verdwenen paradijs

Verdwenen paradijs

Robert Speijer

isbn 9789461852540 (paperback)

Ook beschikbaar als eBook

1e druk - juni 2019

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Met dank aan

Barbera de Wildt-Speijer

Uitgeverij Village
een imprint van VanDorp Uitgevers
Postbus 42
3956 ZR Leersum

www.vandorp.net / info@vandorp.net

Copyright©2019 Uitgeverij Village / VanDorp Uitgevers
Copyright©2019 Robert Speijer

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd
in welke vorm dan ook zonder de uitdrukkelijke en
schriftelijke toestemming van de uitgever.

robert speijer

verdwenen

paradijs

Als kind tijdens de Japanse bezetting

UITGEVERIJ VILLAGE

VOORWOORD

Mijn jeugdverhaal loopt van de jaren 30 crisis via een gelukkige periode in Singapore tot en met de verschrikkingen in de Japanse kampen, de Bersiaptijd en de overhaaste repatriëring naar Nederland. Ik heb dit verhaal geschreven op aandringen van mijn kleinkinderen omdat ik zo goed kon vertellen over mijn ervaringen in de Japanse kampen; uit die tijd heb ik fotografisch geheugen.

Alles wat ik heb meegemaakt in de Japanse kampen en daarna heb ik persoonlijk als ooggetuige beleefd en moeten verwerken. Ik wilde niet uitsluitend over akelige gebeurtenissen schrijven en heb daarom ook over prettiger periodes geschreven waardoor een compleet boekje is ontstaan. Het omvat zeven kleine en grotere hoofdstukken en die kunnen desgewenst apart gelezen worden.

De door mij ondergane traumatiserende ervaringen konden niet op tijd in Nederland door mij verwerkt worden, men wist hier geen raad mee. De daardoor blijvende trauma’s heb ik in mijn vijftiger jaren in groepsessies verwerkt.

Waar in de tekst Maleise woorden worden gebruikt is dat pasarmaleis, dat spraken wij nu eenmaal allemaal op Java. Ik ben nadrukkelijk uitgegaan van mijn eigen herinneringen.

Hoofdstuk 1

Mijn vroegste jeugd

Ik ben geboren in Singapore op 3 juli 1929. Mijn vader Jan Reginus Speijer, is geboren op 13 april 1898 in Nederland. En mijn moeder Klaziena Kat, is geboren op 20 november 1900 in Rotterdam. Mijn broer Hans is geboren op 20 juni 1926, en, dat weet ik niet zeker meer, dat kan zijn in Amsterdam of in Singapore.

Singapore was een Britse kroonkolonie, dat betekent een belangrijke kolonie, die bestuurd werd door een gouverneur en bestond uit een eiland met een hele serie grotere en kleinere eilanden eromheen.

Het was een belangrijke plaats voor Groot-Brittannië, omdat het erg strategisch lag aan de Straat Singapore. Alle verkeer dat van Oost Azië kwam en naar Europa, Nederlands-Indië of India wilde kwam langs Singapore. En opnieuw voor de omgekeerde route.

Singapore was een vrijhaven, een stapelplaats, dat betekende dat er geen belasting betaald hoefde te worden voor goederen die daar aan de wal geplaatst werden voor doorvoer. Dus die later weer door een ander schip of wat dan ook verder werden getransporteerd naar een ander land.

Het was een eiland met een niet zo grote bevolking in die tijd, voor het grootste deel bestaande uit Chinezen. Voor een groot deel uit Maleiers, een kleiner deel uit Indiërs en dan verder natuurlijk een vrij grote groep Engelsen en allerlei groepjes van Aziaten en Europeanen.

Mijn vader was handelsman, een trader zoals ze dat toen noemden. Hij was expatriate, hetgeen betekende dat hij uitgezonden was door een Nederlandse onderneming, vanuit Nederland naar Singapore. Na 5 jaar werken kon men met verlof naar Nederland. De reis werd betaald door de maatschappij waar hij voor werkte de “Handelsvereniging Holland”, die onderneming zal wel niet meer bestaan.

Mijn moeder werkte daar als onderwijzeres, dat is eigenlijk een heel bijzonder geval geweest. Toen ze van de kweekschool in Rotterdam afkwam, was het in die tijd erg moeilijk om een baan als onderwijzeres te krijgen die normaal betaald werd. De overheid was nogal zuinig en liet dus de - jonge mensen die kwekelingen genoemd werden - jaren tegen nauwelijks enige betaling werken. Zij konden op school komen werken om te assisteren als onderwijzeres. En dat beviel mijn moeder niet zo erg goed, zij was geestelijk een vrij stevige vrouw en nogal wat avontuurlijk ingesteld. Dus heeft zij toen gesolliciteerd en is op haar twintigste naar Singapore gegaan om daar onderwijzeres te worden aan de Hollandse Lagere School.

