocht in de bergen van de Libanon. Ook de Druzen werden onderdrukt en hadden hun heil gezocht in het zuiden waar de bergen minder hoog zijn en in de Bekaa Vallei. De mysterieuze geloofsgemeenschap, een afsplitsing binnen de sjiitische islam, was niet alleen afvallig in de ogen van de sjiieten, maar ook voor de soennitische Turkse heersers. Om te overleven in een vijandige omgeving gedroegen de Druzen zich als ware kameleons; beleden hun geloof in stilte en namen de kleur aan van hun religieuze omgeving, buitenshuis kon men hen aanzien voor een soenniet of sjiiet. Een Druze werd je bij geboorte, niet door bekering.

Oorspronkelijk bevolkten de Maronieten de noordelijke districten van Monte Libanon, de zuidelijke districten waren in handen van de Druzen. Dat patroon veranderde in de loop der tijd omdat er niet voldoende Druzen waren om hun land te bebouwen. Maronieten trokken naar het zuiden en stichtten stadjes en dorpen in het druzische gebied. Ook andere christelijke minderheden die zich bedreigd voelden onder het Turkse bewind, zoals Grieks-orthodoxen en Syrisch-katholieken, zochten daar hun toevlucht.

Nadat Maronieten en Druzen zevenhonderd jaar vreedzaam naast elkaar hadden geleefd, kwamen ze in de negentiende eeuw met elkaar in conflict. Speelbal in het machtsspel van koloniale grootmachten die elkaar aftroefden om territoriale en economische invloed in het Midden-Oosten te krijgen. Het voorspel ving aan in 1833 toen de opstandige Egyptische generaal Ibrahim Pasja de macht verwierf in Syrië. De generaal voerde tijdens zijn bewind hervormingen door zoals de gevreesde dienstplicht voor druzische mannen die zich daar fel tegen verzetten. Maronitische en druzische leiders tekenden in 1840 in een klooster ten noorden van Beiroet een overeenkomst waarin zij beloofden zich in te zetten om de overheersing door Ibrahim Pasja te beëindigen. Al snel na ondertekening ontstonden problemen tussen de wapenbroeders over inzet en loyaliteit. Een door een Maroniet doodgeschoten ‘druzische patrijs’ was de casus belli voor een gevecht waarbij aan beide kanten doden waren te betreuren. Dit was het moment waarop de Europese grootmachten zich met de interne aangelegenheden van Monte Libanon gingen bemoeien. De Maronieten kregen steun van de Fransen, de Druzen van de Engelsen én van de Turken die vastbesloten waren Syrië opnieuw onder Ottomaans gezag te brengen. Europese consuls in Beiroet hadden hun handen vol de strijdende partijen uit elkaar te houden. Nadat een gecombineerde Engelse, Turkse en Oostenrijkse vloot voor de kust van Libanon verscheen, werd Ibrahim Pasja gedwongen afstand te doen van Syrië. Een jaar later besloot het Ottomaanse gezag, op voorstel van de Europese landen, de vechtenden territoriaal te scheiden. De tachtig kilometer lange hoofdweg tussen Beiroet en Damascus werd als scheidslijn aangewezen. Het noorden werd het domein van de Maronieten, het zuiden van de Druzen. Wat niet werd opgelost was de aanwezigheid van de vele christelijke inwoners in het zuidelijke berggebied en de Bekaa Vallei.

De verdeling van Monte Libanon in twee gebieden bleek niet te werken. Op de achtergrond speelde een belangrijke rol dat Engeland en Frankrijk de onderlinge animositeit tussen Druzen en Maronieten aanwakkerden. Zo beschreef de in Mount Lebanon woonachtige Engelse kolonel en diplomaat Charles Henry Churchill hoe de christenen in zijn ogen de neiging hadden gebeurtenissen te overdrijven om daarmee ingrijpen van de Fransen uit te lokken. Twintig jaar lang laaiden de onlusten in het onrustige zuiden regelmatig op, met dodelijke slachtoffers en platgebrande dorpen tot gevolg. Over en weer vielen beide kampen elkaar aan, in het district Chouf ging de bisschop de strijders voor met hooggeheven kruis.

In 1860 mondden de jarenlange schermutselingen uit in een burgeroorlog die eind mei begon. Een grote groep gewapende christenen uit Zahle viel het dorp Ain Dara aan dat door honderden Druzen werd verdedigd. Ondanks hun numerieke meerderheid moesten de christenen na een dag van gevechten de aftocht blazen. Voor de Druzen was de aanval en de daaropvolgende overwinning aanleiding voorgoed met de Maronieten en andere christenen af te rekenen. In een orgie van geweld trokken zij in de weken daarna door het zuiden, daarbij soms geholpen door de Turken die, in plaats van tussenbeide te komen en de christenen de gevraagde bescherming te bieden, op belangrijke momenten achteroverleunden. Of juist meededen aan het moorden en plunderen.

Half juni was Zahle aan de beurt, een stad met tienduizend christelijke inwoners waar in de voorgaande weken veel ontheemden hun toevlucht hadden gezocht. Een islamitisch leger, een gelegenheidscoalitie van Druzen, Koerden en andere soennitische en sjiitische groeperingen, achtduizend man sterk, belegerde de stad. Het Turkse regiment ter plaatse steunde de belegeraars. Een paar keer probeerden de inwoners met een uitval tevergeefs een doorbraak te forceren, de islamitische strijders keerden triomfantelijk terug met tientallen christelijke hoofden op speren. Enkele dagen later namen de Druzen Zahle in, alle mannen die niet op tijd konden vluchten werden om het leven gebracht. De jacht op christenen sloeg ook over naar het nabijgelegen Damascus waar duizenden christenen werden vermoord, onder hen de Nederlandse en de Amerikaanse consul.

In augustus kwam er een einde aan de burgeroorlog toen Frankrijk een vloot met een interventiemacht van zevenduizend man naar Beiroet stuurde en de orde herstelde. Een jaar later bereikten de Europese landen overeenstemming met het Ottomaanse bewind in Istanbul over een nieuwe staatkundige structuur. Naast de bestaande provincies, vilayets, en sub-provincies, sanjaks, werd in 1861 de mutasarrifate Monte Libanon gecreëerd. Een door Maronieten gedomineerd autonoom gebied waar aan het hoofd een christen diende te staan, maar die niet uit Libanon afkomstig mocht zijn: de eerste gouverneur was een Armeense katholiek uit Istanbul. In dit Monte Libanon werd Julian Abraham in 1870 geboren.