Die was er toen nog niet; die moest zij zelf opzetten. Dat was in die tijd zo. Er woonde een kleine groep Nederlanders en die hadden over het algemeen goede inkomens, dus die waren wel in de gelegenheid om hun kinderen te laten opvoeden door een gouvernante; maar ja tegelijkertijd kwamen er meer kinderen van minder welgestelde Nederlanders die dus wel goede banen hadden, maar zich toch geen gouvernante konden permitteren.

Toen mijn moeder in Singapore kwam ging zij inwonen bij de familie van Essen. Hij was directeur van de Singapore Rubberworks, dat was een rubberfabriek. Hij had haar speciaal naar Singapore gehaald om een school op te richten voor meer kinderen.

Zij is begonnen met zeven kinderen, verdeeld over zes klassen en toen ze uiteindelijk stopte als onderwijzeres, dat was toen ik negen jaar later geboren werd, bestond de school uit 36 kinderen. Die is dus in die tijd aardig uitgebreid.

Uit die tijd kan ik mij natuurlijk totaal niets herinneren maar ik heb er wel veel over gehoord en later kunnen reconstrueren. Mijn ouders hebben elkaar in Singapore leren kennen en zijn aldaar getrouwd.

Ik weet dat zij woonden aan Pasir panjangroad. Pasir panjang is Maleis voor lang strand en road natuurlijk voor straat. Hoe zij daar precies woonden, weet ik niet, in of bij het huis van de familie van Essen. Die hadden twee kinderen waardoor mijn moeder natuurlijk ook makkelijk naar school kon. De school lag ongeveer 6 kilometer verder en de directeur had een auto, destijds hadden de welgestelde mensen een auto met chauffeur. Zo werden de kinderen en de onderwijzeres door de chauffeur naar school gebracht. En later weer van school naar huis. School was alleen maar ’s ochtends, het begon dacht ik om zeven uur of half acht en ging door tot ’s middags een uur. Dan stopte de school, het werd te warm voor school en tussen een en drie kon je je maar beter heel rustig houden.

Hoe ik was als baby weet ik natuurlijk niet maar wat ik van horen zeggen heb was dat ik een volledig kaal hoofd had. Dus mijn moeder heeft zich lange tijd afgevraagd wordt het ooit nog wat met dat haar. Dat is uiteindelijk allemaal helemaal goed gekomen. Ik werd daar verzorgd door een amah, dat was een Chinese vrouw die als kinderverzorgster werkte. Die zorgde voornamelijk voor mij, natuurlijk onder leiding van mijn moeder. Mijn moeder was er uiteraard vaak niet en het was daar toen heel gebruikelijk dat kinderen door de amah verzorgd werden. De amah was in de regel een Chinese vrouw en dat was eigenlijk wel bijzonder want bediendes waren over het algemeen Maleiers maar Chinese vrouwen werden altijd ingezet als kinderverzorgster. Geen idee waarom dat zo was.

Hoe ging het verder? Ik veronderstel dat mijn ouders een geweldige tijd hebben gehad in Singapore want het was na de 1e Wereldoorlog en dat is natuurlijk een vreselijke tijd geweest voor verschillende volkeren zoals de Engelsen, de Fransen, de Belgen en de Duitsers. Er zijn toen miljoenen mannen omgekomen in de Franse en Belgische loopgraven. Degenen die dat hebben overleefd en niet levenslang invalide waren geworden door die verschrikkelijke oorlog werden enorm uitbundig, die tijd heette de “Gay Twenties”, de blije jaren ‘20. Gay heeft hier een andere betekenis dan in de huidige tijd. In die tijd kwam het er op neer dat de mensen naast werken vooral veel gefeest hebben.

Van die eerste 2 jaar van mijn leven daar herinner ik mij niets, ik weet wel dat mijn ouders toen met verlof gingen naar Nederland. Zij gingen op een groot passagiersschip, een “mailboot”. De post (mail) ging destijds vooral via schepen naar Nederland omdat er in die tijd nog geen vliegtuigen waren die van die lange afstanden aflegden. Dus als je een brief verstuurde vanuit Nederland naar Singapore dan duurde het ongeveer een maand voordat deze op de plaats van bestemming was. Als je dan terugschreef dan deed deze er natuurlijk weer een maand over dus er zat zo’n twee maanden tussen een vraag en antwoord.

De passagiers gingen òf met een passagiersschip van de Rotterdamse Lloyd met als thuishaven Rotterdam òf met de Stoomvaart Maatschappij Nederland met als thuishaven Amsterdam. Wij gingen met één van die schepen naar Nederland en sluiten dan een stukje episode af.

Via de boot zijn wij van boord gegaan in òf Marseille òf Genua en van daar ging je met de trein naar Nederland en dat deed men zo om de reis een beetje te bekorten, het scheelde ongeveer een week. Dat was altijd meegenomen als je een aantal maanden verlof hebt; zo kon je op de heen- en terugreis er een week bij snoepen.

De begintijd in Nederland moet een verschrikkelijke tijd voor mijn ouders geweest zijn want toen mijn vader bij zijn werkgever aankwam hoorde hij daar dat hij niet meer terug hoefde naar Singapore. Het was een crisistijd, er werden veel mensen ontslagen en blijkbaar deden ze dat dan niet in Singapore maar in Nederland als de mensen met verlof kwamen. Het was vreselijk voor die man want er was geen werk. Ik heb begrepen dat het een heel arbeidzame man was die graag wilde werken; ieder beroep was goed voor hem.

De tijd in Nederland

Over deze tijd in Nederland heb ik weinig persoonlijke herinneringen maar deze periode is toch wel belangrijk geweest voor mijn persoonlijke ontwikkeling. Op een aantal punten na - die ik mij wel heel scherp herinner - is mijn kennis van de gebeurtenissen in die tijd mij bijgebracht door verhalen van familieleden. Zij het wel soms wat eenzijdig omdat de familieleden altijd van moederszijde kwamen. Toch geloof ik dat ik wel veel uit die periode kan reconstrueren, daar ik in mijn latere leven psychologisch inzicht heb gekregen zoals mij van diverse kanten is duidelijk gemaakt. Voor het inzicht in die tijd speelt natuurlijk ook mee de enorme ontwikkelingen die de psychologie in een mensenleven heeft doorgemaakt.

De tijden waren in heel Nederland toen erg slecht. De jaren ‘30 crisis in volle zwaarte drukte op heel veel mensen. Mijn vader en moeder waren beiden werkloos en moesten voorlopig leven van hun spaargeld.

Hier zullen al meteen de verschillende karakters van mijn ouders zijn gaan botsen. Mijn vader was een flamboyante luchthart en treurniet terwijl mijn moeder een zeer serieuze en wat zwaartillende vrouw was. Dat was moeilijk in een situatie waarin echtgenoten in “gemeenschap van goederen” getrouwd waren en de man daardoor in die tijd wettelijk gezien het recht en de plicht had om de financiën te beheren. Zonder dat de vrouw het recht had om zich daar mee te bemoeien!

Deze situatie heeft zich jaren voorgedaan en uiteindelijk bleek het spaargeld vrijwel op te zijn en heeft mijn moeder echtscheiding aangevraagd waarna de scheiding uiteindelijk is uitgesproken. Dit in het kort het drama dat zich tussen mijn ouders heeft afgespeeld zonder dat de kinderen daarbij werden betrokken, maar de spanningen en de onzekerheid moeten wij wel hebben gevoeld.

Mijn vader was wel een man die zijn uiterste best heeft gedaan om toch de kost voor zijn gezin te verdienen. Dat was buitengewoon moeilijk omdat er nauwelijks werk te vinden was. Soms lukte hem dat toch tijdelijk. Ik herinner mij een keer dat mijn moeder met mij naar zijn werk in een winkel ging waar hij postzegels moest trachten te verkopen. Ik vond het prachtig al die mooie getekende papiertjes maar voor hem moet dat een verschrikking geweest zijn omdat hij gewend was een gevierde “Toean besar” te zijn. Uiteindelijk verloor hij toch weer zijn baan door de algehele malaise in Nederland.

Ook heeft hij een keer werk gehad als ambtenaar van een ministerie waarin hij vergezeld door de plaatselijke veldwachter bij boeren moest controleren of zij niet te veel graan produceerden. De regering had namelijk bepaald dat een brood 17 cent moest kosten zodat de boeren ieder een eigen kwantum kregen toegewezen van de hoeveelheid graan die zij mochten produceren. Als mijn vader constateerde dat er te veel graan bij een boer aanwezig was dan moest hij het teveel onbruikbaar maken door er een vloeistof over uit te gieten, onder bescherming van de plaatselijke veldwachter. Hij kon dit werk niet met zijn geweten in overeenstemming brengen en dus moest hij zijn goedbetaalde baan weer opzeggen.