Het is niet bekend hoeveel christenen tijdens de twee maanden durende strijd zijn omgekomen, cijfers varieerden tussen de tien- en twintigduizend doden. De Engelse pers schreef indertijd over de verliezen aan christelijke kant dat vijfduizend vrouwen weduwe en zestienduizend kinderen wees waren geworden, honderden dorpen, kerken, scholen en kloosters werden verwoest. Honderdduizend mensen sloegen op de vlucht; naar Beiroet waar Europese consuls bescherming boden en naar het veilige noorden van Monte Libanon, dat werd beschermd door een leger van vijftienduizend Maronieten.

Een van de ontheemden was Antonio Abraham, die ooggetuige was geweest van de gruwelijkheden in het zuiden. Zonder familie vluchtte hij naar de Heilige Vallei, naar Serhel. Nooit zou hij over wat hij had gezien en meegemaakt met zijn kinderen kunnen praten, de herinneringen waren te pijnlijk. Pas later vertelde moeder Milena wat de reden was dat ze aan vaderszijde geen directe familie hadden. Op Julian maakte het wrede lot van zijn vader en zijn familie zoveel indruk dat hij vele jaren later, in een ander deel van de wereld, zijn zoon Julio zou verbieden met een islamitische leeftijdgenoot zelfs maar te praten. ‘Dat soort mensen heeft onze familie vermoord’.

Na de burgeroorlog bloeide de zijde-industrie als nooit tevoren. Behalve een zekere materiële welvaart kwamen de bergbewoners dankzij de Franse geestelijkheid in aanraking met onderwijs en gezondheidszorg. De katholieke kerk beschouwde Libanon als een waardevolle christelijke enclave in een islamitische wereld; een vesting van waaruit de moslims bekeerd konden worden. Maar eerst moest de verheffing van de christelijke bevolking zelf ter hand worden genomen. Na 1860 stichtten Franse Jezuïeten in bergdorpen scholen en namen het onderwijs aan de nauwelijks geschoolde bevolking ter hand. Engels kon worden geleerd bij Amerikaanse protestantse missionarissen, die eveneens scholen en het Syrische Protestantse College oprichtten, de huidige Amerikaanse Universiteit van Beiroet. Op hun beurt waren de Jezuïeten grondleggers van de Sint Joseph Universiteit. De zendelingen onderwezen de Arabisch sprekende Maronieten het Latijnse schrift; ook Julian, die tien jaar na de burgeroorlog het levenslicht zag, kreeg les van hen. Aan de handtekening die hij later onder aktes zou zetten is te zien dat hij het Latijnse schrift beheerste.

De uitbundige voorspoed zou niet lang duren. De opening in 1869 van het Suezkanaal zou de wereldhandel ingrijpend veranderen. De directe doorsteek vanuit de Indische Oceaan via de nieuwe waterweg naar de Middellandse Zee, in plaats van omvaren via het Afrikaanse continent, beperkte de vaartijd voor schepen onderweg uit China en Zuidoost-Azië enorm. Stoomschepen werden sneller en goedkoper. Voor Libanon waren de gevolgen rampzalig.

De Franse zijdefabrieken konden de ruwe zijde nu goedkoper uit China halen. Het immense land had een traditie in het kweken van zijde die terugging tot de oudheid en had dat monopolie altijd zorgvuldig bewaakt. Pas nadat in de vijfde eeuw na Christus twee monniken wandelstokken vol met zijderups-eitjes langs de Zijderoute uit China hadden gesmokkeld, begon men in Zuid-Europa en het Midden-Oosten met het kweken van zijde. Dankzij het Suezkanaal was China terug op het toneel en garandeerde de Europese afnemers een grote en constante aanvoer. Binnen een paar jaar kwam al zeven keer zoveel zijde uit Azië als uit het Midden-Oosten.

De wereldhandelsprijzen daalden en de productie van zijde in Libanon stortte in. Veel boeren hadden leningen afgesloten om moerbeibomen en eitjes te kopen en kwamen in financiële problemen, sommige mannen probeerden met seizoensarbeid in Aleppo nog wat bij te verdienen. Toen ook de Ottomaanse heersers hogere belastingen gingen opleggen werd de situatie voor veel bergbewoners ondraaglijk. Ze hadden, al was het slechts een korte periode, kennisgemaakt met een ander leven, konden modieuze kleren kopen en zich een modern huis veroorloven. De missionarissen hadden ziekenhuizen gebouwd, het onderwijs had hun wereld groter gemaakt. In de straten van Beiroet klonk behalve Arabisch ook Frans en Engels.

Dat leven wilden de Maronieten niet opgeven en zochten een uitweg. Maar waar naartoe? Het antwoord gaven de Amerikaanse missionarissen die vertelden over hun thuisland waar iedereen welkom was en niemand bang hoefde te zijn voor religieuze vervolging, verhalen waar de gevluchte christenen ademloos naar luisterden. De burgeroorlog had de aanzet gegeven tot de vroegste emigratie naar de Verenigde Staten, de honderden christelijke Libanezen die vertrokken zouden de eerste Arabisch-Amerikaanse inwoners worden. Na de Wereldtentoonstelling in 1876 in Philadelphia, met de primeur van een Arabische delegatie, kwam de emigratie pas goed op gang. De uitverkoren deelnemers kwamen bij terugkeer in hun dorpen woorden te kort om te beschrijven hoe geweldig het bestaan aan de overzijde van de oceaan was. Het land van de onbegrensde mogelijkheden waar werk was voor iedereen en waar sommige Libanese emigranten met succes een nieuw bestaan hadden opgebouwd. Toen de zijde-zeepbel uit elkaar spatte wisten de Libanezen dan ook waar ze naar toe wilden: Amerika.

2. Het beloofde land

Iedereen wilde naar Amerika. Vanaf 1880 kwam de nieuwe stroom emigranten vanuit Libanon aanvankelijk aarzelend op gang, maar de enthousiaste brieven die de pioniers schreven en het geld dat ze naar huis stuurden waren het levende bewijs dat het loonde de lange reis naar de Nieuwe Wereld te maken. Het waren vooral de fellahin, de boeren, die emigreerden. Sommige emigranten keerden na een paar jaar terug met in geldriemen en buidels de gouden en zilveren dollars die ze hadden verdiend, genoeg om hun familie enkele jaren te onderhouden. Kwam de bodem van de kruik met geld in zicht, dan aarzelden ze niet en vertrokken voor een nieuwe ronde. Maar voor de meeste emigranten was het leven in Amerika zo veelbelovend dat ze passage boekten voor hun achtergebleven familieleden en voorgoed in hun nieuwe vaderland bleven. Emigreren werd big business.