Zo hebben er zich natuurlijk meer drama’s afgespeeld.

Mijn moeder heeft ook haar uiterste best gedaan om de hoofden van het gezin boven water te houden. Zij was een zeer ervaren onderwijzeres maar in die tijd was de regering ook erg zuinig en mochten er geen onderwijzers of onderwijzeressen in dienst genomen worden. Werken als onbezoldigd “kwekeling” was wel toegestaan maar dit had natuurlijk geen zin.

Bewust heb ik van deze periode meegekregen dat wij erg vaak verhuisden. Ik vond dat als klein jongetje heel spannend, al wist ik de dramatische redenen natuurlijk niet. Arme mensen in de stad verhuisden in die tijd vaak omdat verhuurders - die ook in nood zaten - maar al te graag huurders namen die een maand huur vooraf betaalden. Maar als de mensen de huur niet meer konden betalen moesten zij weer verhuizen. Verhuizen ging in die tijd goedkoop want de grote zoons van de werkster van mijn tante deden dat voor weinig geld met veel plezier. De hele huisraad werd dan op een platte wagen geladen en die duwden zij dan naar het volgende adres waar het geheel weer werd uitgeladen. Het moet voor mijn moeder, die toen al alleen was, heel vernederend geweest zijn!

Uit die tijd heb ik een aantal herinneringen die indruk op mij gemaakt hebben. Zoals een boottocht over de Rotterdamse Schie dicht langs onze toenmalige woning aan de Nolenslaan. Die ging verder langs de Schiekade dwars door de stad onder de Delftse Poort door tot de Rotte bereikt was. In die tijd zou de Schie daar gedempt worden maar dan moest er eerst een kanaal voor een nieuwe verbinding met de Rotte worden gegraven. Wij - Hans en ik - hebben dat graven ten Noorden van het toenmalige Rotterdam met veel belangstelling gevolgd. Het dempen van de Schie vonden wij nog veel mooier want daardoor ontstond er een prachtig braakliggend terrein tussen de bebouwing van de Schieweg en de Sonmanstraat. Een fantastisch speelterrein voor de stadskinderen.

Ook weet ik nog dat ik bij het spelen op de rug van een vriendje zat en wij beiden achterover vielen. Ik had hoofdpijn en mijn petje was vuil dus ik ging naar boven waar mijn moeder het petje in een teil met water mikte. Tot haar schrik kleurde het water bloedrood want ik bleek een forse snee in mijn achterhoofd te hebben. Ze is toen met mij op haar arm naar de dichtstbijzijnde dokter gerend die een aantal krammen heeft aangebracht. Ik blijk daar geen kik bij gegeven te hebben, maar dat was wel anders toen die er weer uitgehaald werden.

Ook weet ik nog dat ik met mijn opoe (mijn grootmoeder) en mijn moeder met een dieseltrein naar Hoek van Holland ben gegaan, wat toen iets heel bijzonders was. Ik vond het wel leuk maar hield toch meer van de stoomtreinen. Als wij bij tante Trijn, een tante van mijn moeder, in Bussum logeerden gingen wij vaak op mijn wens op een brug over de spoorbaan staan. Als er dan een trein onderdoor reed stonden we in de stoom en rook. Ik vond het prachtig maar mijn moeder zal het minder fijn hebben gevonden.

Leuk was ook dat ik met Hans naar de eerste steenlegging van een grote kerk ging kijken. Als jongetjes stonden wij uiteraard helemaal vooraan. Bij het verslag in de krant stonden wij op de bijgeplaatste foto heel devoot naar de plechtigheid te kijken. Dat was wat voor onze ongelovige familie, vooral voor mijn opa die overtuigd atheïst was!

Met mij was er iets bijzonders aan de hand. De kinderziektes die alle kinderen moesten doormaken verliepen bij mij over het algemeen heel ernstig met zeer hoge koorts, die tegen de 42 graden Celsius aanliep. Een keer probeerde de dokter mij midden in de nacht met een schelle lamp op zijn hoofd wakker te krijgen om in mijn keel te kunnen kijken. Verder was ik als een zoet en gehoorzaam kereltje gaan veranderen in een tegendraads en ongehoorzaam kind. In mijn spel gedroeg ik mij agressief, niet tegen bestaande personen maar in mijn fantasie. Ik speelde dan alleen vaak “oorlogje”. Mij is vele malen verteld dat ik op een dag in mijn spel continue bommen aan het gooien was. Mijn moeder werd horendol van al mijn “geboem” en riep op een gegeven ogenblik uit “hou nu eens op met dat bommen gooien” waarop ik antwoorde “nog één bommetje op het kinderziekenhuis”.