De haven van Beiroet werd in 1894 beter toegankelijk voor stoomschepen en op de kades verschenen kantoren met agenten van rederijen. Kranten plaatsten schema’s van aankomsten en afvaarten. Ronselaars trokken de bergen in om dorpelingen over te halen te vertrekken. Geen geld? Geen probleem, we bieden een lening aan die u kunt terugbetalen met toekomstige verdiensten. In alle grote steden die de emigranten onderweg aandeden waren Libanezen die hen opvingen; in Marseille regelden zij de treinreis naar Parijs en daarna door naar Le Havre of Cherbourg waar de grote trans-Atlantische rederijen kantoor hielden.

Maar Amirka bleek geografisch groter dan de Verenigde Staten. In een poging de ongebreidelde stroom emigranten uit voornamelijk Europa te reguleren, hadden de Amerikaanse autoriteiten in 1892 in New York op Ellis Island een toegangspoort opgericht. Passagiers die welgesteld genoeg waren om de reis in een eerste of tweede klasse scheepshut te maken werden ongemoeid gelaten, die werden geacht over voldoende middelen te beschikken om in hun toekomstige onderhoud te voorzien. Maar het merendeel van de vreemdelingen was arm en moest de hindernis van Ellis Island nemen. Berucht was de medische keuring. Gemiddeld twee procent kwam daar niet doorheen en werd teruggestuurd, op kosten van de rederij. Om die reden zagen Libanezen al snel ook Canada en Mexico als Amirka, maar vooral Brazilië en Argentinië waar emigranten zich zonder enige beperking mochten vestigen.

Tussen 1880 en 1900 maakten jaarlijks gemiddeld drieduizend Libanezen de oversteek, daarna ging het steeds harder. In de loop van het eerste decennium van de nieuwe eeuw waren economische motieven ook niet meer de enige reden om te vertrekken. In 1908 pleegden de Jonge Turken, een groep Turkse officieren die ontevreden waren over het afkalven van het Ottomaanse Rijk, een staatsgreep. Een van de maatregelen die zij namen was de invoering van de verplichte dienstplicht voor alle mannen tussen de 20 en 45 jaar ongeacht religie. Voor het eerst werden ook christelijke mannen in het Rijk onder de wapenen geroepen; het vooruitzicht te moeten dienen in het gehate Ottomaanse leger deed velen besluiten Libanon al dan niet clandestien, zonder Turks paspoort, te verlaten en een nieuw bestaan op het Amerikaanse continent op te bouwen. Uiteindelijk emigreerde tussen 1860 en 1914 naar schatting bijna de helft van de bevolking van Libanon.

In de zomer van 1895 besloot ook Julian Abraham zijn geluk in het beloofde land te beproeven. Enthousiast gemaakt door verhalen van streekgenoten die in Amerika waren geweest, besloot hij samen met zijn broer George de grote oversteek te maken. Ze waren arme boeren, zonder geld, maar dat werd opgelost met een lening. Op muilezels trokken de jonge mannen vanuit de Heilige Vallei over passen en door valleien en bereikten na 120 kilometer het kosmopolitische Beiroet. Daar boekten ze een enkele reis Marseille, wierpen vanaf zee een laatste blik op de imposante steile bergen van de Libanon en daalden af naar het ruim waar ze zich installeerden voor de reis langs verschillende havens aan de Middellandse Zee.

Na Marseille bleven de broers wat langer in Parijs waar ze kennismaakten met handelaren die aan Libanezen in Amerika spullen verkochten, zakelijke contacten die later wellicht van pas konden komen. Gewend aan een leven in de bergen van de Libanon, was Parijs een cultuurschok, de jongemannen vergaapten zich aan de spectaculaire Eiffeltoren die als het pronkstuk van de Wereldtentoonstelling van 1889 was gebouwd. Julian en zijn broer boekten in Le Havre bij de Union Line een enkele reis New York en scheepten met tientallen landgenoten op 11 mei 1896 in aan boord van de Marsala. Een bijna honderd meter lang schip met drie masten en een schoorsteen. Maar niet nadat de emigranten-in-spé waren onderworpen aan een laatste medische keuring, de rederij zat niet te wachten op niet-betalende retourpassagiers. Le Havre was de laatste haven vóór de Atlantische oversteek en voor hier opstappende reizigers was het dringen geblazen om nog een fatsoenlijk plekje te bemachtigen.

De meeste emigranten die eind negentiende eeuw naar de Nieuwe Wereld voeren, maakten die reis in de derde klasse, op elkaar gepropt in het oorspronkelijke vrachtruim dat was omgebouwd om de goedkoopst reizende passagiers te herbergen. Steerage passengers. Met stapelbedden tot vierhoog, enkele toiletten en slecht eten. Voor de rederijen was het vervoer van de miljoenen emigranten een goudmijn: een ticket kostte gemiddeld dertig dollar, hun verzorging slechts zestig cent per persoon per dag. De Marsala vervoerde uitsluitend ruimpassagiers, gescheiden in compartimenten voor mannen, vrouwen en gezinnen. Als de golven van de Atlantische Oceaan niet te hoog waren konden de opvarenden aan dek een luchtje scheppen, even ontsnappen aan de bedorven lucht beneden.

Aan boord waren meer dan veertig Arabisch sprekende passagiers, enkele mannen woonden al langer in de Verenigde Staten en waren na familiebezoek in Libanon op terugreis naar huis. Dagelijks maakten zij met hun verhalen en anekdotes de gretig luisterende nieuwkomers wegwijs in de do’s and don’ts van het emigrantenbestaan in Amerika. Ze vertelden hoe het eraan toe ging op Ellis Island en waar ze in New York het beste naar toe konden gaan. De autoriteiten op Ellis Island gaven met hulp van een tolk desgewenst advies waar spoorlijnen en fabrieken waren te vinden, zodat ze snel aan het werk konden, emigranten mochten geen last worden voor de overheid. De Libanezen hadden ook tips voor het dagelijks leven. ‘Koop andere kleren’. Sommige mannen bleven hun traditionele kleding dragen met blauwe wijde kuitbroeken, kort openhangend hemd en als hoofddeksel de in het Ottomaanse Rijk verplichte rode fez. Maar wie succes wilde, kon zich maar beter zo snel mogelijk aanpassen en een Amerikaans kostuum met hoed aanschaffen.

Minder plezierig was te horen dat Amerikanen de Libanezen met argwaan bekeken, echt welkom waren ze niet. Dat kwam vooral omdat veel mensen meenden dat de Arabisch sprekende immigranten hun geld niet eerlijk wilden verdienen. De eerste generatie had de Maronieten een bedenkelijke reputatie bezorgd door hun christelijke achtergrond te gebruiken om te bedelen. ‘Christian, poor’. We zijn hier omdat we zijn ontsnapt aan de moslims. Bedelmonniken. De New York Times had in 1890 zelfs een groot artikel gewijd aan de ‘gezegende Arabische landlopers’ die volgens de krant sinds hun vroege jeugd waren geïndoctrineerd door de Jezuïeten, en die met bedelen en de verkoop van kruizen en rozenkransen een klein fortuin bleken te verdienen. Gelukkig stonden de Libanezen de laatste tijd in een gunstiger daglicht en schreven kranten over hen als hardwerkend en spaarzaam.

Na een overtocht van vijftien dagen voer de Marsala op 25 mei 1896 de drukke haven van de grootste stad ter wereld binnen, langs het Vrijheidsbeeld en legde aan bij een van de pieren van het Atlantic Basin in Brooklyn waar schepen bij ieder getijde konden aanmeren. De reis was nog niet voorbij. De bijna zeshonderd passagiers gingen van boord om over te stappen op veerboten naar Ellis Island. Duizenden armzalige, vermoeid en grauw ogende mannen, vrouwen en kinderen schuifelden hier dagelijks met uitpuilende tassen en plunjezakken naar de ingang van het imposante gebouw. Hun benen nog niet gewend aan vaste grond. Links het Vrijheidsbeeld, rechts Manhattan. De felbegeerde Nieuwe Wereld begon slechts een paar honderd meter verder.

In de grote holklinkende aankomsthal was de belangrijkste plek een lange, brede trap met hoge treden die de emigranten moesten nemen, weinig mensen wisten dat op die weg naar boven al een eerste selectie plaatsvond. Artsen keken vanaf de balustrades toe, amechtige en kreupele mensen werden er meteen uitgehaald, net als de ongelukkigen met betraande ogen en gezwollen oogleden die tijdens de overtocht waren getroffen door de besmettelijke oogaandoening trachoom. Op de eerste verdieping volgde een korte medische inspectie en werden reisdocumenten gecontroleerd. Alleenreizende vrouwen moesten wachten op familie of bekenden die hen kwam ophalen. Een uur of vijf later kregen de meeste immigranten toestemming op een veerboot te stappen die hen naar de stad bracht.

Op het scheepsmanifest van de Marsala, dat in de archieven van Ellis Island is terug te vinden en is ondertekend door de Duitse kapitein J. Lenz, is te lezen dat Halil Ibrahim, zesentwintig jaar, en de één jaar jongere Giorgios Ibrahim, uit Syrië afkomstige farmers die aan boord zijn gegaan in Le Havre, zijn toegelaten tot de Verenigde Staten. De immigratieautoriteiten gaven de broers meteen een nieuwe identiteit. Halil Ibrahim kreeg de naam die hij de rest van zijn leven zou dragen: Julian Abraham. Giorgios werd George. Een naamsverandering overkwam veel Arabisch sprekende emigranten, wonderlijke nieuwkomers met Turkse paspoorten en vaak onuitspreekbare en onbekend klinkende voor- en achternamen. Dat begon al met het invullen door de rederij van de passagierslijst waarbij Arabische namen moesten worden vertaald naar Latijns schrift. Halil werd ook wel geschreven als Khalil of Kahlil. De douane, niet alleen in de Verenigde Staten, maar overal waar de Libanezen terecht kwamen, voorzagen de emigranten uit het Midden-Oosten bij registratie meteen van namen die beter pasten in hun nieuwe land. Zo vertelde de, eveneens uit Serhel afkomstige, Amerikaanse arts Henry Zeiter in zijn autobiografie dat in zijn familie zeven verschillende versies van de naam Zeiter voorkomen, familieleden passeerden ooit op verschillende momenten de douane.

Op de korte overtocht naar het zuiden van Manhattan maakte een gevoel van plechtige ontroering en opwinding zich van Julian Abraham meester toen de kade van Battery Park steeds dichterbij kwam. Hij had geen geld, maar kon lezen en schrijven, was vastbesloten te slagen. Zijn Amerikaanse Droom. Net als voor de meeste Libanezen begon zijn nieuwe leven in het nabijgelegen Washington Street. Deze lange straat vlakbij Wall Street en Broadway was het hart van Little Syria, de buurt met koffiehuizen en winkels waar de namen in het Arabisch op de gevels waren vermeld. Een piepkleine Arabische enclave in een door honderdduizenden Europese immigranten gedomineerd Manhattan. De bovenverdiepingen waren huurkazernes zonder veel sanitaire voorzieningen waar immigranten dicht op elkaar gepakt leefden. In 1896 woonden er naar schatting drieduizend Syriërs, verschillende denominaties van oosterse christenen, ieder met een eigen kerk. Julian kon zijn geloof belijden in de Saint Joseph Maronite Church, in de Arabische krant Kawkab Amirka kon hij in de rubriek Buitenland het nieuws over Libanon volgen.

Trefpunt voor de mannen was restaurant Arta, in het souterrain van een oud herenhuis. Eigenaar Arta was een kolossale kerel, knap, met een grote zwarte krullende snor, op zijn hoofd een fez. Sprak geen woord Engels, maar dat was ook niet nodig, hij kwam nooit verder dan Washington Street. Onder het lage plafond van de eetgelegenheid hing de geur van lamsgehakt, Libanese yoghurtsaus en gebakken aubergines. Geen american pie maar baklawa. Voor tien dollarcent een menu. Na dagen, weken hard werken als marskramer, rookten de in Amerikaanse kostuums geklede Libanezen hier in de avonduren een waterpijp en speelden poker en backgammon.