Ja, hoe komt een kind op zoiets? Volgens mij kwam dat door het nieuws over de oorlogen die in die periode aan de gang waren. De Spaanse burgeroorlog heeft op mij niet zo’n indruk gemaakt maar de Abessijnse oorlog des te meer. Hans nam mij wel eens mee naar de “cineac”. Daar betaalde je voor een uur en daarna werd je geacht te vertrekken maar kinderen bleven urenlang binnen en daar werd niets van gezegd. Tijdens het vertoonde nieuws zag ik hoe het zwaarbewapende Italiaanse leger met tanks, vliegtuigen en helikopters vocht tegen met speren bewapende Abessijnse soldaten. Ik vond dat zielig en trok me dat erg aan. Blijkbaar moest ik in mijn spel het één en ander verwerken.

Ook ontwikkelde zich een andere kant van mij. Ik trok mijzelf helemaal terug in een fantasiewereld. Ik moest kennelijk de werkelijkheid vergeten Op dat braakliggende land had ik voor mijzelf een stuk uitgezet dat ik als mijn land beschouwde met allerlei kenmerken; bergen, een meer, een stad etc. Mijn opa - die vlakbij woonde - heb ik een paar keer meegetroond en hij speelde mijn fantasie mee, heerlijk! Mijn land heb ik opgegeven toen vlak ernaast een dode zwerver was gevonden. Ik ging mee kijken maar schrok verschrikkelijk van dat dode lichaam waar de vliegen uit zijn mond en neus vlogen.

Gedurende dit alles speelde de scheiding van mijn ouders zich af. Ik werd daar niet bij betrokken maar ik was een gevoelig kind en zal dus wel een onveilig en onrustig gevoel gehad hebben die mijn gedragsverandering wel zullen verklaren, al hebben de volwassenen dat wellicht niet beseft. Ik weet dat ik mijn vader al geruime tijd niet had gezien toen mijn moeder met hem had afgesproken bij een zwembad bij een stationnetje van het Hofpleintreintje. Ik werd een eindje weggestuurd want papa en mama moesten iets bepraten. Toen ik weer teruggeroepen was zijn wij weer allemaal apart naar huis gegaan. Hij naar het zijne en mijn moeder en ik naar de Nolenslaan in Rotterdam. Ik denk dat mijn ouders toen gesproken hebben over de belangrijke veranderingen die stonden te gebeuren.

De oorzaak van de veranderingen betekende voor mijn moeder “als de nood het hoogst is, is de redding nabij”. Wat was er aan de hand? Haar oude vriend, de heer van Essen, die destijds voorzitter was geweest van de commissie ter oprichting van “de Hollandsche school”- waar mijn moeder lang in huis had gewoond - had haar uitgenodigd om weer met haar kinderen naar Singapore te komen omdat er een vacature voor onderwijzeres zou ontstaan. Mijn moeder greep die kans met beide handen aan en zo werden Hans en ik op de hoogte gebracht. Het leek ons prachtig, hoewel ik mij op zesjarige leeftijd nog niet helemaal kon voorstellen wat dat allemaal zou inhouden.

De ontwikkelingen gingen nu snel, wat er allemaal gebeurde weet ik niet meer zo duidelijk, wel dat de huisdokter enthousiast was want wij gingen nu terug naar de tropen. Hij dacht dat dan mijn ziektes wel milder zouden verlopen omdat ik waarschijnlijk niet zo goed tegen het Nederlandse klimaat zou kunnen. Ik heb inderdaad als enige ziekte van betekenis in Singapore kinkhoest gehad maar toen had de hele schooljeugd kinkhoest. De oorzaak zal echter niet in het klimaat gelegen hebben maar eerder in het verdwijnen van negatieve spanningen.

Kort voor vertrek zijn Hans en ik nog bij papa thuis geweest - hij woonde weer in Rotterdam met zijn nieuwe vrouw - om afscheid te nemen. Ik weet dat ik nog op zijn knie heb gezeten en een speelgoedsaxofoontje kreeg. Daarna heb ik hem mijn hele jeugd niet meer gezien. Hij heeft mij nooit meer iets laten horen en ook geen alimentatie betaald waartoe hij veroordeeld was. Hij was te vaak werkloos. Pas na de oorlog, toen mijn moeder hoorde dat hij wel degelijk werk had, heeft zij het betalen van alimentatie bij hem afgedwongen. Dat heeft nog 18 maanden geduurd tot ik meerderjarig was geworden. Mijn moeder heeft dus financiëel vrijwel alleen voor haar kinderen moeten zorgen.