Het merendeel van de Libanese emigranten eind negentiende, begin twintigste eeuw begon als peddler, marskramer. De reizende handelaar met zijn koopwaar in een kist die hij op zijn rug of als hij zich dat financieel kon permitteren, op een kleine handkar droeg. Ze verkochten kleding, stoffen, schoenen, maar ook een scala aan huishoudelijke- en toiletartikelen. Met hun noten, sesamrepen en gedroogde abrikozen brachten de Libanezen een vleugje oosters exotisme in het Amerikaanse huishouden. In Washington Street kochten de marskramers op krediet een peddler box en werd het werk verdeeld. Nieuwelingen die uit het zuiden van Libanon kwamen, werden richting het vlakke Middenwesten gestuurd, de bergbewoners uit het noorden gingen naar staten als Vermont en Maine; zij waren het meest gewend om in het bergachtige landschap van de Appalachen de vele kilometers te lopen die nodig waren om verspreid liggende dorpen en boerderijen te bezoeken.

Met dezelfde volharding en onverzettelijkheid waarmee hun voorouders de meest ontoegankelijke bergen van de Libanon hadden bedwongen, waren de Libanezen vastberaden in het land van de onbegrensde mogelijkheden te slagen. Ze spraken geen Engels, hadden weinig scholing, maar waren jong en ambitieus. De van nieuwe namen voorziene Libanezen veroverden Amerika per trein. Communiceerden met handen en voeten, leerden de taal onderweg en leefden uiterst spaarzaam. Sliepen met tien man in een kamer op een kleedje op de vloer. Terug in Little Syria vulden ze hun voorraad aan, brachten een paar avonden door bij Arta en gingen terug naar de klanten waar ze kopen-op-krediet hadden geïntroduceerd. Heeft u geen geld om deze prachtige stof te kopen, ik laat dit achter en over vier weken kunt u betalen. Het leven van de reizende handelaren, menselijke muilezels met koffers op hun rug en in hun vereelte handen, was zwaar maar winstgevend, de verdiensten zeker duizend dollar per jaar.

Ook Julian en zijn broer begonnen als marskramers die hun handelswaar huis-aan-huis aan de man brachten. Ze hadden niet veel gelegenheid elkaar te zien, ieder had zijn eigen route en klanten. Ze verdienden goed en hadden de lening om naar New York te komen snel afbetaald. Niet alle Libanezen waren marskramers, sommigen kozen voor een bestaan als fabrieksarbeider; de inkomsten waren nog niet de helft van wat een reizende handelaar verdiende, maar het werk was fysiek minder zwaar en bood de kans op een geregeld leven. Dankzij de snelle industrialisatie aan het einde van de negentiende eeuw was de Amerikaanse industrie in het noordoosten van het land voortdurend op zoek naar werkkrachten, in Washington Street hingen overal advertenties.

Toen de jongste broer Abraham een oproep zag van een grote Cotton Mill in het stadje Waterville aan de Kennebec Rivier in Maine besloot hij daarnaartoe te verhuizen. In de fabriek werden katoenbolletjes gesponnen en geweven en tot kleding verwerkt. Arbeid die Libanezen, mannen én vrouwen, op het lijf was geschreven. Vroege Libanese emigranten hadden dan ook al dertig jaar geleden emplooi in Waterville gevonden en vormden het hart van de grootste Syrisch-Libanese gemeenschap in Maine, die later zelfs een eigen Maronitische kerk zou krijgen. De op volle toeren draaiende katoenfabriek, die door waterkrachtcentrales van elektriciteit werd voorzien, had een onuitputtelijke behoefte aan arbeiders en honderden Arabische emigranten waren George Abraham in de loop der tijd al voorgegaan.

In de tienjaarlijkse Amerikaanse Volkstelling van 1900 is hij terug te vinden als hoofdhuurder van een huis in een dorpje vlakbij Waterville waar zeven mannen en twee vrouwen afkomstig uit Syrië woonachtig zijn. De huurders hebben dankzij de douane voornamen als Henry, John, Thomas en Helena. George, die niet is getrouwd, verblijft met zijn vier jaar het langste in het land, de andere huurders zijn tussen 1897 en 1899 gearriveerd. De mannen geven op als handarbeiders in de Cotton Mill te werken, de vrouwen zijn straatventers die kleine goederen verkopen. In de Volkstellingen van 1910 en 1920 is deze George Abraham niet meer terug te vinden. Hij kan jong en zonder nazaten zijn overleden of niet meer in het land zijn; wellicht heeft hij deel uitgemaakt van de vele Libanese immigranten die zich vanuit Maine in het aangrenzende Franstalig Canada hebben gevestigd.

Voor Julian bleef het zuiden van Manhattan, met zijn overvolle straten waar talloze gelukszoekers als hijzelf woonden, voorlopig zijn thuisbasis. Als zeer gelovig katholiek besefte hij dat niet iedereen dezelfde kansen had; het overwegend protestantse Amerika omhelsde immigranten die hetzelfde geloof beleden, zo waren Duitse nieuwkomers zeer geliefd. Daarentegen stonden de vele Ieren, decennia eerder verjaagd door de hongersnood in hun moederland en de eerste grote groep katholieke immigranten in de Verenigde Staten, laag in de hiërarchie, het katholicisme werd beschouwd als een minderwaardige godsdienst. ‘Ieren hoeven niet te solliciteren’ stond uitdrukkelijk in sommige advertenties.

Samen met duizenden andere New Yorkers slenterde Julian op een zonnige zondag over de monumentale Brooklyn Bridge naar het rustige en groene Brooklyn. Zo zag succes er uit! Aan Atlantic Avenue woonden de succesvolle Libanezen die de drukte van Little Syria waren ontvlucht; hun winkel in Washington Street hielden ze aan, met de familie verhuisden ze naar de overkant. Geamuseerd keek hij in de etalage van Horton & Co waar tijdelijk een bijzondere uitstalling was die hem aan Serhel deed denken; zijderupsen op een houten plank die moerbeiblad aten. In enkele weken tijd kregen de vele belangstellende voorbijgangers, jong en oud, hier een wetenswaardig lesje ‘van eitje tot zijdedraad’.

Julian zag en hoorde om zich heen dat zijn landgenoten voortdurend verder trokken, naar andere steden, staten, soms ook naar andere landen. Nomaden. Zolang Libanezen geen verplichtingen als een eigen huis of zaak hadden, waren ze rusteloos op zoek naar nieuwe kansen om vooruit te komen. Op een avond in restaurant Arta hoorde Julian dat een groep Libanezen goede zaken deed in Zuid-Amerika, vanuit New York lieten ze goederen verschepen naar hun nieuwe land Venezuela. Een katholiek land. Toen bovendien bleek dat enkele dorps- en streekgenoten uit de Heilige Vallei in de Venezolaanse havenstad Coro en op het nabijgelegen eiland Curaçao terecht waren gekomen, besloot Julian daar zijn geluk te beproeven.

De kantoren van de grote rederijen lagen vlakbij Washington Street, aan het begin van Broadway. Julian ging langs bij de Holland Amerika Lijn waar hij een reis kon boeken met de Koninklijke West-Indische Maildienst, die iedere drie weken vanuit New York via de Nederlandse koloniën Curaçao en Suriname naar Amsterdam voer. De achtentwintigjarige Julian verheugde zich op het nieuwe avontuur dat enkele weken later zou beginnen.

3. Roerig Venezuela

Begin mei 1898 stapte Julian Abraham op de 5th Street Pier in Hoboken, aan de overkant van de Hudson, aan boord van de Prins Willem IV, kruiers sjouwden de bagage van de passagiers naar hun hutten. Het was een ongekend spannende tijd om de reis naar de Cariben te maken. Tien dagen eerder hadden de Verenigde Staten en Spanje elkaar de oorlog verklaard, inzet van de strijd was de strategisch gelegen Spaanse kolonie Cuba. De Cubanen vochten al dertig jaar voor onafhankelijkheid toen op 15 februari 1898 in Havana het slagschip USS Maine, dat in de haven lag om Amerikaanse burgers te evacueren, explodeerde. Het schip zonk en bijna driehonderd mensen kwamen om. Voor de Verenigde Staten was de catastrofale gebeurtenis aanleiding de opstandelingen militair te hulp te komen.

Een belangrijk moment in de geschiedenis. De Amerikaanse bemoeienis reikte verder dan Cuba, de Amerikanen waren er op uit om Spanje, ooit de machtigste kolonisator ter wereld, haar laatste koloniale bezittingen te ontnemen. In de Caribische Zee én in de Stille Oceaan. Op 20 april nam het Congres een oorlogsresolutie aan, waarna op 24 april de Spaanse oorlogsverklaring volgde. Het Azië-eskader bracht een week later de Spaanse vloot in de Baai van Manilla tot zinken, twee maanden later bezetten Amerikaanse troepen Cuba. Op 12 augustus was de Spaans-Amerikaanse oorlog voorbij. Cuba kreeg haar zwaar bevochten onafhankelijkheid, de Amerikanen bedongen de bouw van een grote marinebasis aan de zuidoostkust van het eiland, bij Guantánamo.

Zover was het nog niet toen een sleepboot de Prins Willem IV door de sterke vloedstroom van de Hudson hielp, langs het Vrijheidsbeeld, bij het passeren van het langgerekte schiereiland Sandy Hook stapte de loods behendig langs de touwladder van boord. Op de Atlantische Oceaan zette het schip koers naar het zuidwesten, richting het warme azuurblauwe water van de Windward Passage, de zeestraat tussen Cuba en Haïti. Op Haïti zou de boot drie havens aandoen alvorens naar Curaçao, achthonderd kilometer verder, te stomen.

Net als in de straten van New York was de oorlog het belangrijkste gesprek aan boord. Tienduizenden soldaten moesten naar het Caribisch gebied, koopvaardijschepen werden gevorderd voor troepentransport. De Spaanse vloot was geen partij voor het moderne Amerikaanse leger, maar in de Cariben wisten de Spanjaarden een zenuwslopend kat-en-muisspel te spelen. De Amerikanen hadden een Spaans flottielje in de haven van Havana geblokkeerd, koersten aan op een zeeslag maar waar was de vijand? Tot grote ergernis van Washington publiceerden kranten vrijpostig over de bewegingen van de Amerikaanse vloot en het plan de campagne, ondertussen was de verblijfplaats van een deel van de Spaanse oorlogsvloot in nevelen gehuld. Op de eilanden wemelde het van spionnen en speciale correspondenten terwijl Amerikaanse journalisten in Havana op beschuldiging van spionage de cel in gingen. Verbindingen verliepen via onderzeese telegraafkabels die een dankbaar object waren voor sabotage.

De Amerikaanse Naval War Board was onaangenaam verrast toen bij toeval bleek dat een Spaans eskader dat nog in Spanje werd gewaand, al enkele dagen ongestoord in de haven van Fort-de-France, de hoofdstad van de Franse kolonie Martinique, lag. Daarna raakte het eskader opnieuw spoorloos totdat het in de vroege ochtend van zaterdag 14 mei tot ieders verrassing voor de haven van Curaçao verscheen. Het eiland zinderde van opwinding. Mensenmassa’s dromden samen rond de Annabaai om met eigen ogen de langzame nadering van de zes oorlogsschepen onder leiding van admiraal Cervera te aanschouwen. Een paar uur later voeren het admiraalsschip Infante Maria Teresa en de kruiser Vizcaya de haven van het Schottegat binnen om steenkolen te bunkeren en proviand in te slaan. Een ongekend spektakel.

De logistieke steun aan de Spanjaarden zorgde overigens voor een flinke diplomatieke rel; de regering in Den Haag ontving per omgaande een gepeperde brief waarin de Amerikanen zich beklaagden over de Nederlandse houding in het conflict. Zondag aan het einde van de middag vertrokken de schepen uit de haven en de oorlogsvloot verdween aan de horizon. Opnieuw in onbekende richting. De Amerikanen hadden goede reden aan te nemen dat hun vijand op weg was naar Havana, maar dat bleek misleiding, uiteindelijk liep het eskader drie dagen later ongemerkt het zuidelijke Santiago de Cuba binnen.

Op dezelfde dag dat Cervera na zijn geheimzinnige zwerftocht in Santiago arriveerde, vertrok de Prins Willem IV uit de Haïtiaanse havenstad Jacmel. Op zaterdag 21 mei keek Julian Abraham op het dek zijn ogen uit: voor hem lag de Annabaai waar de wonderbaarlijke Koningin Emmabrug, de enige houten pontjesbrug ter wereld, al opzij was gevaren voor twee Duitse oorlogsschepen die steenkolen hadden gebunkerd. Rechts het voorname stadsdeel Punda met de kanonnen van het Waterfort, het paleis van de gouverneur en de kleurige huizen met gevels als Amsterdamse grachtenpanden. Aan de linkerkant de kanonnen van het Riffort en de wijk Otrobanda, letterlijk ‘de andere kant’. Het schip legde aan bij de Waterkant, de kade van Otrobanda, waar Julian de kisten met goederen die hij in New York had gekocht liet opslaan voor het volgende deel van zijn reis. Op steenworp afstand lagen de straten waar de Libanezen woonden en waar hij de komende tijd onderdak had.

Na enkele dagen bezocht hij het Curaçaose-Venezolaanse handelshuis van Isaac A. Senior & Zn., de belangrijkste zakenlieden in Coro, overhandigde de aanbevelingsbrieven die hij uit New York had meegenomen en maakte afspraken over import van goederen die via Curaçao naar Coro zouden komen. Een kleermaker bezorgde hem de voor mannen gebruikelijke tropenkleding: witte losjes vallende linnen kostuums met bijbehorende panamahoed met zwart lint.

Op zijn wandelingen proefde hij de sfeer van het levendige Otrobanda met zijn drukke straten, stegen en geel geverfde huizen, zo gebouwd dat ze altijd in de schaduw lagen. Arm en rijk woonden hier door elkaar. Julian die in New York had ervaren dat hij om zijn mediterrane huidskleur ‘anders’ was, zag op Curaçao pas wat kleur echt betekende. Hij had in New York ook wel negroes ontmoet, maar nooit eerder zag hij zoveel gekleurde mensen bij elkaar als hier. Mannen die in de verzengende hitte schepen losten en bootjes over de Annabaai wrikten en vrouwen die met fleurige turbans op hun hoofd over straat liepen. Dagelijks zat hij aan de Waterkant, gefascineerd keek hij naar de drukte in de Annabaai waar het een komen en gaan was van twee- en driemasters die met passagiers en vracht op en neer voeren tussen Curaçao en de nabijgelegen eilanden Aruba en Bonaire en de havens aan de kust van Venezuela en Colombia.

Julian was nog op Curaçao toen het eiland toneel was van een hoogst uitzonderlijke gebeurtenis, zeker voor een Libanees die niet anders kende dan sultans en een democratisch gekozen president. Op 31 augustus 1898 bereikte kroonprinses Wilhelmina de leeftijd van achttien jaar en nam de troon over van haar moeder koningin-regentes Emma. De kolonie vierde drie dagen lang uitbundig feest en huizen, straten en de Emmabrug werden versierd. ‘Eindelijk was de langverwachte 31ste augustus aangebroken. Om twaalf uur ’s nachts donderde een kanonschot van Fort Nassau, de kerkklokken luidden en verkondigden aan stad en land dat Koningin Wilhelmina zelf de teugels over Nederland en zijne koloniën in handen nam’. Katholieke schoolkinderen brachten een aubade aan de Nederlandse gouverneur en een orkest van in witte kostuums gestoken weeskinderen uit jongensinternaat Santa Rosa vertederde het toegestroomde publiek. Voor deze gedenkwaardige gelegenheid deed ook een Italiaans eskader Curaçao aan. De vier oorlogsschepen brachten vanaf zee een saluut aan de haven dat door het Waterfort werd beantwoord. Daarna stoomde het admiraalsschip Carlo Alberto majestueus de Annabaai binnen terwijl op het dek het scheepsorkest het Nederlandse volkslied Wien Neêrlands Bloed speelde. Duizenden mensen langs het water juichten de marineschepen toe.

Half september begon Julian aan het tweede deel van zijn reis. Met de zwoele noordoostpassaat in de zeilen bereikte de schoener na een dag varen de haven van La Vela. De stad zelf, door Spaanse kolonisten drie eeuwen eerder gesticht als Santa Ana de Coro, lag enkele kilometers landinwaarts. Eind negentiende eeuw maakte Coro, een stadje met ongeveer tienduizend inwoners en hoofdstad van de deelstaat Falcón een bloeitijd door, vooral dankzij het rijke achterland van dorpen in het bergachtige gebied van San Luis, een uitloper van de Andes. Via de haven van La Vela vonden exportproducten als koffie, suiker en geitenhuiden hun weg. De toenemende welvaart had ook in Venezuela vraag doen ontstaan naar kledingstoffen, schoenen en huishoudelijke artikelen. Bij uitstek het terrein van de Libanese emigranten die in Venezuela, Curaçao en heel Zuid-Amerika naar hun Turkse paspoort Turcos werden genoemd. Eh Turco, cómo estás? Een wat cynische speling van het lot voor christenen die vanwege hun geloof eeuwenlang aan vervolging door islamitische Turken bloot stonden.

Julian kreeg het Spaans voldoende snel onder de knie om buiten zijn eigen Arabisch sprekende kring zaken te kunnen doen, zijn kennis van het Engels kwam in het handelsverkeer eveneens goed van pas. Voor Julian was het verschil met New York dat hij nu niet zelf met een kist op pad hoefde. Via zijn contacten in het buitenland kocht hij de spullen in waarmee hij marskramers in Coro en wijde omgeving van handelswaar voorzag. Zo bestelde hij op 31 juli 1899 via de firma Senior & Zn. enkele kisten met goederen bij de firma Loaiza & Co in New York. De vracht kwam met de Philadelphia van de rederij Red D Line naar Curaçao waar de lading werd overgeladen op de schoener Augusta Victoria. Bij aankomst in La Vela diende hij per postwissel te betalen.

Coro had de klassieke architectuur van een Spaanse koloniale stad: een vierkant plein met stadhuis en kerk en daarom heen een rechthoekig stratenpatroon, Julian betrok een woning in de Calle San Gabriel, naar de rode kleur van de muren werd het pand als casa rosada aangeduid. De hoofdstad floreerde niet alleen economisch, ook cultureel; er werden kranten en boeken uitgegeven, er was muziek en toneel. Julian breidde zijn netwerk uit buiten de eigen Libanese kring, ontwikkelde oog voor de wereld om hem heen. Zo raakte hij betrokken bij El Eco de Coro, een twee keer per week verschijnend nieuwsblad waar lezers zich per maand op konden abonneren. De redactie van de krant was in het huis van Julian gevestigd, voor de bereikbaarheid nam hij zelfs een telefoonaansluiting. Een nieuwigheid in die tijd. Via El Eco kwam Julian in contact met generaal Gregorio Segundo Riera, de hoogste burgerlijke en militaire gezagdrager van Falcón. Telg uit een militair geslacht, ook zijn vader had de deelstaat bestuurd, Coro was de thuisbasis van de familie. Julian en de bijna twintig jaar oudere generaal raakten zodanig bevriend dat Riera enkele jaren later op Curaçao als belangrijkste getuige bij het huwelijk van Julian en zijn jonge bruid Clarita zou optreden.

In Venezuela was voor kleine en grote zakenlieden goed geld te verdienen, zo investeerden bedrijven uit de Verenigde Staten en Europa in de aanleg van spoorwegen en telegraaf- en telefoonnetwerken. Maar ondernemen was niet zonder risico’s. De rivaliteit tussen de caudillos, regionale militaire en burgerlijke leiders, stortte het land met regelmaat in burgeroorlogen en revoluties. Curaçao speelde daarbij een opmerkelijke rol. De neutrale Nederlandse kolonie en het roerige Venezuela hadden sinds de strijd om onafhankelijkheid van Spanje onder leiding van de legendarische Simon Bolívar, een moeizame en gecompliceerde relatie: het eiland had de reputatie toevluchtsoord te zijn voor politieke dissidenten en revolutionairen. Caracas beschuldigde de regering in Den Haag herhaaldelijk van inmenging door opstandelingen toe te laten die vanuit Curaçao de strijd op het vasteland organiseerden, en wapens smokkelden met onder Nederlandse vlag varende schepen.

Julian woonde een jaar in Coro toen hij met de woelingen in het land te maken kreeg. In oktober 1899 bezette de opstandige Cipriano Castro, ook hij was op Curaçao in ballingschap geweest, de hoofdstad Caracas. Een van de militairen die zich tegen de nieuwe sterke man verzette was generaal Riera. Aanvankelijk riep hij voor zijn deelstaat de onafhankelijkheid uit, maar accepteerde een paar maanden later een functie elders in het land. Nadat het alsnog tot een breuk kwam met de regering-Castro, vertrok hij in mei 1901 naar Curaçao waar het wemelde van vluchtelingen en hun families. Een van de ballingen was de steenrijke bankier Manuel Matos die eveneens in conflict was gekomen met de als opvliegend en onberekenbaar bekendstaande president.

Op Curaçao beraamde Matos samen met Riera en andere generaals de Revolución Libertadora. De bankier kocht een Engels vrachtschip, liet dit ombouwen tot kanonneerboot en volladen met in Antwerpen gekocht wapentuig. Volgens de New York Times, die de gebeurtenissen in de Cariben op de voet volgde, vertrok het tot Libertador omgedoopte oorlogsschip begin januari 1902 uit Martinique, aan boord de leider van de revolutie Matos en driehonderd rebellen. Enkele dagen later verscheen de schuit rond middernacht voor de haven van Curaçao en zond signalen naar wachtenden aan de kant. Generaal Riera en andere belangrijke leiders werden aan boord genomen, waarna de kapitein de order kreeg richting Venezuela te stomen.

De rebellen voerden aanvankelijk met redelijk succes strijd en in juni nam Riera zijn geboortestad Coro in. Vier maanden later vond bij La Victoria, in de buurt van Caracas, de meest bloedige slag uit de geschiedenis van het land plaats waarbij de rebellen in de pan werden gehakt. De opstandelingen trokken zich terug en leverden her en der nog vergeefs slag. Riera wilde doorvechten tot de laatste man en kogel, bankier Matos niet. Uiteindelijk lieten beide leiders zich begin juni 1903 door een kleine zeilboot oppikken en gingen in ballingschap op Curaçao.

President Castro had weliswaar de opstand tegen zijn regime verijdeld, maar tegelijkertijd raakte hij verwikkeld in een groot conflict met de internationale schuldeisers van het land. Zo waren de spoorwegen die Venezuela doorkruisten eigendom van de staat, maar buitenlandse ondernemingen hadden daar nog grote claims op. Castro was een notoire wanbetaler en weigerde leningen en vorderingen terug te betalen die onder zijn voorgangers waren ontstaan. De investeerders in de Venezolaanse economie en hun regeringen zochten naar mogelijkheden om de weerspannige president onder druk te zetten; voor hen kwam de revolutie van Matos als geroepen en de internationale bankier kon rekenen op hun financiële steun.

Twee maanden na de onverwachte nederlaag van het rebellenleger bij La Victoria blokkeerden de grootste schuldeisers Engeland en Duitsland de haven van La Guaira, de toegangspoort tot Caracas. Gezamenlijk versperden hun marineschepen vervolgens alle havens, namen Venezolaanse oorlogsschepen in beslag en brachten een aantal tot zinken. Castro reageerde anders dan gedacht. De president gaf geen duimbreed toe, liet ‘vijandelijke’ burgers gevangen zetten en vroeg zijn Amerikaanse ambtgenoot Theodore Roosevelt in het conflict te bemiddelen. Terwijl Matos en Riera probeerden hun revolutie te redden, kwamen Venezuela, Engeland en Duitsland eind februari tot overeenstemming hun claims voor te leggen aan het Permanente Hof van Arbitrage in Den Haag.

Voor de bevolking in Venezuela was de combinatie van burgeroorlog en blokkade rampzalig. Doden, gewonden, vluchtelingen en veel schade. Twee maanden lang kwam niets het land nog in of uit. Julian probeerde na beëindiging van de boycot zijn handel weer op te pakken, maar toen hij het bericht kreeg dat Riera op het punt stond naar Curaçao te vluchten, besloot hij ook die kant op te gaan. Voorlopig had hij hier niets meer te zoeken, iedereen in Coro wist dat de rancuneuze president Castro de thuisbasis van de generaal hard zou straffen. Op Curaçao nam Julian zijn intrek in hotel Santo Domingo, vlak naast het bisschoppelijk paleis, en liet op 9 juni 1903 bij de notaris een akte opmaken waarin hij de Libanese zakenman E.M. Eljuri in Coro een volmacht gaf zijn zaken waar te nemen. Hij was net op tijd weg, een maand later sloot de Venezolaanse president als represaillemaatregel de haven van Coro.